Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00073 006360 11244803 na godz. na dobę w sumie
Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2163-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tom Ewangelicyzm reformowany ... gromadzi studia historyków literatury, historyków i teologów, będące wynikiem badań nad kulturowym dziedzictwem kalwinizmu w państwie polsko-litewskim. Analizowano epistolografię, katechizmy, kancjonały, pieśni, psalmy, oracje, postylle, traktaty parenetyczne, teologiczne i filozoficzne autorstwa m.in. Mikołaja Reja, Jakuba Lubelczyka, Bartłomieja Keckermanna czy Daniela Kałaja. Badania dowodzą otwartości polskich ewangelików reformowanych na idee płynące z Europy, nakreślają krąg wartości afirmowanych przez członków Zboru większego, ukazują jak wielki i wszechstronny jest wkład tej grupy wyznaniowej w kulturę Polski.

Dwunastotomowa seria monografii „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości” przedstawia dziedzictwo kulturowe XV–XVIII wieku jako integralną, lecz oryginalną część kultury europejskiej. Celem badawczym jest rozpoznanie dróg i form obustronnej transmisji wartości estetycznych, politycznych i religijnych oraz ukazanie w szerokim, multilateralnym kontekście porównawczym oryginalnej struktury aksjologicznej kultury polskiej epok dawnych. Teksty kultury są badane w perspektywie wewnętrznej jako zapisy aktów ukierunkowanych na rozumienie wartości, a w perspektywie zewnętrznej jako wypowiedzi włączające się w europejskie dyskusje literacko-estetyczne, polityczne, religijne. W intensywnym dialogu kultura Rzeczypospolitej przejawia nie tylko chłonność na nowe idee, lecz także kreatywność i dynamikę działania na obszarze Europy. Pozostałe tomy z serii będą wydawane sukcesywnie, aż do roku 2017.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą H E R M E N E U T Y K A W A R T O Ś C I Tom IX EWANGELICYZM REFORMOWANY W PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ Dialog z Europą i wybory aksjologiczne w świetle literatury i piśmiennictwa XVI–XVII wieku  Redakcja naukowa Dariusz Chemperek ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:46)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68)(cid:3) (cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:90)(cid:3) (cid:71)(cid:76)(cid:68)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:88)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:200) (cid:43) (cid:40) (cid:53) (cid:48) (cid:40) (cid:49) (cid:40) (cid:56) (cid:55) (cid:60) (cid:46) (cid:36) (cid:3) (cid:58) (cid:36) (cid:53) (cid:55) (cid:50) (cid:165) (cid:38) (cid:44)(cid:3) Tom IX ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:46)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68)(cid:3) (cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:90)(cid:3) (cid:71)(cid:76)(cid:68)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:88)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:200) (cid:43) (cid:40) (cid:53) (cid:48) (cid:40) (cid:49) (cid:40) (cid:56) (cid:55) (cid:60) (cid:46) (cid:36) (cid:3) (cid:58) (cid:36) (cid:53) (cid:55) (cid:50) (cid:165) (cid:38) (cid:44)(cid:3) (cid:54)(cid:72)(cid:85)(cid:76)(cid:68)(cid:3) (cid:83)(cid:82)(cid:71)(cid:3) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:68)(cid:78)(cid:70)(cid:77)(cid:200)(cid:3) (cid:81)(cid:68)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:200)(cid:3) (cid:36)(cid:79)(cid:76)(cid:81)(cid:92)(cid:3) (cid:49)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:77)(cid:16)(cid:45)(cid:72)(cid:285)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:77) Tom I (cid:58)(cid:258)(cid:85)(cid:246)(cid:71)(cid:3)(cid:78)(cid:85)(cid:68)(cid:77)(cid:246)(cid:90)(cid:3)(cid:51)(cid:246)(cid:239)(cid:81)(cid:82)(cid:70)(cid:92)(cid:3) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:48)(cid:76)(cid:85)(cid:82)(cid:86)(cid:239)(cid:68)(cid:90)(cid:68)(cid:3) (cid:43)(cid:68)(cid:81)(cid:88)(cid:86)(cid:76)(cid:72)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:16)(cid:47)(cid:68)(cid:89)(cid:68)(cid:79)(cid:79)(cid:72)(cid:72) Tom II (cid:58)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:86)(cid:87)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:3)(cid:51)(cid:82)(cid:239)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:48)(cid:76)(cid:85)(cid:82)(cid:86)(cid:239)(cid:68)(cid:90)(cid:68)(cid:3) (cid:43)(cid:68)(cid:81)(cid:88)(cid:86)(cid:76)(cid:72)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:16)(cid:47)(cid:68)(cid:89)(cid:68)(cid:79)(cid:79)(cid:72)(cid:72) Tom III (cid:58)(cid:68)(cid:85)(cid:87)(cid:82)(cid:258)(cid:70)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:50)(cid:69)(cid:82)(cid:77)(cid:74)(cid:68)(cid:3)(cid:49)(cid:68)(cid:85)(cid:82)(cid:71)(cid:246)(cid:90) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:45)(cid:72)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:3) (cid:36)(cid:91)(cid:72)(cid:85)(cid:15)(cid:3) (cid:36)(cid:81)(cid:81)(cid:68)(cid:3) (cid:42)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:258)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:68)(cid:78)(cid:16)(cid:46)(cid:85)(cid:90)(cid:68)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:93) Tom IV (cid:48)(cid:82)(cid:81)(cid:68)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:92)(cid:93)(cid:80)(cid:3)(cid:59)(cid:57)(cid:316)(cid:59)(cid:57)(cid:44)(cid:44)(cid:44)(cid:3)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:78)(cid:88)(cid:3)(cid:3) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:48)(cid:76)(cid:70)(cid:75)(cid:68)(cid:239)(cid:3) (cid:55)(cid:17)(cid:3) (cid:42)(cid:85)(cid:82)(cid:81)(cid:82)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:3) (cid:50)(cid:54)(cid:37)(cid:15)(cid:3) (cid:51)(cid:76)(cid:82)(cid:87)(cid:85)(cid:3) (cid:56)(cid:85)(cid:69)(cid:68)(cid:241)(cid:86)(cid:78)(cid:76) Tom V (cid:48)(cid:76)(cid:218)(cid:71)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:87)(cid:72)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:200)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:71)(cid:88)(cid:86)(cid:93)(cid:83)(cid:68)(cid:86)(cid:87)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:87)(cid:90)(cid:72)(cid:80)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:75)(cid:81)(cid:92)(cid:80)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:3)(cid:93)(cid:76)(cid:72)(cid:80)(cid:76)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:46)(cid:82)(cid:85)(cid:82)(cid:81)(cid:92)(cid:3)(cid:3) (cid:71)(cid:82)(cid:69)(cid:92)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:71)(cid:87)(cid:85)(cid:92)(cid:71)(cid:72)(cid:81)(cid:70)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:58)(cid:68)(cid:70)(cid:239)(cid:68)(cid:90)(cid:3) (cid:58)(cid:68)(cid:79)(cid:72)(cid:70)(cid:78)(cid:76) Tom VI (cid:41)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:92)(cid:3)(cid:78)(cid:68)(cid:87)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:70)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:71)(cid:82)(cid:69)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:87)(cid:85)(cid:92)(cid:71)(cid:72)(cid:81)(cid:70)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:45)(cid:88)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:81)(cid:68)(cid:3) (cid:39)(cid:200)(cid:69)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:68)(cid:16)(cid:46)(cid:88)(cid:77)(cid:78)(cid:82) Tom VII (cid:39)(cid:85)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:3)(cid:71)(cid:88)(cid:70)(cid:75)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:78)(cid:68)(cid:87)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:70)(cid:92)(cid:93)(cid:80)(cid:88)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3)(cid:59)(cid:57)(cid:44)(cid:44)(cid:3)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:78)(cid:88) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:36)(cid:79)(cid:76)(cid:81)(cid:68)(cid:3) (cid:49)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:78)(cid:68)(cid:16)(cid:45)(cid:72)(cid:285)(cid:82)(cid:90)(cid:68) Tom VIII (cid:47)(cid:88)(cid:87)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:93)(cid:80)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:46)(cid:68)(cid:87)(cid:68)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:81)(cid:68)(cid:3) (cid:48)(cid:72)(cid:79)(cid:79)(cid:72)(cid:85) Tom IX (cid:40)(cid:90)(cid:68)(cid:81)(cid:74)(cid:72)(cid:79)(cid:76)(cid:70)(cid:92)(cid:93)(cid:80)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:81)(cid:92)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:39)(cid:68)(cid:85)(cid:76)(cid:88)(cid:86)(cid:93)(cid:3) (cid:38)(cid:75)(cid:72)(cid:80)(cid:83)(cid:72)(cid:85)(cid:72)(cid:78) Tom X (cid:36)(cid:81)(cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:85)(cid:92)(cid:81)(cid:76)(cid:87)(cid:68)(cid:85)(cid:92)(cid:93)(cid:80)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:48)(cid:76)(cid:70)(cid:75)(cid:68)(cid:239)(cid:3) (cid:38)(cid:75)(cid:82)(cid:83)(cid:87)(cid:76)(cid:68)(cid:81)(cid:92)(cid:15)(cid:3) (cid:51)(cid:76)(cid:82)(cid:87)(cid:85)(cid:3) (cid:58)(cid:76)(cid:79)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:78) Tom XI (cid:48)(cid:76)(cid:218)(cid:71)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:58)(cid:86)(cid:70)(cid:75)(cid:82)(cid:71)(cid:72)(cid:80)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:61)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:82)(cid:71)(cid:72)(cid:80)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:85)(cid:68)(cid:90)(cid:82)(cid:86)(cid:239)(cid:68)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:88)(cid:81)(cid:76)(cid:68) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:48)(cid:68)(cid:85)(cid:93)(cid:68)(cid:81)(cid:81)(cid:68)(cid:3) (cid:46)(cid:88)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:241)(cid:86)(cid:78)(cid:68) Tom XII (cid:58)(cid:76)(cid:72)(cid:78)(cid:3)(cid:59)(cid:57)(cid:44)(cid:44)(cid:44)(cid:3)(cid:316)(cid:3)(cid:80)(cid:76)(cid:218)(cid:71)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:87)(cid:85)(cid:68)(cid:71)(cid:92)(cid:70)(cid:77)(cid:200)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:82)(cid:258)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:70)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:82)(cid:90)(cid:200)(cid:3)(cid:90)(cid:86)(cid:83)(cid:246)(cid:239)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:86)(cid:81)(cid:82)(cid:258)(cid:70)(cid:76)(cid:200)(cid:3)(cid:3) (cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:17)(cid:3) (cid:37)(cid:72)(cid:85)(cid:81)(cid:68)(cid:71)(cid:72)(cid:87)(cid:87)(cid:68)(cid:3) (cid:46)(cid:88)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:16)(cid:38)(cid:75)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:88)(cid:79)(cid:86)(cid:78)(cid:68)(cid:15)(cid:3) (cid:55)(cid:82)(cid:80)(cid:68)(cid:86)(cid:93)(cid:3) (cid:38)(cid:75)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:88)(cid:79)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:3) (cid:90)(cid:86)(cid:83)(cid:246)(cid:239)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:68)(cid:3) (cid:45)(cid:72)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:3) (cid:54)(cid:81)(cid:82)(cid:83)(cid:72)(cid:78) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:46)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68)(cid:3) (cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:90)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:90)(cid:3) (cid:71)(cid:76)(cid:68)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:88)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:200) (cid:43) (cid:40) (cid:53) (cid:48) (cid:40) (cid:49) (cid:40) (cid:56) (cid:55) (cid:60) (cid:46) (cid:36) (cid:3) (cid:58) (cid:36) (cid:53) (cid:55) (cid:50) (cid:165) (cid:38) (cid:44)(cid:3) Tom IX (cid:40)(cid:58)(cid:36)(cid:49)(cid:42)(cid:40)(cid:47)(cid:44)(cid:38)(cid:60)(cid:61)(cid:48)(cid:3)(cid:53)(cid:40)(cid:41)(cid:50)(cid:53)(cid:48)(cid:50)(cid:58)(cid:36)(cid:49)(cid:60) (cid:58)(cid:3) (cid:51)(cid:44)(cid:40)(cid:53)(cid:58)(cid:54)(cid:61)(cid:40)(cid:45)(cid:3) (cid:53)(cid:61)(cid:40)(cid:38)(cid:61)(cid:60)(cid:51)(cid:50)(cid:54)(cid:51)(cid:50)(cid:47)(cid:44)(cid:55)(cid:40)(cid:45) (cid:39)(cid:76)(cid:68)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:200)(cid:3) (cid:76)(cid:3) (cid:90)(cid:92)(cid:69)(cid:82)(cid:85)(cid:92)(cid:3) (cid:68)(cid:78)(cid:86)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:72)(cid:3) (cid:90)(cid:3)(cid:258)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:79)(cid:72)(cid:3)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:92)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:258)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:87)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:59)(cid:57)(cid:44)(cid:316)(cid:59)(cid:57)(cid:44)(cid:44)(cid:3)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:78)(cid:88)  (cid:53)(cid:72)(cid:71)(cid:68)(cid:78)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:3) (cid:81)(cid:68)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:68) (cid:39)(cid:68)(cid:85)(cid:76)(cid:88)(cid:86)(cid:93)(cid:3) (cid:38)(cid:75)(cid:72)(cid:80)(cid:83)(cid:72)(cid:85)(cid:72)(cid:78)(cid:3) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ISBN 978-83-235-2155-6 (druk) ISBN 978-83-235-2171-6 (e-pub) ISBN 978-83-235-2163-1 (pdf online) ISBN 978-83-235-2179-2 (mobi) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Dariusz Chemperek (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 15 17 I. Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej. Geneza, doktryna, uwarunkowania społeczne . . . . . . . . . . . . . . Marzena Liedke (Uniwersytet w Białymstoku) Bezowocne starania. Korespondencja Jana Kalwina z Zygmuntem Augustem, Jakubem Uchańskim, Janem Tarnowskim i Mikołajem Radziwiłłem Czarnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał Marcin Leszczyński (Chrześcijańska Akademia Teologiczna) Nauka ewangelicko-reformowana w polskojęzycznych katechizmach z XVI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Gmiterek (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Kalwinizm po czesku? Kościół ewangelicko-reformowany i Jednota braci czeskich w Rzeczypospolitej XVI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mariola Jarczykowa (Uniwersytet Śląski w Katowicach) Radziwiłłowie birżańscy jako protektorzy wyznania ewangelicko- -reformowanego w pierwszej połowie XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . 104 88 57 II. Literatura i piśmiennictwo w kręgu wartości ewangelików reformowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabela Winiarska-Górska (Uniwersytet Warszawski) Staropolskie ewangelickie katechizmy i kancjonały jako książki formacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 133 ~ 5 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • SPIS TREŚCI • 170 216 275 Marta M . Kacprzak (Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie) Szesnastowieczna pieśń polska ewangelików reformowanych w kręgu wartości życia prywatnego i publicznego . . . . . . . . . . . . . . Alina Nowicka-Jeżowa (Uniwersytet Warszawski) Jan Kochanowski wobec protestantyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Meller (Uniwersytet im . Adama Mickiewicza w Poznaniu) Psalm – kalwińska „pieśń nad pieśniami”. O kształtowaniu się ewangelickiej kultury literackiej i duchowej. Na przykładzie przekładów i parafraz Liber Psalmorum z XVI i XVII wieku . . . . Wojciech Ryczek (Uniwersytet Jagielloński) Filozofia jako logika. Bartłomiej Keckermann w dialogu z renesansowymi arystotelikami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Tomasz Lawenda (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Etos ewangelików reformowanych w piśmiennictwie polskim XVI i XVII wieku w świetle koncepcji powołania . . . . . . . . . . . . . . . 334 Dariusz M . Bryćko (Instytut Tolle Lege w Warszawie, Erskine Theological Seminary, Columbia, South Carolina) Kierunki myśli irenicznej ewangelików reformowanych Rzeczypospolitej XVI–XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Dariusz Chemperek (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Poezja ewangelików reformowanych w Rzeczypospolitej XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Tom Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospoli- tej. Dialog z Europą i wybory aksjologiczne w świetle literatu- ry i piśmiennictwa XVI–XVII wieku stanowi część wielkiego projektu badawczego „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialo- gu z Europą . Hermeneutyka wartości”, którego celem jest syntetycz- ne ukazanie kultury dawnej Polski w relacjach z kulturą europejską z perspektywy aksjologicznej, na rozmaitych obszarach interakcji: polityczno-prawnym, społecznym, literackim i teologicznym . W tak pomyślanym przedsięwzięciu badawczym swoje miejsce znalazła re- fleksja nad rolą protestantów (ewangelików augsburskich, ewangelików reformowanych i braci polskich) w kulturze Pierwszej Rzeczypospoli- tej . Bez wątpienia przedstawiciele konfesji ewangelicko-reformowanej, której początki w Polsce sięgają 1550 (pierwsze nabożeństwo według rytu genewskiego) i 1554 r . (pierwszy synod ewangelików reformo- wanych) mają spośród protestantów największe zasługi na tym polu . Wprowadzenie do niniejszego tomu warto poprzedzić namysłem nad terminologią określającą wyznanie, którego zwolennicy są bohaterami zgromadzonych tu artykułów . W badaniach polskich historyków reformacji i literaturoznaw- ców od XIX w . używane są określenia: „kalwinizm”, „ewangelicyzm reformowany”, „wyznanie helweckie”, a jego wyznawcy nazywani są – „kalwinistami”, „ewangelikami reformowanymi” i (już znacznie rza- dziej) „kalwinami” . Termin „kalwinizm” pojawił się po raz pierwszy w 1552 r ., jego twórcą był luterański pastor Joachim Westphal – prze- ciwnik reformatora z Genewy, który dyskredytował jego poglądy na temat sakramentu Wieczerzy . Jan Kalwin uznał to określenie za ob- ~ 7 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • raźliwe: „Nie znajdują oni [przeciwnicy – D .Ch .] większej w odnie- sieniu do nas zniewagi […] niźli słowo «kalwinizm»”1 . W ślad za taką interpretacją terminu poszli wyznawcy konfesji, którą zapoczątkował Genewczyk . Istotne bowiem, że doktryna Kościoła ewangelicko-refor- mowanego nie jest wyłącznie owocem refleksji i przeświadczeń Kal- wina . Jej kształt ewoluował do uchwał synodu w Dordrechcie (1619) i później, wraz z rozwojem scholastyki uprawianej przez teologów tego wyznania („reformed scholasticism”)2 . Institutio christianae religionis ani inne dzieła Kalwina nie mają statusu ksiąg wyznaniowych (symbo- licznych) Kościoła ewangelicko-reformowanego, taką wagę ma w Rze- czypospolitej Konfesja sandomierska (1570) i Katechizm heidelberski (1563, przetłumaczony już w 1564 r . przez Andrzeja Prażmowskiego)3 . Problemów z terminologią nie rozwiązali polscy członkowie Kościoła ewangelicko-reformowanego, którzy w XVI i XVII w . okreś- lali się jako „ewangelicy”, wyznawcy „ewangelickiej wiary”, rzadziej – „konfesyjej helweckiej”, nigdy zaś jako „kalwiniści” (w języku polskim pierwsze użycie terminu „kalwinizm” znajdujemy w wymierzonych przeciw nim kazaniom Fabiana Birkowskiego w 1632)4 . Określenie „ewangelik”, aczkolwiek uzasadnione w świetle koncyliacyjnej Konfesji sandomierskiej, odwołujące się do poczucia wspólnoty protestantów, jest dla współczesnego czytelnika mylące, gdyż może oznaczać wy- znawcę konfesji, którą stworzył Marcin Luter . O ile jednak określanie ewangelików augsburskich mianem luteranów jest bezdyskusyjne – Luter miał bezpośredni wpływ na kształt konfesji – o tyle nazywanie wiernych Kościoła ewangelicko-reformowanego kalwinistami nie jest 1 J . Calvin, Leçons ou commentaires et expositions […], tant sur les Révéla- tions que sur les Lamentations du prophète Jérémie, Lyon 1565 . Cyt . za: B . Cottret, Kalwin, przeł . M . Milewska, PIW: Warszawa 2000, s . 251 . 2 Zob . R . Muller, After Calvin. Studies in the Development of a Theological Tradition, Oxford University Press: Oxford – New York 2003, s . 63–102 . Zjawisko to jest opisywane w literaturze anglojęzycznej jako Calvin versus Calvinists. 3 W Europie od XVII w . za księgi symboliczne wyznania ewangelicko-re- formowanego są uznawane Trzy Formy Jedności: Konfesja belgijska, Katechizm heidelberski i wspomniane wcześniej Kanony z Dordrechtu (Cannons of Dort) . 4 Zob . I . Winiarska-Górska, Słownictwo religijne polskiego kalwinizmu od XVI do XVIII wieku, Semper: Warszawa 2004, s . 210–214 . ~ 8 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • precyzyjne5 . Alister McGrath problem terminologii proponuje rozwią- zać następująco: Termin „kalwinizm” jest więc potencjalnie mylący, gdyż sugeruje ruch do- tyczący przede wszystkim przyswojenia intelektualnego dziedzictwa Kalwi- na . Da się jednak wykazać, że teologowie z historycznego punktu widzenia określani jako „kalwińscy” w swoich poglądach pozwalali sobie na swobod- ne czerpanie z teologicznych i metodologicznych źródeł innych niż pisma Kalwina . Kalwin mógł pozostawać najważniejszą z gwiazd na firmamencie kalwinizmu, jednak byli też inni, modyfikujący jego myśl i metodę własną myślą i metodą . Z tej przyczyny ponad termin „kalwiński” należy być może przedłożyć termin „reformowany”, niezawierający sugestii żadnej w y ł ą c z - n e j zależności od Kalwina6 . Terminy „reformowany”, „Kościół reformowany” i pochodne, obecne w literaturze anglosaskiej (reformed) i romańskiej (réformée), przyjęły się wśród współczesnych polskich teologów, aczkolwiek przez większość historyków i literaturoznawców są rzadko używane . Wydaje się, że przyczyną ograniczonego posługiwania się nimi jest pewna ję- zykowa niezręczność: w polszczyźnie nazwa ta domaga się dookreśle- nia (oficjalna nazwa brzmi tak właśnie: „Kościół reformowany według Słowa Bożego”)7 . Ponadto stałe użycie form „ewangelik reformowany”, „ewangelicyzm reformowany” powodować może dysonans stylistycz- ny . Dlatego w tomie tym przyjęto zasadę, by synonimicznie wobec tych terminów używać określeń „kalwinista”, „kalwinizm” . Przemawia za tym również dotychczasowa polska tradycja naukowa: termin ten, używany sine ira i ze świadomością konwencji językowej jest stosowa- ny przez znakomitych badaczy dziejów reformacji w Rzeczypospolitej, na przykład Marka Wajsbluma czy Janusza Tazbira . Wyłącznie takie intencje wymiennego używania formacji językowych „ewangelik re- 5 W artykule zamieszczonym w tym tomie R .M . Leszczyński snuje paralelę: określanie ewangelików reformowanych mianem kalwinistów jest tyleż zasadne, co nazywanie katolików tomistami . 6 A . McGrath, Jan Kalwin. Studium kształtowania kultury Zachodu, przeł . J . Wolak, przedm . W . Kriegseisen, Semper: Warszawa 2009, s . 294 . 7 Zob . J . Burkhardt, Stulecie reformacji w Niemczech (1517–1617). Między rewolucją medialną a przełomem instytucjonalnym, przeł . J . Górny, Wiedza Po- wszechna: Warszawa 2009, s . 209–234 . ~ 9 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • formowany”/„kalwinista”, „ewangelicyzm reformowany”/„kalwinizm” przyświecają również autorom tego zbioru studiów . Koncepcję tomu implikuje zamiar ukazania specyfiki dialogu ewangelików reformowanych – obywateli Rzeczypospolitej – z euro- pejskimi prądami religijnymi, literackimi, społecznymi i polityczny- mi . Celem badań jest ponadto wyznaczenie kręgu wartości wspólnych kalwinistom w Rzeczypospolitej i poza jej granicami oraz wartości odmiennych, charakterystycznych dla wspólnot działających w pań- stwie polsko-litewskim . Upatrujemy ich na obszarach ideowych chri- stianitas i humanitas, a także w praktyce życia religijnego, kulturalnego i społecznego . Materiałem źródłowym badań jest piśmiennictwo i li- teratura kalwinistów XVI–XVII w . lub autorów, którzy odwoływali się do idei ewangelicyzmu reformowanego . Analizowano epistolografię, katechizmy, kancjonały, pieśni, psalmy, oracje, postylle czy traktaty parenetyczne i filozoficzne . Badania zostały skupione w dwu blokach problemowych . W części pierwszej: „Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej . Geneza, doktryna, uwarunkowania społeczne” ukazano początki przeszczepiania kalwinizmu na grunt państwa pol- sko-litewskiego . Zanalizowana korespondencja Jana Kalwina z przed- stawicielami elity politycznej przedstawia wagę, jaką reformator przykładał do rozwoju konfesji na terenie Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego, oraz dowodzi, że sceptyczne reakcje jego respondentów na płynącą z Genewy propagandę nowej konfesji były motywowane racja- mi politycznymi . Analiza trzech katechizmów z XVI w . ujawniła proces samoidentyfikacji ewangelików reformowanych, tendencję zmierzają- cą do uzgodnienia doktryny lokalnego Kościoła z Katechizmem he- idelberskim, stanowiącym w Europie Zachodniej księgę symboliczną ewangelików reformowanych. Inny, swoisty dla polskiego kalwinizmu wektor oddziaływania stanowiły kontakty z braćmi czeskimi w XVI w .; okazuje się, że epizodyczna wówczas współpraca małopolskich zwo- lenników reformacji helweckiej z Jednotą czeską zaowocowała trwa- łymi, kompromisowymi teologicznie rozwiązaniami doktrynalnymi w Konfesji sandomierskiej. Ukierunkowana na zachód Europy (Fran- cja, księstwa Rzeszy, Anglia) aktywność polskiego ewangelicyzmu reformowanego została przedstawiona na przykładzie działalności ~ 10 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • kulturalnej najbardziej prominentnego w Rzeczypospolitej rodu – Ra- dziwiłłów birżańskich (od inicjatyw Mikołaja Radziwiłła Czarnego po aktywność Bogusława Radziwiłła) . Drugi blok studiów: „Literatura i piśmiennictwo w kręgu war- tości ewangelików reformowanych” obejmuje wyniki badań nad lite- raturą piękną, użytkową, naukową oraz nad biografią i twórczością Jana Kochanowskiego . Celem analiz było uchwycenie transformacji zachodnioeuropejskich tekstów i idei kalwińskich w piśmiennictwie dawnej Rzeczypospolitej, ukazanie sposobów ich funkcjonowania w sferze życia prywatnego i publicznego, religijnego i świeckiego . Szczególny profil aksjologiczny miały staropolskie ewangelickie katechizmy i kancjonały, które służyły jako książki formacyjne, od- grywające (np . dzięki zamieszczonym w nich modlitwom) ważną rolę w procesie kształtowania determinowanej wyznaniowo postawy etycz- nej, między innymi w kręgu domowym, w szkole . Podobną funkcję pełniły pieśni kancjonałowe (np . Mikołaja Reja, Jakuba Lubelczyka, Cypriana Bazylika, Zofii Oleśnickiej), których autorzy, twórczo wy- korzystując wzory czeskie czy niemieckie, przekazywali czytelnikom nakazy etyki, fundowane na ewangelicko-reformowanej soteriologii i antropologii . Inspiracje płynące z hugenockiego Psałterza genew- skiego (niekiedy za pośrednictwem niemieckim np . Ambrożego Lob- wassera) zaowocowały zaś polskimi adaptacjami psalmów, w których doceniano godność władzy, ale też wartość różnych powołań, na przy- kład do życia w rodzinie, do pracy . Trzy studia poświęcono aktywności postaci ważnych dla nakre- ślenia mapy stosunków wyznaniowych w kulturze staropolskiej: Ja- nowi Kochanowskiemu, Bartłomiejowi Keckermannowi i Danielowi Kałajowi . Analiza meandrów życia Jana z Czarnolasu oraz jego poglą- dów wyrażonych w utworach o tematyce religijnej dowodzi, że poeta nie był zainteresowany projektami chrześcijaństwa kształtowanymi na poszczególnych obszarach wyznaniowych, a w swej twórczości wy- rażał przede wszystkim idee humanizmu chrześcijańskiego . Granice sporów – tu: scholastycznych – przekraczał także gdańszczanin Kec- kermann, twórca wczesnonowożytnego encyklopedyzmu (koncepcji systema systematum), który w interpretacji Arystotelesa eklektycznie łączył dokonania Filipa Melanchtona, Piotra Ramusa i Jakuba Zaba- ~ 11 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • relli . Ważny nurt myśli teologicznej wyznacza irenizm ewangelików reformowanych XVI i XVII w .; postulaty ireniczne prezentowane między innymi przez Barłomieja Bythnera i Daniela Kałaja nie miały charakteru tolerancyjnego (w rozumieniu oświeceniowym) ani eku- menicznego (w rozumieniu dzisiejszym), lecz nawoływały do szacun- ku budowanego na uczestnictwie w duchowo rozumianym Kościele powszechnym . Badania dotyczące polskiej literatury i piśmiennictwa w XVII w . ukazują ciągłość i zmianę w sposobach proklamowania wartości zna- miennych dla etosu kalwińskiego . Analiza tekstów zarówno o cha- rakterze doktrynalnym, jak i dydaktyczno-użytkowym dowodzi, że praktyka życia ewangelików reformowanych opierała się na koncepcji powołania, na wyraźnej aktualizacji dyrektyw biblijnych, ujmowanych w duchu jurydycznym i deontologicznym . Badanie zbiorów poetyc- kich z XVII w . (w tym polskiej parafrazy emblematów Georgette de Montenay) dowiodło istnienia trzech strategii wypowiadania uczuć i postaw religijnych wśród ewangelików reformowanych: uniwersalnej (ponadwyznaniowej), konfesyjnej, lecz nie ujawnianej wprost (gdzie kontekst dopowiada sensy) oraz otwartej, katechetycznej . Tom Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej. Dialog z Europą i wybory aksjologiczne w świetle literatury i piśmien- nictwa XVI–XVII wieku kontynuuje studia prowadzone od początku XX w ., lecz dzięki oryginalnemu profilowi otwiera się na nowe obszary badawcze . Łączy teologów, historyków i literaturoznawców z różnych ośrodków we wspólnym przedsięwzięciu naukowym zmierzającym do zrekonstruowania dróg dialogu ewangelików reformowanych z elitami intelektualnymi Europy i ukazania konstytuant etosu kalwińskiego na tle porównawczym . * * * Wstępne wersje zamieszczonych w tym tomie studiów zosta- ły zaprezentowane podczas panelu, który odbył się 17 marca 2014 r . w Lublinie . Stanowiły one wówczas i później przedmiot dyskusji uczestników projektu . Bardzo ważny jej składnik tworzyły wypowie- dzi obecnych podczas panelu prof . prof . Pauliny Buchwald-Pelcowej, Mirosławy Hanusiewicz-Lavallee, Elwiry Buszewicz, Justyny Dąb- kowskiej-Kujko, Marka Prejsa . Osobne podziękowania kieruję pod ~ 12 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • WSTĘP • adresem prof . Radosława Grześkowiaka za recenzencką wnikliwość, cenne dopowiedzenia i uwagi . Szczególną wdzięczność winien jestem pomysłodawczyni i niestrudzonej promotorce całego projektu, prof . Alinie Nowickiej-Jeżowej, której uwaga towarzyszyła tomowi od fazy koncepcyjnej aż po ostateczną redakcję . Chciałbym również serdecz- nie podziękować wszystkim członkom Zespołu, których indywidual- ne dokonania wzbogaciły ten tom . Mam nadzieję, że ze względu na interdyscyplinarność, ukierunkowanie na hermeneutykę wartości i uwzględnienie nowych źródeł, zwłaszcza tych, dotyczących dialogu ewangelików reformowanych z Europą, niniejszy zbiór studiów przy- niesie trwałe wartości naukowe . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej Geneza, doktryna, uwarunkowania społeczne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Marzena Liedke Uniwersytet w Białymstoku Bezowocne starania . Korespondencja Jana Kalwina z Zygmuntem Augustem, Jakubem Uchańskim, Janem Tarnowskim i Mikołajem Radziwiłłem Czarnym Jan Kalwin jawi się bezsprzecznie jako jedna z najbardziej wpływowych postaci w dziejach chrześcijaństwa . Głosząc swoje przekonania, prowadził szeroką korespondencję nie tylko z duchownymi, którzy przyjęli jego naukę, lecz także starał się wpływać na postawy wobec reformacji tych, którzy decydowali o sy- tuacji, również wyznaniowej, w poszczególnych państwach . Czynił to z własnej inicjatywy lub zachęcony przez współpracowników spo- za Genewy, mających lepsze rozeznanie w nastrojach i sympatiach obecnych i przyszłych duchownych nowego wyznania, zwolenników z różnych grup społecznych czy przedstawicieli elit politycznych, nie wyłączając panujących . Każdy taki list dawał szansę pozyskania wpły- wowych stronników, także na terytorium rządzonym przez dynastię Jagiellonów . Było to szczególnie możliwe w okresie wzmożonej dzia- łalności Genewczyka, która zbiegła się w czasie z intensywną recepcją idei reformacyjnych w Koronie i wkrótce potem w Wielkim Księstwie Litewskim . Główne etapy rozwoju, a następnie regresu protestantyzmu na tych terenach są na ogół dobrze znane, a sama korespondencja ~ 17 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • Jana Kalwina była już wykorzystywana w badaniach nad dzieja- mi reformacji w Polsce, w tym również nad relacjami reformatora z najwybitniejszymi postaciami życia politycznego w Koronie i Wiel- kim Księstwie Litewskim1 . Warto jednak, oprócz ustalenia kwestii dotyczących chronologii korespondencji, poruszanych w niej pro- blemów, pokusić się o wniknięcie w aksjologiczne aspekty listów Kalwina z jednej strony, a z drugiej – o takąż analizę odpowiedzi ich adresatów . Zadanie to podjął już na początku XX stulecia Kazimierz Hartleb, ale z dzisiejszego punktu widzenia niewystarczająca okaza- ła się charakterystyka osobowości korespondentów2 . Z kolei Rafała Leszczyńskiego (seniora) mniej obszerny wywód i omówienie ko- respondencji z najznaczniejszymi obywatelami Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego zmierza w kierunku wyjaśnienia opinii Kalwi- na, że Polacy nie są godni zaufania3 . Wymianę listów reformatora z przedstawicielami społeczeństwa polskiego krótko zrelacjonował Oskar Bartel4, interesowała ona również – jako jeden z aspektów rozwoju sytuacji religijnej w Europie oraz motywów oddziaływania korespondencyjnego Genewczyka na adresatów jego pism – Ernsta 1 Zob . m .in .: T . Wierzbowski, Jakób Uchański, arcybiskup gnieźnieński (1502–1581), Warszawa 1895 (Uchańsciana, t . 5); T . Wotschke, Die Briefwechsel der Schweizer mit den Polen, Leipzig 1908; A . Nejman, Życiorys Jana Kalwina. Wspomnienie czterechsetnej rocznicy jego urodzin, Warszawa 1909; K . Hartleb, Kal- win a Polska, „Pamiętnik Naukowy i Literacki” 1912; idem, Stosunek hetmana Tar- nowskiego do reformy Kościoła w Polsce w XVI w ., „Kwartalnik Historyczny” 1912, 26; S . Kot, Jana Tarnowskiego zerwanie z Kalwinem, „Reformacja w Polsce” 1921, 1; A . Jobert, Od Lutra do Mohyły. Polska wobec kryzysu chrześcijaństwa 1517–1648, przeł . E . Sękowska, przedm . J . Kłoczowski, posłowie Z . Libiszowska, Pax – Volu- men: Warszawa 1994; W . Dworzaczek, Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możno- władztwa małopolskiego, Pax: Warszawa 1985; R . Leszczyński (sen .), Jan Kalwin a Rzeczpospolita, „Signa Temporis . Rocznik Teologiczno-Humanistyczny” 2009, 16, s . 43–53 . 2 Kazimierz Hartleb wspominał o „zamkniętej naturze” Zygmunta Augu- sta, a o Janie Kalwinie pisał: „autokrata nie znoszący sprzeciwu” (K . Hartleb, Kal- win a Polska…, s . 88, 767) . 3 Zob . R . Leszczyński, op . cit . 4 O . Bartel, Zwingli i Kalwin a Polska, „Przegląd Historyczny” 1965, 56, z . 4 . ~ 18 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • Waltera Zeedena5 . Wskazanie i zrozumienie podstawowych war- tości, jakimi kierowali się korespondujący, nie tylko sam Kalwin, a także określenie ich politycznych oraz teologicznych zapatrywań umożliwia pełniejsze zrozumienie losów idei i Kościołów reforma- cyjnych w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim, natomiast od- niesienie się do międzynarodowej korespondencji Kalwina pozwala dostrzec skalę uwagi, jaką poświęcił reformator elitom późniejszej Rzeczypospolitej . Genewczyk nie zaniedbywał utwierdzania w wierze ministrów swej doktryny oraz ważniejszych przedstawicieli szlachty czy miesz- czaństwa, ale rozumiał, że decydujące dla sukcesu, czyli ustanowienia w poszczególnych krajach Kościołów uznających jego naukę, będzie przekonanie tych, którzy decydowali o sprawach państwa . Dlatego też starał się nawiązać kontakt korespondencyjny z polską i litewską elitą polityczną . Reformator pisał do eminentnych osobistości, wska- zanych mu przez osoby orientujące się w sytuacji w Rzeczypospolitej lub pragnące zrealizować poprzez takie pośrednictwo cele własne lub wspólnoty6 . W 1555 r . Franciszek Lismanin, ważna wówczas postać polskiego protestantyzmu, przesłał do Genewy listę wpływowych osób w kraju, które warto byłoby pozyskać dla idei reformy Kościoła . Rok ten był dla protestantów szczególnie trudny, gdyż jesienią przybył do Polski Alojzy Lippomano, wysłannik bezkompromisowego papieża Pawła IV wybranego również w 1555 r . Reformator nie zwlekał i w cią- gu jednego dnia (!) napisał listy do wszystkich wskazanych mu osób . Listę adresatów otwierał król Zygmunt August, listy otrzymali także hetman wielki koronny Jan Tarnowski, wojewoda wileński Mikołaj Radziwiłł, wojewoda sandomierski Spytek Jordan, kasztelan biecki 5 Zob . E .W . Zeeden, Konfessionsbuilding. Studien zur Reformation, Gegen- reformation und Katholischen Reform, Klett – Cotta: Stuttgart 1985, s . 192–221 (Spatmittelalter und Fruhe Neuzeit, Band 15) . 6 Dedykacja dla Zygmunta Augusta Komentarzy do Listu do Hebrajczyków pojawiła się na skutek namów Floriana Susłygi, który chciał dla własnych korzyści odgrywać rolę pośrednika między Kalwinem a najznaczniejszymi osobami w pań- stwie . List do monarchy z 1554 r . został napisany za namową Franciszka Lismani- na . Zob . O . Bartel, op . cit ., s . 647–648 . ~ 19 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • Jan Boner, kasztelan wojnicki Mikołaj Myszkowski, Agnieszka Dłuska (z Myszkowskich), podkomorzy łęczycki Stanisław Lasocki, Stanisław Karniński, szlachecki patron zboru ewangelickiego w Krakowie i poeta Andrzej Trzecieski młodszy7 . W tym miejscu przedstawimy listowne starania reformatora, by przekonać do swej doktryny czterech kreatorów życia politycznego: trzech spośród wskazanych przez Lismanina, czyli króla Zygmunta Augusta, hetmana Jana Tarnowskiego i Mikołaja Radziwiłła Czarne- go, oraz jednego z biskupów Kościoła rzymskokatolickiego, Jakuba Uchańskiego . Wybór ten uzasadnia fakt, iż oprócz Mikołaja Radziwiłła wszyscy oni w momencie otrzymania pisma od genewskiego reforma- tora nie byli, jak pozostałe osoby z listy, zadeklarowanymi zwolen- nikami reformacji, a jedynie jej (lub niektórym jej ideom) sprzyjali . Analiza korespondencji pozwoli na ukazanie argumentacji Kalwina i przybliży odpowiedź, dlaczego ostatecznie jego zabiegi okazały się nieskuteczne . Mikołaj Radziwiłł znalazł się w tym gronie z powodu późniejszego zainteresowania antytrynitaryzmem i aktywnego popie- rania tej ideologii religijnej, choć do swej śmierci w 1565 r . nie zdążył formalnie porzucić kalwinizmu . Korespondencja między nim a re- formatorem, zwłaszcza ostatnie listy, wskazuje, jakie niebezpieczeń- stwo dostrzegł doktor z Genewy w obcowaniu Mikołaja Radziwiłła Czarnego z wcześniej popieranymi przez reformatora Franciszkiem Lismaninem i Jerzym Blandratą (obaj odeszli od doktryny Kalwina i stali się zwolennikami ideologii antytrynitarskiej) oraz w jaki sposób starał się utwierdzić wojewodę w wierności stworzonemu przez siebie wyznaniu . Analiza korespondencji między Genewczykiem a wskazanymi przedstawicielami elity politycznej Rzeczypospolitej pozwoliła rów- nież na podjęcie rozważań dotyczących tego, czy efekt żarliwych listów Kalwina, szczególnie do Mikołaja Radziwiłła Czarnego, można uznać za sukces czy porażkę wielkiego reformatora . Wydaje się bowiem, że mimo naszej wiedzy o ostatecznych postawach wskazanych osób, w pewnych kontekstach odpowiedź na to pytanie nie musi być wcale jednoznaczna . 7 Zob . W . Dworzaczek, op . cit ., s . 199 . ~ 20 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • W artykule zostanie wykorzystana korespondencja Kalwina z wymienionymi osobami opublikowana w ramach dzieł zebranych Ioannis Calvini opera, quae supersunt omnia8. Edycja ta, wydawana w drugiej połowie XIX w ., zawiera niemal wszystkie istniejące i znane wówczas listy reformatora (według Mirjam van Veen i Fransa Pietera van Stam zachowało się około 3400 listów od i do Kalwina, z czego autorem połowy jest sam Genewczyk9, inni badacze podają, że zacho- wana korespondencja liczy około 4000 pism)10 . Ponadto wykorzysta- ny zostanie jeden list Jana Tarnowskiego, niezamieszczony w Ioannis Calvini opera; epistoła była wydana przez Stanisława Kota w tomie pierwszym „Reformacji w Polsce”11 . Analizie zostaną poddane dwa listy do Zygmunta Augusta i ofiarowana mu dedykacja, list do Jaku- ba Uchańskiego, cztery pisma do Jana Tarnowskiego oraz sześć do Mikołaja Radziwiłła Czarnego . Przedmiotem badania będą również opublikowane odpowiedzi Jana Tarnowskiego i Mikołaja Radziwiłła Czarnego12 . Warto dodać, że niemal współcześnie do wydania z lat 1875–1879 Aime-Louis Herminjard opublikował w dziewięciu to- mach listy Kalwina od roku 154413, a na początku XXI w . rozpoczęto ich nową edycję; projekt ten jest w początkowej fazie realizacji14 . Listy w czasach Kalwina stanowiły nie tylko sposób wymiany informacji, inicjowania kampanii różnego typu (np . religijnego), 8 Ioannis Calvini opera quae supersunt omnia, red . G . Baum, E . Cunitz, E . Reuss (dalej: Ioannis Calvini opera…), Brunsvigae 1875–1879, vol . 13, 15, 17, 18, 19 (Corpus Reformatorum 41, 43, 45, 46, 47) . 9 Zob . M . van Veen, F .P . van Stam, Letters, w: The Calvin Handbook, red . H . Selderhuis, Michigan – Cambridge 2009, s . 214 i nast . 10 Zob . E .W . Zeeden, op . cit ., s . 193 . 11 Zob . S . Kot, op . cit ., s . 66 . 12 Ioannis Calvini opera…, Brunsvigae 1876–1879, vol . 15, 16, 17, 18, 20 (Corpus Reformatorum 43, 44, 45, 46, 48) . 13 A .-L . Herminjard, Correspondance des Réformateurs dans les pays de lan- gue française, t . 1–9, Geneve 1866–1897) . 14 Edycja G . Bauma, E . Cunitza i E . Reussa, mimo ogromnego wysiłku wło- żonego w jej przygotowanie, zawiera sporo błędów, m .in . w datowaniu, a informacje o adresatach czy postaciach wspominanych w tekstach listów są niewystarczające . Rozpoczęta nowa edycja ma zawierać około 300 listów nieuwzględnionych w dzie- więtnastowiecznym wydaniu . Zob . M . van Veen, F .P . van Stam, op . cit ., s . 216 . ~ 21 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • utrzymywania kontaktów, lecz także spełniały inne funkcje15 . Słu- żyły również zaprezentowaniu wiedzy i erudycji autora . Zdaniem Mirjam van Veen oraz Fransa Pietera van Stama wczesna korespon- dencja Kalwina też wykazuje takie cechy16 . Wypadało korespondo- wać i zdarzało się, że pisali do siebie ludzie mieszkający nawet w tym samym czasie w jednym budynku, jak Erazm z Rotterdamu i Tomasz Morus17 . Jednak należy pamiętać, że w sytuacji, kiedy pisma dorę- czane przez kurierów mogły łatwo wpaść w ręce wrogów czy opo- nentów, nie zawsze przekazywano w nich całą wiadomość, niektóre treści powierzając pamięci doręczycieli . Jednocześnie okoliczności ograniczające prywatność umożliwiały kształtowanie własnego wi- zerunku18 . Wagę listów reformatora z Genewy w tym kontekście do- cenił August Lang, pisząc, że kto nie zna Kalwina z jego listów, zna go tylko w połowie19 . Postać reformatora, fakty z jego życia, profil pism religijnych, charakter przedstawiają liczne biografie naukowe20 . Warto jednak przypomnieć, że człowiek ten, jak sam siebie określał, nieśmiały i skromny21, surowo przestrzegający ustanawianych zasad moralnych i norm życia w tworzonej wspólnocie religijnej, wykazywał również 15 Zob . m .in . J . Dąbkowska-Kujko, Humanistyczna teoria epistolografii a re- toryka, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Stulecia XV–XIX) . Per- spektywa historycznoliteracka, red . P . Borek, M . Olma, Collegium Columbinum: Kraków 2013, s . 45–55; M . van Veen, F .P . van Stam, op . cit ., s . 216 . 16 Zob . M . van Veen, F .P . van Stam, op . cit ., s . 216 . 17 Zob . ibidem . 18 Zob . ibidem . 19 Zob . E .W . Zeeden, op . cit ., s . 221 . 20 Z opracowań biograficznych dostępnych w języku polskim można wska- zać: A . Nejman, Życiorys Jana Kalwina. Wspomnienie czterechsetnej rocznicy jego urodzin 10 lipca 1509 roku, Warszawa 1909; E . Jelinek, Sylwetka Kalwina na tle reformacji, Warszawa 1934; A . Tokarczyk, Jan Kalwin, KAW: Warszawa 1989; S . Piwko, Jan Kalwin. Życie i dzieło, Semper: Warszawa 1995; B . Cottret, Kalwin, przeł . M . Milewska, PIW: Warszawa 2000, A .E . McGrath, Jan Kalwin. Studium kształtowania kultury Zachodu, przeł . J . Wolak, przedm . W . Kriegseisen, Semper: Warszawa 2009 . 21 Zob . W .G . Naphy, Calvin and Geneva, w: The Reformation World, red . A . Pettegree, Routledge: London – New York 2000, s . 318 i nast ., B . Cottret, op . cit ., s . 8 . ~ 22 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • ogromną konsekwencję w realizacji podejmowanych zadań i bez- kompromisowość w sprawach dogmatycznych . Był przywódcą du- chowym, miał także faktyczny wpływ na władze świeckie (w latach 1555–1564 uzyskał niekwestionowaną władzę w Genewie22), choć w nich nie zasiadał, będąc „tylko” duchownym członkiem konsysto- rza genewskiego23 oraz przewodniczącym tzw . Towarzystwa Pastorów, zarządzającego sprawami lokalnego Kościoła24 . W tym przywództwie dążenie do prawdy teologicznej w jego rozumieniu i dobro Kościoła stawiał ponad wszystko inne . Jednym z głównych priorytetów Kalwi- na było zaszczepienie i doprowadzenie do zwycięstwa swej doktry- ny również poza Genewą . Reformator czynił to już od początku lat czterdziestych XVI w ., wysyłając do Niderlandów swoich uczniów25, intensyfikując podobne działania w połowie lat pięćdziesiątych, szczególnie na terenie Francji26 . Korespondencja z przedstawicielami elity politycznej Rzeczypospolitej owego czasu wskazuje, że próbował wykorzystać okazję, by i tutaj rozszerzyć wpływy nowego Kościoła . Jan Kalwin a Zygmunt August Jeszcze przed objęciem tronu, w okresie pobytu w Wilnie, Zygmunt August otaczał się zwolennikami reformacji27, czym wzbudził nadzie- ję protestantów na prawne usankcjonowanie ich pozycji, a nawet na 22 Ibidem, s . 247 . 23 Zob . R .M . Kingdon, Calvin and the Establishment of Consistory Discipline in Geneva, w: The Reformation Critical Concepts in Historical Studies, red . A . Pet- tegree, t . 3, Routledge: London – New York 2004, s . 61 . 24 Zob . R .M . Kingdon, International Calvinism, w: Handbook of European Hi- story 1400–1600. Late Middle Ages, Renaissance and Reformation. Visions, Program- ms and Outcomes, red . T .A . Brady Jr . i in ., W .B . Eerdmans: Michigan 1996, s . 231 . 25 Misja Pierre’a Brully’ego zmierzała do wsparcia i rozwinięcia społecz- ności kalwińskiej, ale zakończyła się straceniem misjonarza i współpracujących z nim czterech osób . Zob . K . Bem, „Wilki i łagodne jagniątka Chrystusa”. Powsta- nie, rozwój i rola Holenderskiego Kościoła Reformowanego w XVI–XVII wieku, Semper: Warszawa 2013, s . 26 . 26 Zob . A .E . McGrath, op . cit ., s . 251–253 . 27 Zob . A . Sucheni-Grabowska, Zygmunt August, król polski i wielki książę litewski 1520–1562, Krupski i S-ka: Warszawa 1996, s . 308; A . Jobert, op . cit ., s . 33 . ~ 23 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • zerwanie z Rzymem . W otoczeniu młodego monarchy znaleźli się duchowni coraz otwarciej propagujący idee reformacyjne, jak Jan z Koźmina i Wawrzyniec Discordia28 . Po śmierci Zygmunta I Stare- go nadszedł czas, kiedy młody król musiał walczyć o swe potajemnie zawarte małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną . Niektórzy mogli więc mieć nadzieję, że monarcha z tego powodu porzuci katolicyzm, ale okazało się, że raczej starał się on pozyskać katolickich hierarchów dla swej sprawy29 . Informacje o tej sytuacji i wcześniejszej otwarto- ści Zygmunta Augusta na nowe idee religijne dotarły do Kalwina . Do poświęcenia genewskiego wydania Komentarzy do „Listu do He- brajczyków” (1549)30 polskiemu królowi zachęcił reformatora Florian Susłyga (vel Susliga)31 . Kalwin musiał pracować nad tym dziełem oraz nad dedykacją w niedogodnych i smutnych dla siebie okolicz- nościach, gdyż jego żona Idelette de Bure od kilku lat chorowała i zmarła w marcu 1549 r ., pozostawiając pod opieką męża dwoje dzie- ci ze swego pierwszego małżeństwa32 . Reformator jednak i w takiej sytuacji nie zaniedbywał obowiązków i okazji, by zaszczepić „Bożą sadzonkę”33 w Polsce . W przypisaniu reformator z Genewy stwierdził, 28 Zob . S . Cynarski, Zygmunt August, Ossolineum: Wrocław 1988, s . 84 . Ten ostatni za wstawiennictwem Mikołaja Radziwiłła Czarnego pełnił od 1545 r . funk- cję kaznodziei nadwornego Zygmunta Augusta w Wilnie, dopóki synod w Łęczycy nie uznał go za heretyka . 29 Ibidem, s . 85 . 30 Jan Kalwin do Zygmunta Augusta: Alloquutio nuncupatoria Commenta- rio in epistolamad Hebraeos praemissa . Ex editione principe Genevae per Ioannem Gerardum 1549, w: I . Calvini Opera…, list nr 1195, vol . 13, kol . 281–286 (dalej, w tekście: (dedykacja), 1195: t . 13) . Odniesienia do kolejnych listów zamieszczam w tekście w nawiasach, gdzie cyfry oznaczają kolejno numer listu, numer tomu dzieł Kalwina i numer kolumn . 31 Florian Susłyga okazał się jednak sprytnym oszustem i fałszerzem listów . Zob . H . Barycz, Od Kalwina do Ignacego Loyoli czyli o niezwyczajnych przygodach polskiego franta, w: idem, W blaskach epoki odrodzenia, PIW: Warszawa 1968, s . 79–137 . 32 Zob . A .E . McGrath, op . cit ., s . 161 . 33 Sformułowanie użyte w tytule artykułu K . Bema: „Boża sadzonka prze- sadzona”: Holenderski Kościół Reformowany w holenderskich koloniach w Afry- ce i Amerykach w XVII wieku, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2007, t . 51, s . 121–149 . ~ 24 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • że dedykowanie królowi utworu przez osobę znacznie niższego stanu usprawiedliwia otwartość umysłu młodego władcy . Niezbyt skromnie Komentarze określił mianem „podarunku, którego owa [królewska – przyp . M .L .] pobożność nie pozwala […] odrzucić” (dedykacja, 1195: t . 13, kol . 281) . Owym prezentem miało być przedstawienie zasad idealnego Kościoła Bożego, mające wzmocnić zainteresowanie króla oraz jego poddanych dążeniem do „odbudowania królestwa Chrystu- sa” . W dalszych słowach, w celu uzyskania kontrastu, Kalwin nakre- ślił obraz obecnego zepsucia Kościoła, czyli „zhańbienia kultu Boga, pogwałcenia używania sakramentów, handlowania wszelkim święto- ściami” (dedykacja, 1195: t . 13, kol . 283) . Wskazał na potrzebę na- prawy tego stanu rzeczy i uznał, że Zygmunt August został wybrany, by tego dokonać . Zręcznie zaznaczał przy tym, iż wie, że monarcha dostrzega to zepsucie, a jego umysł jest otwarty na reformę stosun- ków w Kościele . Chcąc bardziej przekonać młodego króla, nawiązał również do polityki Zygmunta Starego, który „był człowiekiem łagod- ności i łaskawości, takim, że gdy zaraza okrucieństwa zajęła regiony chrześcijańskiego świata, on sam zachował czyste ręce” (dedykacja, 1195: t . 13, kol . 284) . Reformator z Genewy nie ograniczył się do ukazania obecnej sytuacji Kościoła, potrzeby jego naprawy i roli Zyg- munta Augusta w tym procesie, starał się również zdyskredytować poglądy swego adwersarza Johanna Mayera von Ecka, który swe dzie- ło o Mszy Świętej zadedykował ojcu młodego króla (dedykacja, 1195: t . 13, kol . 284–285) . Trudno ocenić, na ile dedykacja mogła wywrzeć wpływ na po- stawę Zygmunta Augusta wobec problemów religijnych w kraju . Nie wiemy także, czy i na ile skrupulatnie się z nią zapoznał, choć kilka stu- leci później Kazimierz Hartleb próbował nawet „odtworzyć” odczucia towarzyszące królowi podczas lektury listów Kalwina34 . Faktem jest 34 Zob . K . Hartleb, Kalwin a Polska…, s . 88 . Próba ukazania wrażeń króla spotkała się z krytyką R . Leszczyńskiego, choć, naszym zdaniem, powinna ona dotyczyć nie tylko niektórych użytych przez K . Hartleba przymiotników . Zob . R . Leszczyński, op . cit ., s . 44 . Być może listy te czytał Franciszek Lismanin (zob . M . Wojtyto, Jan Kalwin – jego dzieło i życie, „Signa Temporis . Rocznik Teologiczno – Humanistyczny” 2009, nr 16, s . 10–11), który regularnie czytywał i komentował monarsze „Institutio religionis christianae” . Zob . O . Bartel, op . cit ., s . 647 . ~ 25 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • jednak, że mimo iż niektóre posunięcia Jagiellona po objęciu władzy sankcjonowały jeszcze kary za propagowanie herezji35 i potwierdzały ograniczenia wyznaniowe wobec niekatolików w Wielkim Księstwie Litewskim36, to władca realizował w praktyce politykę tolerancji, rów- nież wobec protestantów37, szczególnie od roku 1552 . Kiedy więc polscy zadeklarowani protestanci i zwolennicy re- formy Kościoła podjęli starania zmierzające do powołania Kościoła narodowego38, ich powodzenie warunkowało stanowisko monarchy, który miałby stanąć na czele powołanej w ten sposób wspólnoty wy- znaniowej . Inicjatorzy tych zabiegów pokładali nadzieję w przychyl- nym nastawieniu Zygmunta Augusta do nowych idei religijnych . Ważne było więc umacnianie w królu tych skłonności i przekonanie go do wykonania następnych kroków, czyli zwołania soboru narodo- wego i ustanowienia nowego Kościoła . Wydaje się, że sporo nadziei na to, że tak się stanie, wiązano w Polsce z autorytetem samego Kal- wina . W długim liście z 5 grudnia 1554 r . (2057: t . 15, kol . 329–336), zainspirowany sugestiami Lismanina39, reformator z Genewy prze- konywał więc polskiego władcę, że powinnością monarchy jest nie tylko rozumieć samemu „prawdziwą wiarę”, lecz także szerzyć wie- dzę o niej wśród zajmujących niższe miejsca w hierarchii społecznej i „odzyskać podległych […] poddanych z haniebnego spustoszenia” (2057: t . 15, kol . 330–331) . Kalwin tłumaczył też drobiazgowo Zyg- 35 Na przykład w 1550 r . wydał edykt przeciwko różnowiercom – zob . A . Sucheni-Grabowska, op . cit ., s . 305 . 36 Jeszcze w 1551 r . monarcha ponownie potwierdził ograniczenia pra- wosławnych w dostępie do urzędów wojewody i kasztelana wileńskiego i troc- kiego, wprowadzone jeszcze w 1413 r ., choć prawdziwym powodem ponowienia tego zakazu nie była dyskryminacja polityczna wyznawców Cerkwi prawosław- nej, a rywalizacja między Radziwiłłami a prawosławnym Iwanem Hornostajem, który w latach 1549–1551 pełnił funkcję sprawcy województwa wileńskiego . Zob . M . Liedke, Od prawosławia do katolicyzmu. Ruscy możni i szlachta Wiel- kiego Księstwa Litewskiego wobec wyznań reformacyjnych, Wyd . UwB: Białystok 2004, s . 40 . 37 Zob . A . Jobert, op . cit ., s . 107 . 38 A nawet już od 1550 r . Zob . S . Litak, Od reformacji do oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, TN KUL: Lublin 1994, s . 49 . 39 Zob . K . Hartleb, Kalwin a Polska…, s . 89 . ~ 26 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • muntowi Augustowi, dlaczego nie powinien się uchylać od przejęcia steru spraw wyznaniowych w swoje ręce i z jakiego powodu można zanegować władzę biskupa Rzymu nad światem chrześcijańskim: papież bowiem, mimo iż najwyższa godność prawnie mu się nale- żała, sprzeniewierzył się „wierze apostolskiej i opuścił miejsce po- wierzone mu z łaski Boga” (2057: t . 15, kol . 333) . Uzmysłowienie tej sytuacji miało dobitnie przekonać monarchę do działania na rzecz reformy Kościoła w Polsce . Kalwin przedstawił też swoje poglądy dotyczące powoływania duchownych, negując możliwość ich wy- bierania przez wszystkich członków gminy i wyświęcanie – jedynie kolegium pasterzy ma do tego prawo, a ordynowanie na urząd mi- nistra powinno odbywać się tylko przez nałożenie rąk (2057: t . 15, kol . 334–335) . Nie znamy treści odpowiedzi króla na tę epistołę, ale nie można wykluczyć, że owe listowne zabiegi przyczyniły się również do tego, że Zygmunt August poparł inicjatywę wystąpienia do papieża o zgodę na zwołanie soboru narodowego w 1555 r . Z końca tego roku (z 24 grudnia) pochodzi też trzeci, ostatni list Kalwina do króla (2362: t . 15, kol . 892–895) . Jego treść sugeruje, że monarcha zaszczycił reforma- tora przychylną odpowiedzią . Wobec takiej reakcji króla i w związ- ku z problemami ze zwołaniem soboru narodowego w Polsce Kalwin zdecydował się napisać znowu i ugruntować we władcy przychylność wobec zwolenników reformacji . Starał się zachęcić go, by swą troskę o oczyszczenie „prawdziwej religii” z „bezbożnych obrzędów religij- nych” wyjawił „wszystkim innym” i wyrwał z religijnego „odrętwie- nia tych najwyższych i tych najniższych” poddanych, którzy powinni pójść za jego przykładem (2362: t . 15, kol . 894) . Porównywał Zygmun- ta Augusta do króla Dawida, który bez wytchnienia poszukiwał Arki Przymierza; w ten sposób winien władca Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego szerzyć prawdziwy kult Boga, zwłaszcza że jego sytuacja w opinii reformatora jawiła się jako daleko dogodniejsza, niż położe- nie niektórych królów biblijnych (2362: t . 15, kol . 894) . List ów może- my rozumieć jako kolejne wezwanie do otwartego opowiedzenia się po stronie protestantyzmu . Jak wiadomo, zwierzchnik Kościoła rzymskokatolickiego, którym w latach 1555–1559 był Paweł IV, stanowczo przeciwstawiał się ustęp- ~ 27 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • stwom na rzecz protestantyzmu i nie zgodził się na zwołanie soboru40 . Ostatni Jagiellon nie zdecydował się wystąpić przeciw papieżowi, uzna- jąc, że jest to cena między innymi za dalszą możliwość nominowania katolickich biskupów przez królów41 . Idea soboru narodowego powra- cała jeszcze42, ale nie udało się jej zrealizować . Zygmunt August, mimo zainteresowania ideologią protestancką, nie podjął decyzji o zwołaniu takiego gremium wbrew woli papieża i katolików w kraju . Przyszły prymas a Jan Kalwin Kiedy pierwszy impet starań o Kościół narodowy osłabł, dwór polski zna- lazł się w konflikcie z papieżem na skutek niezatwierdzenia przez tego ostatniego nominacji dotychczasowego biskupa chełmskiego, Jakuba Uchańskiego, na biskupstwo kujawskie (1557) . Kalwin w 1558 r . napisał do Uchańskiego, który dostał już wcześniej listy wspierające od Jana Ła- skiego młodszego, Jana Utenhove’a i Henryka Bullingera43 . Zaalarmowa- ny przez Łaskiego i Utenhove’a Genewczyk próbował wykorzystać szansę i przekonać biskupa do otwartego opowiedzenia się po stronie reformacji . Jakub Uchański, od 1548 r . sekretarz królewski, od 1551 r . biskup chełmski, a wcześniej uczestnik nieformalnych spotkań teologicznych z udziałem Franciszka Lismanina, spowiednika królowej Bony, popie- rał wprowadzenie komunii pod dwiema postaciami, zniesienie celiba- tu księży i wprowadzenie języka polskiego do liturgii . Z tego powodu już w 1551 r . z trudnością otrzymał zatwierdzenie nominacji na bi- skupstwo chełmskie44 . Niezbyt długi list do Uchańskiego z 19 listopada 1558 r . obfituje więc w pochwały jego otwartego umysłu i umiejętności dostrzegania błędów dotychczasowego kultu . Reformator apeluje do 40 Nie wyraził również zgody na inne postulaty, jak udzielanie komunii pod dwiema postaciami, małżeństwo księży i język polski w liturgii, a uzyskanie jego aprobaty na podobne żądania w ocenie historyków nie było możliwe . Zob . H .D . Wojtyska, Papiestwo – Polska 1548–1563. Dyplomacja, TN KUL: Lublin 1977, s . 350–352 . 41 Zob . A . Sucheni-Grabowska, op . cit ., s . 316 . 42 Na przykład w 1557 czy w 1565 r . Zob . S . Cynarski, op . cit ., s . 91, 95 . 43 Pisał do niego również Henryk Bullinger . Zob . A . Jobert, op . cit ., s . 110 . 44 Zob . W . Dworzaczek, op . cit ., s . 196 . ~ 28 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • BEZOWOCNE STARANIA . KORESPONDENCJA JANA KALWINA… • biskupa: „Pomyśl, jakie miejsce zajmujesz i jakim zadaniem zostałeś obarczony” (2983: t . 17, kol . 381) . Uświadamia mu, jak niedogodne moralnie jest położenie osoby, która dostrzegła „światło Ewangelii” i jak męczy tłumienie tego światła w sobie . Pisze też wprost: „Haniebne i niegodne jest, ażebyś Ty, którego Bóg wzywa do obrony Jego sprawy, stał pośrodku [zwolenników odnowienia religii i zwolenników starego porządku – przyp . M .L .]” (2983: t . 17, kol . 381), sugerując, że biskup kujawski winien przewodzić tym, którzy wybrali nową, prawdziwą doktrynę . List Kalwina stanowił w gruncie rzeczy próbę wymuszenia na Uchańskim otwartego zerwania z Kościołem katolickim45 . Mimo zręcznego apelowania do odpowiedzialności Uchańskiego, spoczywającej na nim jako na osobie obdarzonej światłem prawdziwej wiary, i w tym przypadku adresat nie spełnił nadziei reformatora . Nie doczekał się nawet odpowiedzi, co nie dziwi, jeśli uwzględnimy mocno napominający ton jego listu . Podobnie jak wcześniej monarcha, również Jakub Uchański nie zdecydował się na otwarte zerwanie z Kościołem, uznając, że problemy religijne winny być rozstrzygnięte przez sobór na- rodowy . Po śmierci Pawła IV, bardziej ugodowy papież Pius IV w 1561 r . zatwierdził jego nominację na biskupstwo kujawskie, a rok później za- interesowania ideami reformacyjnymi biskupa zostały zneutralizowane powierzeniem mu przez króla stanowiska prymasa Kościoła rzymsko- katolickiego w Polsce . Nominacja ta została potwierdzona przez papieża i polskim Kościołem katolickim przez niemal dwadzieścia lat kierował ugodowy wobec protestantów prymas46 . Realizowana przez niego poli- tyka tolerancji przyczyniła się do funkcjonowania kościołów reforma- cyjnych we względnym spokoju . Pozwoliła im okrzepnąć, szczególnie w okresie, kiedy Zygmunt August przyjął uchwały soboru trydenckie- go (warto dodać, że po przedstawieniu okoliczności podjęcia uchwał soborowych przez Giovanniego Francesco Commendone w Parczewie prymas Uchański uzależnił przyjęcie księgi zawierającej te uchwały od zdania od króla i – w dużej mierze – różnowierczego senatu)47 . Ogrom- 45 Zob . E .W . Zeeden, op . cit ., s . 199 . 46 Zob . A . Jobert, op . cit ., s . 111–112 . 47 Zob . P . Aleksandrowicz, Przyjęcie przez króla i senat uchwał Soboru Try- denckiego w Parczewie w 1564 r., „Prawo Kanoniczne” 1966, 9, nr 3/4, s . 378–379 . ~ 29 ~ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • MARZENA LIEDKE • ne znaczenie dla bezpieczeństwa niekatolików miał również fakt, że prymas nie godził się na pełną realizację kontrreformacyjnej polityki kardynała Stanisława Hozjusza i jeszcze kilkakrotnie powracał do pla- nów zwołania soboru narodowego w Polsce z udziałem protestantów, motywując
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: