Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00292 006132 14265324 na godz. na dobę w sumie
Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny - ebook/pdf
Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 266
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-244-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Publikacja stanowi wkład w dyskusję na temat zjawiska mikrofinansów z uwzględnieniem specyfiki krajów Europy Wschodniej i Zachodniej. Jej cel ma charakter poznawczy i aplikacyjny. Analizie i ocenie poddano doświadczenia wybranych europejskich instytucji mikrofinansowych, poszukiwano również odpowiedzi na pytanie, czy produkty mikrofinansowe, a szczególnie mikrokredyty, mogą trwale przyczynić się do zmniejszenia poziomu wykluczenia społecznego i finansowego w Europie.

Książka adresowana jest do osób zainteresowanych problematyką mikrofinansów – pracowników naukowych, ekspertów i praktyków, a także do wszystkich, którym bliska jest tematyka wykluczenia finansowego i społecznego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Joanna Fila – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Finansów i Rachunkowości MSP, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENCI Aurelia Bielawska Gabriela Łukasik REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Anna Sońta SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/ponsulak © Copyright by Joanna Fila, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08011.17.0.M Ark. wyd. 17,0; ark. druk. 16,625 ISBN 978-83-8142-243-7 e-ISBN 978-83-8142-244-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział I Ubóstwo i wykluczenie a ekonomia społeczna 1.1. Ubóstwo a wykluczenie społeczne i finansowe – istota zjawiska 1.2. Ekonomia społeczna w rozwiązywaniu współczesnych problemów gospodarczych i społecznych 1.2.1. Ekonomia społeczna a teoria ekonomii 1.2.2. Podmioty ekonomii społecznej 1.3. Społeczna wartość dodana – istota i metody pomiaru Rozdział II Ekonomiczny i społeczny wymiar mikrofinansów 2.1. Mikrofinanse jako element systemu finansowego 2.2. Definicja mikrofinansów i ich zakres 2.3. Geneza i ewolucja mikrofinansów 2.4. Instytucjonalny wymiar mikrofinansów Rozdział III Europejski wymiar mikrofinansów i instytucji z tym związanych 3.1. Geneza i specyfika europejskich mikrofinansów 3.2. Kredyt jako źródło finansowania sektora MSP w Europie 3.3. Dyrektywa 2006/48/WE w odniesieniu do mikrokredytów w Unii Europejskiej 3.4. Mikrofinanse jako narzędzie na rzecz spójności społecznej i ekonomicznej w Unii Europejskiej 3.4.1. Polityka wobec mikrokredytów w Unii Europejskiej 3.4.2. Europejski Fundusz Inwestycyjny a rozwój mikrofinansów 3.4.3. Mikrofinansowanie Progress – istota, instrumenty i efekty 9 15 15 23 25 32 39 45 45 49 55 66 77 77 82 90 96 98 109 114 6 Spis treści 4.1.1. Belgia 4.1.2. Bułgaria 4.1.3. Chorwacja 4.1.4. Finlandia 4.1.5. Francja 4.1.6. Grecja 4.1.7. Hiszpania 4.1.8. Holandia 4.1.9. Irlandia 4.1.10. Malta 4.1.11. Niemcy 4.1.12. Portugalia 4.1.13. Rumunia 4.1.14. Szwecja 4.1.15. Węgry 4.1.16. Wielka Brytania 4.1.17. Włochy Rozdział IV Działalność instytucji mikrofinansowych w wybranych krajach europejskich (modele europejskich mikrofinansów) 4.1. Instytucje mikrofinansowe w krajach Unii Europejskiej 4.2. Instytucje mikrofinansowe w Polsce 4.3. Instytucje mikrofinansowe w krajach nienależących do UE (kraje rozwinięte) 4.4. Instytucje mikrofinansowe w krajach nienależących do UE (kraje rozwijające się) 4.5. Modele działalności mikrofinansowej – kontekst europejski 4.3.1. Norwegia 4.3.2. Szwajcaria 4.4.1. Albania 4.4.2. Bośnia i Hercegowina 4.4.3. Serbia Rozdział V Ekonomiczne i społeczne efekty mikrofinansów 5.1. Efektywność ekonomiczna – istota i metody pomiaru 5.2. Wynik społeczny instytucji mikrofinansowych 5.3. Wynik finansowy instytucji mikrofinansowych 5.4. Wskaźnikowa ocena działania instytucji mikrofinansowych 5.5. Nadzór i kontrola nad instytucjami mikrofinansowymi 5.6. Statystyczny obraz europejskich mikrofinansów w badaniu EMN-EFC 2014–2015 129 130 130 132 133 134 135 143 144 148 149 150 151 159 160 161 162 163 165 168 176 176 177 178 178 180 181 185 191 191 200 205 208 215 217 Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis wykresów Spis rysunków Summary Nota o Autorze Spis treści 7 243 247 259 261 263 265 266 Wstęp System gospodarczy to miejsce, w którym dokonuje się aktywność ekonomiczna człowieka. W  systemie gospodarki wolnokonkurencyjnej rynek wysyła sygnały wpływające na decyzje podejmowane przez podmioty, które na nim funkcjonu- ją. Krwioobiegiem każdego systemu rynkowego są finanse, występujące wszędzie tam, gdzie pojawia się pieniądz. Jednak finanse to nie tylko atrybut ekonomii – łą- czą w sobie bowiem zarówno treści ekonomiczne, jak i społeczne. Mikrofinanse to segment systemu finansowego, który przeżywa obecnie rozkwit na całym świecie. Zjawisko to narodziło się w krajach o niskim poziomie rozwoju społeczno-gospo- darczego, a jego dynamiczny rozwój przypadł na drugą połowę XX w. Początkowo celem mikrofinansów nie była chęć zarobienia na udzielaniu mikrokredytów, lecz wykorzystanie ich dla zmniejszania zjawiska biedy oraz wykluczenia społecznego i finansowego. Mikrofinanse, działając w sferze gospodarczej, nadały jej wymiar społeczny, ponieważ realizowały cele: § społeczne – integracja, ograniczanie ubóstwa, realizacja zasad społecznej sprawiedliwości i odpowiedzialności, § ekonomiczne – zaopatrzenie najbiedniejszych osób w środki umożliwiające im założenie przedsiębiorstwa, w tym samozatrudnienie1. Koncepcja mikrofinansów z sukcesem przyjęła się w krajach rozwijających się Azji, Ameryki Południowej i Afryki oraz zyskała uznanie w krajach rozwiniętych: w Stanach Zjednoczonych i w Europie. Znaczenie mikrofinansów zostało dostrze- żone przez Unię Europejską, która nadała działaniom na rzecz ich rozwoju wymiar instytucjonalny. Problematyka ubóstwa jest ściśle związana ze zjawiskiem wykluczenia społecz- nego i finansowego, dodatkowo bardzo często bywa ich praprzyczyną. Wykluczenie społeczne to sytuacja, w której jednostka nie uczestniczy w życiu społecznym na takim poziomie, jak większość społeczeństwa. Jest to zjawisko, które występuje nie tylko w krajach ubogich – doświadczają go również różne grupy społeczne w wie- lu krajach rozwiniętych. Przyczyną wykluczenia społecznego jest m.in.: bezrobo- cie, niskie dochody, niski stopień edukacji oraz brak kwalifikacji. Z wykluczeniem 1 J. Ledgerwood, Microfinance Book. An Institutional and Financial Perspective, World Bank, Washington, D.C. 1998, s. 1. 10 Wstęp społecznym wiąże się wykluczenie finansowe, które oznacza trudności w dostępie do usług finansowych, jakie napotykają osoby o niskich dochodach i znajdujące się w niekorzystnej sytuacji społecznej. Do usług tych należą: posiadanie konta i możliwości dokonywania rozliczeń bezgotówkowych, dostęp do kredytu z ni- skim oprocentowaniem oraz możliwość gromadzenia oszczędności. Wymiar społeczny towarzyszył wymiarowi ekonomicznemu i  finansowemu w rozważaniach dotyczących mikrofinansów od początku istnienia tych zjawisk. Działania i projekty, które „ocalają” beneficjentów od marginalizacji i umożliwiają im dostęp do zasobów finansowych, noszą znamiona swoistego „leczenia relacji” z resztą społeczeństwa poprzez przywrócenie ubogim godności i poczucia własnej wartości. Dyskusja o związku pomiędzy dochodem a szczęściem oraz pomiędzy subiektywnym i obiektywnym mierzeniem dobrobytu jest zawsze w centrum go- spodarczej debaty zarówno w krajach wysoko uprzemysłowionych, jak i w rozwi- jających się. Wynika to z faktu, iż zwiększa się świadomość, że społeczna trwałość, lokalne działania i  aktywny udział w  projektach rozwojowych mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju całej gospodarki2. Mikrofinanse scaliły wymienione płasz- czyzny, stwarzając ludziom ubogim, a często nawet skrajnie ubogim, wykluczo- nym społecznie i finansowo, możliwość pozyskania środków finansowych i prze- znaczenia ich na podjęcie działalności gospodarczej, która pozwoli im wyrwać się z biedy i stać się pełnoprawnymi uczestnikami systemu finansowego. Należy podkreślić, że koncepcja mikrofinansów nie jest jednolita. Wyraźne róż- nice, na płaszczyźnie misji i celów oraz typów instytucji, zaznaczyły się pomiędzy krajami rozwijającymi się i rozwiniętymi. W tych pierwszych są narzędziem likwi- dacji ubóstwa i poprawy sytuacji ekonomicznej gospodarstw domowych. W kra- jach rozwiniętych z kolei także pełnią ważną rolę społeczną i gospodarczą, lecz są postrzegane jako sposób na uwolnienie „ducha przedsiębiorczości” i zmniejszenie bezrobocia. Z jednej strony sprzyjają integracji społecznej i ekonomicznej osób zagrożonych ubóstwem, wykluczonych ze społeczeństwa i tradycyjnego systemu finansowego, z drugiej skupiają się na tworzeniu miejsc pracy oraz mikro- i małych przedsiębiorstw, a w konsekwencji pobudzaniu rozwoju gospodarczego. Najbar- dziej znanym i wykorzystywanym instrumentem mikrofinansów jest mikrokre- dyt/mikropożyczka, oznaczające w praktyce europejskiej finansowanie w wysoko- ści do 25 000 euro. Zróżnicowanie zjawiska mikrofinansów występuje także na poziomie samej Europy. W  krajach Europy Zachodniej mikrokredyty/mikropożyczki kierowa- ne są najczęściej do osób wykluczonych finansowo i  będących na marginesie społecznym. W  krajach Europy Środkowej i  Wschodniej przeznaczane są na utworzenie lub rozwój mikro- i  małych przedsiębiorstw. Z  badań Europejskiej 2 L. Becchetti, P. Conzo, Microfinance and Happiness, Facolta’ Di Economia Universita’ Di Bologna, Sede Di Forli, Percorso di Studi in Economia Sociale, Working Paper n. 69, Gennaio 2010, s. 3. Wstęp 11 Sieci Mikrofinansów wynika, że nadrzędnym celem mikrofinansów w  Europie jest wsparcie rozwoju mikroprzedsiębiorstw poprzez zapewnienie wykluczonym przedsiębiorcom stałego dostępu do usług finansowych. Udzielaniem mikrokredytów/mikropożyczek zajmują się organizacje różnego typu, np. banki, niebankowe instytucje finansowe, organizacje pozarządowe oraz instytucje rządowe. Działalność związana z mikrofinansami ma w dużej mierze charakter non-profit. Rola instytucji mikrofinansowych polega przede wszystkim na zaoferowaniu mikrokredytów/mikropożyczek wraz z pakietem innych usług finansowych, umożliwiających osobom o  niskich dochodach podjęcie samoza- trudnienia. Obecnie oczekuje się, że w działalności instytucji mikrofinansowych powinna przeważać raczej realizacja celów społecznych, niż osiąganie zysku. Prze- waga instytucji non-profit nie oznacza jednak, że muszą one być subsydiowane ze środków publicznych (np. z dotacji rządowych). Podstawową cechą instytucji mikrofinansowych powinno być tzw. zrównoważenie i samowystarczalność finan- sowa (finance sustainability). Zrównoważenie finansowe oznacza z jednej strony zdolność instytucji mikrofinansowej do pokrycia wszystkich swoich kosztów, z drugiej zaś ograniczanie kosztów transakcyjnych, oferowanie produktów i usług finansowych spełniających oczekiwania odbiorców i docieranie do osób niekwali- fikujących się do korzystania z tradycyjnej bankowości3. Niniejsza monografia jest efektem badań własnych nad zagadnieniami związa- nymi z mikrofinansami. Literatura anglojęzyczna oferuje szereg pozycji dotyczą- cych zjawiska mikrofinansów na świecie, w tym szczególnie w krajach rozwijają- cych się. Niewielki zakres literatury światowej dotyczy europejskiego kontekstu tego zjawiska. W literaturze polskiej problematyka dotycząca uwarunkowań funk- cjonowania instytucji mikrofinansowych była już podejmowana przez kilku ba- daczy. Wśród nich należy wymienić Agnieszkę Alińską (2008), która podjęła te- mat instytucji mikrofinansowych w Polsce, Jacka Adamka (2010) koncentrującego się na mikrofinansach islamskich, Bożenę Mikołajczyk i Agnieszkę Kurczewską (2011) prezentujące zjawisko mikrokredytów na świecie i w Europie oraz Przemy- sława Pluskotę (2013) podejmującego rozważania na temat mikrofinansów z sze- rokiej perspektywy krajów rozwijających się i rozwiniętych. Niniejsza publikacja stanowi głos w dyskusji na temat zjawiska mikrofinansów i funkcjonowania insty- tucji mikrofinansowych w krajach europejskich, uwzględniający specyfikę krajów Europy Wschodniej i Zachodniej. Główny cel monografii zawiera w sobie element poznawczy i aplikacyjny. Ce- lem poznawczym jest identyfikacja, analiza i ocena doświadczeń europejskich mi- krofinansów, zaś celem aplikacyjnym – wykazanie, że produkty mikrofinansowe mogą w sposób trwały przyczynić się do zmniejszenia poziomu wykluczenia spo- łecznego i finansowego w Europie. Zdefiniowany w ten sposób cel główny tworzy 3 B. Mikołajczyk, A. Kurczewska (red.), Mikrokredyty w Europie sposobem na pobudzenie przed- siębiorczości i walkę z wykluczeniem społecznym, Difin, Warszawa 2011, s. 33. 12 Wstęp warstwę teoretyczną i empiryczną monografii, które mają ułatwić jego realizację w toku prowadzonych badań. Autorka, w oparciu o dorobek naukowy krajowy i zagraniczny oraz w oparciu o pozyskane informacje finansowe i ekonomiczne, zamierza zaprezentować charakter, miejsce i  rolę instytucji mikrofinansowych w europejskiej gospodarce. Efektem pracy, ale o charakterze empirycznym, będą natomiast modele funkcjonowania instytucji mikrofinansowych w  wybranych krajach europejskich. Realizacji celu głównego podporządkowano następujące cele szczegółowe: (1) przegląd i ocena badań teoretycznych oraz empirycznych na temat wpływu mikrofinansów i mikrokredytu na ograniczenie wykluczenia finansowego i spo- łecznego; (2) identyfikacja rodzajów instytucji mikrofinansowych oferujących mi- krokredyty/mikropożyczki w krajach europejskich; (3) badanie relacji pomiędzy formą oferowania produktów mikrofinansowych a  możliwościami dotarcia do ostatecznych kredytobiorców/pożyczkobiorców; (4) identyfikacja i ocena wpływu wsparcia oferowanego przez Unię Europejską na rozwój europejskiego segmentu mikrofinansów; (5) analiza metod oceny efektywności instytucji mikrofinanso- wych w realizacji przez nie celów społecznych i ekonomicznych. W pracy postawiono następującą główną hipotezę badawczą: różnorodność in- stytucji mikrofinansowych w Europie pozytywnie oddziałuje na rozwój segmentu mikrofinansów i sprzyja redukcji wykluczenia społecznego i finansowego, tworze- niu mikro- i małych przedsiębiorstw oraz w konsekwencji wzmocnieniu potencja- łu gospodarczego danego kraju i Europy jako całości. Hipotezę główną uzupełniają następujące hipotezy szczegółowe: (1) instytucje mikrofinansowe w krajach europejskich są ważnym elementem systemu finanso- wego i prowadzą swoją działalność w sposób komplementarny, a nie konkurencyj- ny w stosunku do banków, podejmując z nimi współpracę na różnych zasadach; (2) tworzenie ram regulacyjnych na poziomie wspólnotowym, regionalnym i lo- kalnym porządkuje mechanizmy oferowania produktów finansowych oraz pozy- tywnie oddziałuje na zwiększenie skali i zakresu działalności prowadzonej przez instytucje mikrofinansowe; (3) działalność instytucji mikrofinansowych obejmuje dostarczanie produktów finansowych i niefinansowych, co dalej przekłada się na pozytywne efekty wsparcia ostatecznych kredytobiorców/pożyczkobiorców. Realizację celów oraz weryfikację hipotez i wnioskowanie w ramach podjęte- go tematu badawczego przeprowadzono z wykorzystaniem następujących metod i technik badawczych. Analiza opisowa pozwoliła na określenie przedmiotu ba- dań oraz identyfikację w jego zakresie kluczowych zależności. Metoda krytycznej analizy i oceny piśmiennictwa ułatwiła systematyzację dorobku naukowego oraz stanu wiedzy na temat związków między funkcjonowaniem instytucji mikrofinan- sowych a zmniejszaniem poziomu wykluczenia finansowego i społecznego. Wska- zała również celowość i oryginalność podjętego problemu, a także użyteczność badań w stosunku do już istniejącej wiedzy. Wstęp 13 Analiza piśmiennictwa wymagała pogłębionych studiów literaturowych. Ob- jęły one interdyscyplinarny dorobek naukowy, dotyczący ubóstwa, wykluczenia społecznego i finansowego oraz ekonomii społecznej. Wykorzystano także opra- cowania statystyczne, akty normatywne, raporty z badań naukowych oraz dane źródłowe różnych organizacji międzynarodowych. Zasadniczym elementem badań było dokonanie przeglądu rodzajów instytucji mikrofinansowych w Europie, genezy ich powstania oraz zasad ich funkcjonowa- nia w danych warunkach społeczno-gospodarczych. Zakres czasowy przeprowa- dzonych badań wtórnych, dotyczących analizy najbardziej aktualnych danych sta- tystycznych, obejmował lata 2014–2015. Badania pierwotne okazały się trudne do przeprowadzenia. Analiza empiryczna została przeprowadzona z wykorzystaniem źródeł wtórnych, głównie na podstawie danych pochodzących z następujących baz danych: Eurostatu, Statisty oraz sieci mikrofinansowych EMN i MFC. Układ monografii, obejmującej wątki teoretyczne i empiryczne, podporządko- wany jest celowi głównemu i celom szczegółowym oraz weryfikacji postawionej hipotezy głównej i hipotez szczegółowych. Opracowanie składa się z pięciu roz- działów. W rozdziale pierwszym zaprezentowano zagadnienia teoretyczne zwią- zane z problematyką ubóstwa, wykluczenia społecznego i finansowego, ekonomii społecznej oraz społecznej wartości dodanej, stanowiące tło dla rozważań dotyczą- cych zjawiska mikrofinansów. W  rozdziale drugim dokonano usystematyzowania zjawiska mikrofinansów w kontekście ich społecznego i finansowego wymiaru. Określono miejsce mikro- finansów w systemie finansowym, zaprezentowano genezę i ewolucję koncepcji mikrofinansów na świecie oraz ich istotę i znaczenie. Podjęto także rozważania związane z instytucjonalnym wymiarem mikrofinansów, tj. omówiono klasyfika- cję instytucji mikrofinansowych, w tym szczególnie w krajach europejskich. W rozdziale trzecim skoncentrowano się na europejskim kontekście mikrofi- nansów. Zaprezentowano ich genezę i specyfikę, wskazano na zdolność banków do obsługi małych i średnich przedsiębiorstw – także w kontekście mikrokredytu i towarzyszących mu regulacji. Zaprezentowano ponadto elementy polityki Unii Europejskiej wobec mikrofinansów i  mikrokredytów/mikropożyczek, kluczo- we podmioty, rozwiązania systemowe i instrumenty służące ich wdrożeniu oraz przedstawiono ocenę efektów podejmowanych działań. W rozdziale czwartym dokonano analizy i oceny warunków tworzenia i funk- cjonowania instytucji mikrofinansowych w wybranych krajach europejskich. Prze- prowadzona analiza pozwoliła zaprezentować specyfikę instytucji mikrofinanso- wych, ich potencjał w realizacji misji mikrofinansów oraz istniejące szanse, bariery i wyzwania stojące przed tym segmentem rynku finansowego. Analizy dokonano w podziale na instytucje mikrofinansowe w krajach członkowskich UE, w Polsce oraz w krajach nienależących do UE. W ostatniej części rozdziału dokonano syn- tezy charakteru relacji jakie łączą instytucje mikrofinansowe z bankami w Europie. 14 Wstęp W rozdziale piątym przedstawiono problematykę związaną z ekonomicznymi i społecznymi efektami mikrofinansów. W pierwszej kolejności odniesiono się do istoty i metod pomiaru efektywności ekonomicznej oraz zagadnień dotyczących wyniku społecznego i finansowego instytucji mikrofinansowych. Następnie za- prezentowano wskaźnikowe podejście do oceny działalności instytucji mikrofi- nansowych oraz kwestie nadzoru i kontroli. Rozdział kończy prezentacja i analiza wyników badania przeprowadzonego na grupie europejskich instytucji mikrofi- nansowych, obejmującego: strukturę sektora, zakres oferowanych usług, sposób realizacji celów społecznych i finansowych oraz wyniki finansowe. Przyjęta procedura i  wykorzystanie materiału źródłowego pozwoliły na roz- wiązanie postawionych problemów badawczych. W zakończeniu dokonano oce- ny wyników przeprowadzonych badań w  kontekście przyjętych hipotez pracy i wskazano kierunki dalszych prac badawczych. To co autorka traktuje jako wkład w rozwój nauk ekonomicznych w dyscyplinie finanse, to wskazanie możliwości współistnienia instytucji mikrofinansowych i innych podmiotów systemu finan- sowego, w tym szczególnie banków, oraz udowodnienie, że może się ono odbywać na zasadzie komplementarności, a nie konkurencji. Mikrofinanse przyczyniają się do rozwoju ekonomicznego, poprzez umożliwie- nie wykorzystania umiejętności, wiedzy i chęci osób, które chcą podjąć działalność gospodarczą, dlatego ich idei nie można rozpatrywać wyłącznie przez pryzmat produktu, rynku czy zysku. Mikrofinanse mają wpływ na dokonywanie się prze- mian społecznych, które pozytywnie oddziałują na ogólną sytuację ekonomiczną. Rozwój mikrofinansów i instytucji mikrofinansowych jest dziś nieodłącznym ele- mentem nie tylko polityki społeczno-ekonomicznej, lecz wpisuje się także w za- gadnienia rozwoju zrównoważonego. Rozdział I Ubóstwo i wykluczenie a ekonomia społeczna 1.1. Ubóstwo a wykluczenie społeczne i finansowe – istota zjawiska Ubóstwo to zjawisko, które można zaobserwować w  każdej społeczności, bez względu na poziom jej rozwoju. Jak zauważa Jacek Adamek, historia gospodarcza świata, poszczególnych państw, kultur czy grup społecznych dowodzi nie- przemijającego podziału na biednych i bogatych. Podział ten, jak i jego trwałość, są argumentami potwierdzającymi tezę, że ubóstwo wraz z jego przyczynami i skutkami było, jest i będzie proble- mem, z którym w swej historii zmaga się człowiek1. Skala światowego ubóstwa, choć w różnym stopniu dotyka jego poszczególnych części, ciągle jest wysoka, o czym świadczy fakt, że 10,7 osób na świecie żyje za mniej niż 1,90 dolara dziennie (dane za 2013 r.)2. Adamek stwierdza również, że ubóstwo to cecha charakterystyczna współczesnego świata i jedno z najważniej- szych wyzwań rozwojowych ludzkości. Bez względu na sposób określenia jego po- ziomu występuje na każdym kontynencie i w każdym państwie. Walka z ubóstwem obejmuje jego przyczyny i skutki, dotyczące sfery społecznej, ekonomicznej, poli- tycznej, psychologicznej czy kulturowej. Odnosi się to zarówno do pojedynczego człowieka, pozostającego w stanie biedy, społeczności ubogich, jak i grup społecz- nych, w których część ich członków jest nim dotknięta3. 1 J. Adamek, Ubóstwo w perspektywie islamu – wybrane zagadnienia, [w:] Finanse na rzecz zrównoważonego rozwoju. Gospodarka – Etyka – Środowisko, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Nr 437, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wro- cławiu, Wrocław 2016, s. 12. 2 Poverty and Shared Prosperity 2016, http://www.worldbank.org/en/topic/poverty/overview (dostęp: 30.11.2017). 3 J. Adamek, Idea i praktyka mikrofinansów – uwagi krytyczne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, 2013, R. LXXV, z. 2, s. 153. 16 Osoby lub grupy osób doświadczające ubóstwa: § nie osiągają odpowiednich dochodów lub nie mają szans na ich zwiększenie; § podlegają społecznej marginalizacji, ograniczaniu udziału w procesach de- cyzyjnych, definiujących np. zdolność ich dostępu do podstawowych usług i świadczeń społecznych oraz realizacji różnych potrzeb, § winna być obszarem równoległej aktywności osób dotkniętych tym stanem oraz społeczności, organizacji i regulacji tworzących środowisko ich funk- cjonowania; § prowadzona na różnych poziomach (mikro-, mezo- i makroekonomicznym, a walka z ubóstwem: społecznym i politycznym) może przybierać różną postać4. Wśród najbardziej typowych spojrzeń na istotę ubóstwa wskazuje się wyodręb- nienie czterech podejść interpretacyjnych. Zostały one zaprezentowane w tabeli 1. Tabela 1. Interpretacja istoty ubóstwa Podejście monetarne (monetary approach) zdolność realizacji określo- nych funkcji życiowych (capability approach) koncepcja wykluczenia społecznego (social exclusion concept) partycypacyjne (participa- tory approach) Charakterystyka zabezpieczenie realizacji potrzeb podstawowych (żywność, mieszkanie, odzież), zapewniających człowiekowi zdolność prze- życia; ubóstwo w tym znaczeniu to brak środków finansowych przeznaczonych na realizację potrzeb warunkujących fizyczną egzystencję stan niemożności/niezdolności lub ograniczenia realizacji określonych funkcji, będących konsekwencją uwarunkowań o charakterze osobistym i społecznym (zapewnienie zdrowia, bezpieczeństwa publicznego, dostępu do zdrowej żywności, informacji, kształcenia się, reprodukcji i uczestniczenia w życiu politycznym) procesy marginalizacji i deprywacji człowieka (wyłączenie osób z wszystkich normalnych wzorów życia, obyczajów i działań); uniemożliwienie lub utrudnienie jednostce lub grupie pełnienie ról społecznych, korzystanie z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej, gromadzenie zasobów i zdobywanie dochodów w godny sposób) uwzględnienie w procesie interpretacji istoty ubóstwa i oceny jego skali opinii analizowanych osób/grup doświadczających konsekwencji tego stanu; uwzględnienie zindywidualizowanych opinii badanych osób, wyrażanych na temat tego, co znaczy być ubogim i co o tym decyduje Źródło: opracowanie własne na podstawie: J. Adamek, Ubóstwo w perspektywie islamu – wy- brane zagadnienia, [w:] Finanse na rzecz zrównoważonego rozwoju. Gospodarka – Etyka – Śro- dowisko, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Nr 437, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2016, s. 13–15. 4 J. Adamek, Ubóstwo w perspektywie islamu…, s. 13. Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny Ubóstwo i wykluczenie a ekonomia społeczna 17 Analiza zjawiska ubóstwa musi uwzględniać jego wielowymiarowość. Będzie miało to wpływ na rozpoznanie przyczyn i skutków biedy oraz zbudowanie pod- staw dla polityk i instrumentów ograniczania tego zjawiska. Istnieją różne definicje ubóstwa, np. na poziomie zagregowanym określa się je jako ubóstwo relatywne lub ubóstwo absolutne (krańcowe). Podczas Światowego Szczytu na rzecz Rozwoju Społecznego, który odbył się w 1995 r. w Kopenhadze5, absolutne/krańcowe ubóstwo określono w relacji z dostępem do różnych usług, jako: „[…] warunki charakteryzujące się brakiem dostępu do zasadniczych ludz- kich potrzeb, takich jak żywność, woda pitna, higiena, zdrowie, schronienie, edu- kacja i informacja”6. Na poziomie Unii Europejskiej, w aspekcie procesów włączenia społecznego, używana jest względna definicja ubóstwa. Została ona po raz pierwszy zaakcepto- wana przez Radę Europy w 1975 r. Według niej, […] ludzie żyją w ubóstwie, jeżeli ich dochody i zasoby są nieadekwatne do standardów przyję- tych w społeczeństwie, w którym żyją. Z powodu swojego ubóstwa osoby te mogą doświadczać niedogodności wywołanych bezrobociem, niskimi dochodami, nieodpowiednią ochroną zdro- wia i barierami w dostępie do nauki, kultury, sportu i rozrywki. Osoby te często nie podejmują aktywności ekonomicznej, socjalnej i kulturalnej, stanowiącej normę dla innych ludzi, a w kon- sekwencji ich dostęp do zasadniczych praw może być ograniczany7. Problematyka ubóstwa posiada bezpośrednie przełożenie na zjawisko wyklu- czenia społecznego i finansowego. Można nawet stwierdzić, że stanowi ich pra- przyczynę. Wykluczenie społeczne to sytuacja, w której jednostka nie uczestniczy w życiu społecznym na takim poziomie jak większość społeczeństwa. Wykluczenie społecz- ne to obecnie wielowymiarowa koncepcja, którą na poziomie UE definiuje się jako proces, w którym poszczególne jednostki odsuwane są na margines społeczeństwa, a ich pełne uczestnictwo w życiu społecznym nie jest możliwie z uwagi na ich ubóstwo, brak odpowiednich kompetencji i umiejętności, możliwości uczenia się, albo w rezultacie dyskryminacji. To dystan- suje te osoby od pracy, dochodów, możliwości kształcenia się oraz aktywności społecznej8. Wykluczenie społeczne występuje nie tylko w krajach ubogich – widoczne jest również w Europie, tak Wschodniej, jak i Zachodniej. Wśród jego przyczyn wy- mienia się m.in.: bezrobocie, niskie dochody, niski stopień edukacji, niskie kwali- fikacje zawodowe9. 5 World Summit for Social Development, Kopenhaga, 6–12.03.1995. 6 Combating Poverty and Social Exclusion 2010 edition. A Statistical Portrait of the European Union 2010, Eurostat Statistical Books, European Union 2010, s. 6. 7 Szerzej: http://ec.europa.eu/employment_social/spsi/docs/social_inclusion/final_joint_in- clusion_report_2003_en.pdf (dostęp: 20.02.2013). Ibidem. 8 9 Szerzej: B. Mikołajczyk, A. Kurczewska (red.), Mikrokredyty w Europie sposobem na…, s. 54. 18 Pojęcie wykluczenia społecznego praktycznie nie było stosowane do lat 70. XX w.10, zaś obecnie często używane jest zamiennie z pojęciem marginalizacji. We- dług wielu badaczy wykluczenie społeczne nie tylko określa deprecjację społeczną, ale także nawiązuje do idei solidarności społecznej. Ponadto zauważa się, że inte- gracja i spójność społeczna, które są zjawiskiem pozytywnym, mają opozycję w po- staci marginalizacji czy właśnie wykluczenia. Wiele programów na poziomie UE zawiera procedury zwalczania wykluczenia społecznego oraz inicjatywy i działania na rzecz integracji i solidarności społecznej11. Wykluczenie społeczne jest zjawi- skiem wielowymiarowym i dynamicznym. Obejmuje takie aspekty życia, w których pojedyncze jednostki nie mają możliwości uczestnictwa. Pojęcie to nie ma jednej ujednoliconej definicji, ponieważ trudno określić idealny stan wyłączenia, będący punktem odniesienia. Wykluczenie występuje w kontekście zjawiska marginalizacji w odniesieniu do zatrudnienia, dochodów, pozycji społecznej, jakości życia i podej- mowania decyzji. W rzeczywistości problemy wynikające z wykluczenia są ze sobą powiązane i trudno jest czasami oddzielić skutek od przyczyny. W definiowaniu wykluczenia społecznego przyjmuje się dwa podejścia: § nieuczestniczenie jednostki, rodziny czy też grupy osób w życiu społecznym, co wynika z ograniczenia praw człowieka, charakteru systemu politycznego czy słabości społeczeństwa; § ubóstwo i towarzyszące mu zjawiska12. Wykluczenie społeczne jest w opozycji do społecznego uczestnictwa w szer- szych zbiorowościach takich jak: rodzina i społeczeństwo. Określa ono izolację nie tylko dobrowolną, ale także wymuszoną uwarunkowaniami zewnętrznymi, do których zaliczyć można między innymi: bezrobocie, biedę, religię, kalectwo. Odrzucenie danych jednostek od grup, zbiorowości i instytucji we współczesnym świecie utrwala i cementuje podział ludzi na swoich i obcych. W ten sposób na margines odsuwane mogą być duże grupy ludzi. Wykluczenie społeczne odnosi się do życia poza nawiasem praw i przywilejów społeczeństwa, jest strukturalną, stratyfikacyjną cechą określonej zbiorowości oraz nie tylko charakteryzuje sta- tyczny stan rzeczy, ale jest kwintesencją określonego procesu, ukształtowanego przez miejsce w  strukturze społecznej, przez przyszłe doświadczenia życiowe i oczekiwania13. Wykluczenie społeczne to nieuczestniczenie jednostek i grup społecznych w tych sferach życia, w których oczekuje się i uzasadnione jest, aby te jednostki i grupy 10 P. Broda-Wysocki, Wykluczenie i inkluzja społeczna. Paradygmaty i próby definicji, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2012, s. 25. 11 J. Hiffmann (red.), Programy edukacyjne w zwalczaniu wykluczenia społecznego – doświad- czenia i perspektywy, Wyższa Szkoła Zawodowa „Kadry dla Europy”, Poznań 2007, s. 24. 12 S. Golinowska, A. Tarkowska, I. Topińska (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania, metody, wyniki, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2005, s. 32. 13 M. Jarosz, Wykluczeni. Wymiar społeczny, materialny i etniczny, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2008, s. 10. Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny Ubóstwo i wykluczenie a ekonomia społeczna 19 uczestniczyły. Marginalizacja, która nie jest dobrowolna, wynikająca z obiektyw- nej niezdolności oraz braku możliwości, jest wykluczeniem społecznym i  ma charakter problemu społecznego, który powinien być rozwiązywany dla lepsze- go funkcjonowania społeczeństwa14. Ryzyko wystąpienia wykluczenia społeczne- go dotyczy szczególnie osób dotkniętych różnymi upośledzeniami społecznymi. Głównym czynnikiem, który sprzyja potęgowaniu tego zjawiska jest bezrobocie. Z drugiej strony praca i stabilność zatrudnienia zapewniają dochód zaspokajają- cy podstawowe potrzeby, integrują ze społeczeństwem oraz kształtują tożsamość społeczną. Można wyodrębnić następujące typy wykluczenia społecznego15: § strukturalne – związane z miejscem zamieszkania, niskim poziomem wy- kształcenia własnym i rodziny, a także wysokością dochodów poniżej grani- cy ubóstwa; § fizyczne – oznaczające podeszły wiek i inwalidztwo, status bezrobotnego lub też wysokie prawdopodobieństwo bycia bezrobotnym; § normatywne – wynikające z nadużywania alkoholu, przyjmowania narkoty- ków, problemów z prawem, samotnością, dyskryminacją związaną z narodo- wością, wyglądem, przekonaniem. Wykluczenie społeczne może mieć charakter zawiniony i niezawiniony, do- browolny i niedobrowolny. Przykładem przyczyn dobrowolnych i zawinionych może być bezdomność z wyboru. Wspólnym mianownikiem koncepcji, która wyjaśnia zjawiska deprywacji społecznej i wykluczenia, jest identyfikowanie za- sadniczych nieadekwatności czy też niekompetencji, które odpowiadają za sytu- ację życiową ludności dotkniętej tymi procesami. Wspomniane nieadekwatno- ści to: § biologiczna – konsekwencja ograniczonego stopnia własnych zdolności, sprawności i stanu zdrowia; § rynkowa – efekt konkurencji na rynku pracy oraz popytu i podaży na dane kategorie zawodu czy wykształcenia; § kulturowa – związana z innymi wzorami, wartościami i przekonaniami; § psychologiczna – manifestowana doświadczeniami różnych problemów spo- łecznych16. Z  wykluczeniem społecznym wiąże się wykluczenie finansowe. Określenie to zostało użyte po raz pierwszy w 1993 r. przez geografów, badali ograniczenia 14 K. Białobrzeska, S. Kawula (red.), Wykluczenie i marginalizacja społeczna wokół problemów diagnostycznych i reintegracji psychospołecznej, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2006, s. 21. 15 J. Czapliński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2007. Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Vizja Press IT, Warszawa 2007, s. 316; A. Alińska, Instytucje mi- krofinansowe w lokalnym rozwoju społeczno-gospodarczym, Monografie i Opracowania 558, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2008, s. 144. 16 K. Białobrzeska, S. Kawula (red.), Wykluczenie i marginalizacja społeczna…, s. 21. 20 fizycznego dostępu do usług bankowych, w następstwie zamykania filii banku17. W latach 90. XX w. badacze zajmujący się tym wykluczeniem koncentrowali się na trudnościach dotyczących określonych kręgów społecznych, w uzyskaniu dostępu do nowoczesnych instrumentów finansowych, usług bankowych, kredytu kon- sumenckiego czy ubezpieczeń. Termin „wykluczenie finansowe” po raz pierwszy użyty został w szerokim znaczeniu w 1999 r., dla określenia zjawiska utrudnione- go dostępu osób do podstawowych usług finansowych18. Od tego czasu definicja wykluczenia finansowego wzbogacana była wielokrotnie, zarówno na poziomie akademickim19, jak i politycznym czy instytucjonalnym20. W literaturze podmiotu można znaleźć szerokie i wąskie podejście do określe- nia wykluczenia finansowego. Podejście szerokie kładzie nacisk na potrzeby finan- sowe, patrząc przez pryzmat trudności i problemów, jakich doświadczają ludzie o niskich dochodach, będący w niekorzystnej sytuacji społecznej (w odniesieniu do korzystania z usług o charakterze finansowym, które są im niezbędne). W po- dejściu węższym nacisk kładziony jest na usługi specyficzne i brak dostępu do nich. Usługi takie nie mają wpływu na budżet danego gospodarstwa domowego, ale są ważnym elementem życia jednostki, jej przetrwania, bezpieczeństwa i uczestnic- twa w życiu społecznym i ekonomicznym21. Zjawisko wykluczenia finansowego można klasyfikować ze względu na: 17 A. Leyshon, N. Thrift, The Restructuring of the UK Financial Services in the 1990s., „Journal of Rural Studies”, 1993, 9, s. 223–241; http://dx.doi.org/10.1016/0743-0167(93)90068-U. 18 E. Kempson, C. Whyley, Kept Out or Opted out? Understanding and Combating Financial Exclu- sion, The Policy Press, Bristol 1999, s. 4. 19 L. Anderloni, Il Social Banking in Italia. Un Fenomeno da esplorare, Milan: Guiffré, 2003; L. Anderloni, E.M. Carluccio, Access to Bank Accounts and Payment Services, [w:] L. Anderloni, M.D. Braga, E.M. Carluccio (red.), New Frontiers in Banking Services: Emerging Needs and Tai- lored Products for Untapped Markets, Springer-Verlag, Berlin 2007; G. Gloukoviezoff, From Financial Exclusion to Overindebtedness: The Paradox of Difficulties for People on Low In- come? [w:] L. Anderloni, M.D. Braga, E.M. Carluccio (red.), New Frontiers in Banking Services. Emerging Needs and Tailored Products for Untapped Markets, Springer-Verlag, Berlin 2007; E. Kempson, C. Whyley, J. Caskey, S. Collard, In or Out? Financial Exclusion: A Literature and Research Review, Financial Services Autority, Bristol 2000; P.S. Sinclair, Financial Exclusion: An Introductory Survey, Centre for Research in Socially Inclusive Services (CRISIS), Heriot-Watt University, Edinburgh 2001. 20 Treasury Committee, Financial Inclusion: Credit, Savings, Advice Insurance, London: House of Commons Treasury Committee: 12th Report of the Session 2005/06, Vol 1: HC 848-1, 2006a; Treasury Committee, Banking the Unbanked – Banking Services, the Post Office Card Account and Financial Inclusion, London: House of Commons Treasury Committee: 13th Report of the Session 2005/06: HC 1717, 2006b; HM Treasury, Promoting Financial Inclusion, London: HM Treasury 2004; Financial Services Provision and Prevention of Financial Exclusion, Directorate- -General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities Inclusion, Social Policy Aspects of Migration, Streamlining of Social Policies, European Commission, March 2008, s. 9. 21 M. Iwanicz-Drozdowska (red.), Edukacja i świadomość finansowa. Doświadczenia i perspekty- wy, Oficyna Wydawnicza Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2011, s. 23–24. Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europejskie instytucje mikrofinansowe. Wymiar ekonomiczny i społeczny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: