Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00761 010627 7519796 na godz. na dobę w sumie
Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór Orzeczeń 2008 - ebook/pdf
Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór Orzeczeń 2008 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 322
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1858-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest kolejnym tomem opracowywanych przez Autora od 18 lat obszernych omówień wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Przez bardzo staranny, fachowy wybór, obejmujący 71 najbardziej reprezentatywnych orzeczeń wydanych w 2008 r., Autor pokazuje dorobek orzecznictwa, odpowiedzi Trybunału na problemy z dziedziny praw człowieka stawiane przez pokrzywdzonych z rozmaitych krajów Europy. Europejska Konwencja Praw Człowieka jest częścią krajowych systemów prawnych wszystkich państw należących do Rady Europy, musi więc być skrupulatnie przestrzegana i stosowana. To z kolei oznacza obowiązek znajomości tej konwencji i orzecznictwa Trybunału w Strasburgu przez wszystkich, od których zależy przestrzeganie podstawowych praw człowieka w Polsce. Pomóc ma w tym między innymi niniejsza, kolejna tego rodzaju, publikacja.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Od autora .................................................................................................................................................. 9 Prawo do życia ....................................................................................................................................... 11 Artykuł 2 ................................................................................................................................................. 11 Varnava i inni v. Turcja .................................................................................................................... 11 Budayeva i inni v. Rosja ................................................................................................................. 15 Juozaitienė i Bikulčius v. Litwa ...................................................................................................... 24 Abdullah Yilmaz v. Turcja ............................................................................................................... 28 Mezhidov v. Rosja ........................................................................................................................... 31 Albekov i inni v. Rosja ..................................................................................................................... 35 Renolde v. Francja ........................................................................................................................... 40 Evrim Öktem v. Turcja .................................................................................................................... 44 Khadzhialiyev i inni v. Rosja ......................................................................................................... 48 Dzieciak v. Polska ............................................................................................................................. 53 Zakaz tortur ............................................................................................................................................ 59 Artykuł 3 ................................................................................................................................................. 59 Maslova i Nalbandov v. Rosja ....................................................................................................... 59 Riad i Idiab v. Belgia ........................................................................................................................ 62 Kafkaris v. Cypr ............................................................................................................................... 66 Saadi v. Włochy ................................................................................................................................ 72 Taştan v. Turcja ................................................................................................................................. 76 Dedovskiy i inni v. Rosja ............................................................................................................... 78 N. v. Wielka Brytania ...................................................................................................................... 82 Rodić i inni v. Bośnia i Hercegowina ............................................................................................ 85 Gäfgen v. Niemcy ............................................................................................................................ 88 Chember v. Rosja ............................................................................................................................. 94 Soldatenko v. Ukraina ..................................................................................................................... 98 Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego ......................................................................... 104 Artykuł 5 ............................................................................................................................................... 104 Saadi v. Wielka Brytania .............................................................................................................. 105 Ladent v. Polska ............................................................................................................................. 109 Lexa v. Słowacja ............................................................................................................................. 114 Kandzhov v. Bułgaria .................................................................................................................... 117 Prawo do rzetelnego procesu sądowego ........................................................................................ 121 Artykuł 6 ............................................................................................................................................... 121 Ramanauskas v. Litwa .................................................................................................................. 122 Shtukaturov v. Rosja ..................................................................................................................... 126 5 Spis treści Grădinar v. Mołdawia ................................................................................................................... 131 Wasserman v. Rosja (nr 2) ........................................................................................................... 133 Atanasova v. Bułgaria ................................................................................................................... 137 Salduz v. Turcja .............................................................................................................................. 139 Zakaz karania bez podstawy prawnej............................................................................................. 144 Artykuł 7 ............................................................................................................................................... 144 Kononov v. Łotwa ........................................................................................................................ 144 Korbely v. Węgry ............................................................................................................................ 152 Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego........................................................... 156 Artykuł 8 ............................................................................................................................................... 156 Kearns v. Francja ........................................................................................................................... 156 E.B. v. Francja ................................................................................................................................. 159 Hadri-Vionnet v. Szwajcaria ........................................................................................................ 164 McCann v. Wielka Brytania ......................................................................................................... 165 Maslov v. Austria............................................................................................................................ 168 Liberty Other Organisations (Liberty i inne organizacje) v. Wielka Brytania ................. 173 X. v. Chorwacja .............................................................................................................................. 177 Armonas v. Litwa .......................................................................................................................... 179 K.U. v. Finlandia ............................................................................................................................ 183 Juppala v. Finlandia ....................................................................................................................... 186 S. i Marper v. Wielka Brytania ..................................................................................................... 189 Wolność myśli, sumienia i wyznania .............................................................................................. 199 Artykuł 9 ............................................................................................................................................... 199 Alexandridis v. Grecja ................................................................................................................... 199 Religionsgemeinschaft der Zeugen Jehovas i inni v. Austria ................................................ 201 Mann Singh v. Francja .................................................................................................................. 205 Dogru v. Francja ............................................................................................................................ 207 Wolność wyrażania opinii ................................................................................................................. 214 Artykuł 10 ............................................................................................................................................. 214 Guja v. Mołdawia........................................................................................................................... 214 Azevedo v. Portugalia .................................................................................................................. 218 Kutlular v. Turcja ............................................................................................................................ 220 Meltex Ltd. i Mesrop Movsesyan v. Armenia .......................................................................... 222 Vajnai v. Węgry............................................................................................................................... 224 Leroy v. Francja ............................................................................................................................. 227 Petrina v. Rumunia ........................................................................................................................ 231 Kayasu v. Turcja ............................................................................................................................ 233 TV Vest AS Rogaland Pensjonistparti v. Norwegia .............................................................. 237 Wolność zgromadzania się i stowarzyszania się........................................................................... 241 Artykuł 11 ............................................................................................................................................. 241 Urcan i inni v. Turcja ..................................................................................................................... 241 Patyi i inni v. Węgry ...................................................................................................................... 243 Kemal Demir i Vicdan Baykara v. Turcja .................................................................................... 244 6 Spis treści Ochrona własności ............................................................................................................................. 256 Artykuł 1 protokołu nr 1 .................................................................................................................... 256 Preussische Treuhand GmbH CO. Kg A.A. v. Polska ........................................................... 256 Viaşu v. Rumunia ........................................................................................................................... 261 Prawo do wolnych wyborów ............................................................................................................ 267 Artykuł 3 protokołu nr 1 .................................................................................................................... 267 Paschalidis, Koutmeridis i Zaharakis v. Grecja ......................................................................... 267 Ādamsons v. Łotwa ....................................................................................................................... 269 Yumak i Sadak v. Turcja ................................................................................................................ 277 Tănase i Chirtoacă v. Mołdawia ................................................................................................. 283 Zakaz dyskryminacji .......................................................................................................................... 288 Artykuł 14 ............................................................................................................................................. 288 Burden v. Wielka Brytania .......................................................................................................... 288 Sampanis i inni v. Grecja ............................................................................................................. 291 Oršuš i inni v. Chorwacja ............................................................................................................. 296 Carson i inni v. Wielka Brytania .................................................................................................. 300 Słuszne zadośćuczynienie ................................................................................................................. 305 Artykuł 41 ............................................................................................................................................. 305 Arvanitaki-Roboti i inni v. Grecja ............................................................................................... 305 Wykaz tematyczny orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydanych w 2008 r. ............................................................................................................................. 309 7 8 Od autora Tom z omówieniami wybranych orzeczeń wydanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w 2008 r. ukazuje się w szczególnym okresie. Rok 2009 będzie prze- biegał pod znakiem obchodów 50-lecia Trybunału. W ubiegłym roku minęło dziesięć lat jego działalności w nowym kształcie nadanym mu w drodze reformy mechanizmu strasburskiego na podstawie protokołu nr 11 do konwencji. Nadszedł więc czas podsu- mowań ogromnego, imponującego dorobku systemu kontroli przestrzegania podstawo- wych praw i wolności powołanego do życia na podstawie konwencji. W perspektywie historycznej największym osiągnięciem w tej materii jest fakt, że prawa i wolności w niej zagwarantowane stają się stopniowo i wyraźnie naturalnym punktem odnie- sienia i wspólną wartością wszystkich społeczeństw demokratycznych żyjących na kontynencie europejskim, niezależnie od terytoriów czy krajów, które zamieszkują i ich statusu. Warto przy tym zwrócić uwagę, że konwencja od dawna ma swoje ważne, ugruntowane miejsce również w Unii Europejskiej, czego najświeższym dowodem są zapisy czekającego na wejście w życie traktatu lizbońskiego oraz zaaprobowana przez państwa członkowskie perspektywa przystąpienia Unii do konwencji. Jest to jeden z najważniejszych procesów w dziedzinie ochrony praw człowieka przebiegają- cych w Europie i będących w dużym stopniu rezultatem przełomu w sytuacji ogólnej zapoczątkowanego głębokimi przemianami politycznymi i systemowymi w Europie Środkowo-Wschodniej po roku 1989 r., którego symbolem było porozumienie Okrąg- łego Stołu w Polsce między Solidarnością i władzami komunistycznymi, a następnie obalenie muru berlińskiego. Wspólnym zadaniem społeczeństw i rządów państw europejskich (mających w tej materii do odegrania niezwykle ważną rolę) jest troska o mechanizm strasburski i wspieranie go w jego niezastąpionej, jakże cennej roli. Rosnąca do dramatycznych rozmiarów liczba płynących nieprzerwanie do Strasburga skarg ze wszystkich zakątków Europy (w chwili ukazania się tej książki toczyło się tam ponad 100 tys. spraw!) musi budzić poważny niepokój o jego przyszłość i skuteczność. W 2008 r. Trybunał wydał 1543 wyroki oraz ponad 30 tys. decyzji o odrzuceniu skarg z rozmaitych powodów uznanych za niedopuszczalne. Równocześnie jednak napłynęło około 50 tys. nowych skarg. Wymagana jest dalsza, bardziej energiczna i konsekwentna debata o sposobach dostosowania na przyszłość tego mechanizmu do potrzeb i oczekiwań mieszkańców Europy. Można odnieść wrażenie, że dotychczasowe wysiłki w tym kierunku – chociaż ich rezultaty mogą zasługiwać na uznanie i poparcie – utknęły w martwym punkcie. Zwrócił na to uwagę prezes Trybunału Jean-Paul Costa podczas dorocznej konferencji 9 Od autora prasowej w Strasburgu 29 stycznia 2009 r. Wypada mieć nadzieję, że 50-lecie Trybunału będzie tu dodatkowym bodźcem. Jak co rok, również w roku 2008 w dorobku Trybunału pojawiły się ważne orzecze- nia, będące odpowiedzią na nowe problemy, prowadzące do reinterpretacji konwencji w zmieniającej się rzeczywistości społecznej, wyjaśniające i porządkujące obowiązujące zasady. Warto wymienić w związku z tym na przykład orzeczenie Demir i inni przeciwko Turcji, w którym Trybunał rozważał na nowo kwestie dotyczące granic dopuszczalnych ograniczeń prawa do zrzeszania się w związki zawodowe pracowników administracji samorządowej; E.B. przeciwko Francji – dotyczące uprawnienia do adopcji dziecka przez kobietę o orientacji homoseksualnej czy S. i Marper przeciwko Wielkiej Brytanii – dotyczące problemów na tle prawa do poszanowania życia prywatnego związanych z przechowywaniem w bazie danych odcisków palców, próbek tkanek oraz profili DNA podejrzanych, którzy nie zostali skazani. Omówienia wymienionych wyroków Trybunału, oprócz kilkudziesięciu innych wybranych przeze mnie orzeczeń, znalazły się w niniejszym zbiorze. Warszawa, luty 2009 r. Marek Antoni Nowicki 10 Prawo do życia Artykuł 2 1. Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez ustawę. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego skazującego za przestępstwo, za które ustawa przewiduje taką karę. 2. Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku bezwzględnie koniecznego użycia siły: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą; b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem; c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania. Brak skutecznego śledztwa w sprawie zaginionych podczas walk na Cyprze w 1974 r. 1. Są przypadki, w których skarżący jest przedmiotem utrzymującego się naruszenia z powodu np. przepisu ustawowego ingerującego nieustannie w jego życie prywatne; są również przypadki, takie jak zaginięcia, w których sytuacja ciągła wypływa z faktów, które pojawiają się w konkretnym momencie. W takich wypadkach krewni osoby zaginionej nie mogą zwlekać bez końca z powiadomieniem o tym władz krajowych lub Trybunału. Celem terminu sześciu miesięcy zawartego w art. 35 ust. 1 jest zapewnienie pewności prawnej, tak aby sprawy powodujące problemy na tle konwencji były rozpatrzone w rozsądnym czasie. 2. Nawet w sprawach zaginięć skarżący muszą działać z rozsądną szybkością we wnoszeniu spraw do rozpatrzenia i umieć wystarczająco wyjaśnić – zgodnie z celem art. 35 ust. 1 konwencji i potrzebą skutecznego stosowania jej gwarancji – przyczyny ewentualnych długich okresów zwłoki. 3. W razie istnienia możliwego do uzasadnienia zarzutu, że osoba ostatnio widziana w towarzystwie funkcjonariuszy państwa, następnie zaginęła w okolicznościach, które można uważać za zagrażające życiu, pojawia się obowiązek proceduralny przeprowadzenia przez władze skutecznego śledztwa. 4. Strefa międzynarodowego konfliktu, w której dwie armie toczą ze sobą wojnę jako taka powoduje, że znajdujące się w niej osoby są w niebezpieczeństwie i sytuacji zagrożenia życia. Okoliczności są często takie, że istotne wydarzenia mogą być w całości lub w dużej części wyłącznie znane siłom wojskowym działającym na tym terenie. Nie można więc realistycznie oczekiwać od skarżących, aby byli w stanie przedstawić więcej niż minimum informacji, wskazujących, że ich krewni przebywali w rejonie ryzyka. 11 Varnava i inni v. Turcja Art. 2 5. Traktaty międzynarodowe mające status prawa zwyczajowego nakładają na walczące pań- stwa obowiązek opieki nad rannymi, jeńcami i cywilami. Nie ma więc wątpliwości, że art. 2 konwencji wymaga od państw podjęcia rozsądnie dostępnych kroków dla ochrony życia osób, które albo nie biorą, albo przestały już brać udział w walkach. Zaginięcia w takich okolicznościach są więc objęte ochroną na podstawie tego przepisu. 6. Do ciągłego naruszania art. 5 konwencji dochodzi, jeśli władze odmawiają skutecznego śledz- twa w sprawie miejsca pobytu i losu zaginionych, w stosunku do których istniał możliwy do uzasadnienia zarzut, że w chwili zaginięcia byli pozbawieni wolności. Varnava i inni przeciwko Turcji – orzeczenie z 10 stycznia 2008 r., Izba (Sekcja III), skargi nr 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 i 16073/90 – sprawa oczekuje na ostateczne rozpatrzenie przez Wielką Izbę Spośród osiemnastu skarżących – obywateli Cypru – dziewięciu zaginęło po pojmaniu ich, a następnie przetrzymywaniu przez siły tureckie podczas operacji wojskowych w północnym Cyprze w lipcu i sierpniu 1974 r. Pozostali skarżący (z których troje zmarło i zastąpili ich spadkobiercy) to krewni zaginionych mężczyzn. Świadkowie zeznali, że widzieli ośmiu zaginionych w 1974 r. w więzieniach tureckich. Od tego czasu zaginieni nie dali znaku życia. Wielu rodziców twierdziło również, że zidentyfikowali swoich zaginionych synów na zdjęciach publikowanych w gazetach greckich pokazujących Greków cypryjskich w niewoli. Ciało jednego z nich znaleziono w 2007 r. W skardze do Trybunału skarżący postawili wiele zarzutów, a w szczególności naruszenie prawa do życia (art. 2 konwencji), zakazu tortur i innego nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania (art. 3), prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5). W sprawie brał udział jako strona trzecia rząd Cypru. W związku z zastrzeżeniem Turcji, że skarga była niedopuszczalna ze wzglę- dów temporalnych, Trybunał zauważył, że było ono ściśle związane z zastrzeżeniem dotyczącym poszanowania zasady sześciu miesięcy i głównie oparte na argumencie, że w sytuacji gdy zaginieni musieli być uznani za zmarłych w okresie starć w 1974 r., kiedy byli widziani po raz ostatni, zarzuty dotyczyły aktów określonych w czasie, które nastąpiły na długo przed datą wyrażenia przez Turcję zgody na korzystanie przeciwko niej z prawa do skargi indywidualnej i w rezultacie nie były objęte jurysdykcją tempo- ralną Trybunału. Trybunał zgodził się, że nie może badać skarg z zarzutami naruszeń wynikających z faktów, które nastąpiły przed tą datą. W tej sprawie jednak pojawiła się kwestia, czy zarzucone naruszenia miały charakter ciągły i w rezultacie trwały i nadal trwają również po dacie ratyfikacji przez Turcję prawa do skargi indywidualnej, do której doszło 28 stycznia 1987 r. Wielka Izba miała już wcześniej okazję rozważyć, czy zarzuty postawione przez Cypr dotyczące 1485 zaginionych Greków cypryjskich wskazywały na naruszenie ciągłe. W wyroku Cypr przeciwko Turcji (z 10 maja 2001 r.) Wielka Izba stwierdziła, że dowody wskazywały, iż wiele osób obecnie zaginionych było pozbawionych wolności przez siły tureckie lub turecko-cypryjskie podczas operacji wojskowych i w sytuacjach, które moż- na określić jako zagrożenie życia. Osoby te zaginęły właśnie w takich okolicznościach. 12 Art. 2 Varnava i inni v. Turcja Wielka Izba uznała, że brak skutecznego śledztwa mającego wyjaśnić miejsce pobytu i losy tych zaginionych wskazywał na naruszenie ciągłe. Sprawa międzypaństwowa Cypru przeciwko Turcji dotyczyła zaginięć, które – chociaż związane z konkretnym okresem, kiedy zaginiona osoba była widziana po raz ostatni oraz towarzyszącymi okolicznościami – różniły się od klasycznych przypadków użycia śmiercionośnej siły lub niezgodnego z prawem pozbawienia życia, rozpatry- wanych na podstawie art. 2. Los ofiary jest bowiem wtedy znany. Przypadki zaginięć natomiast charakteryzują się utrzymującą się niepewnością oraz nierzadko obojętnością, zaciemnianiem faktów i zatajaniem. Trybunał nie znalazł żadnych powodów do odejścia w związku z tymi skargami od wniosków, do jakich doszedł wcześniej w sprawie mię- dzypaństwowej. W stopniu, w jakim fakty wskazywały na istnienie ciągłego obowiązku na podstawie art. 2, Trybunał był kompetentny ratione temporis. W związku z kwestią poszanowania zasady sześciu miesięcy Trybunał zauważył, że rząd w swoich argumentach powoływał się na skargi wniesione przez Turków cypryj- skich przeciwko władzom Cypru z twierdzeniem, iż ich krewni zaginęli w okolicznoś- ciach zagrażających życiu. Sprawy te zostały odrzucone jako wniesione po terminie. Na przykład w sprawie Karabardak przeciwko Cyprowi (decyzja z 22 października 2002 r., Izba (Sekcja II), skarga nr 76575/01), chociaż skarżący zaginął w roku 1964, sprawa została zgłoszona rządowi Cypru dopiero w 1989 r., potem minęło kolejnych dwanaście lat, za- nim znalazła się w Trybunale. To prawda, że Trybunał podejmując tę decyzję – podobnie jak w innych sprawach tego rodzaju – w analizie, w której doszedł do wniosku, że skarga została wniesiona po terminie, nie wspomniał o „sytuacji ciągłej”. Zwrócił jednak uwagę, że istnieją rozmaite typy „sytuacji ciągłej”. Są przypadki, w których skarżącego dotyczy utrzymujące się w czasie naruszenie z powodu np. przepisu ustawowego ingerującego nieustannie w jego życie prywatne; są również przypadki takie, jak zaginięcia, w których sytuacja ciągła wypływa z faktu, który pojawia się w konkretnym momencie. W takich wypadkach krewni zaginionego nie mogą zwlekać bez końca z powiadomieniem o tym władz krajowych lub Trybunału. Celem terminu sześciu miesięcy zawartego w art. 35 ust. 1 jest zapewnienie pewności prawnej, aby sprawy powodujące problemy na tle konwencji zostały rozpatrzone w rozsądnym czasie. Oznacza to konieczność czasowego ograniczenia możliwości kontroli przez Trybunał i wskazuje – zarówno jednostkom, jak i organom państwa – okres, po upływie którego jego kontrola jest już niemożliwa. W interesie praktycznego i skutecznego funkcjonowania systemu konwencji – mającego decydujące znaczenie dla ochrony podstawowych praw i wolności – nie leży zajmowa- nie się przez Trybunał skargami przestarzałymi. Im dłuższy upływ czasu, tym bardziej problematyczna staje się każda próba badania faktów i spraw. Trybunał uważał więc, że nawet w sprawach zaginięć skarżący muszą działać z rozsądną szybkością przy wnoszeniu skarg do rozpatrzenia i umieć właściwie wytłu- maczyć – zgodnie z celem art. 35 ust. 1 konwencji i potrzebą skutecznego stosowania gwarancji konwencji – ewentualne długie okresy zwłoki. Sprawy Varnavy i innych zostały wniesione 25 stycznia 1990 r., trzy lata po rozpoczęciu obowiązywania w Turcji prawa do skargi indywidualnej. Zjawisko zaginięć było znane właściwym władzom od 1974 r. z serii spraw międzypaństwowych wniesionych przez Cypr, dotyczących problemu osób zaginionych. Raporty Komisji w tych sprawach nie były w tym czasie 13 Varnava i inni v. Turcja Art. 2 publicznie dostępne i krewni zaginionych nie znali ich wniosków. Dopiero, poczy- nając od 22 stycznia 1990 r., Turcja uznała jurysdykcję starego Trybunału do badania skarg, z wynikającą z tego możliwością publicznej rozprawy i wydania obowiązującego wyroku, w tym przyznania słusznego zadośćuczynienia. Skargi w tej sprawie zostały wniesione trzy dni po tej dacie. Tak więc, zdaniem Trybunału, w tych okolicznościach nie było nieuzasadnionej zwłoki. W związku z zarzutem naruszenia prawa do życia Trybunał podkreślił, że nie jest znany los dziewięciu zaginionych mężczyzn ani to, czy zostali bezprawnie pozbawieni życia. Chociaż szczątki jednego z nich zostały ostatnio odnalezione, okoliczności śmierci pozostały niewyjaśnione. Istniał jednak obowiązek proceduralny, bo został udowod- niony możliwy do uzasadnienia zarzut, że osoba ostatnio widziana w towarzystwie funkcjonariuszy państwa, następnie zaginęła w okolicznościach, które można uważać za zagrażające życiu. Trybunał w sprawie międzypaństwowej przypomniał, że dowody potwierdziły zarzut rządu Cypru, iż wiele osób, które zaginęły w 1974 r., było pozba- wionych wolności przez siły tureckie lub turecko-cypryjskie. Ich uwięzienie zbiegło się w czasie z prowadzeniem operacji wojskowych i towarzyszącymi jej aresztami i zabój- stwami na dużą skalę. To zostało uznane za sytuację zagrażającą życiu, podobnie jak wyraźne oznaki klimatu ryzyka i strachu panującego w owym czasie oraz rzeczywiste niebezpieczeństwo, na jakie były narażone osoby uwięzione. W takich właśnie okolicznościach zaginęło dziewięć osób, których dotyczy ta sprawa. Trybunał zauważył, że ośmiu bojowników było widzianych w rejonach oto- czonych lub bliskich otoczenia przez siły tureckie, jeden z nich został wtedy ranny. Z zeznań kilku świadków wynikało, że inny z nich został zabrany przez żołnierzy tu- recko-cypryjskich. Biorąc pod uwagę te ustalenia oraz okoliczności zaginięć w okresie i miejsca, które już były albo niedługo potem znalazły się pod kontrolą sił zbrojnych Turcji albo jednostek działających pod ich egidą, Trybunał uważał, że Turcja stała się odpowiedzialna za ich los. Chociaż można zauważyć, że w kontekście spraw indywidualnych związanych z wydarzeniami w południowo-wschodniej Turcji oraz konfliktem w Republice Cze- czenii, gdzie w pewnym okresie doszło do wielu potwierdzonych zaginięć, pojedynczy skarżący musieli jednak wskazać dowody na poparcie twierdzeń, że ich krewni zostali pozbawieni wolności przez funkcjonariuszy państwa. W tym przypadku sytuacja była jednak odmienna. Strefa międzynarodowego konfliktu, w której dwie armie toczą ze sobą wojnę jako taka powoduje, że znajdujące się w niej osoby są w niebezpieczeństwie i sytuacji zagrożenia życia. Okoliczności są często takie, że istotne wydarzenia mogą być w całości lub w dużej części wyłącznie znane siłom wojskowym działającym na tym terenie. Nie można więc realistycznie oczekiwać od skarżących, aby byli w stanie przedstawić więcej niż minimum informacji, wskazujących, że ich krewni przebywa- li w rejonie ryzyka. Traktaty międzynarodowe mające status prawa zwyczajowego nakładają na walczące państwa obowiązek opieki nad rannymi, jeńcami i cywilami. Nie ma więc wątpliwości, że art. 2 konwencji wymaga od państw podjęcia rozsądnie dostępnych kroków dla ochrony życia osób, które albo nie biorą albo przestały już brać udział w walkach. Zaginięcia w takich okolicznościach są więc objęte ochroną na podstawie tego przepisu. 14 Art. 2 Budayeva i inni v. Rosja Zobowiązania na podstawie art. 2 w przypadku zaginięć nie mogą się ograniczać wyłącznie do udziału państwa w pracy śledczej Komisji ds. Osób Zaginionych (CMP). Mimo jej użyteczności humanitarnej, komisja ta nie zapewnia procedur wymaganych ze względu na standard skutecznego śledztwa zawarty w art. 2 konwencji, zwłaszcza z powodu zbyt wąskiego zakresu prowadzonych przez to ciało dochodzeń. To prawda, że zostały znalezione szczątki jednej osoby, ale z tego nie wynika, że CMP mogła podjąć jakiekolwiek znaczące kroki śledcze poza ustaleniem miejsca i identyfikacją zwłok. Również ze względu na miejsce znalezienia szczątków – na tere- nach pozostających od około trzydziestu lat pod kontrolą Tureckiej Republiki Północnego Cypru (TRNC) – zdarzenie to nie mogło niczego zmienić w ocenie odpowiedzialności rządu za proces śledczy w tym okresie. Trybunał orzekł, że doszło do ciągłego narusze- nia art. 2, bo władze nie przeprowadziły skutecznego śledztwa, aby wyjaśnić miejsce pobytu i los dziewięciu mężczyzn zaginionych w 1974 r. W związku z zarzutem na tle art. 3 konwencji Trybunał stwierdził, że milczenie władz tureckich wobec realnych trosk rodzin zaginionych było dla nich na tyle dolegli- we, iż można było je wyłącznie uznać za nieludzkie traktowanie w rozumieniu art. 3. W rozważanym okresie nastąpiło więc wobec nich ciągłe naruszenie art. 3 konwencji. W części dotyczącej zarzutu naruszenia prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5) Trybunał zwrócił uwagę, że nie zostało ustalone, aby dziewięciu zaginionych było faktycznie pozbawionych wolności przez władze tureckie lub tu- recko-cypryjskie. W tym zakresie nie można więc było stwierdzić ciągłego narusze- nia. Doszło jednak do takiego naruszenia art. 5 konwencji z powodu odmowy władz przeprowadzenia skutecznego śledztwa w sprawie miejsca pobytu i losu zaginionych, w stosunku do których istniał możliwy do uzasadnienia zarzut, że w chwili zaginięcia byli pozbawieni wolności. Orzeczenie zapadło stosunkiem głosów sześć do jednego. Trybunał nie zasądził zadośćuczynienia, uznając, że stwierdzenie naruszenia konwencji powinno być dla skarżących wystarczającą satysfakcją za krzywdy moralne. Turcja musi zapłacić skarżącym 4 tys. euro jako zwrot kosztów i wydatków. Poważne zaniedbania władz w związku z katastrofą naturalną 1. Obowiązek państwa ochrony życia osób pozostających pod jego jurysdykcją obejmuje aspekty materialne i proceduralne, zwłaszcza obowiązek odpowiednich regulacji i informowania opinii publicznej o nadzwyczajnych sytuacjach zagrożenia życia oraz przeprowadzenia śledztwa sądowego w każdym przypadku śmierci. 2. W szczególnym kontekście działalności niebezpiecznej należy zwrócić uwagę zwłaszcza na regulacje odpowiadające specjalnym cechom działalności wchodzącej w grę, w szczególności stopniu potencjalnego ryzyka dla życia. Muszą one regulować licencjonowanie, tworzenie, działanie, zabez- pieczenia i nadzór nad działalnością i zobowiązywać wszystkich zainteresowanych do podejmowania praktycznych działań zapewniających skuteczną ochronę obywateli, których życie może być zagrożone przez nieodłączne od takiej działalności ryzyko. Wśród środków prewencyjnych szczególne znaczenie 15 Budayeva i inni v. Rosja Art. 2 ma prawo społeczeństwa do informacji. Właściwe regulacje muszą również zapewniać odpowiednie procedury, uwzględniające aspekty techniczne takiej działalności i prowadzące do ujawnienia braków oraz błędów osób odpowiedzialnych na różnych szczeblach. 3. W działalności niebezpiecznej zakres obowiązków pozytywnych na podstawie art. 2 konwencji w dużym stopniu pokrywa się z obowiązkami na podstawie art. 8. W rezultacie również przy ochronie prawa do życia można powoływać się na zasady rozwinięte w orzecznictwie Trybunału dotyczące planowania i ochrony środowiska wpływające na życie prywatne i ochronę prawa do domu. 4. Wybór właściwych działań mieści się w zasadzie w granicach swobody państwa. Istnieją rozmaite sposoby zagwarantowania praw konwencji i nawet w razie niezastosowania przez państwo określonego środka przewidzianego w prawie krajowym może ono nadal wypełnić swój obowiązek innymi sposobami. 5. Nie można nakładać na władze niemożliwego lub nieproporcjonalnego ciężaru, zwłaszcza nie uwzględniając wyborów operacyjnych, których muszą one dokonywać w sferze priorytetów i środków; wynika to z szerokiej swobody posiadanej przez państwa w trudnych dziedzinach – społecznych i tech- nicznych. Jeszcze większe znaczenie niż w odniesieniu do ludzkiej działalności niebezpiecznej musi to mieć w sferze pomocy w związku z katastrofą wywołaną zdarzeniem meteorologicznym, które – jako takie – pozostaje poza ludzką kontrolą. 6. Przy ocenie, czy państwo spełniło swój pozytywny obowiązek Trybunał musi rozważyć szczegól- ne okoliczności konkretnego przypadku, biorąc pod uwagę m.in. zgodność z prawem działań lub zaniechań władz, proces podejmowania decyzji, w tym odpowiednie badania i studia, oraz stopień skomplikowania problemu, zwłaszcza gdy wchodzące w grę interesy na tle konwencji pozostają ze sobą w konflikcie. 7. Zakres obowiązków pozytywnych państwa w okolicznościach wskazujących na nieuchronność dającego się wyraźnie zidentyfikować zagrożenia – zwłaszcza gdy dotyczy ono powracającego kataklizmu dotykającego rejon przeznaczony do zamieszkania lub korzystania przez ludzi, jest uzależniony od źródła takiego zagrożenia oraz stopnia, w jakim to lub inne ryzyko można ograniczyć. 8. W razie utraty życia w okolicznościach potencjalnie rodzących odpowiedzialność państwa, musi ono odpowiednio zareagować wszystkimi środkami, jakimi dysponuje – sądowymi i innymi – i zapewnić, aby prawo i regulacje administracyjne były odpowiednio stosowane, a naruszenia prawa ścigane i karane. 9. Zasady wymaganej reakcji na wypadki spowodowane działalnością niebezpieczną mają również zastosowanie w dziedzinie pomocy w związku z katastrofami. Jeśli doszło do utraty życia w rezultacie wydarzeń, w związku z którymi państwo było odpowiedzialne za akcję prewencyjną, system sądowy wymagany przez art. 2 musi zapewniać przeprowadzenie niezależnego i bezstronnego oficjalnego śledz- twa spełniającego określone minimalne wymagania skuteczności i zapewnić, aby w zależności od jego ustaleń były stosowane kary kryminalne. Właściwe władze muszą wtedy działać z przykładną starannością i szybkością wszczynając z własnej inicjatywy śledztwa umożliwiające ustalenie okoliczności wypadku i wszelkich braków w działaniu systemu regulacyjnego oraz odpowiedzialności urzędników państwa lub władz zaangażowanych w ciąg wydarzeń wchodzących w grę. 10. Zarzuty zaniedbania przez państwo działań w celu ochrony własności prywatnej należy oce- niać w świetle ogólnej zasady potwierdzającej prawo do spokojnego korzystania z mienia. Rzeczywiste i skuteczne korzystanie z tego prawa nie jest uzależnione jedynie od przestrzegania przez państwo obowiązku wstrzymania się z interwencją, ale może wymagać podjęcia przez nie środków ochrony, zwłaszcza w razie bezpośredniego związku między środkami, których skarżący mógł od władz w sposób uprawniony oczekiwać, i rzeczywistym korzystaniem z mienia. 11. W razie utraty życia i mienia w rezultacie wydarzeń, za które odpowiedzialne były władze publiczne, wymaganych środków ochrony mienia nie można oceniać odrębnie od tych, które należało podjąć dla ochrony życia mieszkańców. 12. Obowiązki dotyczące ochrony własności przed ryzykiem związanym z pogodą niekoniecznie nie są tak daleko idące, jak w sferze ludzkiej działalności niebezpiecznej. 16 Art. 2 Budayeva i inni v. Rosja 13. Z tego powodu należało odróżnić obowiązki państwa wynikające z art. 2 konwencji i art. 1 protokołu nr 1. Fundamentalne znaczenie prawa do życia wymaga od państwa uczynienia wszystkiego, co w jego mocy w sferze pomocy w związku z katastrofą, natomiast obowiązek ochrony prawa do spo- kojnego korzystania z mienia – który nie jest absolutny – uzależniony jest od okoliczności. Władze mają szerszą swobodę decyzji w sprawie środków w celu ochrony mienia jednostek przed ryzykiem związanym z siłami natury niż w celu ochrony ich życia. 14. Obowiązku ochrony własności prywatnej przez państwo przed katastrofami naturalnymi nie można interpretować jako zobowiązania do naprawienia szkody w wysokości odpowiadającej pełnej wartości rynkowej zniszczonej własności. Jeśli szkoda nie nastąpiła wyłącznie na skutek zaniedbań ze strony państwa, które przyczyniło się jedynie do szkody wyrządzonej przez siły naturalne, warunki odszkodowania muszą uwzględniać wszystkie działania władz oraz skomplikowany charakter danego przypadku, liczbę właścicieli dotkniętych katastrofą, problemy ekonomiczne, społeczne i humanitarne związane z pomocą dla jej ofiar. 15. Trybunał na podstawie art. 13 musi ocenić, czy korzystanie ze skutecznego środka prawnego nie zostało utrudnione ze względu na sposób podejścia władz do obowiązku proceduralnego na podsta- wie art. 2. Zasady te obowiązują również w związku z zarzutem zaniedbań państwa w sferze pomocy ofiarom katastrofy. Budayeva i inni przeciwko Rosji – orzeczenie z 20 marca 2008 r., Izba (Sekcja I), skargi nr 15339/02, 21166/02, 20058/02, 11673/02 i 15343/02 18 lipca 2000 r. płynące z gór błoto i gruz zalały miasto Tyrnauz u podnóża góry Elbrus i zatopiły część dzielnicy mieszkalnej. Khalimat Budayeva i pięć innych mieszkających tam osób twierdziło, że nie byli wcześniej ostrzeżeni o zagrożeniu. Fatima Atmurzayeva i jej córka doznały poważnych ran podczas ucieczki. Dopiero w ostatniej chwili ogłoszono przez głośniki alarm, ale – jak twierdzili skarżący – na miejscu katastrofy nie było jednostek ratowniczych ani żadnej innej pomocy. Następnego dnia rano, kiedy poziom błota opadł, niektórzy mieszkańcy wrócili do domów, bo nie słyszeli o poleceniu ewakuacji. Niedługo potem spłynęła na miasto jeszcze większa masa błota i gruzu. Budayeva ze starszym synem zdołała uciec. Młodszego syna uratowano, miał jednak poważne obrażenia. Jej mąż zginął pod walącymi się ścianami bloku, w którym mieszkali. Sytuacja taka trwała aż do 25 lipca 2000 r. Oficjalnie poinformowano o śmierci ośmiu osób, a kilkanaście innych zostało uznanych za zaginionych. Wszyscy skarżący twierdzili, że ich domy i mienie zostały zniszczone, a warunki życiowe i zdrowotne od czasu katastrofy bardzo się pogorszyły. Niektórzy zaczęli cierpieć na depresję i leczyć się psychiatrycznie i neurologicznie. Zdaniem rządu nie można było przewidzieć wyjątkowej siły zsuwającego się błota ani go zatrzymać. Po pierwszej fali władze zarządziły natychmiastową ewakuację Tyrnauzu. Po- licja i urzędnicy dzwonili do mieszkańców, informując ich o katastrofie. Samochody policyjne wyposażone w głośniki jeździły po mieście, wzywając do opuszczenia domów. Mieszkańcy, którzy wrócili, zrobili to wbrew zarządzeniu o ewakuacji. Podjęto wszelkie konieczne środki, aby ratować ofiary, ulokować ludzi w innych, bezpiecznych miejscach oraz zaopatrzyć w nie- zbędne rzeczy. Prokurator rejonowy odmówił wszczęcia śledztwa w sprawie katastrofy i śmierci Budayeva, uznając ją za wypadek. Wszyscy mieszkańcy otrzymali bezpłatnie mieszkania zastępcze oraz pomoc finansową. Ofiary lub ich rodziny wniosły sprawy cywilne o odszkodowania. Sądy oddaliły pozwy, 17 Budayeva i inni v. Rosja Art. 2 twierdząc, że władze podjęły wszelkie rozsądne kroki, aby ograniczyć straty i ofiary. Skarżący nie zgodzili się z taką oceną i oskarżyli władze o poważne braki w funkcjonowaniu systemu ochrony przed klęskami żywiołowymi w Tyrnauzie. W skardze do Trybunału skarżący zarzucili, że na skutek zaniedbania ogranicze- nia skutków katastrofy władze naraziły ich życie na ryzyko, były odpowiedzialne za śmierć Budayeva oraz zniszczenie domów (art. 2 – prawo do życia, art. 8 – prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, art. 13 – prawo do skutecznego środka odwoławczego, art. 1 protokołu nr 1 – ochrona własności). Poza tym twierdzili, że władze nie przeprowadziły sądowego śledztwa w sprawie katastrofy (art. 2). Państwo – ze względu na obowiązek ochrony życia zawarty w art. 2 konwencji – może być zobowiązane przede wszystkim do stworzenia ram prawnych i administra- cyjnych skutecznego odstraszania od stwarzania zagrożeń dla prawa do życia. Można uznać, że obowiązek ten dotyczy każdej działalności – publicznej lub innej – w której wchodzi w grę prawo do życia. Dotyczy on zwłaszcza ryzyka przemysłowego lub dzia- łalności niebezpiecznej, takiej jak np. prowadzenie wysypiska śmieci. Obowiązek państwa ochrony życia osób pozostających pod jego jurysdykcją obej- muje aspekty materialne i proceduralne, zwłaszcza obowiązek odpowiednich regulacji i informowania opinii publicznej o nadzwyczajnych sytuacjach zagrożenia życia oraz przeprowadzenia śledztwa sądowego w każdym przypadku śmierci. W szczególnym kontekście działalności niebezpiecznej należy zwłaszcza zwró- cić uwagę na regulacje odpowiadające specjalnym cechom działalności wchodzącej w grę, w szczególności stopniu potencjalnego ryzyka dla życia. Muszą one regulo- wać licencjonowanie, tworzenie, działanie, zabezpieczanie i nadzór nad działalnością i zobowiązywać wszystkich zainteresowanych do podejmowania praktycznych działań zapewniających skuteczną ochronę obywateli, których życie może być zagrożone przez nieodłączne od takiej działalności ryzyko. Wśród środków prewencyjnych szczegól- ne znaczenie ma prawo społeczeństwa do informacji. Odpowiednie regulacje muszą również zapewniać właściwe procedury, uwzględniające aspekty techniczne takiej działalności i prowadzące do ujawnienia braków oraz błędów osób odpowiedzialnych na różnych szczeblach. W działalności niebezpiecznej zakres obowiązków pozytywnych na podstawie art. 2 konwencji w dużym stopniu pokrywa się z obowiązkami na podstawie art. 8. W rezultacie również przy ochronie prawa do życia można powoływać się na zasady rozwinięte w orzecznictwie Trybunału dotyczące planowania i ochrony środowiska wpływające na życie prywatne i ochronę prawa do domu. Wybór właściwych działań mieści się w zasadzie w granicach swobody państwa. Istnieją rozmaite sposoby zagwarantowania praw konwencji i nawet w razie niezasto- sowania przez państwo określonego środka przewidzianego w prawie krajowym może ono nadal wypełnić swój obowiązek innymi sposobami. Nie można jednak nakładać na władze niemożliwego lub nieproporcjonalnego ciężaru, zwłaszcza nie uwzględniając wyborów operacyjnych, których muszą one do- konywać w sferze priorytetów i środków; wynika to z szerokiej swobody posiadanej przez państwa w trudnych dziedzinach – społecznych i technicznych. Jeszcze więk- 18 Art. 2 Budayeva i inni v. Rosja sze znaczenie niż w odniesieniu do ludzkiej działalności niebezpiecznej musi to mieć w sferze pomocy w związku z katastrofą wywołaną zdarzeniem meteorologicznym, które – jako takie – pozostaje poza ludzką kontrolą. Przy ocenie, czy państwo spełniło swój pozytywny obowiązek, Trybunał musi rozważyć szczególne okoliczności konkretnego przypadku, biorąc pod uwagę m.in. zgodność z prawem działań lub zaniechań władz, proces podejmowania decyzji, w tym odpowiednie badania i studia, oraz stopień skomplikowania problemu, zwłaszcza gdy wchodzące w grę interesy na tle konwencji pozostają ze sobą w konflikcie. Zakres obowiązków pozytywnych państwa w okolicznościach wskazujących na nieuchronność dającego się wyraźnie zidentyfikować zagrożenia – zwłaszcza gdy dotyczy ono powracającego kataklizmu dotykającego rejon przeznaczony do zamiesz- kania lub korzystania przez ludzi – jest uzależniony od źródła takiego zagrożenia oraz stopnia, w jakim to lub inne ryzyko można ograniczyć. Obowiązki państwa wynikające z art. 2 na tym się nie kończą. W razie utraty życia w okolicznościach potencjalnie rodzących odpowiedzialność państwa, musi ono odpowiednio zareagować wszystkimi środkami, jakimi dysponuje – sądowymi i innymi – i zapewnić, aby prawo i regulacje administracyjne były odpowiednio stosowane, a naruszenia prawa ścigane i karane. Jeśli naruszenie prawa do życia lub integralności fizycznej nie jest umyślne, obo- wiązek stworzenia skutecznego systemu sądowego niekoniecznie wymaga w każdej sprawie wszczęcia postępowania karnego. Mogą wystarczyć środki prawne cywilne, administracyjne lub nawet dyscyplinarne. W specjalnym kontekście działalności niebezpiecznej Trybunał uznał, że ofi- cjalne śledztwo karne jest nieodzowne, bo władze publiczne często jako jedyne mają wystarczającą istotną wiedzę umożliwiającą zidentyfikowanie i ustalenie skompliko- wanych zjawisk, które mogły doprowadzić do wypadku. Jeśli władze – świadome jego prawdopodobieństwa – z lekceważeniem przyznanych im uprawnień zaniedbały działań koniecznych i wystarczających, aby uchylić ryzyko nieodłączne od działalności niebezpiecznej, brak oskarżenia o przestępstwo lub ścigania osób, które naraziły innych na takie zagrożenie, może oznaczać naruszenie art. 2, niezależnie od wszelkich innych środków, z jakich pokrzywdzeni mogli skorzystać z własnej inicjatywy. Zasady wymaganej reakcji na wypadki spowodowane działalnością niebez- pieczną mają również zastosowanie w dziedzinie pomocy w związku z katastrofami. Jeśli doszło do utraty życia w rezultacie wydarzeń, w związku z którymi państwo było odpowiedzialne za akcję prewencyjną, system sądowy wymagany przez art. 2 musi zapewniać przeprowadzenie niezależnego i bezstronnego oficjalnego śledztwa speł- niającego określone minimalne wymagania skuteczności i zapewnić, aby w zależności od jego ustaleń były stosowane kary kryminalne. Właściwe władze muszą wtedy dzia- łać z przykładną starannością i szybkością wszczynając z własnej inicjatywy śledztwa umożliwiające ustalenie okoliczności wypadku i wszelkich braków w działaniu systemu regulacyjnego oraz odpowiedzialności urzędników państwa lub władz zaangażowanych w ciąg wydarzeń wchodzących w grę. Wymagania art. 2 nie ograniczają się do stadium urzędowego śledztwa, jeśli w jego rezultacie zostało wszczęte postępowanie przed sądami krajowymi. Wtedy całe 19 Budayeva i inni v. Rosja Art. 2 postępowanie, w tym stadium wyrokowania, musi spełniać wymagania pozytywnego obowiązku prawnej ochrony życia. Z art. 2 nie wynika prawo do ścigania karnego lub skazania osób trzecich, lub też absolutny obowiązek doprowadzenia we wszystkich sprawach do uznania winy oskarżonego lub wymierzenia określonej kary. W szczególnym kontekście pomocy ofiarom katastrofy Trybunał orzekł, że odpowiedni charakter krajowej reakcji sądowej nie mógł być podany w wątpliwość z powodu tego, iż żaden funkcjonariusz nie poniósł odpowiedzialności karnej. Trybunał musiał ocenić, czy i w jakim stopniu sądy w swoich rozstrzygnięciach poddały sprawę ścisłej kontroli wymaganej w art. 2 konwencji i zapewniły, aby efekt odstraszający systemu sądowego i znaczenie jego roli w zapobieganiu naruszeniom prawa do życia nie uległ osłabieniu. Skarżący zarzucili władzom brak dbałości o odpowiedni stan konstrukcji zabez- pieczającej, mającej chronić przed napływem błota. Zarzucili brak ostrzeżenia o zbli- żającej się katastrofie. Ponadto twierdzili, że nie było śledztwa umożliwiającego ocenę postawy władz przed i podczas katastrofy, zwłaszcza ustalenie, czy uczyniły w miarę możliwości wszystko, aby ograniczyć szkody. Miasto leży w rejonie narażonym na podobne klęski. Władze otrzymywały wie- le poważnych oficjalnych ostrzeżeń, w związku z którymi mogły zdać sobie sprawę z rosnącego ryzyka, zwłaszcza przy złym stanie infrastruktury ochronnej. Znany był niezbędny zakres i terminy wymaganych prac. Rząd nie wyjaśnił, dlaczego odpowiednie kroki nie zostały podjęte. Z dokumentów przedstawionych przez skarżącą wynika, że po katastrofie w 1999 r. nie zostały na ten cel przeznaczone żadne środki. Pojawiły się dopiero po kolejnej katastrofie w 2000 r. Z niczego nie wynikało również, aby w owym czasie władze wprowadziły w życie w tym regionie jakąś inną politykę pozwalającą ograniczyć pilność lub potrzebę niezbędnych napraw. W rezultacie nie można było niczym usprawiedliwić zaniedbania przygotowania infrastruktury ochronnej na ryzykowny sezon 2000 r. W tej sytuacji można było roz- sądnie oczekiwać, że władze zrobią wszystko, aby we właściwy sposób poinformować obywateli i przygotować do nagłej ewakuacji. Informacja o nadchodzącym ryzyku była jednym ze środków zapewnienia skutecznej ochrony obywateli. Skarżący twierdzili, że do ostatniej chwili nie otrzymali żadnego ostrzeżenia. Również rząd potwierdził, że alarm został wszczęty dopiero podczas pierwszej fali błota 18 lipca 2000 r. Władze twierdziły, że ewakuację kontynuowano następnego dnia, kiedy doszło do najpoważniejszych zniszczeń. Skarżący uważali, że nic nie wiedzieli o zarządzeniu ewakuacji. Rząd nie wskazał, w jaki sposób opublikował lub inaczej wprowadził to zarządzenie w życie. Trybunał mógł jedynie założyć, że mieszkańcy nie byli o nim wystarczająco powiadomieni. Aby właściwie informować mieszkańców o zagrożeniu, władze powinny były utworzyć w górach tymczasowe posterunki obserwacyjne. Ciągłe zalecenia wyspecja- lizowanej agencji w tym zakresie były ignorowane. Władze nie potrafiły określić czasu, siły lub okresu spływania błota. W rezultacie nie potrafiły odpowiednio wcześnie ostrzec mieszkańców ani skutecznie wykonać zarządzenia ewakuacji. Zaniedbań tych nie dało się usprawiedliwić. 20 Art. 2 Budayeva i inni v. Rosja Nie zapominając o dużej swobodzie państwa w przypadku obowiązku podjęcia działań pozytywnych, Trybunał musi oceniać nie tylko środki wyraźnie wspomniane przez skarżących, ale ustalić, czy władze rozważały również inne rozwiązania zapew- niające bezpieczeństwo lokalnej ludności. Z ustaleń Trybunału wynikało, że do dnia katastrofy nie zostały podjęte żadne takie działania. Dopiero w 2001 r. został przyjęty budżet na rekonstrukcję infrastruktury ochron- nej. Mogło i powinno to nastąpić wcześniej. Dopiero skutki katastrofy w 2000 r. zmusiły władze do podjęcia tego kroku. Nic nie usprawiedliwiało zaniechań władz przy imple- mentacji ich polityki w ryzykowanych rejonach Tyrnauzu, które naraziły mieszkańców na śmiertelne zagrożenie. Istniał związek przyczynowy między poważnymi zaniedba- niami administracyjnymi i śmiercią Vladimira Budayeva oraz obrażeniami doznanymi przez skarżących i członków ich rodzin. W rezultacie władze nie wypełniły swego obowiązku stworzenia ram prawnych i administracyjnych skutecznie odstraszających od zachowań stwarzających zagrożenie prawa do życia. Nastąpiło naruszenie art. 2 konwencji w jego aspekcie materialnym. Tydzień po opisanych zdarzeniach prokurator odmówił wszczęcia śledztwa karne- go w sprawie okoliczności śmierci Vladimira Budayeva. Skoncentrował się na ustaleniu bezpośredniej przyczyny jego śmierci, za którą uznano zawalenie się budynku. Nie zajął się natomiast kwestiami przestrzegania bezpieczeństwa i możliwej odpowiedzialności władz. Nie były one – jak się wydaje – przedmiotem jakiegokolwiek postępowania. Nie zostały podjęte żadne działania weryfikujące zarzuty wobec władz, jakie pojawiły się w mediach i skargach pokrzywdzonych. Kwestia odpowiedzialności państwa pojawiła się w niektórych pozwach cywil- nych. Trybunał stwierdził jednak, że korzystne rozstrzygnięcie w takim postępowaniu wymaga od powoda wykazania stopnia, w jakim szkoda była wynikiem zaniedbania ze strony państwa i wykraczała poza nieuchronne okoliczności katastrofy naturalnej. Pozwy o odszkodowanie zostały oddalone właśnie dlatego, że skarżący nie mogli tego wykazać. Mogłoby to jednak nastąpić dopiero po skomplikowanym badaniu przez bieg- łego połączonym z oceną aspektów technicznych i administracyjnych oraz uzyskaniu informacji dostępnych wyłącznie władzom. Powodowie musieli więc udowodnić fakty, które były dla osób prywatnych niedostępne. W rezultacie bez niezależnego śledztwa karnego lub oceny biegłego ofiary nie miałyby możliwości ustalenia odpowiedzialności cywilnej państwa. Poza tym sądy krajowe – rozstrzygając o roszczeniach skarżących – nie wyko- rzystały w pełni swoich uprawnień do ustalenia okoliczności zdarzenia. Nie wezwały żadnych świadków, urzędowych lub zwykłych obywateli, nie zwróciły się o opinie bie- głych, aby ustalić odpowiedzialność władz, niezależnie od wniosków powodów. Niechęć sądów do własnych ustaleń nie była usprawiedliwiona treścią dowodów przedstawio- nych przez skarżących, w tym oficjalnych raportów, sugerujących, że ich wątpliwości były również podzielane przez niektórych urzędników. W rezultacie postępowania te nie mogły zapewnić wymaganej reakcji sądowej. W związku z tym Trybunał uznał, że doszło do naruszenia art. 2 konwencji w jego aspekcie proceduralnym. W związu z kwestią naruszenia prawa do ochrony własności Trybunał potwier- dził, że zarzuty zaniedbania przez państwo działań w celu ochrony własności prywatnej 21 Budayeva i inni v. Rosja Art. 2 należy oceniać w świetle ogólnej zasady potwierdzającej prawo do spokojnego korzy- stania z mienia. Rzeczywiste i skuteczne korzystanie z tego prawa nie jest uzależnione jedynie od przestrzegania przez państwo obowiązku wstrzymania się z interwencją, ale może wymagać podjęcia przez nie środków ochrony, zwłaszcza w razie bezpośredniego związku między środkami, których skarżący mógł od władz w sposób uprawniony oczekiwać, i rzeczywistym korzystaniem z mienia. Trybunał stwierdził, że związek przyczynowy stwierdzony między poważnym zawinionym zaniedbaniem państwa i utratą życia ludzkiego odnosi się również do utraty domu. W razie utraty życia i mienia w rezultacie wydarzeń, za które odpowie- dzialne były władze publiczne, wymaganych środków ochrony mienia nie można oceniać odrębnie od tych, które należało podjąć dla ochrony życia mieszkańców. Na przykład utylizacja odpadów, należąca do sfery rozwoju przemysłowego i planowania miejskiego, jest uregulowana i kontrolowana przez państwo, co powoduje, że odpo- wiada ono za wypadki w tej sferze. Władze muszą wtedy czynić wszystko, co w ich mocy dla ochrony prywatnych interesów właścicieli. Katastrofy naturalne – jako takie pozostające poza ludzką kontrolą – nie wymagają tego samego stopnia zaangażowania ze strony państwa. W rezultacie obowiązki dotyczące ochrony własności przed ryzy- kiem związanym z pogodą niekoniecznie nie są tak daleko idące, jak w sferze ludzkiej działalności niebezpiecznej. Z tego powodu należało odróżnić obowiązki państwa wynikające z art. 2 konwen- cji i art. 1 protokołu nr 1. Fundamentalne znaczenie prawa do życia wymaga od państwa uczynienia wszystkiego, co w jego mocy w sferze pomocy w związku z katastrofą, natomiast obowiązek ochrony prawa do spokojnego korzystania z mienia – który nie jest absolutny – uzależniony jest od okoliczności. Władze mają szerszą swobodę decyzji w sprawie środków w celu ochrony mienia jednostek przed ryzykiem pogodowym niż w celu ochrony ich życia. Trybunał uznał, że utrzymanie w odpowiednim stanie infrastruktury ochron- nej oraz stworzenie systemu wczesnego ostrzegania były ważne dla ochrony życia i dobra osób cywilnych. Nie można było jednak uznać za podobnie ścisły związku przyczynowego między zaniedbaniem podjęcia tych środków i skalą szkód mate- rialnych. Spływ błota w 2000 r. był wyjątkowo poważny i nie było jasne, w jakim stopniu odpowiednio utrzymana infrastruktura ochronna mogłaby zmniejszyć jego niszczące skutki. Nie ma również dowodu, że system ostrzegawczy mógłby zapobiec wyrządzonym szkodom. Trybunał uważał, że obowiązek proceduralny nie ma takiego samego znaczenia w związku z zarzutem zniszczenia mienia jak w razie utraty życia. Ze względu na wy- jątkowo skomplikowane okoliczności szczególnie trudno jest dokładnie ocenić stopień szkód materialnych zawinionych przez państwo z powodu stwierdzonych zaniedbań. W istocie, nie zawsze najbardziej odpowiednią reakcją w razie szkód na masową skalę jest powództwo cywilne. Władze mogą uznać, że pierwszeństwo powinny mieć inne środki ogólne lub indywidualne, jak szybka pomoc i przyznanie świadczeń ofiarom niezależnie od ich rzeczywistych strat. W tym przypadku skarżący otrzymali bezpłatnie mieszkania zastępcze oraz pewną sumę w drodze pierwszej pomocy. Władze w trybie pilnym wyremontowały budynki użyteczności publicznej. 22 Art. 2 Budayeva i inni v. Rosja W związku z twierdzeniem skarżących, że pomoc ta nie pokryła w pełni ich strat materialnych, Trybunał stwierdził, iż brak odszkodowania jest zwykle niezgodny z art. 1 protokołu nr 1, który jednak nie gwarantuje prawa do pełnego odszkodowania w każdych okolicznościach. Uprawnione cele interesu publicznego mogą wymagać ograniczenia jego wysokości. Zapłata pełnego odszkodowania nie jest warunkiem zgodności z zasadą poszanowania własności. Aby ingerencja była z nią zgodna, musi zachować właściwą równowagę między wymaganiami ogólnego interesu społeczności i ochroną podstawowych praw jednostki. Warunki odszkodowania mają znaczenie przy ocenie, czy była ona zachowana, w szczególności czy nie doszło do nadmiernego obciążenia skarżącego. Obowiązku ochrony własności prywatnej przez państwo przed katastrofami naturalnymi nie można interpretować jako zobowiązania do naprawienia szkody w wy- sokości odpowiadającej pełnej wartości rynkowej zniszczonej własności. Jeśli szkoda nie nastąpiła wyłącznie na skutek zaniedbań ze strony państwa, które przyczyniło się jedynie do szkody wyrządzonej przez siły naturalne, warunki odszkodowania muszą uwzględniać wszystkie działania władz oraz skomplikowany charakter danego przy- padku, liczbę właścicieli dotkniętych katastrofą, problemy ekonomiczne, społeczne i humanitarne związane z pomocą dla jej ofiar. Trybunał uznał, że warunki odszkodowania za utracone mienie nie obciążały nieproporcjonalnie skarżących. Nie doszło do naruszenia art. 1 protokołu nr 1. W związku z zarzutem braku skutecznego środka prawnego Trybunał przy- pomniał, że ochrona na podstawie art. 13 nie sięga tak daleko, aby wymagana była określona forma środka prawnego. Państwa mają pewną swobodę dotyczącą sposobu wywiązania się z obowiązków na podstawie tego przepisu. Natura prawa wchodzącego w grę ma wpływ na typ wymaganego środka praw- nego. W razie zarzutu dotyczącego naruszeń praw zawartych w art. 2 powinno być możliwe uzyskanie odszkodowania za szkody materialne i niematerialne, będącego jednym z dostępnych środków naprawy naruszenia. Artykuł 13 ani żaden inny przepis konwencji nie gwarantuje jednak skarżącemu prawa do ścigania lub skazania osoby trzeciej ani prawa do „prywatnego rewanżu”. Niespełnienie przez państwo obowiązku proceduralnego na podstawie art. 2 ma istotny wpływ na możliwość skorzystania przez rodzinę zmarłego z innych dostępnych i skutecznych środków ustalenia winy urzęd- ników państwa lub jego organów za akty lub zaniechania oznaczające naruszenie ich praw na podstawie art. 2 oraz, w razie potrzeby, na uzyskanie odszkodowania. Z związku ze śmiertelnymi wypadkami na skutek działalności niebezpiecznej art. 2 wymaga od władz przeprowadzenia z urzędu śledztwa dotyczącego przy- czyny utraty życia spełniającego pew
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór Orzeczeń 2008
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: