Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00350 010051 13619997 na godz. na dobę w sumie
Europejski nakaz dochodzeniowy - ebook/pdf
Europejski nakaz dochodzeniowy - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 367
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8857-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Europejski nakaz dochodzeniowy. Nowy model współpracy w sprawach karnych w Unii Europejskiej” zawiera syntetyczną analizę jednego z najważniejszych elementów współpracy sądowej w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych, jakim jest transgraniczne gromadzenie materiału dowodowego. Książka nie tylko omawia poszczególne etapy rozwoju systemu międzynarodowego pozyskiwania dowodów, ale ukazuje również ciągłość i komplementarność prawa UE w tym zakresie. Ma to szczególne znaczenie dla praktyków prawa, którzy – otrzymując nowe narzędzie w postaci europejskiego nakazu dochodzeniowego – winni, tam gdzie jest to możliwe, analizować i stosować nowe rozwiązania w świetle dotychczasowych przepisów i procedur. Nowy instrument nie jest bowiem zaprzeczeniem poprzednich mechanizmów obrotu, a raczej jego logicznym następstwem i konsekwencją zmian organizacyjnych i strukturalnych samej Unii.

Z tych też względów niniejsza monografia jest przeznaczona w pierwszym rzędzie dla praktyków wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania zajmujących się obrotem międzynarodowym w sprawach karnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE EUROPEJSKI NAKAZ DOCHODZENIOWY NOWY MODEL WSPÓŁPRACY W SPRAWACH KARNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ SŁAWOMIR R. BUCZMA RAFAŁ KIERZYNKA Wydawnictwo C.H.Beck MONOGRAFIE PRAWNICZE SŁAWOMIR R. BUCZMA, RAFAŁ KIERZYNKA • EUROPEJSKI NAKAZ DOCHODZENIOWY. NOWY MODEL WSPÓŁPRACY W SPRAWACH KARNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ Polecamy nasze najnowsze publikacje z tej serii: Janusz Molis KOMPETENCJE REGULACYJNE EUROPEJSKIEJ RADY DS. RYZYKA SYSTEMOWEGO ORAZ EUROPEJSKIEGO URZĘDU NADZORU BANKOWEGO W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM SYSTEMOWYM Michał Bernaczyk „DOKUMENT WEWNĘTRZNY” JAKO OGRANICZENIE KONSTYTUCYJNEGO PRAWA DO INFORMACJI. ROZSTRZYGANIE KOLIZJI W TEORII I PRAKTYCE PRAWA Anna Walaszek-Pyzioł INFORMACJE GOSPODARCZE. STUDIUM PRAWNE Krzysztof Horubski ADMINISTRACYJNOPRAWNE INSTRUMENTY REALIZACJI ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO Szymon Słotwiński STATUS PRAWNY ENERGII ELEKTRYCZNEJ JAKO WYZNACZNIK STOSUNKÓW UMOWNYCH W POLSKIM PRAWIE PRYWATNYM Emil Kruk DYSFUNKCJE PUBLICZNEGO PRAWA GOSPODARCZEGO www.ksiegarnia.beck.pl EUROPEJSKI NAKAZ DOCHODZENIOWY NOWY MODEL WSPÓŁPRACY W SPRAWACH KARNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ SŁAWOMIR R. BUCZMA RAFAŁ KIERZYNKA WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2018 Poszczególne rozdziały opracowali: Sławomir Buczma – Rozdz. I–IV. Rafał Kierzynka – Rozdz. V–VI. Wydawca: Joanna Ablewicz Recenzja: dr hab. Marcin Spyra Projekt został sfinansowany ze środków Międzynarodowego Instytutu Nauk Prawnych © Wydawnictwo C.H.Beck 2018 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: KJS Katarzyna Słomka Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-812-8856-9 ISBN e-book 978-83-812-8857-6 Pamięci Ryszarda Buczmy i Marii Kierzynki Spis treści Wykaz najważniejszych skrótów .......................................................................... Bibliografia ................................................................................................................ Przedmowa ................................................................................................................. Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące uzyskaniu dowodów w sprawach karnych w Europie ...................................................................... Rozdział II. Klasyczne instrumenty Rady Europy dotyczące pomocy między państwami członkowskimi UE i Protokół dodatkowy .......... 4.1. Przystąpienie do Konwencji z 2000 r. i do Protokołu dodatkowego ..................................................................................... 4.2. Ratyfikacja Konwencji z 2000 r. .................................................... 4.3. Ratyfikacja Protokołu dodatkowego ............................................. 4.4. Zastosowanie postanowień Konwencji z 2000 r. z państwami trzecimi .............................................................................................. 4.5. Uwagi praktyczne ............................................................................ prawnej w sprawach karnych ......................................................................... 1. Europejska Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych ...... 1.1. Przystąpienie do Konwencji z 1959 r. .......................................... 1.2. Stosowanie Konwencji .................................................................... 2. Protokół dodatkowy do Konwencji z 1959 r. ....................................... 3. Drugi Protokół Dodatkowy do Konwencji z 1959 r. ........................... 4. Inne instrumenty konwencyjne dotyczące gromadzenia dowodów . 4.1. Konwencja Rady Europy o praniu, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa ............. 4.2. Konwencja Rady Europy o cyberprzestępczości ........................ 4.3. Inne konwencje Rady Europy dotyczące pomocy prawnej ...... 5. Regulacje krajowe ...................................................................................... Rozdział III. Instrumenty regulujące pomoc prawną w ramach prawnych Unii Europejskiej ............................................................................................... 1. Konwencja Wykonawcza do Układu z Schengen ................................ 2. Porozumienia z Prüm ............................................................................... 3. Konwencja neapolitańska ........................................................................ 4. Konwencja o wzajemnej pomocy prawnej w sprawach karnych XIII XVII XXIII 1 11 11 17 20 21 27 38 38 39 41 41 43 43 46 47 52 70 72 72 73 73 VII Spis treści Rozdział IV. Instrumenty prawne dotyczące gromadzenia dowodów oparte na zasadzie wzajemnego uznawania ................................................ 1. Zasada wzajemnego uznawania .............................................................. 2. Decyzja ramowa Rady 2003/577/WSiSW z 22.7.2003 r. w sprawie wykonania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych .............................................................. 3. Europejski nakaz dowodowy ................................................................... 3.1. Istota europejskiego nakazu dowodowego (EEW) ..................... 3.2. Przedmiot EEW ............................................................................... 3.3. Właściwe organy .............................................................................. 3.4. Procedura wydania EEW ............................................................... 3.5. Procedura wykonania EEW ........................................................... 3.6. Przyczyny niepowodzenia EEW .................................................... 4. Podsumowanie ........................................................................................... Rozdział V. Europejski nakaz dochodzeniowy ................................................. 1. Geneza END ............................................................................................... 2. Dyrektywa END ......................................................................................... 2.1. Preambuła .......................................................................................... 2.2. Zasada wzajemnego uznawania i geneza END ........................... 2.3. Natura i zakres END ....................................................................... 2.4. Proporcjonalność ............................................................................. 2.5. Poszanowanie praw podstawowych i ochrona danych osobowych ......................................................................................... 2.6. Przekazanie END ............................................................................. 2.7. Wykonanie END .............................................................................. 2.8. Przesłanki odmowy ......................................................................... 2.9. Możliwość przepadku materiału dowodowego .......................... 2.10. Pierwszeństwo END ........................................................................ 2.11. Zasada pomocniczości .................................................................... 3. Zasady ogólne ............................................................................................ 3.1. Charakter END i właściwe organy ................................................ 3.2. Przedmiot END ................................................................................ 3.3. Rodzaje postępowań ........................................................................ 3.4. Treść i forma END .......................................................................... 3.5. Obowiązek informacyjny ................................................................ 3.6. Poufność ............................................................................................ 3.7. Ochrona danych osobowych .......................................................... 3.8. Koszty ................................................................................................. 3.9. Przepisy końcowe ............................................................................ 4. Wydanie i przekazanie END ................................................................... 4.1. Warunki wydania ............................................................................ VIII 77 77 87 118 118 120 122 124 127 137 141 145 145 155 155 157 157 159 159 160 160 161 161 162 162 163 163 165 167 169 169 170 171 172 173 175 175 Spis treści 4.2. Przekazanie ........................................................................................ 4.3. Nakaz uzupełniający ........................................................................ 5. Wykonanie END ....................................................................................... 5.1. Uznanie i wykonanie ....................................................................... 5.2. Asysta państwa wydającego ........................................................... 5.3. Wykonanie zastępcze ...................................................................... 5.4. Terminy ............................................................................................. 5.5. Odroczenie wykonania ................................................................... 5.6. Środki odwoławcze .......................................................................... 5.7. Przekazanie uzyskanego materiału dowodowego ....................... 5.8. Podstawy odmowy wykonania END ............................................ 5.8.1. Immunitet lub przywilej .......................................................... 5.8.2. Bezpieczeństwo narodowe i informacje niejawne ............... 5.8.3. Niedopuszczalność czynności dochodzeniowej ................... 5.8.4. Ograniczona dopuszczalność czynności dochodzeniowej .. 5.8.5. Naruszenie praw podstawowych ............................................ 5.8.6. Ne bis in idem ........................................................................... 5.8.7. Brak podwójnej karalności ...................................................... 5.8.8. Brak podwójnej karalności czynu popełnionego w jurysdykcji państwa wykonania .......................................... 5.9. Szczególne czynności dochodzeniowe .......................................... 5.9.1. Przekazanie osoby pozbawionej wolności do innego państwa w celu przeprowadzenia czynności dochodzeniowej ......................................................................... 5.9.2. Przesłuchanie na odległość ...................................................... 5.9.3. Informacje finansowe ............................................................... 5.9.4. Czynności prowadzone w czasie rzeczywistym .................... 5.9.5. Niejawne czynności dochodzeniowe ..................................... 5.9.6. Przechwytywanie przekazów telekomunikacyjnych ............ 5.9.7. Notyfikacja samodzielnego przechwytywania przekazów telekomunikacyjnych ................................................................ 5.10. END wydany w celu zabezpieczenia ............................................ Rozdział VI. Implementacja END ....................................................................... 1. Uwagi wstępne ........................................................................................... 2. END wydany przez organ polski ............................................................ 2.1. Ogólne przesłanki wydania END .................................................. 2.1.1. Przeprowadzenie lub uzyskanie dowodu .............................. 2.1.2. Przeprowadzenie dowodu wymagającego wydania postanowienia ............................................................................ 2.1.3. Zabezpieczenie dowodu ........................................................... 2.2. Szczególne przesłanki wydania END ............................................ 176 177 177 177 178 180 181 182 183 184 185 185 186 186 187 187 190 192 195 196 197 199 201 202 203 204 205 206 207 207 214 214 214 217 220 221 IX Spis treści 2.2.1. Przekazanie osoby ..................................................................... 2.2.2. Czynności operacyjno-rozpoznawcze .................................... 2.3. Ujemne przesłanki wydania END ................................................. 2.4. Treść END ......................................................................................... 2.5. Postępowanie w przedmiocie wydania END ............................... 2.6. Przekazanie END ............................................................................. 2.7. Cofnięcie lub modyfikacja END ................................................... 2.8. Transgraniczna kontrola rozmów bez wydawania END ........... 2.9. Koszty ................................................................................................. 3. Wykonanie END w Polsce ....................................................................... 3.1. Ogólne przesłanki wykonania END ............................................. 3.2. Właściwe organy .............................................................................. 3.3. Potwierdzenie otrzymania END .................................................... 3.4. Postępowanie w przedmiocie uznania i wykonania END ......... 3.5. Szczególne skutki END ................................................................... 3.6. END wydany w celu wydania osoby ............................................ 3.7. END wydany w celu przeprowadzenia czynności operacyjno- rozpoznawczych ............................................................................... 3.8. Przeprowadzenie czynności dochodzeniowej na podstawie END .................................................................................................... 3.9. Wykonanie zastępcze END ............................................................ 3.10. Przesłanki odmowy END ............................................................... 3.10.1. Uwagi wstępne ........................................................................... 3.10.2. Immunitet lub przywilej .......................................................... 3.10.3. Ne bis in idem ........................................................................... 3.10.4. Zakazy dowodowe .................................................................... 3.10.5. Prawa człowieka ........................................................................ 3.10.6. Bezpieczeństwo narodowe ....................................................... 3.10.7. Wydanie czasowe ...................................................................... 3.10.8. Podwójna karalność .................................................................. 3.10.9. Podwójna karalność w jurysdykcji ......................................... 3.10.10. Zakazy i ograniczenia dowodowe .......................................... 3.10.11. Niedopuszczalność czynności ................................................. 3.10.12. Wideokonferencja ..................................................................... 3.10.13. Informacje niejawne ................................................................. 3.11. Odroczenie ........................................................................................ 3.12. Obowiązki informacyjne ................................................................. 3.13. Przekazanie dowodu ........................................................................ 221 222 223 225 227 229 235 236 237 238 238 241 243 243 246 247 249 251 253 255 255 256 257 258 258 259 260 260 262 263 263 265 266 267 267 269 X Spis treści 3.14. Koszty ................................................................................................. 3.15. Transgraniczna kontrola rozmów bez wykonywania END (art. 589zt KPK) ............................................................................... Tabela zbieżności ...................................................................................................... 269 270 273 XI Wykaz najważniejszych skrótów 1. Akty prawne ABWAWU ...................................... ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1920 ze zm.) CBAU ............................................... ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antyko- rupcyjnym (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1993 ze zm.) decyzja ramowa w sprawie ENA . decyzja decyzja ramowa w sprawie EEW decyzja ramowa 2003/577/ WSiSW ............................................ Rady Rady ramowa ramowa 2002/584/WSiSW z 13.6.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób mię- dzy państwami członkowskimi (Dz.Urz. UE L 190 z 18.7.2002 r., s. 1) decyzja 2008/978/WSiSW z 18.12.2008 r. w sprawie europejskiego nakazu do- wodowego, dotyczącego przedmiotów dokumen- tów i danych, które mają zostać wykorzystane w postępowaniu karnym (Dz.Urz. UE L 350 z 30.12.2008 r., s. 72) decyzja 2003/577/WSiSW ramowej z 22.7.2003 r. w sprawie wykonania w Unii Europej- skiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środ- ków dowodowych (Dz.Urz. UE L 196 z 2.8.2003 r., s. 145) Rady dyrektywa END ............................. dyrektywa 2014/41/UE z 3.4.2014 r. w sprawie eu- ropejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (Dz.Urz. UE L 130 z 1.5.2014 r., s. 1) KC .................................................... ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 459) z 2017 r. poz. 2204) KK .................................................... ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. KKS .................................................. ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2226) Konstytucja RP .............................. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i sprost.) Konwencja z Prüm ........................ Konwencja w sprawie intensywniejszej współpracy transgranicznej, szczególnie w walce z terrory- XIII Wykaz najważniejszych skrótów zmem, przestępczością transgraniczną i nielegalną migracją z 27.5.2005 r. (Federal Law Gazette 2006 II, s. 626) Konwencja z 1959 r. ...................... Europejska Konwencja o pomocy prawnej w spra- wach karnych z 20.4.1959 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 76, poz. 854) Konwencja z 2000 r. ...................... Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Euro- pejskiej z 29.5.2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 135, poz. 950) KPK .................................................. ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1904 ze zm.) KWUS ............................................. Konwencja wykonawcza do Układu z Schengen z 14.6.1985 r. (Dz.Urz. UE L 239 z 22.9.2000 r., s. 13) PrBank ............................................. ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. ustawa wdrożeniowa ..................... ustawa z 10.1.2018 r. o zmianie ustawy – Ko- deks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 201) z 2017 r. poz. 1876) 2. Organy i instytucje ETPCz .............................................. Europejski Trybunał Praw Człowieka TK .................................................... Trybunał Konstytucyjny TSUE ................................................ Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej SA ..................................................... sąd apelacyjny SN ..................................................... Sąd Najwyższy 3. Publikatory Biul. SN ........................................... Biuletyn Sądu Najwyższego Dz.U. ................................................ Dziennik Ustaw Dz.Urz. UE ..................................... Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej EPS ................................................... Europejski Przegląd Sądowy IN ..................................................... MoP ................................................. Monitor Prawniczy NKPK .............................................. Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego Pal. .................................................... Palestra PiP .................................................... Państwo i Prawo Prok. i Pr. ........................................ Prokuratura i Prawo PS ...................................................... Przegląd Sądowy Rej. ................................................... Rejent Ius Novum XIV Wykaz najważniejszych skrótów RPEiS ............................................... Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SE ..................................................... Studia Europejskie 4. Inne EEW ................................................. European Evidence Warrant ENA ................................................. Europejski Nakaz Aresztowania END ................................................. europejski nakaz dochodzeniowy RP ..................................................... Rzeczpospolita Polska XV Bibliografia Adamski A., Przestępczość w cyberprzestrzeni, Toruń 2001 Adamski A., Bojarski J., Chrzczonowicz P., Filar M., Girdwoyn P., Prawo karne i wymiar sprawiedliwości państw UE, Toruń 2007 Arnold R., Karta Praw Zasadniczych Unii Europejskiej, PiP 2002, z. 3 Asp P., Nordic judicial Co-operation in Criminal Matters, Uppsala 1998 Banach-Gutierrez J.B., Globalised criminal justice in the European Union context. How theory meets practice, New Journal of European Criminal Law 2013, vol. 4, Issue 1−2 Barcz J. (red.), Prawo Unii Europejskiej, Zagadnienia systemowe, Warszawa 2003 Bargis M., Selvaggi E. (red.), Mandato d’arresto europeo. Dall’estradizione alle proce- dura di consegna, Torino 2005 Barnard C. (red.), The Cambridge Yearbook of European Legal Studies 2007–2008, Blekxtoon R., Ballegooij van W., Handbook on the European Arrest Warrant, The Hague No 10 2005 Błachnio-Parzych A., Przepisy odsyłające systemowo, PiP 2003, z. 1 Bratoszewski J., Gardocki L.K., Gostyński Z., Przyjemski S., Stefański R. i in., Kodeks po- stępowania karnego. Komentarz, t. II, Lex/el. 1998 Brodecki Z., Drobysz M., Majkowska S., Traktat o Unii Europejskiej, Traktat o ustano- wieniu Wspólnoty Europejskiej z komentarzem, Warszawa 2002 Brun J-P., Gray L., Scott C., Stephenson KL.M., Asset Recovery Handbook. A Guide for Practitioners, Washington DC 2011 Brun J-P, Stephenson K.M., Gray L., Power R., Dunker J.G., Panjer M., Barriers to As- set Recovery. An Analysis of the Key Barriers and Recommendations for Action, Washington DC 2011 Buczma S., Zasada wzajemnego uznawania orzeczeń między państwami członkowskimi Unii Europejskiej – etapy kształtowania, zakres funkcjonowania i podstawowe cechy, IN 2009, Nr 2 Buczma S., Hara M., Kierzynka R., Kołodziejski P., Milewski A., Ostropolski T., Postę- powanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych. Komentarz do Działu XIII KPK, Warszawa 2016 Calvanese E., Amicis G. de, Riaffermata la doppia incriminabilità, Guida al diritto 2005, Nr 19 Cullen P.J., Gilmore W.C. (red.), Crimes Sans Frontiers: International and European Legal Approaches, Edinburgh 1998 XVII Bibliografia Cybichowski Z., Międzynarodowe prawo karne. Kompetencje sądów do ścigania prze- stępstw zagranicznych, Warszawa 1927 Czarnecki P., Postępowanie dyscyplinarne wobec osób wykonujących prawnicze za- wody zaufania publicznego, Warszawa 2013 Czerwiński J., Suchocki P., Treść preambuły nie jest prawem, Rzeczpospolita z 5.9.2012 r. Denza E., The 2000 Convention on Mutual Assistance in Criminal Matters, Common Dougan M., Currie S. (red.), 50 years of the European Treaties. Looking back and thin- Market Law Reviev 2003, Nr 40 king forward, Oxford, Portland 2009 Drelich-Skulska B., Domiter M., Michalczyk W. (red.), Jabłko niezgody. Regionalne wy- zwania współczesnej gospodarki światowej, Wrocław 2015 Dynia E. (red.), Nauka prawa międzynarodowego u progu XXI wieku, Rzeszów 2003 Eckberg Ch., International Legal Assistance in Combatting Organised Crime, Nouvelles Etudes Penalles 1998, vol. 16 Farries A., The European Investigation Order: Stepping Forward With Care, New Jo- urnal of European Criminal Law 2010, vol. 1, Issue 4 Galster J., Mik C., Podstawy europejskiego prawa wspólnotowego. Zarys wykładu, To- Górski A., Europejskie ściganie karne. Zagadnienia ustrojowe, Lex/el. 2010 Grajewski J., Paprzycki L.K., Steinborn S., Kodeks postępowania karnego. Komentarz, 1989 XVIII ruń 1996; Lex/el. 2015 2001, Nr 3 2012 Gruszczak A., Europol. Wyzwania i zadania na progu XXI wieku, Przegląd Policyjny Grzegorczyk T., Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Lex/el. 2014 Grzelak A., Królikowski M., Sakowicz A. (red.), Europejskie Prawo Karne, Warszawa Grzelak A., Ostropolski T., Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości Unii Europejskiej, Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych, Warszawa 2009 Hambura S., Muszyński M., Karta Praw Podstawowych z komentarzem, t. III, Biel- sko-Biała 2001; Harding C., European Regimes of Crime Control: Objectives, Legal Bases and Acoun- tability, Maastricht Journal of European Comparative Law 2000, No 3 Hauser M., Odpowiednie stosowanie przepisów prawa – uwagi porządkujące, Przegląd Prawa i Administracji LXV, Wrocław 2005 Hofmański P. (red.), Europejski nakaz aresztowania w teorii i praktyce państw człon- kowskich Unii Europejskiej, Warszawa 2008 Hofmański P., Przyszłość ścigania karnego w Europie, EPS 2006, Nr 12 Husa J., Nuotio K., Pihlajamäki H. (red.), Nordic Law. Between Tradition and Dyna- mism, Intersentia 2007 Jareborg N. (red.), Double Criminality. Studies in International Criminal Law, Uppsala Bibliografia Jasiński F., Smoter K. (red.), Obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości Unii Europejskiej. Geneza, stan i perspektywy rozwoju, Warszawa 2005 Kaiafa-Gbandi M., The development towards Harmonization within Criminal Law in the European Union. A Citizens’s Perspective, Common Market Law Review 2007, Nr 44 Kerchove G. De, Weyembergh A. (red.), La Confiance Mutuelle dans l’Espace Pénal Eu- ropéen/Mutual Trust in the EuropeanCriminal Area, Bruxelles 2005 Kerchove G. De, Wayembergh A. (red.), Vers un space judiciaire pénal européen, Bru- Kerchove G. De, Weyembergh A., Vers un espace judiciaire penal europeen, Towards a European Judicial Criminal Area, Bruxelles 2000 Kierzynka R., Ostropolski T., Zasada podwójnej karalności w III filarze UE, EPS 2008, xelles 2002 Nr 9 Klip A., European Criminal Law, Ius Communitatis II, Antwerpia 2009 Korzeniewska-Lasota A., Odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu postępowania karnego w postępowaniu w sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej adwoka- tów. Część I. Zagadnienia ogólne, Pal. 2013, Nr 9–10 Kosmaty P., Przechwytywanie przekazów telekomunikacyjnych w świetle Konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Euro- pejskiego i Porównawczego 2011, vol. IX Kozielewicz W., Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych i notariuszy, Warszawa 2016 Krzysztofiuk G., Europejski nakaz dochodzeniowy, Prok. i Pr. 2005, Nr 12 Kuczyńska H., Wspólny obszar postępowania karnego w prawie Unii Europejskiej, Warszawa 2008 Kusak M., Europejski Nakaz Dochodzeniowy – przełom w dziedzinie europejskiego ścigania karnego?, RPEiS 2012, z. 4 Kusak M., Postępowanie karne w sprawach międzynarodowych, Warszawa 2017 Lach A., Europejska pomoc prawna w sprawach karnych, Toruń 2007 Lach A., Europejskie prawo karne. Zarys wykładu, Toruń 2008 Mangiaracina A., A New and Controversial Scenario in the Gathering of Evidence at the European Level: The Proposal for a Directive on the European Investigation Order, Utrecht Law Review 2014, vol. 10, Issue 1 Michór A., Międzynarodowa pomoc w sprawach karnych, NKPK 2004, t. XV Mik C. (red.), Polska w Unii Europejskiej. Perspektywy, warunki, szanse i zagrożenia, Mitsilegas V., Defining organised crime in the European Union: the limits of European Law in an Area of Freedom, Security and Justice , European Law Review 2001, Nr 4 Mitsilegas V., European Criminal Law After Brexit, Criminal Law Forum June 2017, Toruń 1997 vol. 28, Issue 2 XIX Bibliografia Mitsilegas V., The Constitutional Implications of Mutual Recognition in Criminal Mat- ters in the EU, Common Market Law Review 2006, Nr 43 Morgenstern M., Recognition and Enforcement of Foreign Legislative, Administrative and Judicial Acts which are Contrary to International Law, International Law Quarterly 1951 Mozgawa W. (red.), Prawo w działaniu. Sprawy karne, t. 18, Warszawa 2014 Nilsson H.G., From classical judicial cooperation to mutual recognition, Revue inter- nationale de droit pénal 2006, Nr 1, vol. 77 Nilsson H.G., Where Should the European Union Go in Developing Its Criminal Policy Nita B., Europeizacja prawa karnego a standardy konstytucyjne państw członkowskich in the Future?, EUCRIM 2014, Nr 1 Unii Europejskiej, Warszawa 2009 Nita B., Zasada ne bis in idem w międzynarodowym obrocie karnym, PiP 2005, Nr 3 Nowacki J., „Odpowiednie” stosowanie przepisów prawa, PiP 1964, z. 3 Ochnio A.H., Konfiskata korzyści z przestępstwa – nowe rozwiązania w prawie Unii Europejskiej, Prok. i Pr. 2016, Nr 4 O Donovan D., Transfer of Probation Supervision between Member States: An EU In- itiative, Irish Probation Journal 2009, Nr 6 Ostropolski T., Zasady jurysdykcji uniwersalnej w prawie międzynarodowym, War- Pauly A. (red.), De Schengen et Maastricht: voie royal et course d obstacles, Maastricht szawa 2008 1996 Peters M., Spapens A.C.M., Van Daele M. (red.), Administrative measures to prevent and tackle crime. Legal possibilities and practical application in EU Member States, The Hague 2015 Płachta M., Europejski nakaz aresztowania (wydania): kłopotliwa „rewolucja” w eks- tradycji, SE 2002, Nr 3 Płachta M., Przekazywanie skazanych między państwami, Kraków 2003 Płachta M., Uznawanie i wykonywania zagranicznych orzeczeń karnych (Zagadnienia podstawowe), PiP 1985, Nr 3 z 2000 roku, SE 2003, Nr 2 Płachta M., Wzajemna pomoc prawna w Unii Europejskiej na podstawie Konwencji Podolski A., Program Haski (bezpieczeństwo wewnętrzne i sprawiedliwość w latach 2005–2009) – polska perspektywa, Warszawa 2004 Problemy nauk penalnych. Prace poświęcone Pani Profesor Oktawii Górniok, Katowice 1996 Resztak I., Konwencje Rady Europy o przeciwdziałaniu terroryzmu, Nr2012, z. 10 Rugeri S., Transnational Evidence and Multicultural Inquires in Europe Developments in EU legislation and New Challenges for Human Rights – Oriented Criminal Investigation in Cross-border Cases 2014 XX Bibliografia Rychlewska A., Zakaz „podwójnego karania” w prawie europejskim w świetle orzecz- nictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2015, Nr 3 Sakowicz A., Węzłowe problemy wykładni przepisów prawa karnego materialnego przy uwzględnieniu dyrektywy wykładni przyjaznej prawu unijnemu, Białystok 2014, z. 15 Sakowicz A., Zasada ne bis in idem na gruncie art. 114 kodeksu karnego, PS 2003, Nr 10 Sakowicz A., Zasada ne bis in idem w prawie karnym w ujęciu paneuropejskim, Biały- Serzysko A., Europejski Nakaz Dowodowy – kwestie implementacyjne (cz. 1), Pal. 2011, stok 2011 Nr 3–4 Steinborn S., Kolizje norm o międzynarodowej współpracy w sprawach karnych w za- kresie zabezpieczenia mienia, EPS 2007, Nr 4 Szwarc A.J. (red.), Unijna polityka karna, Poznań 2009 Szwarc A.J., Joerden J.C. (red.), Europeizacja prawa karnego w Polsce i Niemczech – podstawy konstytucyjnoprawne, Poznań 2009 Verwaele J.A.E., The transnational ne bis in idem principle in the EU. Mutual recogni- tion and equivalent protection of human right, Utrecht Law Review 2005, vol. 1, Issue 2 Wieruszewski R., Rola i znaczenie Karty Unii Europejskiej dla ochrony praw człowieka, Wiliński P. (red.), Rzetelny Proces karny, Kraków 2009 Wróbel A., Karta Unii Europejskiej – komentarz, Warszawa 2012 Zielińska E. (red.), Prawo Wspólnot Europejskich a prawo polskie. Dokumenty karne, PS 2008, Nr 2(85), t. II, Warszawa 2000 Zielińska E., Uwagi na temat Konwencji Unii Europejskiej dotyczącej wzajemnej po- mocy w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi a Unią Europej- ską oraz Drugiego Protokołu Dodatkowego do Europejskiej Konwencji Rady Eu- ropy o Pomocy Prawnej w Sprawach Karnych, Warszawa 2002 XXI Przedmowa Monografia stanowi syntetyczną analizę jednego z najważniejszych elementów współpracy sądowej w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych, jakim jest transgraniczne gromadzenie materiału dowodowego. Z uwagi na swobodę podróżowa- nia, osiedlania się i podejmowania pracy, zagadnienie to zyskało szczególne znaczenie w Unii Europejskiej. Nic więc dziwnego, że prace nad tą kwestią toczą się nieprzerwa- nie niemal od początku objęcia politykami unijnymi współpracy sądowej w sprawach karnych. Poczynając od prób dostosowania do potrzeb państw członkowskich instru- mentarium prawnego Rady Europy, poprzez przyjmowane następnie konwencje, de- cyzje ramowe i dyrektywy, problematyka transgranicznego pozyskiwania i przeprowa- dzania dowodów pozostaje w stałym zainteresowaniu Unii Europejskiej, jej instytucji i państw członkowskich. Kolejne, coraz bardziej zaawansowane instrumenty, są jedno- cześnie uważnie obserwowane i analizowane przez praktyków wymiaru sprawiedliwo- ści i organów ścigania, dla których stanowią one niezbędne narzędzie pracy. Procesu tego nie należy w żadnym wypadku uznawać za zakończony. Przeciw- nie, ma on charakter dynamiczny i rozwojowy. Dotychczasowe doświadczenia po- zwalają przypuszczać, że obecny stan prawny nie jest ostateczny, a najnowsze instru- menty prawa Unii, takie jak europejski nakaz dochodzeniowy, zostaną w przyszłości zastąpione przez kolejne rozwiązania, odpowiadające zmieniającemu się otoczeniu spo- łeczno-kryminalnemu. Książka, która oddajemy do rąk Czytelników, ma za zadanie nie tylko omówić po- szczególne etapy rozwoju współpracy sądowej, ale również podkreślić ciągłość i kom- plementarność prawa UE w tym zakresie. Ma to szczególne znaczenie dla praktyków prawa, którzy – otrzymując nowe narzędzie w postaci europejskiego nakazu docho- dzeniowego – powinni, tam gdzie jest to możliwe, analizować i stosować nowe rozwią- zania w świetle dotychczasowych przepisów i procedur. Nowy instrument nie jest bo- wiem zaprzeczeniem poprzednich mechanizmów obrotu, a raczej jego logicznym na- stępstwem i konsekwencją zmian organizacyjnych i strukturalnych samej UE. Z tych też względów niniejsza monografia jest przeznaczona w pierwszym rzę- dzie dla praktyków wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania zajmujących się obro- tem międzynarodowym w sprawach karnych. Może być również pożytecznym źródłem usystematyzowanej wiedzy dla uczonych badających tę problematykę. XXIII Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące uzyskaniu dowodów w sprawach karnych w Europie Współpraca międzynarodowa w sprawach karnych podlega długotrwa- łej ewolucji. Jej najbardziej intensywny rozwój nastąpił w XX wieku, na co wpływ miało wzmożenie współpracy państw europejskich, tak w sensie han- dlowym, kulturowym, jak również prawnym1. Początkowo państwa europej- skie były zainteresowane ściganiem przestępstw popełnianych na swoim tery- torium (zasada terytorialności), a także przestępstw popełnionych za granicą, które godziły w ich interes. W tym ostatnim przypadku brak odpowiednich porozumień międzynarodowych znacząco utrudniał możliwość gromadzenia dowodów. Zachodzące procesy integracji europejskiej, których elementem były uła- twienia w migracji ludności w Europie, skutkowały zacieśnianiem współ- pracy między państwami europejskimi. Szczególnie proces integracji w ra- mach prawnych Unii Europejskiej, której jednym ze sztandarowych osiągnięć jest swoboda przemieszczania się osób, wydatnie przyczynił się do zacieśnie- nia współpracy, zwłaszcza w zakresie uzyskiwania i przekazywania dowodów. Wynikało to ze wzrostu przestępczości transgranicznej, zwłaszcza o charakte- rze zorganizowanym. Państwa europejskie szybko zrozumiały, że brak współ- działania w ściganiu przestępstw powoduje negatywne konsekwencje, w tym przede wszystkim trudności w zdobyciu dowodów i bezkarność sprawców2. Przez długi okres na zakres współpracy międzynarodowej rzutowało prze- świadczenie o konieczności respektowania zasady suwerenności państwowej rozumianej przez pryzmat wyłącznej jurysdykcji nad własnym terytorium oraz 1 H.G. Nilsson, From classical judicial cooperation to mutual recognition, Revue internationale de droit pénal 2006, No 1, vol. 77, s. 58. 2 P. Kołodziejski, Rozdział I. Uwagi wstępne, [w:] S. Buczma, M. Hara, R. Kierzynka, P. Koło- dziejski, A. Milewski, T. Ostropolski, Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzyna- rodowych. Komentarz do Działu XIII KPK, Warszawa 2016, s. 81. 1 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... zamieszkującą go ludnością3. W konsekwencji to właśnie zasada suwerenno- ści umożliwia decydowanie przez dane państwo, na jakich warunkach udzielić pomocy prawnej innemu państwu i jego organom (np. czy stosować wymóg podwójnej karalności lub odmówić przekazywania własnych obywateli w ra- mach procedury ekstradycyjnej). To właśnie państwo decyduje, jakie czyny uznaje za przestępstwo i czy rodzaj wykonywanej jurysdykcji opiera się na te- rytorialności4. Ograniczenia te ujawniły się zwłaszcza w procedurze ekstrady- cyjnej, która stanowi najstarszą, klasyczną formę współpracy międzynarodo- wej w sprawach karnych5. Doświadczenia związane z funkcjonowaniem pro- cedury ekstradycyjnej dały asumpt do podnoszenia, że suwerenność nie może stanowić pretekstu do stwarzania barier uniemożliwiających skutecznie ściga- nie karne, zwłaszcza zaś zwalczanie przestępczości zorganizowanej o wymia- rze międzynarodowym6. W tej sytuacji ograniczenie zasady suwerenności stanowiło konieczny aspekt podniesienia skuteczności zwalczania przestępczości o charakterze transgranicznym7. Potrzeba ta doznawała wzmocnienia także w wyniku kształ- towania się innych zasad określających zakres współpracy międzynarodowej, takich jak zasada podmiotowości (obywatelstwa), zasada odpowiedzialności ochronnej (obostrzonej i nieobostrzonej) oraz zasada jurysdykcji wszechświa- towej. Wprawdzie państwa w dalszym ciągu kładły nacisk na zasadę teryto- rialności, ale także starały się zapewnić sobie możliwość ścigania czynów po- pełnianych przez ich obywateli za granicą lub też czynów naruszających ich interesy8. Skoro moc obowiązująca przepisów przewidujących taką możliwość dotyczyć miała czynów popełnianych za granicą, gdzie możliwości danego państwa ulegały ograniczeniu, wskutek obowiązywania wspomnianej zasady terytorialności stosowanej przez inne państwo, dało to dodatkowy powód do rozwoju współpracy międzynarodowej. W szerokim rozumieniu współpraca międzynarodowa obejmuje przepro- wadzenie wszelkich czynności procesowych żądanych przez właściwe organy 3 A. Lach, Europejska pomoc prawna w sprawach karnych, Toruń 2007, s. 43 i n. 4 T. Ostropolski, Zasady jurysdykcji uniwersalnej w prawie międzynarodowym, Warszawa 2008, s. 25. 5 M. Płachta, Europejski nakaz aresztowania (wydania): kłopotliwa „rewolucja” w ekstradycji, SE 2002, Nr 3, s. 51–53, a także P. Hofmański, [w:] Europejski nakaz aresztowania w teorii i prak- tyce państw członkowskich Unii Europejskiej, P. Hofmański (red.),Warszawa 2008, s. 31. 6 Szerzej P. Hofmański, Przyszłość ścigania karnego w Europie, EPS 2006, Nr 12, s. 4. 7 Zob. M. Płachta, Uznawanie i wykonywania zagranicznych orzeczeń karnych (Zagadnienia podstawowe), PiP 1985, Nr 3, s. 93–94. 8 Więcej na ten temat zob. T. Ostropolski, Zasady jurysdykcji... 2 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... zainteresowanego państwa wzywającego na potrzeby postępowania karnego. Spotkać można także i inne definicje kładące ciężar na przeprowadzanie czyn- ności służących interesowi wymiaru sprawiedliwości państwa wzywającego9. Zadaniem niniejszego opracowania nie jest jednak zaprezentowanie wszel- kich dostępnych form współpracy międzynarodowej. W ujęciu szerokim ozna- czałoby to bowiem konieczność omówienia także wspomnianej ekstradycji10, przekazywania i przejęcia ścigania, czy wykonywania zagranicznych orzeczeń skazujących. W pracy zostaną zaprezentowane formy współpracy międzynarodowej w sprawach karnych (zwanej także pomocą prawną) służące pozyskaniu do- wodów, a zatem w wąskim znaczeniu. Regulują ją międzynarodowe porozu- mienia o charakterze bilateralnym, a przede wszystkim multilateralnym, defi- niujące rodzaje dopuszczalnych czynności dowodowych. Porozumienia dwustronne stanowią obszerną grupę aktów prawnych słu- żących określeniu sposobu współpracy lub wzmocnieniu ogólnych zasad po- mocy prawnej w Europie. W następnej kolejności występują porozumienia re- gionalne państw o wspólnych więzach historycznych, kulturowych i prawnych pozwalające na wzmocnienie współpracy w sprawach karnych we wzajemnych relacjach. Jako przykłady wymienić należy przed wszystkim porozumienia za- warte między państwami Beneluxu oraz w ramach grupy państw nordyckich. Państwa Beneluxu oparły współpracę w sprawach karnych na podsta- wie dwóch traktatów dotyczących pomocy sądowej oraz pomocy policyj- nej. Traktat o ekstradycji i wzajemnej pomocy prawnej w sprawach karnych z 27.6.1962 r. obejmuje pomoc prawną w szerokim zakresie, bowiem poza ure- gulowaniem sposobu gromadzenia dowodów, zawiera także zasady wydawa- nia osób w ramach procedur ekstradycyjnych między państwami Beneluxu. Stanowi on źródło pomocy prawnej wciąż znajdujące zastosowanie w obro- cie prawnym. Zważywszy na to, że dotyczy on współpracy sądowej, z czasem przyjęto także porozumienie ułatwiające współpracę o charakterze policyjnym (Traktat o współpracy policyjnej z 2004 r.). Państwa nordyckie łączy jedna z najbardziej odformalizowanych form współpracy w sprawach karnych na poziomie policyjnym i sądowym. Jest ona pochodną idei stworzenia unii państw skandynawskich sięgającej XIX wieku. Od 1815 r. zapoczątkowano regularne spotkania na poziomie monarchów 9 A. Lach, Europejska pomoc prawna w sprawach karnych, Toruń 2007, s. 41–42. 10 Tak za M. Płachtą, który wskazuje na pomoc prawną i pomoc prawną sensu stricto – zob. M. Płachta, Przekazywanie skazanych między państwami, Kraków 2003, s. 203–204. 3 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... królestw Szwecji i Norwegii oraz Danii i Islandii. Towarzyszyła temu także współpraca odpowiednich organów. W 1860 r. ustalono stworzenie wspól- nego obszaru państwowego, ze wspólną walutą, swobodą przepływu osób oraz stworzeniem jednolitego obszaru prawnego. Wprawdzie w wyniku konflik- tów militarnych w XX wieku idea ta nigdy nie uległa realizacji, ale pozostał wspólny dorobek prawny oraz przekonanie o konieczności kontynuacji od- formalizowanej współpracy w sprawach karnych. Po drugiej wojnie światowej nastąpiła intensyfikacja porozumień wzmacniających dotychczasową współ- pracę, bardziej opartą na zwyczaju niż literze prawa. Na mocy Porozumienia o współpracy pomiędzy Danią, Islandią, Finlandią, Norwegią i Szwecją, zawar- tego 23.3.1962 r., podstawą współpracy stało się wzajemne przejmowanie do wykonania orzeczeń skazujących na karę pozbawienia wolności, z czym zwią- zane było przekazanie osoby zatrzymanej w innym państwie nordyckim wzglę- dem posiadanego obywatelstwa. W 1964 r. zawarto porozumienie między Is- landią, Norwegią, Danią, Szwecją i Finlandią zobowiązujące do ujednolicenia prawa krajowego w możliwie wszystkich dziedzinach prawnych11. W 1975 r. zawarto porozumienie między Islandią, Norwegią, Danią, Szwecją i Finlandią o pomocy w sprawach karnych w doręczaniu dokumentów i gromadzeniu do- wodów, które w dalszym ciągu obowiązuje i przewiduje, że wniosek o przepro- wadzenie dowodu lub identyfikację osoby może zostać skierowany przez or- gan sądowy bez konieczności dopełnienia sformalizowanych wymogów, poza sporządzeniem wniosku w języku norweskim, szwedzkim lub duńskim12. Oddziaływanie wspomnianych instrumentów regionalnych jest ograni- czone do wąskiej grupy państw. Z kolei znaczenie porozumień bilateralnych ulega stopniowemu zmniejszeniu wskutek kategorycznych postanowień Euro- pejskiej Konwencji o pomocy wzajemnej w sprawach karnych z 20.4.1959 r.13, a także wiążącej mocy dyrektyw wobec państw członkowskich UE w procesie ich implementacji, zwłaszcza w wypadku nieterminowej lub wadliwej trans- pozycji, stwarzając możliwość powołania się przez jednostkę na bezpośrednio 11 P. Asp, Nordic judicial Co-operation in Criminal Matters, Författaren, Uppsala 1998; J. Husa, K. Nuotio, H. Pihlajamäki (red.), Nordic Law. Between Tradition and Dynamism, Inter- sentia 2007. Treaty Series 26/1975 http://www.regeringen.se/49381f/contentasset- s/5885738f251046b4b55a0bd5cc5e7964/so-1975-42.pdf. 12 Zob. 13 ETS Nr 30. 4 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... skuteczne przepisy dyrektyw, zaś organowi krajowemu umożliwiając powoła- nie się na dyrektywę przy rozstrzyganiu sprawy14. Najważniejsze zasady pozyskiwania dowodów w ramach pomocy praw- nej w Europie zostały zdefiniowane w instrumentach takich organizacji mię- dzynarodowych jak Rada Europy i Unia Europejska. Pierwsza z nich stwo- rzyła podwaliny prawne pod nowoczesny mechanizm świadczenia pomocy prawnej w Europie. Europejska Konwencja o pomocy wzajemnej w sprawach karnych z 20.4.1959 r. oraz Protokół dodatkowy z 17.3.1978 r.15, jakkolwiek z dzisiejszej perspektywy wydawać się mogą instrumentami przestarzałymi, jawiły się jako znaczący krok ku ułatwieniu i przyspieszeniu współpracy, je- śli porównać je z mechanizmem współpracy opartym na wymianie wniosków między przedstawicielstwami dyplomatycznymi (np. art. 12 Europejskiej Kon- wencji o ekstradycji z 1957 r.16). Podstawową zaletą wspomnianych instru- mentów jest ich szeroki zasięg, pozwalający na stosowanie ich w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich Rady Europy (w przypadku Konwencji z 1959 r.), wykraczający poza kontynent europejski. Z biegiem czasu i postępu- jącej otwartości Europy, mechanizm ten okazał się jednak niewydolny. Analiza problemów towarzyszących współpracy, zwłaszcza jej przewlekłości oraz for- malizacji, oraz obserwacja rozwoju współpracy sądowej w Unii Europejskiej doprowadziły na początku nowego milenium do przyjęcia Drugiego Protokołu Dodatkowego do Europejskiej Konwencji o pomocy prawnej w sprawach kar- nych z 20.4.1959 r., sporządzonego 8.11.2001 r. w Strasburgu (zwany w dalszej części Drugim Protokołem Dodatkowym)17. Działania te przypadły na okres intensywnego rozwoju prawa Unii Euro- pejskiej, w tym mechanizmów współpracy w sprawach karnych. Proces ten na dobre rozpoczęty wraz z kształtowaniem acquis Schengen dobitnie pre- zentuje Konwencja wykonawcza do Układu z Schengen z 14.6.1985 r. mię- dzy Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Nie- miec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, sporządzonej w Schengen 19.6.1990 r.18, która, choć 14 S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich, [w:] Prawo Unii Euro- pejskiej, Zagadnienia systemowe, J. Barcz (red.), Warszawa 2003, s. 253–256. 15 Dz.U. z 1999 r. Nr 76, poz. 854. 16 ETS Nr 24. 17 ETS Nr 182. Przyczyny podjęcia prac nad Drugim protokołem dodatkowym do Konwencji z 1959 r. szczegółowo zostały opisane w pkt. 3–9 Raportu wyjaśniającego tego protokołu https:// rm.coe.int/16800cce57. 18 Dz.Urz. UE L 239 z 22.9.2000 r., s. 19. 5 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... w wąskim zakresie, określała metody pomocy prawnej w sprawach karnych, a także metody współpracy policyjnej, w tym techniki śledcze istotne z per- spektywy wzmocnienia skuteczności działań organów ścigania. W prawie Unii Europejskiej, najistotniejszym instrumentem znajdującym w dalszym ciągu za- stosowanie praktyczne jest Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej, przyjęta 29.5.2000 r. w Brukseli19. Konwencja z 2000 r. obejmuje swoim zakresem sprawy, które dotychczas nie były traktowane jako należące do dziedziny pomocy praw- nej, a także przełamuje dotychczasowe metody współpracy. Rozszerza zakres spraw, w odniesieniu do których pomoc prawna była dotychczas niemożliwa20. Dalsze zacieśnienie współpracy w sprawach karnych wiąże się z rozwojem zasady wzajemnego zaufania do systemów prawnych państw członkowskich UE i wzajemnego uznawania orzeczeń wydanych w tych państwach. O ile kla- syczny mechanizm międzynarodowej pomocy prawnej opiera się na wniosku państwa wzywającego, którego wykonanie podlega w znacznej mierze dyskre- cjonalnej ocenie państwa wezwanego, o tyle współpraca oparta o wzajemne uznawanie polega na daleko idącym automatyzmie uznania i wykonania orze- czenia przez państwo wykonania. Państwo to uznaje i wykonuje orzeczenie przekazane z innego państwa członkowskiego niezwłocznie i bez dalszych for- malności. W ten sposób współpraca ulega znacznemu uproszczeniu i przy- spieszeniu21. Instrumenty z zakresu wzajemnego uznawania czerpią wzorce z Konwencji z 2000 r., zapewniając bezpośrednio przekazywanie nakazów między właści- wymi organami sądowymi. Wnioskowana czynność dowodowa powinna zo- stać przeprowadzona jak najszybciej, z dotrzymaniem terminów wskazanych przez państwo wydające, chyba że właściwy organ państwa wykonującego od- mówi jej wykonania, powołując się na jedną z przesłanek odmowy. W celu za- gwarantowania dopuszczalności uzyskanego materiału dowodowego, organy państwa wykonującego powinny spełnić wymogi formalne oraz proceduralne wskazane przez organy państwa wydającego nakaz, pod warunkiem, że wy- mogi te nie są sprzeczne z podstawowymi zasadami prawnymi tego państwa. 19 Dalej jako Konwencja z 2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 135, poz. 950). 20 A. Grzelak, T. Ostropolski, Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości Unii Eu- ropejskiej. Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych, Warszawa 2009, s. 100–101. 21 Ibidem, s. 86. 6 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... Podstawowymi instrumentami służącymi uzyskiwaniu dowodów w spra- wach karnych w UE są: 1) Konwencja z 2000 r.; 2) decyzja ramowa Rady 2003/577/WSiSW z 22.7.2003 r. w sprawie wyko- nania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środ- ków dowodowych22; 3) dyrektywa 2014/41/UE z3.4.2014 r. w sprawie europejskiego nakazu do- chodzeniowego (dalej: dyrektywa w sprawie europejskiego nakazu do- chodzeniowego)23. Decyzja ramowa Rady 2008/978/WSiSW w sprawie europejskiego nakazu dowodowego, dotyczącego przedmiotów dokumentów i danych, które mają zostać wykorzystane w postępowaniu karnym z 18.12.2008 r. zostanie za- prezentowana głównie w celu wskazania podobieństw i różnic w porówna- niu z dyrektywą w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego. Wynika to z jej ograniczonej implementacji wśród państw członkowskich UE, a na- stępnie jej uchylenia rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/95/UE z 20.1.2016 r. w sprawie uchylenia niektórych aktów w dziedzi- nie współpracy policyjnej i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych. Zmiana sposobu uzyskiwania dowodów następuje w związku z przyjęciem dyrektywy w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego i skutkuje tym, że nakaz może zostać wydany zarówno w celu uzyskania dowodu, którym właściwe organy państwa wykonującego już dysponują, jak i przeprowadze- nia czynności dowodowej, która dotychczas nie była dokonana. Przedmiotem nakazu może być każda czynność dochodzeniowa, bez względu na to czy zo- stała wprost przewidziana, czy też chociażby wspomniana w dyrektywie. Ge- neralny charakter dyrektywy ma jednak kilka istotnych wyjątków. Pierwszy z nich dotyczy pracy we wspólnych zespołach dochodzeniowo-śledczych oraz zasad gromadzenia materiału dowodowego w ramach takich zespołów. Moż- liwość utworzenia zespołu przewidziana jest w art. 13 Konwencji z 2000 r. oraz w decyzji ramowej 2002/465/WSiSW w sprawie wspólnych zespołów docho- dzeniowo-śledczych, a także w art. 20 Drugiego Protokołu Dodatkowego do Konwencji z 1959 r. Kolejnym wyłączeniem jest obserwacja transgraniczna przewidziana w art. 40 Konwencji wykonawczej do układu z Schengen. Wresz- cie należy wyraźnie podkreślić, że zakres dyrektywy obejmuje wyłącznie środki 22 Dz.Urz. UE L 350 z 30.12.2008 r., s. 72. 23 Dz.Urz. UE L 130 z 1.5.2014 r., s. 1. 7 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... dochodzeniowe, podczas gdy instrumenty konwencyjne regulują również inne czynności związane z pomocą sądową, takie jak np. doręczanie pism i doku- mentów. Formy pomocy sądowej niestanowiące czynności dochodzeniowych powinny być zatem realizowane według dotychczasowych reguł, w oparciu o podstawy konwencyjne lub wynikające z przepisów krajowych. Dyrektywa w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego nie ma do nich zastosowa- nia. Zważywszy na to, że dyrektywa jest najnowszym instrumentem dotyczą- cym zasad gromadzenia dowodów w UE, celem niniejszego opracowania jest jej prezentacja na tle wcześniejszych instrumentów dotyczących pomocy praw- nej i poświęconych gromadzeniu dowodów. Zakres stosowania dyrektywy i jej relacja do wcześniejszych instrumentów dotyczących gromadzenia dowodów są przedmiotem analiz praktyków i teoretyków prawa. Niemniej, nie trudno oprzeć się przeświadczeniu, że dyrektywa stanowi kolejny instrument, zwięk- szający liczbę już dostępnych w obrocie aktów prawnych w odniesieniu do zasad gromadzenia dowodów. Wprawdzie zmierza ona do zastąpienia wcze- śniejszych regulacji, ale nie czyni tego w sposób jednolity. Skutki stosowania dyrektywy są trudne do przewidzenia wobec nieukoń- czonego jeszcze procesu jej implementacji do porządków krajowych państw członkowskich UE, ale dostrzegalny jest progres w sposobie pozyskiwania do- wodów w porównaniu z wcześniejszymi instrumentami poświęconymi temu zagadnieniu na poziomie UE i Rady Europy. Wprawdzie nie gwarantuje ona takiego poziomu współpracy, na jaki pozwolić sobie mogą państwa nordyckie, gdzie pomoc świadczona jest w odformalizowany sposób i na zasadzie gentle- men s agreement, ale stanowi istotny krok w kierunku ułatwienia i przyspiesze- nia uzyskiwania dowodów. Sprzyjać temu ma wprowadzenie terminów podję- cia decyzji w przedmiocie uznania oraz wykonania europejskiego nakazu do- chodzeniowego. Wprawdzie pierwsze reakcje na poziomie UE, związane z jej funkcjonowaniem, są dość zachowawcze, ale ostrożność ta może być także spo- wodowana małym doświadczeniem w jej stosowaniu. Chociaż krytyka zakresu instrumentu wskazuje na możliwość utrudnienia współpracy z organami poli- cyjnymi w porównaniu z Konwencją z 2000 r., ale dyrektywa współpracy takiej nie wyłącza, choć europejskie nakazy dochodzeniowe będą wymagały walida- cji przez organy sądowe24. 24 Wnioski konferencji zorganizowanej przez Europejską Akademię Prawną pod tytułem Ap- plying the European Investigation Order, która odbyła się w dniach 1–2.3.2018 r. w Krakowie. Au- tor był panelistą na tej konferencji. 8 Rozdział I. Instrumenty współpracy sądowej służące... Przyszłość pokaże, na ile mechanizm uzyskiwania dowodów przewidziany w dyrektywie jest skuteczny. Już dziś jednak wiadomo, że nie jest ona ostat- nim instrumentem na poziomie UE służącym wzmocnieniu sposobu groma- dzenia dowodów. W dniu 17.4.2018 r. Komisja przedstawiła dwie propozycje legislacyjne służące gromadzeniu danych elektronicznych25. Wobec równole- gle trwającego procesu negocjacji Drugiego Protokołu Dodatkowego do Kon- wencji o cyberprzestępczości na poziomie Rady Europy poświęconego podob- nym celom, wskazać należy, że dyrektywa stanowi jeden z elementów unowo- cześnienia i budowy wspólnego obszaru pozyskiwania materiału dowodowego w Europie. 25 Proposal for Regulation on European Production and Preservation Orders for electronic evi- dence in criminal matters; oraz proposal for Directive laying down harmonised rules on the appoint- ment of legal representatives for the purpose of gathering evidence in criminal proceedings, www.eu- ropa.eu/rapid/press – release _IP-18-3343_en.htm. 9 Rozdział II. Klasyczne instrumenty Rady Europy dotyczące pomocy prawnej w sprawach karnych 1. Europejska Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych Europejska Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych z 20.4.1959 r.1 zawiera podstawowy mechanizm współpracy między państwami – członkami Rady Europy. Jej twórcy uznali, że na poziomie Rady Europy przyjęty zostanie multilateralny akt, który zdefiniuje zasady pomocy praw- nej w sprawach karnych, zastępując dotychczasowe porozumienia, zwłaszcza o charakterze bilateralnym między jego sygnatariuszami. Miał to być mecha- nizm samoistny i niezależny od wcześniejszych i późniejszych porozumień, w sposób fragmentaryczny odnoszących się do pomocy prawnej. W raporcie wyjaśniającym do Konwencji z 1959 r. wyraźnie uczyniono odwołanie w tym zakresie do Europejskiej Konwencji o ekstradycji z 13.12.1957 r., wskazując że możliwość wykonania wniosku rekwizycyjnego powinna być dopuszczalna także w wypadku odmowy ekstradycji danej osoby2. Wykonanie wniosku rekwizycyjnego możliwe jest w następujących spra- ratione materiae: Konwencja ma zastosowanie w odniesieniu do postę- powań karnych toczących się wobec czynów stanowiących przestępstwa przynajmniej według prawa państwa wzywającego (art. 1 ust. 1 Kon- wencji z 1959 r.). Formalnie nie ma więc konieczności zapewnienia wy- mogu podwójnej karalności. Może to być jednak konieczne tam, gdzie wach: 1) 1 Dalej jako Konwencja z 1959 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 76, poz. 854). 2 Explanatory Report to the European Convention on Mutual Assistance in Criminal Mat- ters, https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documen- tId=09000016800c92bd. 11 Rozdział II. Klasyczne instrumenty Rady Europy dotyczące... państwom-stronom Konwencji pozostawiono możliwość wyboru. Sytu- acja taka zachodzi w art. 5 w odniesieniu do wniosków rekwizycyjnych dotyczących przeszukania lub zajęcia przedmiotów, których wykona- nie może być uzależnione od karalności przestępstwa zarówno w pań- stwie wzywającym, jak i wezwanym. Zapewnienie pomocy prawnej do- tyczy przestępstw pospolitych ściganych z urzędu. Z zakresu przed- miotowego wyłączono natomiast przestępstwa skarbowe3, przestępstwa wojskowe niebędące przestępstwami pospolitymi, przestępstwa uznane przez stronę wezwaną za polityczne lub za pozostające w związku z prze- stępstwami politycznymi, sprawy, w odniesieniu do których wykona- nie wniosku mogłoby naruszyć suwerenność, bezpieczeństwo, porządek publiczny lub inne podstawowe interesy państwa wezwanego (klauzula ordre public). Ponadto postanowień Konwencji nie stosuje się do wy- konywania orzeczeń o aresztowaniu oraz orzeczeń skazujących. Dalsza modyfikacja postanowień Konwencji możliwa jest wskutek zgłaszania zastrzeżeń do określonych jej artykułów (art. 23 Konwencji z 1959 r.), z czego wiele państw-stron Konwencji skorzystało; ratione personnae: świadczenie pomocy prawnej dotyczy spraw kar- nych prowadzonych wyłącznie przeciwko osobom fizycznym. Dopiero w Drugim Protokole Dodatkowym do Konwencji z 1959 r. rozszerzono zakres podmiotowy poprzez umożliwienie wykonania wniosków także wobec osób prawnych. Konwencja z 1959 r. nie zawiera natomiast ogra- niczeń związanych z wykonywaniem wniosków rekwizycyjnych wyłącz- nie w odniesieniu do obywateli lub rezydentów państwa wzywającego lub wezwanego. Nie ma więc w tym zakresie ograniczeń z uwagi na po- siadanie obywatelstwa jednego z państw uczestniczących we współ- pracy. 2) Dokonanie pomocy prawnej uzależnione jest od wystąpienia z wnioskiem o pomoc prawną (tzw. wnioskiem rekwizycyjnym) przez właściwy organ pań- stwa wzywającego w sprawach o przestępstwa, których ściganie należy w chwili wystąpienia z wnioskiem do właściwych organów sądowych strony wzywają- cej. Wnioski rekwizycyjne powinny zawierać wskazanie organu, który sporzą- dził wniosek, przedmiot i podstawę wniosku, w miarę możliwości tożsamość i obywatelstwo osoby, której dotyczy wniosek oraz – w stosownych przypad- 3 Art. 2 lit. a Konwencji wyłącza stosowanie zasad pomocy prawnej do przestępstw skarbo- wych. Natomiast w art. 1 Protokołu dodatkowego z 1978 r. przyjęto, że strony nie będą odmawiać udzielenia pomocy wyłącznie z powodu przestępstw skarbowych. 12
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europejski nakaz dochodzeniowy
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: