Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00105 005116 13075800 na godz. na dobę w sumie
Europejskie tradycje rekreacji w mieście - ebook/pdf
Europejskie tradycje rekreacji w mieście - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-84-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Potrzeba zapewnienia mieszkańcom wielkich miast właściwych warunków dla aktywnego wypoczynku, traktowanego, jako codzienna potrzeba wysiłku fizycznego, a także sposób dla zagospodarowania świątecznego lub urlopowego czasu wolnego, jest znana i wielokrotnie opisywana w literaturze przedmiotu (Dąbrowski 2006, Łobożewicz 1994, Torkildsen 2006). Także znaczenie systematycznej, codziennej rekreacji ruchowej, w szczególności realizowanej na terenach zieleni otwartej, o wysokiej, jakości środowiska, odpowiednio urządzonych i zachowujących walory estetyczne – jest ujmowane wielowątkowo w literaturze przedmiotu (Pomorski 1998, Wirszyłło 1974, Wyrzykowski 2000). Sport i rekreacja, realizowane w czasie wolnym, mają ogromne znaczenie dla zdrowia, sprawności fizycznej i psychicznej szczególnie dla mieszkańców współczesnych miast zagrożonych stałym, długotrwałym oddziaływaniem stresu, pogłębionym niską jakością środowiska zamieszkania. Nie ma wątpliwości, że możliwość aktywnego wypoczynku na odpowiednio przygotowanych terenach, jest bezcenną szansą odnowienia i wzmocnienia sił mieszkańców miast (Kozdroń 2004, Mazurek 2003, Mogiła-Lisowska 2010). Toteż powinno być przedmiotem troski i niepokoju zarówno postępujące zjawisko ograniczania powierzchni istniejących miejskich parków i zieleńców publicznych, także o walorach historycznych, ponieważ planuje się na nich zabudowę – jak i niedostateczne przygotowanie publicznych terenów zieleni dla codziennej rekreacji. Przyjęło się narzekać na ospałe, pozbawione ducha sportowego społeczeństwo (szczególnie młodsze pokolenie), ale jednocześnie brakuje właściwie zagospodarowanych, ogólnie dostępnych, nie-komercyjnych pływalni, boisk do gier, kortów tenisowych. Administracje i zarządy wielu osiedli mieszkaniowych często zaniedbują wspólne tereny wypoczynku albo wręcz decydują się na likwidację (bądź poważne ograniczenie) terenów wypoczynku osiedlowego, chcąc ze sprzedaży cennych, bo uzbrojonych i atrakcyjnie zlokalizowanych terenów miejskich zdobyć środki na niezbędne inwestycje (ocieplanie budynków, wymianę stolarki, remonty CO itp.). Niepokoją pojawiające się doniesienia prasowe w prasie lokalnej o zamierzeniach stopniowej likwidacji miejskich ogrodów działkowych, bez zastąpienia ich inną formą zieleni urządzonej. W konsekwencji miejskie tereny zieleni, tradycyjnie użytkowane, jako sportowo-rekreacyjne oraz rezerwowane dla takiej funkcji w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, zaczynają być coraz częściej terenami przeznaczanymi pod zabudowę (przykładem jest Skarpa Warszawska). Podobny los spotka istniejące urządzenia sportowe i rekreacyjne, przeznaczane ze względów ekonomicznych do innej niż pierwotna funkcji (organizacja bazarów handlowych na zamkniętych stadionach). Ponadto od lat obserwujemy w wielu miastach europejskich, także polskich, bolesne zjawisko, jakim jest likwidacja lub ograniczanie działalności historycznych klubów sportowych o wieloletnich tradycjach, a także tak drastyczne i niezrozumiałe decyzje jak zabudowa boisk szkolnych, przeznaczanych na inne niż pierwotna funkcje – najczęściej dla komercyjnej zabudowy mieszkaniowej. Wymienione procesy są nie tylko niezwykle groźne dla społeczności miasta, ale i trudno odwracalne, a skutkiem ułomnej urbanistyki, czyli wadliwych decyzji przestrzennych, mogą być już odczuwalne konsekwencje, wpływające bezpośrednio na: a) obniżenie jakości życia, pogarszanie stanu zdrowia mieszkańców miast; b) pogorszenie jakości środowiska miasta (wskutek zabudowy biologicznie czynnych obszarów), silniejsze zanieczyszczenie atmosfery, gleby i wód; c) ułomny rozwój miasta spowodowany brakiem odpowiedniego udziału terenów zieleni otwartej, umożliwiającej aktywny codzienny wypoczynek – a więc budowanie tkanki miasta sprzeczne z koncepcją „zdrowego miasta”, zalecaną przez współczesną urbanistykę, jako zasada naczelna zrównoważonego rozwoju terenów zurbanizowanych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Anna Pawlikowska-Piechotka EUROPEJSKIE TRADYCJE REKREACJI W MIEŚCIE Skrypt dla studentów wychowania fizycznego Warszawa 2012 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Komitet Redakcyjny Przewodnicząca Zastępca Sekretarz Członkowie – Jadwiga Charzewska – Krzysztof Zuchora – Krzysztof Perkowski Jolanta Derbich Lidia Ilnicka Ewa Kozdroń Jerzy Królicki Artur Kruszewski Recenzent i redaktor odpowiedzialny: dr Jerzy Królicki Skrypt Wydanie I ISBN: 978-83-61830-84-9 © Copyright by Akademia Wychowania Fizycznego Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione Redakcja i korekta techniczna – Joanna Kłyszejko Projekt okładki – W. Kosiński Wydawnictwo AWF, Warszawa 2012, Wydanie I Objętość 13,49 aw Nakład 3000 egz. (druk w seriach) Format B5 Skład, druk i oprawa EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek tel. (54) 232 37 23, e-mail: sekretariat@expol.home.pl 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI Wprowadzenie ........................................................................................ 5 1. Tradycje kształtowania terenów rekreacji ......................................... 8 1.1. Miasta antyczne ........................................................................ 8 1.2. Miasta średniowieczne .............................................................. 11 1.3. Miasta renesansu ...................................................................... 12 1.4. Miasta oświecenia ..................................................................... 13 1.5. Miasta epoki uprzemysłowienia ................................................. 14 1.6. Miasta XX wieku ........................................................................ 17 1.7. Tradycja miejskich terenów wypoczynku w Polsce ................... 18 1.8. Tereny wypoczynku we współczesnych miastach ..................... 21 2. Tereny zabaw dla dzieci ................................................................... 23 2.1. Tradycje kształtowania przestrzeni rekreacji dla dzieci ............. 23 2.2. Miejskie ogrody dziecięce dr Henryka Jordana .......................... 28 2.3. Ogrody Wilhelma Eliasa Rau’a w Warszawie ............................ 42 2.4. Ogrody dziecięce po 1945 roku ................................................. 46 2.5. Place zabaw przy osiedlach mieszkaniowych ............................ 51 2.6. Osiedlowe place zabaw po 1945 roku ........................................ 54 2.7. Osiedlowe place zabaw w innych krajach Europy (po 1945 roku) .... 62 2.8. Współczesne poszukiwania programowe placu zabaw ............. 71 2.9. Bezpieczeństwo placów zabaw .................................................. 88 2.10. Zestawienie wybranych przepisów dotyczących bezpieczeństwa placów zabaw w Polsce ................................... 93 3. Parki miejskie ................................................................................... 95 3.1. Tradycja parków miejskich ........................................................ 95 3.2. Społeczne znaczenie parków miejskich jako terenów rekreacji ..... 96 3.3. Przygotowanie parku miejskiego dla rekreacji .......................... 99 3.4. Zabytkowe parki jako tereny rekreacji ....................................... 103 3.5. Przepisy prawne odnoszące się do ochrony zabytkowych terenów ............................................................... 107 4. Miejskie ogrody działkowe ................................................................ 109 4.1. Tradycja wypoczynku w ogrodach działkowych ........................ 109 4.2. Współczesne warunki rekreacji w ogrodach działkowych .......... 131 5. Osiedlowe tereny rekreacji ............................................................... 146 5.1. Program terenów wypoczynku przy osiedlach mieszkaniowych ....... 146 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5.2. Planowanie i ochrona terenów rekreacji przy zespołach mieszkaniowych ........................................................................ 159 6. Tereny wypoczynku bez barier ......................................................... 164 6.1. Planowanie terenów sportu i wypoczynku bez barier ................ 164 6.2. Przygotowanie terenów rekreacyjnych dla osób z dysfunkcjami wzroku ............................................................... 169 6.3. Planowanie parkingu, miejsc postojowych ................................ 169 6.4. Planowanie ścieżek i ciągów spacerowych ............................... 170 6.5. Place zabaw bez barier: dla niepełnosprawnych dzieci lub niepełnosprawnych opiekunów ............................................ 170 6.6. Przygotowanie ogrodów działkowych dla osób niepełnosprawnych ....................................................... 176 Zakończenie .......................................................................................... 178 Bibliografia ............................................................................................. 186 Słowniczek – wybrane podstawowe pojęcia i terminy ........................... 192 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WPROWADZENIE Potrzeba zapewnienia mieszkańcom wielkich miast właściwych warunków dla aktywnego wypoczynku, traktowanego, jako codzienna potrzeba wysiłku fizycznego, a także sposób dla zagospodarowania świątecznego lub urlopo- wego czasu wolnego, jest znana i wielokrotnie opisywana w literaturze przed- miotu (Dąbrowski 2006, Łobożewicz 1994, Torkildsen 2006). Także znaczenie systematycznej, codziennej rekreacji ruchowej, w szczególności realizowanej na terenach zieleni otwartej, o wysokiej, jakości środowiska, odpowiednio urzą- dzonych i zachowujących walory estetyczne – jest ujmowane wielowątkowo w literaturze przedmiotu (Pomorski 1998, Wirszyłło 1974, Wyrzykowski 2000). Sport i rekreacja, realizowane w czasie wolnym, mają ogromne znaczenie dla zdrowia, sprawności fizycznej i psychicznej szczególnie dla mieszkańców współczesnych miast zagrożonych stałym, długotrwałym oddziaływaniem stre- su, pogłębionym niską jakością środowiska zamieszkania. Nie ma wątpliwości, że możliwość aktywnego wypoczynku na odpowiednio przygotowanych tere- nach, jest bezcenną szansą odnowienia i wzmocnienia sił mieszkańców miast (Kozdroń 2004, Mazurek 2003, Mogiła-Lisowska 2010). Toteż powinno być przedmiotem troski i niepokoju zarówno postępujące zjawisko ograniczania powierzchni istniejących miejskich parków i zieleńców publicznych, także o walorach historycznych, ponieważ planuje się na nich zabudowę – jak i niedostateczne przygotowanie publicznych terenów zieleni dla codziennej rekreacji. Przyjęło się narzekać na ospałe, pozbawione ducha sportowego społeczeństwo (szczególnie młodsze pokolenie), ale jednocześnie brakuje właściwie zagospodarowanych, ogólnie dostępnych, nie-komercyjnych pływalni, boisk do gier, kortów tenisowych. Administracje i zarządy wielu osiedli mieszkaniowych często zaniedbują wspólne tereny wypoczynku albo wręcz decydują się na likwidację (bądź poważne ograniczenie) terenów wypoczynku osiedlowego, chcąc ze sprzedaży cennych, bo uzbrojonych i atrakcyjnie zloka- lizowanych terenów miejskich zdobyć środki na niezbędne inwestycje (ociepla- nie budynków, wymianę stolarki, remonty CO itp.). Niepokoją pojawiające się doniesienia prasowe w prasie lokalnej o zamierzeniach stopniowej likwidacji miejskich ogrodów działkowych, bez zastąpienia ich inną formą zieleni urzą- dzonej. W konsekwencji miejskie tereny zieleni, tradycyjnie użytkowane, jako sportowo-rekreacyjne oraz rezerwowane dla takiej funkcji w miejscowych pla- nach zagospodarowania przestrzennego, zaczynają być coraz częściej tere- nami przeznaczanymi pod zabudowę (przykładem jest Skarpa Warszawska). Podobny los spotka istniejące urządzenia sportowe i rekreacyjne, przeznacza- 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ne ze względów ekonomicznych do innej niż pierwotna funkcji (organizacja bazarów handlowych na zamkniętych stadionach). Ponadto od lat obserwu- jemy w wielu miastach europejskich, także polskich, bolesne zjawisko, jakim jest likwidacja lub ograniczanie działalności historycznych klubów sportowych o wieloletnich tradycjach, a także tak drastyczne i niezrozumiałe decyzje jak zabudowa boisk szkolnych, przeznaczanych na inne niż pierwotna funkcje – najczęściej dla komercyjnej zabudowy mieszkaniowej. Wymienione procesy są nie tylko niezwykle groźne dla społeczności mia- sta, ale i trudno odwracalne, a skutkiem ułomnej urbanistyki, czyli wadliwych decyzji przestrzennych, mogą być już odczuwalne konsekwencje, wpływają- ce bezpośrednio na: a) obniżenie jakości życia, pogarszanie stanu zdrowia mieszkańców miast; b) pogorszenie jakości środowiska miasta (wskutek zabudowy biologicznie czynnych obszarów), silniejsze zanieczyszczenie atmosfery, gleby i wód; c) ułomny rozwój miasta spowodowany brakiem odpowiedniego udziału terenów zieleni otwartej, umożliwiającej aktywny codzienny wypoczy- nek – a więc budowanie tkanki miasta sprzeczne z koncepcją „zdrowego miasta”, zalecaną przez współczesną urbanistykę, jako zasada naczelna zrównoważonego rozwoju terenów zurbanizowanych. Problem niewystarczającej ilości i jakości terenów sportowo rekreacyj- nych, których brak może przyczynić się do obniżenia jakości życia w mie- ście, wzrostu zachorowań z powodu chorób układu krążenia, nowotworów, chorób dróg oddechowych – znalazł miejsce w europejskiej literaturze na- ukowej odnoszącej się do zrównoważonego planowania miast, zarówno jako gorzka refleksja nad nieprzemyślaną praktyką gospodarki przestrzennej, jak i ostrzeżenie o głębokich, trudno odwracalnych konsekwencjach takiej po- lityki planowania, bez uwzględniania potrzeb zdrowotnych społeczności lo- kalnej (Chmielewski 2005, Pęski 1999, Pomorski 1998, Szulczewska 1996, Thompson 2007). Smutną, obserwowaną w wielu współczesnych miastach europejskich praktyką, jest brak skoordynowanych, kompleksowych działań planistycznych i administracyjnych kształtowania terenów zielonych, odpo- wiednio urządzonych dla spełniania ważnych społecznie funkcji sportowo-re- kreacyjnych. Zbyt często tereny zielone, szczególnie w miastach polskich, są traktowane jako rezerwa pod inwestycje, co gorsza równie często tereny już urządzone jako wypoczynkowe – padają ofiarą nowych inwestycji miejskich. Na takie lekceważące traktowanie miejskich terenów sportu i wypoczynku nie powinno być społecznej zgody. W programach promocji zdrowia i zacho- wań pro-zdrowotnych konieczna jest konsekwencja. Trudno kształtować po- żądane postawy aktywnego wypoczynku, realizować z przekonaniem hasła 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== „sportu dla wszystkich”, „sportu w rodzinie”, jeżeli zabraknie właściwych wa- runków (terenów i urządzeń) niezbędnych dla ich realizacji (Dąbrowski 2006, Pawlikowska-Piechotka 2010, Torkildsen 2006, Wyrzykowski 2000). Niniejsza książka, jest przeznaczona dla studentów zarówno kierunku wy- chowania fizycznego jak i turystyki i rekreacji. Zawiera omówienie kilku najistot- niejszych rodzajów terenów rekreacji w przestrzeni miasta: parków i ogrodów miejskich, terenów wypoczynku osiedlowego, placów zabaw dla dzieci oraz ogrodów działkowych. Praca nie wyczerpuje całego, bardzo obszernego i wie- lowątkowego zagadnienia. W sposób świadomy pominięto temat infrastruktu- ry rekreacyjnej w lasach miejskich, klubach sportowych (pola golfowe, ośrodki sportów wodnych) i na terenach wypoczynku świątecznego, ponieważ ich spe- cyfika wybiega już poza temat i zakres książki, jakim jest wypoczynek codzien- ny, blisko miejsca zamieszkania; wymagają specjalistycznego, osobnego omó- wienia. Natomiast, jako integralne zagadnienie, związane ściśle z planowaniem i urządzaniem terenów rekreacji, omówiono problem przygotowania terenów wypoczynku dla osób niepełnosprawnych, w tym wymagania stawiane dostęp- nym placom zabaw dla dzieci, ogrodom działkowym bez barier. Tej problematy- ce poświęcono osobny rozdział z uwagi na wieloletnie zaniedbania w tej dzie- dzinie (wynikające przede wszystkim z braku aktów normatywnych, ale także z braku profesjonalnych opracowań), a wpływające wciąż negatywnie na jakość życia codziennego osób niepełnosprawnych w polskich miastach. Stosunko- wo dużo miejsca poświęcono historycznym tradycjom, ponieważ współczesne europejskie zasady kształtowania miejskich terenów wypoczynku mają swoje korzenie w świecie antycznym i były integralnym elementem koncepcji rozwoju miast w kolejnych epokach: średniowiecza, renesansu, oświecenia, w wiekach XIX i XX. Ponieważ towarzyszyły wszystkim etapom naszego rozwoju cywiliza- cyjnego, były zawsze obecne w europejskim środowisku mieszkalnym – wydaje się, że warto o tym pamiętać. Chociażby z tej przyczyny, że w tym kontekście bardziej zrozumiała jest potrzeba zachowania obszarów rekreacji w miastach, konieczność ochrony publicznych terenów zieleni przed likwidacją i zabudową – działań rozumianych nie jako wygórowane wymagania i zbytek, – ale oczywiste prawo mieszkańców współczesnych miast do wypoczynku w odpowiednio za- gospodarowanym, bezpiecznym, dostępnym, pięknym i zdrowym środowisku1. Warszawa, listopad 2011 1 Książka powstała w oparciu o studia teoretyczne i badania terenowe przeprowadzone pod kierunkiem autorki w ramach grantu DS. 114 Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, realizowanego w Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie (w latach 2008 - 2010). 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. TRADYCJE KSZTAŁTOWANIA TERENÓW REKREACJI 1.1. MIASTA ANTYCZNE Cywilizacja europejska, obyczaje związane z rozrywką i wypoczynkiem mają długą tradycję. W pismach Arystotelesa, Platona i Sokratesa można wyszukać wiele interesujących – i aktualnych do czasów nam współczesnych – refleksji nie tylko na temat pracy, patriotyzmu, wypełniania obowiązków społecznych i rodzinnych, ale także wypoczynku, rozrywki, gospodarowania czasem wolnym. Wynika z nich, że już w czasach antycznych zdawano so- bie sprawę ze znaczenia odnowy sił fizycznych i psychicznych dla zdrowia człowieka, efektywności jego poczynań. Naturalnie nie trudno zauważyć wie- lu zasadniczych różnic w samym sposobie realizowania potrzeby rekreacji. Przede wszystkim wypoczynek rozrywka, przez tysiąclecia były zarezerwo- wane dla elit, traktowane jako klasowy przywilej. Zarówno w kulturze starożyt- nego Egiptu, Asyrii jak i Babilonu pojęcia rozrywki, zabawy były nierozerwal- nie związane z warstwami najwyższymi: polityków, dowódców wojskowych i kapłanów. Na malowidłach sprzed 4000 lat pochodzących z Mezopotamii widzimy szereg rozrywek związanych z życiem dworskim: polowania, gry, przyjęcia, kąpiele w strumieniach, spacery, tańce. Wiele z nich ma miejsce w przypałacowych ogrodach, parkach, ogrodach botanicznych i zwierzyń- cach. Na kamiennych egipskich hieroglifach widać dzieci faraona bawiące się piłkami i lalkami, modelami zwierząt. W okresie klasycznym w Grecji (V w p.n.e.), uważano, że przebywanie na świeżym powietrzu, słońcu, branie udziału w grach i zabawach od najwcześniejszych lat, hartuje i wzmacnia młody organizm. Z tego względu, tak budowano szkoły, aby były otaczane gajami oliwnymi, aby szereg zajęć, nie tylko ćwiczeń fizycznych, można było prowadzić w otoczeniu naturalnego piękna krajobrazu. Z tej właśnie tradycji wywodzi się Arystotelesowskie założenie filozoficzne, w myśl którego wypo- czynek i spokój – jako stan szczęścia – nie jest ograniczony w czasie, powin- no się do niego stale dążyć, poszukiwać, osiągać jak najczęściej, ponieważ stanowi o jakości i wartości życia ludzkiego, jego istocie: „nie tylko wypoczy- wamy aby móc lepiej walczyć i pracować – wypoczywamy aby lepiej żyć” (Rojek 1989, str. 191-199; Rojek 2007, str. 231-236). Wielu badaczy problemu (Torkildsen 2006, str. 11-20) jest zdania, że w kręgu kultury śródziemnomorskiej kształtowanie publicznych terenów dla 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== wypoczynku, jako historyczne zjawisko, pojawiło się przed kilkoma tysiąc- leciami, około IV tysiąclecia p.n.e. wraz z powstaniem pierwszych miast na Bliskim Wschodzie. Prawdopodobnie ceremonie publiczne, rodzinne, religij- ne, musztra wojskowa i zawody sportowe miały w tym okresie płynną granicę i w rezultacie tereny specjalnie dla tych funkcji rezerwowane, musiały słu- żyć wielu zadaniom. Zakładane w sposób świadomy tereny zieleni miejskiej o funkcjach sportowo-rekreacyjnych towarzyszyły najstarszym miastom. W czasach najdawniejszych były to ogrody o funkcji przede wszystkim go- spodarczej, z czasem sztuka ogrodowa zaczęła oznaczać umiejętność pięk- nego i harmonijnego komponowania roślinności, którego jedynym celem było dostarczenie piękna w środowisku zamieszkania, przyjemności czerpanych z doznań estetycznych. Początki tak właśnie rozumianej sztuki ogrodowej sięgają starożytności: Egiptu, Mezopotamii, Persji, Indii i Dalekiego Wschodu (Chin, Japonii). Wiszące ogrody Semiramidy (Babilon), które dawały miesz- kańcom miasta przeżycie estetyczne i upragniony chłód, uważano za jeden z siedmiu cudów świata antycznego. Wspaniałe ogrody publiczne znajdowały się w Antiochii (Syria). Zapewniały one wypoczynek i rozrywkę, wyposażone były w pawilony i fontanny. Odbywały się w nich zawody i igrzyska sporto- we. Najsłynniejszy ogród miasta, podmiejski ogród Dafne, był wyposażony w kąpieliska, ujęcia źródlanej wody, portyki, pawilony ogrodowe, winiarnie. W Aleksandrii w III w p.n.e. ogrody publiczne zajmowały 25 powierzchni miasta. W Aleksandrii oprócz parków miejskich powstały też Dikasterion, Pa- nejon (najstarsze ogrody naukowe) i Musejon – ogród botaniczny połączony ze zwierzyńcem, bogaty w rośliny pochodzące z różnych stron świata (Maj- decki 2008, str. 13-41). Tereny rekreacji w miastach Sumeryjskich obejmo- wały także okolice rynków handlowych. Zarówno mieszkańcy Mezopotamii jak i Sumerowie łączyli w przemyślany sposób rozrywkę z działalnością han- dlową, przekupniom towarzyszyli magicy, zaklinacze węży, tancerze, połyka- cze ognia. Wierzono, ze wytworzenie odpowiedniej atmosfery, rozbawienia i ekscytacji niezwykłymi przedstawieniami – pobudzą skłonność do zakupów (Torkildsen 2006, str. 11). W starożytnym Egipcie dzieci bawiły się na ulicach i placach piłką, w berka. Wiemy także, ze do domostw arystokracji i pała- ców faraonów przylegały rozległe ogrody, a faraon Ramzes III, żyjący w 1100 roku p.n.e. sadził w Tebach drzewa i rośliny pachnące dla „przyjemności noz- drzy” (Ostrowski 2001, str. 204-205). W europejskim kręgu kultury klasycznej publiczne ogrody ozdobne zaczęto zakładać dopiero w okresie helleńskim (gaje przy świątyniach, akademiach i gimnazjonach w Delfach, Milecie, Olim- pii). Pliniusz w swoim dziele „Historia Naturalna” podkreślał, ze drzewa są ogromnym dobrodziejstwem. W miastach sadzono drzewa wzdłuż ulic oraz 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== przy placach miejskich (agorach). Filozof grecki Epikur nakłaniał do zakłada- nia terenów zieleni w miastach i propagował potrzebę kontaktu z przyrodą przez „urządzanie sobie w mieście wsi” (Ostrowski 2001, str. 204-205). Sport i rekreacja w starożytnej Grecji były istotnym elementem życia codziennego. Ideał platońskiego życia społecznego, obejmował udział w grach sportowych, współzawodnictwo wymusiło budowę specjalnych urządzeń i rezerwę dla nich terenów miejskich. Zgodnie z filozofią Arystotelesa, rekreacja, wypoczynek były rozumiane jako czas wolny od obowiązków. Zakładał, że rekreacja jest dostępna tylko dla klasy wyższej, a nieznana robotnikom. Jednak od wszyst- kich mężczyzn wymagano poświęcenia czasu dla doskonalenia ciała i ducha poprzez uprawianie sztuk pięknych (muzyki, śpiewu), przez ćwiczenia spor- towe. W tym celu budowano specjalne zespoły budynków: stadiony, gimna- zjony, palestry, amfiteatry – otoczone rozległymi ogrodami. Już od chłopców kończących 12 rok życia wymagano brania udziału w rozmaitych ćwiczeniach fizycznych. Zajęcia odbywały się w palestrach (rodzaj boiska otoczonego ko- lumnadą, także wymiennie zwanych gimnazjonem), w których znajdowały się łazienki, przebieralnie i sklepik (gdzie można było nabyć między innymi oli- wę i piasek do nacierania ciała) (Connolly 1998, str. 34). Pozostałości takich obiektów zachowały się w Efezie, Pergamonie, Olimpii. Cykliczne zawody sportowe, organizowane jako część świąt religijnych, odbywały się w wielu miastach Grecji (Atenach, Delfach, Olimpii). Odtworzone przez archeologów układy przestrzenne tych miast zawierały tereny rekreacyjne i urządzenia sportowe: stadiony, hipodromy, baseny pływackie (Fletcher 2002, str. 199- 249). W Atenach zanim wybudowano specjalny stadion w Ilissos, nad rzeką, poza miastem, aż do roku 330 p.n.e. zawody organizowano na placu handlo- wym w centrum miasta – na Agorze. Była dla poprawy mikroklimatu zacieniona platanami już na początku 500 roku p.n.e. (Ostrowski 2001, str. 205-207). Twór- ca prekursorskiej koncepcji idealnego miasta (utworzonego na planie regu- larnej siatki ulic), Hippodamos z Miletu, w planie Priene przewidział rozległe tereny przy południowych granicach miasta na funkcję rekreacyjno-sportowe, projektując tam hipodrom, gimnazjon i rozległe ogrody (Honour 1999). Planowanie terenów i obiektów o funkcjach rekreacji i sportu, tak jak inne dziedziny kultury i cywilizacji w antycznym Rzymie, była inspirowana sztuką Grecji, Egiptu i innych podbitych terytoriów, różniły się jednak pod względem skali założeń. Były także znacznie ważniejsze w strukturze miasta, w staro- żytnym Rzymie aż 200 dni w ciągu roku było wolnych, przeznaczonych na odpoczynek (Torkildsen 2006, str. 14-15). Niektóre miejskie tereny rekreacyj- ne osiągały powierzchnię wielu hektarów (na przykład przy termach Karakali w Rzymie – około 9,5 ha). Rzymianie dla funkcji rekreacji i sportu wznosili 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== hipodromy, amfiteatry, termy. Wszystkie te obiekty były otaczane ogrodami przeznaczonymi dla spacerów, odpoczynku lub gier. Urządzenia sportowe miały nieznaną dotąd skalę: Circus Maximus (o wymiarach 600 m x 200 m) mógł pomieścić prawie 400 000 widzów (Conolly 1998, str. 176). Wielkie łaź- nie publiczne (termy2) były miejscem wypoczynku, spotkań towarzyskich, gier sportowych i rozrywek kulturalnych. Największe składały się z szeregu base- nów kąpielowych (z chłodną frigidarium, letnią tepidarium i gorącą – calda- rium wodą). W roku 33 p.n.e. było w Rzymie 170 łaźni, w roku 500 n.e. – już prawie 1000, a ponadto w mieście istniało 11 zespołów wielko - przestrzen- nych term. Najstarsze termy wzniesiono w 25 roku p.n.e. na Polu Marsowym (dzielnicy o funkcjach rekreacyjno - wypoczynkowych), były to Termy Agrypy, kolejnymi były Nerona, Tytusa, Trajana i Karakali, Dioklecjana i Konstantyna. Olbrzymie termy Trajana były otwarte w roku 109 n.e., zajmowały obszar 340 m x 330 m. Główny gmach miał imponujące wymiary 190 m x 212 m. Woda dostarczana była specjalnie wzniesionym akweduktem Aqua Trajana, zapasy wody gromadzono w 9 cysternach. Pierwszym rzymskim ogrodem publicznym był ogród Pompejusza, który powstał ok. 51 r. p.n.e.; znajdował się w nim między innymi teatr. Szczególnie dużo miejskich ogrodów publicznych powstało w czasach cesarza Oktawiana (63 p.n.e.-14 n.e.). Zwyczajem rzym- skim było też w obsadzanie ulic platanami, uprzyjemniającymi spacery. Funk- cją ogrodów publicznych (Pola Marsowe wzdłuż Tybru) było zapewnianie wy- poczynku i rekreacji, były to miejsca zarówno gier sportowych, jak i rozrywek kulturalnych. Funkcje zdrowotne i wypoczynkowe parków były wzmacniane dzięki harmonijnej kompozycji i ozdobom (takimi jak: rzeźby, zbiorniki wod- ne, fontanny, pawilony). Najbardziej znanym przykładem publicznego ogrodu rzymskiego jest Porticus Liviae. Został on założony w miejscu wyburzonych ruder (na placu o wymiarach 75 m na 115 m), w środku ogrodu znajdowała się duża sadzawka wodna, wśród rabat kwiatowych wytyczono alejki space- rowe (Majdecki 2008, str. 48-50). 1.2. MIASTA ŚREDNIOWIECZNE Po upadku Cesarstwa Rzymskiego (V wiek) mamy w europejskiej tra- dycji zakładania publicznych terenów rekreacji blisko kilkusetletnią przerwę. Zakładano ogrody, ale wyłącznie prywatne (przeważnie klasztorne lub przy zamkach). Na przykład przy rezydencji cesarza Karola Wielkiego w Akwi- zgranie powstał wspaniały zwierzyniec w ogrodzonym kompleksie leśnym 2 Greckie słowo thermos oznacza „gorące”. 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (ok. 800 rok n.e.), ale już około XI wieku w ich miejscu założono dwa opac- twa. Urbanistyka średniowieczna dopiero w wiekach XII i XIII powróciła do tradycji publicznych terenów zieleni. Pierwszymi ogrodami publicznymi były tak zwane ”prato” (pratum commune) – powszechnie dostępne błonia, czyli łąki spacerowe, z wytyczonymi alejkami spacerowymi, stawami, zakładane poza obronnymi murami miejskimi. W nazewnictwie wielu miast europejskich mamy sygnał tej tradycji (Prado w Sienie, Padwie i Florencji, Prater w Wiedniu, Prado w Madrycie). Rada miejska Florencji postanowiła w roku 1290 założyć pratum commune (podmiejskie błonia), nabywając w tym celu tereny poza murami miasta. Miały one zostać urządzone dla celów rekreacji, planowano budowę sztucznego jeziora. Podobno owe łąki spacerowe miały służyć nie tylko wypoczynkowi mieszczan, ale także stanowić zaplanowaną atrakcję dla przybywających do miasta kupców, stwarzając korzystniejsze warunki dla rozwoju handlu (Majdecki 1981, str. 84). Miasta, które miały mury miejskie wybudowane obszerniej niż to wymagały ówczesne potrzeby (na przykład Florencja), bardzo często przeznaczały tereny mniej wartościowe pod wzglę- dem zabudowy, a także jeszcze niezabudowane działki, położone wewnątrz murów miejskich – na tereny zieleni publicznej. Były to jednak rozwiązania tymczasowe, dopóki wolne działki nie zostały wypełnione gęstą zabudową. Niestety w miarę rozrostu miast i powiększania się liczby ich mieszkańców zajmowano stopniowo wolne tereny, w tym także te o funkcjach wypoczyn- kowych, pogarszała się tym samym jakość życia mieszkańców. W rezulta- cie w miastach średniowiecznych z powodu dotkliwego braku publicznych terenów zielonych często z konieczności wybierano cmentarze jako jedy- ne dostępne miejsca wypoczynku i spacerów wewnątrz murów miejskich (Ostrowski 2001, str. 208). Szukano też innych rozwiązań: w ufortyfikowa- nych zamkach dziedziniec służył do organizacji turniejów i walk rycerskich, tym samym celom służyła (także w miastach otoczonych murami obronnymi) przestrzeń otwarta międzymurza. Sport i ćwiczenia fizyczne, w formie walk rycerskich, traktowano jako zaprawę szlachetnie urodzonych młodzieńców do sztuki wojennej, a także jako atrakcyjne widowisko (Torkildsen 2006, str. 17). 1.3. MIASTA RENESANSU W okresie renesansu, kiedy w wielu dziedzinach sztuki w poszukiwaniu inspiracji sięgano do bogactw kultury antycznej, nastąpił powrót do świado- mego kształtowania zieleni miejskiej. Zostało to zapoczątkowane we Włoszech, wkrótce moda na wypielęgnowane ogrody przy prywatnych rezydencjach rozprzestrzeniła się w całej Europie. Nieliczne były jednak publiczne parki 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== miejskie (Rzym należał do miast wyjątkowych). Nie zmieniła się natomiast rola podmiejskich łąk spacerowych – błoni. Podobnie jak w okresie średnio- wiecza były powszechnie dostępne, mieszczanie chętnie tam wypoczywali, bractwa kurkowe ćwiczyły strzelanie z łuku, były to tereny na których organi- zowano zawody i gry sportowe (Ostrowski 2001, str. 215). Odrodzenie, które było okresem rozkwitu wielu nauk (w tym przyrodniczych), zaznaczyło się fundacją licznych ogrodów naukowych. W XVI wieku powstawały we Włoszech ogrody botaniczne (Piza 1543, Padwa 1545, Florencja 1550, Bolonia 1560). Najstarszy ogród botaniczny we Francji pochodzi z roku 1598 (Montpellier), kolejne powstały w Strasburgu (w 1620 roku) i Lyonie (w 1613 roku). W Niem- czech pierwszy ogród botaniczny powstał w Erfurcie (w 1525 roku), a następ- ne w Marburgu (w 1530 roku), Lipsku (w 1580 roku) i Heidelbergu (w 1597 roku) (Ostrowski 2001, str. 208-212). Obecnie w Europie znajduje się ponad 300 publicznych ogrodów botanicznych, w większości mają one wartość hi- storyczną, bowiem część z nich powstała już w okresie renesansu (Majdecki 2008, str. 772). 1.4. MIASTA OŚWIECENIA W dobie Oświecenia, w wiekach XVII i XVIII, kiedy umocniła się silna i zamożna klasa mieszczańska, powrócono także do antycznej tradycji miej- skich ogrodów publicznych. Miało to naturalnie związek z szerzącymi się ideałami oświecenia i nowatorską koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. Pierwszymi ogrodami publicznymi były przede wszystkim ogrody prywatne, udostępnione przez właściciela na stałe lub okazjonalnie społeczeństwu. Jednym z pierwszych był ogród przy pałacu królewskim w Paryżu, Jardin du Palais Royale, który został przekazany na cele publiczne w 1640 roku. Ogród Krasińskich-Rzeczpospolitej w Warszawie został przekazany na cele publiczne w roku 1765. Nad brzegami rzek przepływających przez miasto zakładano promenady i bulwary, aby pełniły funkcje publiczne. Jedne z pierw- szych powstały w Paryżu wzdłuż Sekwany, kolejne w Nancy założone przez Stanisława Leszczyńskiego w 1766 roku. W tym okresie tak samo postępo- wało wielu przełożonych klasztorów, którzy otwierali dotąd objęte klauzurą ogrody dla społeczności lokalnej. Nowo zakładane ogrody publiczne wzo- rowano wówczas często na koncepcjach założeń ogrodów pałacowych, na przykład park w Bordeaux, założony w 1755 roku. Interesującą kompozycją jest miejski ogród publiczny w Nimes założony wokół rzymskich ruin, świa- domie czyniąc z nich integralną część układu. Ogrody i parki miejskie pełniły wiele funkcji: dawały wypoczynek i rozrywkę, podnosiły wartość estetyczną 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== przestrzeni miejskiej, poprawiały mikroklimat. Parki dekorowano wspaniałymi rzeźbami, pawilonami i fontannami; upiększano kaskadami i tarasami; zabie- gi były staranne, nie szczędzono kosztów ponieważ w ten sposób urządzo- ne tereny zieleni traktowano jako wizytówkę miasta. U schyłku XVII wieku i w wieku XVIII wieku funkcję ogrodów publicznych coraz częściej pełniły też ogrody botaniczne. Obok funkcji naukowej pojawiła się edukacyjna, która miała za zadanie jednocześnie upowszechniać i popularyzować zdobycze nauki oraz stwarzać dogodne warunki do wypoczynku i rozrywki. Takim par- kiem był Jardin Royal des Plantes w Paryżu, który założono na 16 hektarach i zaprojektowano w ten sposób, aby mógł pełnić funkcję parku miejskiego; znajdowało się w nim m.in. Muzeum Historii Naturalnej. W programie ogrodu były oranżerie, cieplarnie, zwierzyniec, rabaty kolekcji roślin, aleje spacerowe i miejsca wypoczynku. Z kolei w miastach Anglii powstawały skwery – nie- wielkie, ogrodzone zieleńce, które projektowano z myślą o ludziach miesz- kających w pobliżu. Jednym z pierwszych założonych skwerów był Covent Garden (w 1630 roku), kolejnymi St. James Square (w 1684 roku), Grosvenor Square (w 1695 roku), Hannover Square (w 1720 roku). Prekursorski skwer miejski, Covent Garden, został założony w 1630 roku według projektu zna- komitego architekta Ingo Jonesa, wprowadzając rewolucyjną myśl do zieleni miejskiej – wspólnej, nie ogrodzonej i nie podzielonej na indywidualne działki przestrzeni, niewielkich parków zakładanych tuż przy domach mieszkalnych (Ostrowski 2001, str. 212-213). 1.5. MIASTA EPOKI UPRZEMYSŁOWIENIA W wieku XIX wskutek postępującego uprzemysłowienia i stale pogar- szających się warunków zdrowotno-higienicznych miast europejskich (za- nieczyszczenie środowiska, rozrost miast, powiększanie się liczby miesz- kańców, coraz bardziej zwarta zabudowa) znacznie silniejsze były potrzeby zakładania publicznych parków i ogrodów. Wskutek rewizji poglądów na planowanie miast nastąpiła rewolucja urbanistyczna. Jednym z jej najważ- niejszych owoców była koncepcja miasta-ogrodu, autorstwa Ebenazera Howarda, w której tereny zieleni poczęto traktować jako niezbędny segment funkcjonalny miast (Ostrowski 2001, str. 218-220). Ideą Howarda było nie tylko budowanie domów mieszkalnych w otoczeniu ogrodów, ale także ota- czanie pasmami zieleni parkowej budynków użyteczności publicznej (szkół, przedszkoli, szpitali, sanatoriów). W końcu XIX i na początku XX wieku za- częto uważać tereny zieleni miejskiej za niezbędny składnik zdrowej tkan- ki urbanistycznej. W prawodawstwie wielu krajów (Francja, Austria, Anglia, 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Niemcy, Prusy) wprowadzono normy przestrzenne określające pożądany udział terenów zieleni. Zdano sobie sprawę, jak wielkie mają znaczenie dla poprawy środowiska i jakości życia. Przykładem dynamicznego rozwoju zie- leni miejskiej i dobrych skutków szczodrego aplikowania terenów rekreacji do tkanki miasta był Londyn. Typowych dla Londynu skwerów, których tradycja sięga XVII wieku, w kolejnym stuleciu było już kilkanaście, a powstające ko- lejne w wieku XIX tworzyły kształtowany świadomie logiczny system zieleni miejskiej. Racjonalną zasadę londyńskich skwerów i parków, równomiernie zakładanych w całym mieście, stosowano także w innych miastach europej- skich słusznie uważając, że beneficjentami są wszyscy: nie tylko mieszkańcy domów bezpośrednio sąsiadujących z zieloną przestrzenią, ale także z od- leglejszych ulic. Powszechnie przyznawano, że skwery i parki miejskie pod- noszą jakość życia, pełnią funkcję doskonałych terenów wypoczynkowych dla mieszkańców miast, powinny mieć w programie urządzenia sportowe (boiska, korty tenisowe) i rozrywkowe (restauracje, bufety). Poza niewielkimi skwerami powstały także wielkoobszarowe publiczne parki miejskie Londynu: Finsbury Park (47 ha), Southwark Park (25 ha), Victoria Park (107 ha) oraz Regent Park (166 ha). Parki publiczne, były projektowane na zasadach par- ków krajobrazowych, naśladujących naturalny krajobraz wiejski. W ciągu XIX wieku w samym Londynie powierzchnia parków publicznych wzrosła z 500 ha (początek XIX wieku) do blisko 1500 ha w końcu XIX wieku. W Anglii powsta- ły w XIX wieku towarzystwa propagujące rozwój publicznych terenów zielo- nych, w publikacjach i raportach udowadniano różnorodne korzyści płynące z rozwoju miejskich terenów rekreacyjnych: zdrowotne, społeczne i politycz- ne (zasłużony był na przykład Select Committee on Public Walk and Places of Exercise, założony w 1833 roku). Zwolennicy rozwoju miast wraz z zakła- daniem parków, ścieżek spacerowych, bulwarów, błoni podmiejskich, ośrod- ków sportowych założyli Commons Preservation Society, Metropolitan Public Gardens Association. Dzięki ich energicznej działalności tereny wypoczynku, uprawiania sportów były pod ochroną, sprzyjały temu kolejne akty prawne: The Recreation Ground Act (z 1859 roku), Town Gardens Protection (z 1863 roku) (Fletcher 2002, str. 984-1048; Ostrowski 2001, str. 219). Podobnie po- stępowano w innych miastach europejskich. Na przykład w Paryżu powstało zarówno kilkadziesiąt niewielkich skwerów o powierzchni ok. 0,5 ha (między innymi Square de la Tour-Saint-Jacques), jak i rozległe parki. Wśród nich Bois de Boulogne, do czasów nam współczesnych pozostający jednym z naj- większych w Europie parków miejskich – zajmując powierzchnię 873 ha. Parki miejskie miały ściśle zdefiniowane funkcje rekreacyjne, w sposób urozmaico- ny, poprowadzone aleje spacerowe, tarasy widokowe, miejsca wypoczynku, 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== pawilony kawiarni, restauracji, sztuczne jeziora, kaskady, ruiny (a raczej ro- mantyczne budowle udające ruiny antycznych świątyń), groty, skały, most- ki, zapory, place zabaw i polany piknikowe. Na terenie Lasku Bulońskiego założono w latach 1858-1861 pierwszy park rozrywki z estradami, pawilo- nami, ogrodem zoologicznym oraz torem wyścigów konnych. Drugi tor wyści- gów konnych powstał w największym paryskim parku publicznym – Bois de Vincennes (powierzchnia parku wynosiła 920 ha). Nowością w urbanistyce europejskiej były paryskie eleganckie bulwary, trasy spacerowe, prowadzo- ne wzdłuż wytwornej zabudowy pałacyków i kamienic, połączone z trasami komunikacji kołowej: Pola Elizejskie, Avenue Foch, Bulwary St. Michaele. Wzdłuż bulwarów posadzono 45 000 drzew (kasztanowców i platanów) (Majdecki 2008, str. 403-404). Publiczne parki miejskie powstawały też w wielu innych miastach europejskich (na przykład Park Tiergarten w Berlinie, założony w 1822 roku). W XIX wieku w większości miast europejskich burzono mury miejski i obronne, a na uwolnionym terenie sadzono zieleń. Takie parki powstały w Krakowie (Planty Krakowskie), Frankfurcie, Hamburgu, Kolonii, Lubece, Norymberdze i Bernie. W Wiedniu założono słynny Ring Wiedeński (w 1857 roku). Szczególną funkcję w XIX-wiecznym systemie zieleni miejskiej w Europie miały ogrody wystawowe, zakładane przy terenach wielkich wystaw (krajo- wych i światowych). Przykładem takich założeń ogrodowych jest Jardin du Trocadero w Paryżu, pamiątka Międzynarodowej Wystawy Paryskiej z 1878 roku (jego dominantą jest Wieża Eiffla, budowla upamiętniająca następną wystawę, która odbyła się w 1889 roku). Poza pawilonami wystawowymi, najczęściej rozbieranymi po zamknięciu wystawy, w parkach znajdowały się ogrody zimowe (oranżerie), kawiarnie, aleje spacerowe i ławki do wy- poczynku. W XIX wieku zakładano też liczne ogrody zoologiczne i botanicz- ne. Chociaż tradycja tych ogrodów sięga czasów antycznych, w XIX stulecie gruntownie zmieniono ich formułę. Za pierwowzór dzisiejszego ogrodu zoo- logicznego lub botanicznego, o programie łączącym cele naukowe z popu- larną rekreacją, uważa się dopiero paryski Jardin des Plantes z 1794 roku, dostępny dla wszystkich mieszkańców miasta. Wybiegi dla zwierząt miały nieregularne kształty, naśladujące krajobrazy naturalne, zwierzęta przebywa- ły w pawilonach dostosowanych do potrzeb określonego gatunku. Schemat założenia i kompozycji ogrodu Jardin des Plantes był przez następne stulecie naśladowany w ogrodach dydaktycznych zakładanych w kolejnych miastach europejskich. Jednym z nich był ogród zoologiczny założony w Regent Park w Londynie (w 1828 roku). Kolejne ogrody zoologiczne powstały w Dublinie (w 1830 roku), Bristolu (w 1834 roku), Manchesterze (w 1838 roku), Antwerpii 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (w 1844 roku), Berlinie (w 1844 roku), Marsylii (w 1855 roku), Rotterdamie (w 1857 roku), Frankfurcie (w 1858 roku), Kopenhadze (w 1859 roku), Kolonii (w 1860 roku), Dreźnie (w 1861 roku), Moskwie (w 1864 roku), Budapeszcie (w 1866 roku), Lipsku (w 1878 roku), Lizbonie (w 1884 roku), Sofii (w 1890 roku) oraz w Barcelonie (w 1892 roku). Część z tych parków była prze- strzennie i programowo łączona z ogrodami botanicznymi (ogrody w Paryżu, Budapeszcie), inne funkcjonowały jako wydzielona część publicznego parku miejskiego (ogrody w Londynie, Antwerpii). Z czasem przeważyła tendencja do zakładania ogrodów zoologicznych jako samodzielnych placówek, które nie pełniły innych funkcji (przykładem jest Ogród Zoologiczny w Warszawie, założony w 1928 roku). Kolejnym, iście rewolucyjnym krokiem było zakłada- nie ogrodów zoologicznych na bardzo rozległych terenach peryferyjnych, co poprawiło warunki bytowania zwierząt i zbliżyło krajobraz ogrodu do natural- nego (na przykład w Hamburgu w 1907 roku, o powierzchni 20 ha). Podob- ną koncepcję przestrzenną mają ogrody zoologiczne w Edynburgu (z 1909 roku), Monachium i Rzymie (z 1911 roku) oraz Budapeszcie (z 1912 roku). Do największych pod względem zajmowanego obszaru należą francuski ogród zoologiczny Thoir pod Paryżem (515 ha) oraz angielski Woburn Deer Park (360 ha). Szczególną formą ogrodów zoologicznych są oceanaria, w których eksponowane są okazy fauny morskiej. Do najbardziej znanych w Europie należą oceanaria w Amsterdamie, Barcelonie, Gdyni, La Coruna, Lizbonie, Kłajpedzie, Monako, Plymouth oraz największy w Europie – w Walencji) (Maj- decki 2008, str. 402-403). 1.6. MIASTA XX WIEKU W drugiej dekadzie XX wieku, odbudowywane po zniszczeniach wojen- nych miasta Europy miały kształtowane dzielnice mieszkaniowe już na zupeł- nie nowych zasadach, zieleń osiedlowa była ich integralną częścią. Nowa- torskie koncepcje urbanistyczne polegały na budowaniu „domów w parku”, wznoszeniu w miastach wielorodzinnych bloków mieszkalnych otoczonych terenami zielonymi, rekreacyjnymi. W jednym z czterech punktów swojego manifestu Urbanisme (1925), słynny architekt francuski Le Corbusier postu- lował stawianie domów mieszkalnych nie wzdłuż ulic, ale odsuniętych od tras komunikacyjnych, aby zapewnić większy komfort akustyczny, ochronić przed zanieczyszczeniami komunikacyjnymi. Energicznie protestowano przeciwko gęstej, XIX – wiecznej zabudowie miejskiej, pełnej kamienic z podwórkami- -studniami, bez zieleni osiedlowej, pozbawionych słońca i powietrza. Sygna- tariusze Karty Ateńskiej z 1933 roku, architekci i urbaniści, walczyli o lepsze 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== środowisko zamieszkania także dzięki rozległym terenom rekreacyjno-spor- towymi, otaczaniu budynków użyteczności publicznej (szkół, obiektów spor- towych) zielenią o charakterze parkowym (Honour 1999, str. 827-829). Obecnie dla krajów członkowskich Unia Europejska zaleca wskaźnik 40 m2 terenów zieleni na mieszkańca miasta, w tym terenów odpowiednio urządzo- nych dla odpoczynku aktywnego – 24 m2 na mieszkańca. Co należy podkreślić, są to wskaźniki zbliżone do zaleceń Ebenzera Howarda dla miasta-ogrodu (35 m2 na mieszkańca), a więc rekomendacji sprzed ponad stu lat, która okazała się mieć wartość ponadczasową. 1.7. TRADYCJA MIEJSKICH TERENÓW WYPOCZYNKU W POLSCE W Polsce do najstarszych miejskich terenów rekreacyjno-wypoczynko- wych zaliczane są krakowskie Błonia, tradycyjnie od wieków średnich służą- ce jako tereny wypoczynku mieszkańców miasta. Podobne publiczne tereny zieleni istniały także w Gdańsku, Toruniu i Wrocławiu. Były to najprawdo- podobniej miejsca zadbane i odpowiednio urządzone, ponieważ o tym, że średniowieczna sztuka ogrodowa stała w ówczesnej Polsce na wysokim po- ziomie, świadczy między innymi wydanie w 1472 roku podręcznika ogrodnic- twa Jana Stanki. W Polsce najwcześniejszymi miejskimi parkami publiczny- mi były ogrody przy prywatnych rezydencjach, których prywatni właściciele decydowali się na udostępnienie ich dla społeczności mieszkańców. W XVIII wieku takimi stały się barokowe założenia: Ogród Krasińskich w Warszawie, ogród przy Pałacu Biskupim w Kielcach, ogród jezuicki w Kaliszu. W roku 1765 powołano Komisję Dobrego Porządku, obejmującą działalnością aż 22 miasta, przygotowującą instrukcje w zakresie zakładania zieleńców, alei spa- cerowych. Wraz z postępem urbanizacji i rozwojem miast w drugiej połowie XIX wieku pojawiały się coraz liczniejsze parki projektowane i zakładane, jako publiczne ogrody dla rekreacji i wypoczynku. Te ogólnodostępne tereny, któ- re od początku miały pełnić funkcję parku miejskiego, projektowano przede wszystkim z myślą o spacerach i wypoczynku. Zakładano je przeważnie na peryferiach zespołów mieszkaniowych: we Lwowie w 1820 roku, w Sie- radzu i w Koninie w 1825 roku, w Częstochowie w 1829 roku, w Słupcy w 1826 roku, w Janowie Lubelskim w 1830 roku, w Suwałkach w 1832 roku, w Radomiu w 1834 roku, w Lublinie w 1837 roku i w 1870 roku, w Łodzi w 1840 roku, w 1874 roku, w 1896 roku, w Tarnowie w 1866 roku, w Krakowie 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w 1887 roku. W latach 1817-1820 założono w Krakowie planty miejskie (Zachariasz 2006). Parki od razu projektowane dla publicznego użytkowania były lepiej przygotowane do takich funkcji: przede wszystkim miały zdecy- dowanie bogatszą infrastrukturę ułatwiającą wypoczynek (alejki, ławecz- ki), wzbogacano je o liczne altanki, pawilony, oranżerie; mieszano układy krajobrazowe z formalnymi kompozycjami ogrodowym (klomby), dbano o ich wartości edukacyjne, nasadzając różne gatunki roślin. Taki charak- ter miał park miejski założony w Sandomierzu (w 1859 roku). Na terenie Galicji powstała organizacja ukierunkowana na propagowanie terenów zie- leni w miastach – Towarzystwo Upiększania Miast (obejmując działalno- ścią 11 miast). We Wrocławiu powstał wspaniały, rozległy Park Szczytnicki (inicjatywa Miejskiej Komisji ds. Promenad i Założeń Parkowych), w Brzegu, Głogowie założono promenady na terenach rozebranych fortyfikacji miejskich (Majdecki 2008, str. 712). W Polsce, tak jak i w innych miastach europej- skich, coraz większych terytorialnie i coraz ludniejszych, nastąpiła specjali- zacja miejskich terenów zielonych (planty, skwery, park miejski, park leśny, ogród zabaw dla dzieci, ogrody dydaktyczne). W Krakowie powstał pierwszy w Polsce park dziecięcy – ogród jordanowski (w 1899 roku), pierwowzór licznych następców w wielu miastach polskich. W jego programie domino- wało propagowanie uprawiania sportów, gier, rekreacji ruchowej wśród dzie- ci i młodzieży. Twórcą i pomysłodawcą ogrodów dziecięcych był dr Henryk Jordan – z wykształcenia lekarz, z zamiłowania działacz społeczny. W roku 1934 dzięki staraniom Centralnego Towarzystwa Ogrodów Jordanowskich powołano ponad 160 ogrodów dziecięcych, które wyposażone były w urzą- dzenia do ćwiczeń gimnastycznych i gier sportowych. (Majdecki 2008, str. 162). W wieku XIX pojawiły się w miastach polskich planty (Kraków 1820- 1830, Wrocław 1813, Poznań 1903). Na wzór miast francuskich zakłada- no w Polsce bulwary (Aleje Ujazdowskie w Warszawie), a na wzór miast angielskich – skwery (Warszawa 1865). Wiek XIX jest nazywany złotym wiekiem lecznictwa uzdrowiskowego, ponieważ reaktywowano wówczas liczne, dawno zapomniane zdrojowiska i zakładano nowe. Nieodłącznymi segmentami uzdrowiska były bogate tereny zieleni, urządzonej pod kątem spokojnego wypoczynku (ścieżki spacerowe, ławeczki, altanki i pawilony) i uprawiania różnych dyscyplin sportowych (krykiet, tenis). W obrębie par- ku zdrojowego wyróżniały się urządzenia lecznicze: pijalnie i inhalatornie, ponadto były tam altany i muszle koncertowe, pijalnie mleka, kawiarnie i restauracje. Pierwszym parkiem zdrojowym w Polsce był założony w XVII wieku park w Krzeszowicach pod Krakowem. Do innych słynnych polskich parków zdrojowych należą ogrody w Krynicy (z 1810 roku), Nałęczowie 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (z 1824 roku), Ciechocinku (z 1825 roku), Szczawnicy i Iwoniczu (z 1830 roku), Busku (z 1836 roku) (Majdecki 2008, str. 418). Rycina 1. Ogród ZOO w Warszawie (założony w 1928 roku). Jeden z najstarszych ogrodów zoologicznych w Polsce, obecnie po zabiegach renowacyjnych stanowi atrakcję już dla kolejnych pokoleń warszawiaków (źródło: fot. archiwalna z około 1933 roku, album rodzinny autorki). Szczególne miejsce wśród miejskich parków i ogrodów zajmują ogrody dydaktyczne, botaniczne i zoologiczne. Najstarsze publiczne ogrody bota- niczne powstały w Polsce w połowie XVII wieku (w 1650 roku przy Zamku Królewskim, następnie przy Pałacu Kazimierzowskim w Warszawie – oba na Skarpie Wiślanej), kolejny powstał w 1775 roku w Grodnie (przy Szkole Lekarskiej), w 1781 roku publiczny ogród botaniczny został założony w Wilnie, a w 1783 roku w Krakowie. W XIX wieku kontynuowano zakładanie ogrodów botanicznych jako publicznych placówek naukowych przy uczelniach lub in- stytutach: w Krzemieńcu w 1806 roku, w Warszawie w 1811 roku i w 1818 roku; we Lwowie w 1824 roku i w 1860 roku; w Krakowie w 1860 roku, w Żabikowie w 1870 roku, w Dublanach w 1870 roku, w Puławach w 1869 roku. Ogrody botaniczne jako placówki naukowo-badawcze były wyposażone w laboratoria i biblioteki, a ponieważ pełniły także funkcję dydaktyczną – mie- ściły się przy nich również sale wykładowe. Dla roślin tropikalnych budowano palmiarnie (oranżerie), w których utrzymywano właściwą wilgotność i tem- peraturę (Stępniewska 1996, str. 129). Ogrody pomologiczne, dostępne dla 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== szerokiej publiczności, zakładano w celu badań i aklimatyzacji różnych drzew i krzewów owocowych. Najstarszy powstał prawdopodobnie przy Instytucie Agronomicznym na Marymoncie w Warszawie (w 1864 roku). Za najstarszy zwierzyniec założony w Polsce uważa się średniowieczny zwierzyniec kró- lewski w Krakowie pod wzgórzem św. Bronisławy. Natomiast za najstarszy ogród zoologiczny o współczesnym programie placówki publicznej uważa się ogród poznański (założony w 1871 roku). Ogród w Krakowie założono w 1927 roku, kolejne postały w Łodzi (w 1938 roku), w Warszawie (w 1928 roku) [Rycina 1] i w Zamościu (w 1928 roku) (Zachariasz 2006). 1.8. TERENY WYPOCZYNKU WE WSPÓŁCZESNYCH MIASTACH Sposób organizacji terenów rekreacji w miastach europejskich zmienia się wraz ze społeczeństwem, kondycją ekonomiczną, nie jest też jednakowy na całym kontynencie, jest zależny od koncepcji wypoczynku. Tak jak róż- na jest tradycja i kultura, sytuacja gospodarcza krajów leżących w Europie, tak różne są preferowane formy aktywnej rekreacji mieszkańców ich miast. Przykładowo najbardziej popularną formą aktywnego wypoczynku dorosłych Polaków jest jazda na rowerze (50 ), ogrodnictwo (47 ) i pływanie (37 ) (Mogiła-Lisowska 2010, str. 122-126), natomiast dla Brytyjczyków najważ- niejsze jest spacerowanie (46 ), pływanie (21 ) i jazda na rowerze (21 ) (Torkildsen 2006, str. 361). Naturalnie preferencje różnią się w zależności od wieku i płci, bardziej szczegółowe badania pokazują, że najbardziej ulu- bionymi rodzajami zajęć dla brytyjskich kobiet są spacery, uprawianie jogi, pływanie i jazda na rowerze, a dla brytyjskich mężczyzn spacery, gra w bilard, pływanie i gra w golfa (Gibson 1995)3. Z tego samego okresu pochodzące, wyniki badań przeprowadzonych w USA obrazują nieco inne statystyki wybo- ru form aktywnej rekreacji: najbardziej popularne są spacery (39 ), pływanie (31 ), wędkarstwo (25 ), jazda na rowerze (23 ), wędrówki górskie (20 ), gra w golfa (15 ), aerobic (15 ), jazdę konną (14 ), polowanie (12 ), że- glarstwo i narciarstwo zadeklarowało po 10 badanych osób (Shivers 1997). Badacze z USA są także zgodni z europejskimi co do podejrzeń o nieszcze- rość deklaracji odnośnie ilości czasu poświęcanego na aktywną rekreację. 3 Gra w golfa, która jest wciąż w Polsce uważana za sport elitarny, jest niezwykle popularna w innych krajach UE. Kluby golfowe w Wielkiej Brytanii liczą sobie ponad 750 000 członków, stanowiąc najliczniejszą, najbardziej popularną organizację sportową zrzeszoną pod auspicjami English Golf Union (501 000 członków), English Ladies Golf Association (105 000 członków) oraz Scottish Golf Union (149 000 członków). 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyniki badań niezależnych prowadzonych w krajach UE (także w Polsce) oraz w USA pokazują, że oglądanie TV oraz filmów DVD, gry komputero- we pochłaniają do 80 budżetu czasu wolnego osób dorosłych (30 godzin tygodniowo), a aktywna rekreacja jedynie 5 czasu wolnego (około 2 go- dzin tygodniowo). Około 15 czasu wolnego jest poświęcanych na kontakty rodzinne, towarzyskie, życie religijne, hobby o charakterze nie aktywnego wypoczynku, rozrywki kulturalne i czytanie książek (Goodbay 1997 str. 128). Czynniki determinujące takie wybory można podzielić na dwie grupy: a) Wynikających z indywidualnych uwarunkowań (wiek, stan zdrowia, wy- kształcenie, zajęcia zawodowe, płeć, charakter, kreatywność, sytuacja materialna i rodzinna, zainteresowania, zdolności i upodobania, środowi- sko społeczne i zawodowe, sposób wychowania, tradycje rodzinne i zwy- czaje, styl życia), b) Warunki zewnętrzne, środowiskowe (miejsce zamieszkania, tereny re- kreacji i sposób ich urządzenia i zarządzania, dostępność terenów re- kreacji, stopień bezpieczeństwa publicznego, koszty związane z uczest- nictwem w zajęciach sportowych lub rekreacyjnych, warunki pogodowe i klimatyczne, sytuacja gospodarcza, moda na określony styl życia). Wymienione uwarunkowania są uogólnione, nie wyczerpują setek po- tencjalnych czynników mogących determinować indywidualne decyzje, ale są najczęściej wymieniane w literaturze przedmiotu (Mogiła-Lisowska 2010, Torkildsen 2006). Wielu badaczy problemu podkreśla na przykład szcze- gólnie skomplikowaną sytuację osób starszych i bardzo różnorodne, wielo- aspektowe uwarunkowania podejmowania wysiłku fizycznego jakie mogą się pojawić w tej grupie. Ogromnie poważną barierą dla osób starszych może być brak informacji, brak zajęć o profilu skierowanym do właśnie tej grupy, źle funkcjonujący transport publiczny, samotność i brak wsparcia. Istotny może być strach przed ośmieszeniem się przy korzystaniu z infrastruktury sporto- wej dostępnej na publicznych terenach rekreacji, brak tolerancji rówieśników, co do wyboru sposobu spędzania czasu wolnego. Natomiast jak się okazuje wiele osób starszych decyduje się na aktywny wypoczynek pod wpływem perswazji współmałżonka, członków rodziny, przyjaciół. Jest wiele przykła- dów świadczących o tym, że co prawda dla osób w podeszłym wieku raczej obca jest myśl o spontanicznym podejmowaniu decyzji, potrzebne są długie i staranne przygotowania, ale po zdecydowaniu się na określony rodzaj zajęć na ogół długo i sumiennie, naprawdę bardzo wytrwale ćwiczą w wybrany sposób ( Rojek 2007 str. 231-250). 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europejskie tradycje rekreacji w mieście
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: