Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00029 008461 15046328 na godz. na dobę w sumie
Ewolucja czy rewolucja obyczajowa w dekadzie Gierka? - ebook/pdf
Ewolucja czy rewolucja obyczajowa w dekadzie Gierka? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 256
Wydawca: Self Publishing Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-272-3864-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka Ireneusza Korczaka ma na celu odpowiedzieć na niezwykle trudne pytanie. Mianowicie czy w Polsce także doszło do rewolucji obyczajowej, jaka miała miejsce chociażby w Europie Zachodniej czy USA w latach 60. i 70. Pokazując m.in. jak rewolucja obyczajowa zachodziła w Stanach Zjednoczonych, autor będzie doszukiwał się elementów amerykańskiej rewolucji seksualnej na polskim gruncie PRL-owskiej rzeczywistości lat 70. Dyskoteki, mini spódniczki, nagość i erotyka w filmach oraz wiele innych zjawisk dało początek poważnym zmianom. Jak wobec nich zachował się I sekretarz Edward Gierek. Czy walczył wszelkimi dostępnymi środkami, czy może jego stosunek wobec tego, co działo się w obyczajowości był obojętny? A może uznał, że te zmiany zmierzają w dobrym kierunku i dał ciche przyzwolenie na rozwój wypadków lub nawet im sprzyjał? Po przeczytaniu tej książki, będziecie znali odpowiedź na to pytanie, a także wiele innych równie intrygujących.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Copyright © by Ireneusz Korczak Wszelkie prawa zastrzeżone. Rozpowszechnianie i kopiowanie całości lub części niniejszej publikacji jest zabronione bez pisemnej zgody autora. Skład i łamanie tekstu Ireneusz Korczak Okładka Copyright © by Ireneusz Korczak Zdjęcie na okładce Edward Gierek z wizytą w PGR-ze w Rząśniku Źródło: wikipedia.org (domena publiczna) Tytuł: Ewolucja czy rewolucja obyczajowa w dekadzie Gierka? Autor: Ireneusz Korczak ISBN 978-83-272-3864-1 Wydanie I 2013 3 Dedykuję tę książkę moim wspaniałym Rodzicom, Krzysztofowi i Elżbiecie, w podziękowaniu za trud włożony w moją edukację. SPIS TREŚCI Wstęp I. Teoria badawcza 1.1 Problemy teoretyczne badań obyczajów. Teorie ewolucji 1.2 Teoria rewolucji obyczajowej II. Rewolucja obyczajowa w USA i Europie Zachodniej III. Dekada Gierka – wprowadzenie do problematyki 3.1 Sytuacja historyczno-społeczna 3.2 Problemy życia codziennego IV. Przemiany obyczajowe w Polsce w dekadzie Gierka 4.1 Czas wolny 4.2 Moda 4.3 Telewizja i kino 4.4 Muzyka rozrywkowa 4.5 Relacje międzyludzkie V. Stosunek władz do zmian obyczajowych Zakończenie Aneksy Źródła i Bibliografia Kalendarium 4 5 11 22 47 76 91 110 137 149 167 180 202 216 222 240 251 5 Wstęp Pisano, że komunizm jest cywilizacją kłamstwa. Ten pogląd jest często formułowany. Ale na mowę komunizmu można spojrzeć także z punktu widzenia psychiatry, dla którego mowa pacjenta nie jest po prostu kłamstwem. Psychiatra przysłuchuje się mowie, by w niej odczytać coś więcej niż odniesienie do znanej sobie rzeczywistości, chce dostrzec rzeczywistość własną pacjenta. Kiedy mówi się dużą, a o komunizmie mówi się dużo, mówi się też prawdę o sobie. Jakub Karpiński Obyczaje są naturalną rzeczywistością społeczeństw od zarania dziejów. To rzeczywistość historyczna, którą tworzą określone społeczności. Nie inaczej było w przypadku PRL-u. Ta epoka również była świadkiem tworzenia się nowych obyczajów bądź zmiany formy już istniejących. Lata siedemdziesiąte mogą uchodzić za szczególnie ważne w tej kwestii. To czas, gdy Europa Zachodnia „zmagała się” z rewolucją obyczajową. Celem tej książki jest znalezienie odpowiedzi na pytanie czy i w Polsce w latach 70. dokonała się rewolucja obyczajowa. Potwierdzenie bądź zanegowanie faktu jakoby w Polsce doszło do rewolucji obyczajowej nie będzie proste, gdyż samo zjawisko to jest bardzo złożone i trudne do sprecyzowania. Toteż zrozumienie istoty rewolucji obyczajowej było najtrudniejsze w tej pracy. Dlatego też powstanie owej pracy, nie byłoby możliwe bez odpowiednio przygotowanej struktury teoretycznej, Punktem wyjścia dla moich rozważań o teorii przemian obyczajowych w Polsce było kilka prac powstałych w latach 70. i 80., traktujących o obyczajach oraz stylu życia ówczesnego społeczeństwa polskiego. Ich redaktorem był Andrzej Siciński, socjolog, który właśnie podjął się trudu spojrzenia na przemiany społeczne, jakie wówczas zachodziły od strony teoretycznej. Były to kolejno: Styl życia. Koncepcje propozycje; Styl życia we współczesnej Polsce; Problemy teoretyczne i metodologiczne badań 6 stylu życia; Styl życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych1. Nieoceniona była również dla mnie praca Jana Grada Obyczaj a moralność. Próba metodologicznego uporządkowania badań dotychczasowych2. Jeśli zaś chodzi o przygotowanie metodologiczne, to oprócz wspomnianych wcześniej prac teoretycznych, w których można było również znaleźć wiedzę z zakresu metodologii badań obyczajowości, warto wymienić pozycje Earla Babbiego Badania społeczne w praktyce3. Jeśli chodzi o autorów zagranicznych zajmujących się rewolucją obyczajową, w pierwszej kolejności należy wymienić Jamesa Petersena autora pracy Stulecie Seksu. Historia rewolucji seksualnej 1900-1999 według „Playboya”4; Rogera Kimballa, autora książki Długi Marsz. Jak rewolucja kulturalna z lat 60. zmieniła Amerykę5. Warto również wspomnieć takie nazwisko jak Patricia Sannie Lee, autorkę pracy pt. Pornography and the Sexual Revolution: A Comparative Study Between West Germany and the United States6. Należy także wspomnieć o pracy zbiorowej, bardziej już popularnonaukowej, poruszającej ważne elementy obyczajowości w XX wieku, mianowicie 5-tomową Historie Życia Prywatnego. Z racji tematu najbardziej istotny był tom 5: Od I wojny światowej do naszych czasów 1 Styl życia. Koncepcje propozycje, red. A. Siciński, Warszawa 1976; Styl życia we współczesnej Polsce, red. A. Siciński, Warszawa 1978; Problemy teoretyczne i metodologiczne badań stylu życia, red. A. Siciński, Warszawa 1980; Styl życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych, red. A. Siciński Warszawa 1983. J. Grad, Obyczaj a moralność. Próba metodologicznego uporządkowania badań dotychczasowych, Poznań 1993. 3 E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, przeł. Marta Bucholc [i inn.], Warszawa 2 4 2004. J. Petersen, Stulecie Seksu. Historia rewolucji seksualnej 1900-1999 według „Playboya”, Poznań 2002. 5 R. Kimball, Długi Marsz. Jak rewolucja kulturalna z lat 60. zmieniła Amerykę, Elbląg 2008. 6 P. Sunnie-Lee, Pornography and the Sexual Revolution: A Comparative Study Between West Germany and the United States, European Studies, 2007 [tłumaczenie własne wybranych fragmentów]. 7 pod red. Antoine`a Prosta i Gerarda Vincenta7. Z kolei z polskich badaczy problematyką obyczajową okresu PRL-u zajmuje się Wiesław Kot, autor kilku popularnonaukowych książek opisujących życie codzienne w peerelowskiej rzeczywistości, a co za tym idzie również kwestie obyczajowości: PRL czas nonsensu. Polskie dekady. Kronika naszych czasów: 1950-1990; PRL - jak cudnie się żyło!8. Tematyką obyczajową młodzieży ze szczególnym uwzględnieniem jej mentalności zajęła się z kolei Hanna Świda-Ziemba autorka pracy: Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii9, która to w ujęciu socjologicznym opisuje postawy młodzieży wobec otaczającej ich rzeczywistości. Analizą młodzieży zajmuje się również Krzysztof Kosiński autor książki: Oficjalne i prywatne życie młodzieży w czasach PRL10, który to tym razem już w ujęciu historycznym bada życie młodych ludzi, którym przyszło dorastać w czasach socjalizmu. Powstała również praca zbiorowa: Obyczaje Polskie. Wiek XX w krótkich hasłach pod red. Małgorzaty Szpakowskiej11, poruszająca tak mało zbadane aspekty jak: depilacja, anoreksja, topless, prezerwatywa, kremacja czy homoseksualizm – wszystko w ujęciu historycznym, choć bardziej w stylu popularnonaukowym. Z prac zbiorowych warto także wspomnieć prace Życie codzienne w Polsce w PRL (46-89) pod red. Sebastiana Piątkowskiego i Grzegorza Miernika12. 7 Historia Życia Prywatnego Tom 5. Od I wojny światowej do naszych czasów, red. A. Prost, G. Vincent, Wrocław 2006. 8 W. Kot, PRL czas nonsensu. Polskie dekady. Kronika naszych czasów: 1950-1990, Poznań 2007; PRL – jak cudnie się żyło, Poznań 2007. 9 H. Świda-Ziemba, Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010. 2008. 10 K. Kosiński, Oficjalne i prywatne życie młodzieży w czasach PRL, Warszawa 2006. 11 Obyczaje Polskie Wiek XX w krótkich hasłach, red. M. Szpakowska, Warszawa 12 Życie codzienne w Polsce w PRL (46-89), red. S. Piątkowski, G. Miernik, Radom- Starachowice 2006. 8 Jeśli chodzi o źródła to najważniejsza była dla mnie prasa w szczególności takie tytuły jak: „Filipinka”, „Film”, „Kobieta i Życie”, „Kino”, „Przyjaciółka”, „Przyjaźń”, „Sztandar Młodych”. Musimy bowiem nade wszystko zdać sobie sprawę z tego, iż w tamtych czasach znaczną część społeczeństwa miejskiego stanowili chłoporobotnicy. Była to kategoria społeczno-zawodowa, członkowie prowadząc gospodarstwo rolne, jednocześnie pracowali także w miastach. Byli oni zatem pierwszym pokoleniem żyjącym także poza wsią. Ze środowiska, w którym się wychowali, trafiali w zupełnie nową przestrzeń, w której nie zawsze potrafili się odnaleźć. Być może właśnie dlatego tak chętnie powierzali swoje rozterki, właśnie redakcjom wymienionych wcześniej czasopism. której Nieocenione były dla mnie również raporty z badań Ośrodka Badań Opinii Publicznej i Studiów Programowych (dalej OBOP i SP) dostępne w archiwum internetowym13, a także filmy i seriale jak np. Czterdziestolatek (1975-1978) w reżyserii Jerzego Gruzy. Bardzo pomocny okazał się również cykl dokumentów: Wolna miłość w PRL (2007), który wyreżyserowała Anna Szumilas. Praca ta ma charakter historyczno-teoretyczny, gdyż nie tylko opisuje przemiany obyczajowe, ale również porusza kwestie teoretyczne związane z tymi przemianami. Jest ona także w dużej mierze oparta na założeniach socjologicznych. Dlatego w stosunku do tej pracy trafnym określeniem będzie analiza historyczno-socjologiczna. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy rozdział jest konstrukcją teoretyczną. Składa się z dwóch podrozdziałów. Pierwszy porusza kwestie analizy przemian obyczajowych, wyjaśnia najważniejsze pojęcia związane z tematem pracy, a także przedstawia najważniejsze teorie ewolucji. Drugi podrozdział jest próbą analizy zjawiska rewolucji obyczajowej, w której 13 http://www.obop.com.pl/archive 9 głównym celem jest sformułowanie na nowo definicji owego zjawiska. W drugim rozdziale opisana jest rewolucja obyczajowa w Stanach Zjednoczonych oraz Europie Zachodniej (na przykładzie Niemiec i Szwecji). Konceptualizacja tejże pracy bowiem skupia się na odpowiedzi na pytanie: czy w Polsce w latach 70. doszło do rewolucji obyczajowej? Aby jednak móc odpowiedzieć na to pytanie, trzeba wiedzieć, jak ten proces przebiegał w innych krajach, by móc odnaleźć cechy charakterystyczne dla tego procesu również w Polsce. Trzeci rozdział stanowi pewne wprowadzenie do omawianej problematyki. Składa się on z dwóch rozdziałów. Pierwszy ma na celu wprowadzić czytelnika w nowe czasy gierkowskie, przedstawić drogę I sekretarza do władzy oraz jego „ekipy”, a także dokonać pokrótce przekroju społeczeństwa owych czasów ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży. Właśnie m ł o d z i e ż będzie głównym bohaterem tej pracy, gdyż przemiany, jakie w tamtych czasach zachodziły były adaptowane przede wszystkim przez młodych ludzi. Z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia zarówno na Zachodzie Europy, jak również w Polsce. Należy także pamiętać, że wszelkie nowe trendy, także kulturowe, a co za tym idzie obyczajowe w pierwszej kolejności były absorbowane przez miasto. Dopiero z czasem nowe wzory obyczajowe trafiały na wieś. Dlatego m i a s t o będzie głównym obszarem przemian obyczajowych, toteż życie w nim będzie motywem przewodnim tej pracy. Drugi podrozdział ma na celu przedstawić najważniejsze problemy życia codziennego w Polsce w latach 70. Chcę przybliżyć Państwu tę problematykę, gdyż to właśnie życie codziennego wraz z jego troskami było jedną z głównych przyczyn zmian, jakie nastąpią w tym okresie. W tej części pracy odwołam się także do współczesności. Chce bowiem pokazać, iż problemy, jakie wówczas nurtowały społeczeństwo, występują także w dzisiejszych czasach, w 10 nieco tylko zmienionej formie. Czwarty rozdział pokazuje przemiany obyczajowe w Polsce w dekadzie Gierka. Składa się on z pięciu podrozdziałów. Poruszą on kolejno takie aspekty jak zmiany w sposobie spędzania wolnego czasu, przemiany w modzie, nowy kształt kina i telewizji oraz ewolucje (a może rewolucję?) relacji międzyludzkich. Opisując jakiekolwiek zmiany w kraju czy to obyczajowe, polityczne, gospodarcze ważny jest punkt widzenia sfery rządzącej. W tym przypadku opisując zmiany obyczajowe, warto by również prześledzić punkt widzenia osób, które sprawowały wówczas władzę. Czy władza walczyła wszelkimi dostępnymi środkami, czy może ich stosunek wobec tego, co działo się w obyczajowości był obojętny? A może władza uznała, że te zmiany zmierzają w dobrym kierunku i dała ciche przyzwolenie na rozwój wypadków lub nawet im sprzyjała? Odpowiedzi na to pytanie udzieli nam piąty ostatni rozdział pracy. W zakończeniu potwierdzę swoje tezy zawarte w książce, ze szczególnym uwzględnieniem odpowiedzi na pytanie czy w Polsce dokonała się rewolucja obyczajowe, czy przemiany, jakie się wówczas dokonały były po prostu następstwami czasu. 11 Rozdział I Teoria badawcza Dana teoria jest tym bardziej przekonywująca, im większa jest prostota jej przesłanek, im więcej jest rodzajów zjawisk, jakie może z sobą połączyć, oraz im rozleglejszy jest obszar jej zastosowań. Albert Einstein 1.1 Problemy teoretyczne badań obyczajów. Teorie ewolucji. W każdej dziedzinie naukowej, ważne jest właściwe operowanie pojęciami charakterystycznymi dla danej dyscypliny naukowej. Jako że najważniejszą kwestią będzie analiza przemian obyczajowych, dlatego tak ważne jest prawidłowe zrozumienie definicji obyczaju. Termin ten jest różnie formułowany w zależności od tego, kto (przedstawiciel, jakiej dziedziny naukowej) podejmuję się próby sformułowania tego pojęcia. Bronisław Malinowski, etnolog definiuje obyczaj następującą: „Obyczaj (custom14) jest zestandaryzowanym (standardowym) sposobem zachowania się tradycyjnie narzuconego członkom społeczeństwa15”. Florian Znaniecki, socjolog uważa z kolei, iż „każdy obyczaj jest schematem postępowania, narzuconym członkom przez jakąś grupę społeczną (...)”16. Henryk Jankowski, filozof, z punktu widzenia etyki określał zaś obyczaje jako „powszechnie przyjętą w danym środowisku oraz tradycyjną formę zachowania się”17. Często zdarza się także, iż w sposób dowolny używamy pojęć: „zwyczaj”, „obyczaj”, „rytuał”, „obrzęd”, nie zdając sobie z tego sprawy, jak różnią się tę pojęcia pod względem semantycznym. Najważniejsza 14 custom (ang.) – obyczaj 15 J. Grad, Obyczaj a moralność, Poznań 1993, s. 12 16 Tamże. 17 Tamże. 12 jest tutaj różnica zakresowa. Z w y c z a j jest to indywidualna skłonność do określonych zachowań np. czytanie książki przed snem. O b y c z a j zaś jest zachowaniem preferowanym przez większą zbiorowość. Z r y t u a ł e m z kolei mamy do czynienia, gdy istnieje zespół czynności powtarzających się w ramach życia zbiorowego, w których występują przynajmniej trzy podstawowe elementy: określone formuły słowne, zgodność czynności z przyjętymi regułami oraz wyznaczone role zachowań dla poszczególnych osób. O b r z ę d jest natomiast zespołem czynności, których cechą charakterystyczną jest to, iż odbywają się przy pewnych, ważnych z punktu widzenia życia zbiorowego wydarzeń18. Badając przemiany obyczajowe (które zwykło ujmować się jako ciągłe pojawianie się i zanikanie działań obyczajowych), należy zdać sobie sprawę, iż zmiany tę mogę przyjąć formę kilku wariantów. Są to: (A) Tworzenie się nowej odmiany praktyki komunikacji obyczajowej bądź modyfikowanie i (lub) rozbudowywanie już istniejącej. (B) Zwiększanie się lub zmniejszanie wieloznaczności działań obyczajowych poprzez: (a) rozbudowywanie lub upraszczanie elementów czynnościowych (substratów fizycznych). (b) rozwijanie się bądź redukcje założeń semantyki. (C) Zmiany jakościowe dotychczasowego sensu działań obyczajowych przy jednoczesnym zachowaniu substrat fizycznego. (D) Przenikanie przekonań światopoglądowych, będącymi zarazem założeniami semantyki „wykorzenionych obyczajów”, do nowego obyczaju, często powiązanego z w gruncie rzeczy odmiennym 18 E. Ciupak, Kultura obyczajowa we współczesnej Polsce, [w:] Nowe obyczaje i obrzędy, red. T. Wieliczko, Warszawa 1977, s. 53-54. 13 systemem wierzeń. (E) Przekształcanie się elementów obyczaju w zwyczaje i odwrotnie. (F) Zmiany zakresu obowiązywania określonych czynności obyczajowych (przypadek ewolucji: obyczaj – zwyczaj). (G) Liberalizacja obyczaju: (a) w sposobie wykonywania regulowanych przezeń zachowań. (b) w zakresie jego przestrzegania (podejmowania działań obyczajowych). (H) Pojawienia się, trwanie bądź zanik światopoglądowego (w tym także moralnego) sankcjonowania obyczaju19. Ważnym elementem związanym z przemianami obyczajowymi jest c z a s. Wszelkie bowiem zmiany społeczne, a tym bardziej gwałtowne i głębokie wstrząsy, okresy ważne, cykle szybko kumulujących się zmian naruszają istniejący porządek czasowy, wprowadzając inny rytm życia zbiorowego. Przede wszystkim inne prawa czasowe rządzą w okresach stabilizacji. W życiu codziennym widać wówczas pewną regularność, sztywność, standaryzacje. Odmienne cechy zaś ma czas w okresach przełomowych, okresach intensywnych zmian (jak np. USA w czasie rewolucji obyczajowej). Możemy dostrzec wówczas nieregularność, spontaniczność, nieprzewidywalność i zmienne rytmy, odpowiadające kolejnym fazom napięć i następującym po nich okresom zwolnienia tempa wydarzeń (po przemianach obyczajowych w Polsce w dekadzie Gierka, daje się zauważyć takie zwolnienie tempa wydarzeń w latach 80.)20. W takich okresach według Elżbiety Tarkowskiej: 19 J. Grad, dz. cyt., s. 46-47. 20 E. Tarkowska, Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje, Warszawa 2002, s. 39. 14 (...) czas społeczny przestaje być zasadą porządkującą, którą był dotąd; powstaje sytuacja chaosu, z której dopiero stopniowo wyłoni się nowy porządek temporalny: nowe zasady rytmizacji życia społecznego, nowe zasady strukturalizacji czasu na odcinki ważne, puste oraz daty krytyczne, nowa waloryzacja dobrych (korzystnych) i złych (niebezpiecznych) odcinków czasu, nowe interpretacje początku czasu, nowe sposoby wartościowania przeszłości i przyszłości oraz ich relacji z teraźniejszością21. Problem ewolucji społeczno-kulturowej rozważał również Niklas Luhman, socjolog, który stworzył własną koncepcje ewolucji. Dowodzi on, iż: „mechanizmy zmienności” tkwią w procesie komunikacji oraz w formowaniu kodów i środków komunikacji. Wszystkie symbole zakładają swoje opozycje, tak że zawsze istnieje sposobność do działania w nowy sposób (pewien rodzaj „mutacji symbolicznej”). Sama natura komunikacji dopuszcza alternatywy, a ludzie czasem działają zgodnie z nimi, tworząc w ten sposób nowe rozwiązania. W gruncie rzeczy, w porównaniu z procesami mutacji biologicznej, zdolność systemów ludzkich do zmienności jest o wiele większa niż systemów biologicznych22. Luhman był przekonany, iż ewolucja społeczno-kulturowa pociąga za sobą zróżnicowanie w siedmiu znaczeniach tego terminu: 1. Ewolucja jest rosnącym różnicowaniem się od siebie systemów interakcyjnych, organizacyjnych i społeczeństwa. 2. Ewolucja pociąga za sobą wewnętrzne różnicowanie się tych trzech typów systemów. 3. Ewolucja pociąga za sobą rosnące różnicowanie się systemów społeczeństwa na dziedziny funkcjonalne, takie jak gospodarka, polityka, prawo, religia, rodzina, nauka i edukacja. 4. Różnicowanie funkcjonalne jest połączone (i jest rezultatem) rosnącego wykorzystania odrębnych środków komunikacji. 5. Podczas ewolucji dochodzi do wyraźnego różnicowania osób, ról, 21 Tamże. 22 J. Turner, Struktura teorii socjologicznej, Warszawa 2005, s. 76. 15 programów i wartości. 6. Ewolucja wiąże się z przechodzeniem przez trzy odrębne formy różnicowania: (a) segmentacje, (b) stratyfikacje, (c) różnicowanie funkcjonalne. 7. Różnicowanie ewolucyjne zwiększa złożoność systemu i jego relacji ze środowiskiem23. Warto jeszcze zwrócić uwagę na pewien model teoretyczny bardzo ważny z punktu widzenia omawianej problematyki. Chodzi o „model s p e n c e r o w s k i”. Jego istota opiera się na podkreślaniu roli ewolucji, a zatem zmian społecznych przebiegających stopniowo, ale przejawiających efekt kumulacyjny („ewolucja” w przeciwieństwie do „rewolucji”). Jest to istotne z punktu widzenia tej pracy. Jej celem jest bowiem znaleźć odpowiedź na pytanie, czy w latach 70. w Polsce dokonała się rewolucja obyczajów, czy mieliśmy do czynienia ze zmianami ewolucyjnymi. Przybliżmy wiec dokładniej charakter tego modelu. Proces ten często nazywany jest „dyferencjacją struktury” (różnicowaniem kultury). chodzi o przejście od tego, co proste, niewyspecjalizowane i nieformalne, do tego, co złożone, wyspecjalizowane i formalne. Modelem tym często posługiwali się socjologowie Emil Durkheim i Max Weber. Durkheim choć w wielu aspektach nie zgadzał się z Herbertem Spencerem (socjolog), to jednak poszedł w tym samym kierunku, opisując przemiany społeczne w kategoriach ewolucji. Wskazywał on na „mechaniczną solidarność” (solidarność wśród ludzi podobnych do siebie), która ustępowała bardziej złożonej „solidarności organicznej”, w której ludzie nawzajem się uzupełniają dzięki wzrastającemu podziałowi rzecz ujmując, Najprościej 23 Tamże, s.77-80. 16 pracy w społeczeństwie24. Weber z kolei unikał słowa „ewolucja”. Nie mniej jednak świat postrzegał jako proces tworzenia coraz bardziej złożonych i zdepersonalizowanych form organizacji społecznej takich jak biurokracja czy kapitalizm. Kilku naukowców m.in. socjolog Talcott Parsons dokonało syntezy poglądów wspomnianych wyżej dwóch myślicieli i stworzyli model m o d e r n i z a c j i. Opisuje on proces przemian jako rozwój mający swój początek wewnątrz społeczeństwa. Świat zewnętrzny zaś stanowi źródło bodźców inicjujących proces adaptacji. W ciągu kilku lat ewolucyjny model przemian społecznych został poddany ostrej krytyce. Nie zmieniło to jednak faktu, iż ma on nadal wielu zwolenników. Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, iż przemiany społeczne są wielotorowe, a nie jednotorowe25. Istnieje zatem wiele dróg przemian społecznych. Zadaniem badacza jest analiza tych dróg i wybranie tej najbezpieczniejszej. Co nie zwalnia go rzecz jasna z szukania innych dróg. A nawet łączenia kilku w celu stworzenia tej jednej optymalnej. Należy również zwrócić uwagę na to, w jaki sposób kształtują się nowe obyczaje. Otóż proces ten (w szczególności dotyczy wzorów obyczajowości laickich) należy rozpatrywać w czterech podstawowych układach: (A) człowiek – przyroda (w odniesieniu do zjawisk naturalnych). (B) człowiek – społeczeństwo (społeczeństwo rozumiane jako mikro i makrostruktury społeczne, a także instytucje państwowe, społeczne i gospodarcze). (C) człowiek – jego własna osobowość (stosunek do własnych sił 24 P. Burke, Historia i teoria społeczna, Warszawa 2000, s. 164-174. 25 Tamże. 17 wewnętrznych, ich organizacji i dezorganizacji). (D) człowiek – siły transcendentne (w odniesieniu do ludzi ortodoksyjnie wierzących w siły nadprzyrodzone)26. W każdym z tych układów możemy odnaleźć nowe obyczaje bądź takie, które dopiero się ukształtują. Oprócz tego w pierwszym układzie (człowiek – przyroda) proces laicyzacji obyczajów związany jest z technologiczną dziedziną nauki. W jej skład wchodzą obyczaje życia gospodarczego takie jak obyczaje pracy, produkcji, spożycia środków konsumpcyjnych oraz te, które wyrażają stosunek człowieka do przyrody. W drugim układzie mamy do czynienia z interakcją obyczajową. Jakikolwiek kontakt człowieka z drugim człowiekiem bądź grupą jest wyrażany poprzez reguły obyczajowe np. witanie się uznawanie społecznego prestiżu. W trzecim układzie obyczaj rozpatrujemy w kategoriach świadomości, traktując je jakoś coś w rodzaju schematów myślowych. Za pomocą nich jednostka dokonuje wyborów w ramach określonego systemu wartości. Jednostka wybiera zwykle wartości, które stanowią jego obiekt pożądania, pragnień i potrzeb. W układzie tym również występuje tzw. grupa odniesienia. Każda jednostka kieruję się pewnym systemem zachowań obyczajowych, będącym odbiciem struktury obyczajowej jego grupy odniesienia. Ze wszystkich tych wzorów jednostka jedne wybiera, inne znów odrzuca. Czasem przy wyborze wzorów może być także poddany pewnego rodzaju naciskom. Dajmy na to, ktoś bierze ślub kościelny nie z własnego wyboru, lecz pod wpływem nacisku rodziny bądź presji środowiska np. wiejskiego (słynne utarte powiedzenie „Co ludzie powiedzą”). W czwartym układzie problem obyczajowości ma natomiast wyłącznie charakter sakralny. Odnosi się bowiem tylko do życia religijnego. We wcześniejszych trzech układach użycie sformułowania 26 E. Ciupak, dz. cyt., s. 66. 18 obyczajowość sakralna miałoby charakter instrumentalny. W tym przypadku można bowiem mówić o desakralizacji obyczajów przejawiających się w tym, iż obyczaje występujące w sferze życia świeckiego wcześniej miały zabarwienie sakralne. W czwartym układzie mamy do czynienia z indywidualizowaniem się obyczajowości religijnej. Widać zatem, iż obyczaje niezależnie od punktu widzenia uwarunkowane są wieloma przemianami, jakie dokonały się i dokonują się w kulturze i w warunkach życia zbiorowego27. Analizując przemiany obyczajowe na jakimś obszarze, ważne jest znalezienie kryterium, za pomocą którego można określić właściwą dziedzinę faktów historycznych. Edward Ciupak, socjolog, wskazuję dwa kryteria, jakie badacz obyczajów w Polsce powinien brać pod uwagę. Po pierwsze stopień emancypacji obyczajowości spod wpływów religijnych – wówczas rozpatrujemy proces kształtowania się świeckiej obyczajowości. Po drugie stopień zanikania tradycyjnej chłopskiej obyczajowości i przejmowania przez lokalne, dawniej izolowane zbiorowości, modelu obyczajowości typowo wiejskiej28. Badając zmiany obyczajowe w Polsce, należy nade wszystko skupić uwagę na rodzinie. Rodzina bowiem w Polsce była zawsze k o l e b k ą kultury obyczajowej. Warto przy tej okazji odwołać się także do wiedzy z zakresu instytucji życia obyczajowego, zgromadzonych przez etnografów, antropologów oraz w szczególności socjologów. Sfera życia obyczajowego jest ściśle powiązana określonym kręgiem ludzi oraz konkretną sytuacją. Ten krąg i sytuacje zaś obejmują swym zasięgiem układy różnych płci, układy międzypokoleniowe oraz najczęściej układy rodzinne. 27 Tamże, s. 66-69. 28 Tamże, s. 50-51. 19 Wzory obyczajowe mogą być również rozpatrywane w odniesieniu do różnych stowarzyszeń i grup społecznych (zawodowych bądź towarzyskich). Integrują one bowiem grupy, wprowadzają minimum jednorodności w zachowaniu członków grupy, mają wpływ na ciągłość grupy oraz są łącznikiem pokoleniowym. Jak pisze E. Ciupak: „Zastępowanie jednego pokolenia przez drugie dokonuję się w procesie przyswojenia sobie przez młode pokolenie określonych wzorów obyczajowych”29. Wzory obyczajowe mogą być także rozpatrywane w odniesieniu do dwóch procesów, które miały również największy wpływ na kształt przemian kulturowych w Polsce. Chodzi tu o procesy industrializacji i urbanizacji. Pierwszy z nich d e z i n t e g r u j e wzory obyczajowe funkcjonujące w obrębie społeczności lokalnej. Drugi zaś r o z s z e r z a zasięg tychże wzorów poza granice miasta30. Analizując obyczajowość czy to jednostek, czy grup ważnym aspektem tej problematyki jest kwestia stylu życia31. Używając tego sformułowania, zwykle ma się na myśli pewien zakres zachowań jednostki bądź grupy, ściśle powiązane z jego (ich) usytuowaniem społecznym. Właśnie poprzez styl bycia bowiem manifestujemy swoje położenie społeczne, ułatwiając w ten sposób szeroko rozumianą lokalizację społeczną. W ujęciu A. Sicińskiego styl życia jest „empiryczną kategorią socjologicznej analizy zróżnicowania sposobów zachowania ludzkiego”. 29 Tamże, s. 52-53. 30 Tamże. 31 A. L. Kroeber (Style and Civilization, 1963) wskazał trzy zasadnicze kierunki, jakie można wyróżnić w definiowaniu określenia „styl”: styl jest czymś charakterystycznym, wyróżniającym oraz odnoszonym się do sposobu. Ten sam autor zwraca uwagę na to, iż o „stylu” można mówić tam, gdzie istnieje pewna swoboda wyboru, gdzie zachowania nie są całkowicie wymuszone; Za: A. Siciński, Problemy pojęciowe i teoretyczne, [w:] Styl życia. Koncepcje i propozycje, red. A. Siciński, Warszawa 1976, s. 15. 20 Doszukując się zmian obyczajowych stylu życia, ważne jest zrozumienie wpływu wzorów społecznych (aneks 1), które można scharakteryzować jako trwałe regularności zachowań, cechujące zbiorowości ludzkie. Należy jednak rozdzielić tą pojęcie na pewne podkategorię, a mianowicie na wzory uznawane w danej zbiorowości oraz praktykowane. Pierwsze z nich (tzw. wzorce) są pożądanymi ideałami zachowań. Drugie natomiast są rzeczywistymi regułami przestrzeganymi w społecznej praktyce. Cześć wzorów praktykowanych wyznaczona jest w danej zbiorowości odpowiednimi normami – wzorami kulturowymi. Inne zaś nie mają odpowiedników normatywnych. Są to tzw. standardy zachowań. Pomiędzy wzorcami, wzorami kulturowymi i standardami zachowań mogą istnieć współzależności. Najprościej rzecz ujmując, wzorce stanowią – z jednaj strony uogólnienie pewnego zakresu wzorów kulturowych, z drugiej zaś gdy już istnieją, są czymś w rodzaju matryc kształtujących wzory kulturowe. Standardy zachowań z kolei – jak twierdzi cześć badaczy tej problematyki – stanowią pozostałości dawnych wzorów kulturowych, które utraciły normatywną podstawę32. To jak wyglądał kształt stylu życia w latach 70., w dużej mierze było wynikiem procesów, jakie zachodziły w ostatnim trzydziestoleciu. Najkrócej rzecz ujmując, przed II wojną światową w Polsce występowało silne zróżnicowanie stylu życia ściśle powiązane ze zróżnicowaniem struktury klasowej. W PRL-u z kolei nastąpił ro z p a d dawnych stylów życia. W ich miejsce pojawiły się nowe tendencje i kryteria zróżnicowań. Czynniki najbardziej różnicującymi były: a) różnice między sytuacją ludzi mieszkających w miastach i na wsi, b) poziom życia, 32 A. Siciński, Problemy pojęciowe i teoretyczne..., s. 22-23. 21 c) różnice wykształcenia, d) różnice specjalizacji zawodowej33. Tak oto przedstawia się sytuacja, jeśli chodzi o teorie badań obyczajowości. W dalszej części rozdziału zostanie przedstawiona teoria szczególnego przypadku zmian obyczajowych – mianowicie rewolucji obyczajowej. 33 A. Siciński, Warunki przemian stylu życia we współczesnej Polsce, [w:] Styl życia. Koncepcje i propozycje, red. A. Siciński, Warszawa 1976, s. 182-183. 22 1.2 Teoria rewolucji obyczajowej Głównym celem tej części rozdziału jest próba przedstawienia zjawiska rewolucji obyczajowej w ujęciu teoretycznym. Korzystając z dorobku innych nauk humanistycznych takich jak chociażby socjologia, antropologia czy kulturoznawstwo spróbuję przedstawić zjawiska, które w moim przekonaniu były charakterystyczne dla rewolucji obyczajowej. W podsumowaniu podejmę próbę sformułowania własnej definicji rewolucji obyczajowej. Zanim jednak przejdziemy do omawiania zagadnienia, należy rozwiać pewne wątpliwości dotyczące nazewnictwa problematyki. Często zdarza się bowiem, iż pojęcie rewolucji obyczajowej jest używane naprzemiennie z pojęciem rewolucji seksualnej. Wielu uważa, że to dwie nazwy tego samego zjawiska. Nie można się temu dziwić, ponieważ nawet w słownikach czy encyklopediach możemy spotkać się taką sytuacją. Chcę zatem w tym momencie rozwiać wszelkie wątpliwości i jasno określić, iż rewolucja seksualna, to nie to samo co rewolucja obyczajowa. Jest ona jednym z ważniejszych elementów rewolucji obyczajowej, można by rzec jej spirytus movens. Rewolucja seksualna to przede wszystkim zmiany świadomości seksualnej społeczeństw. Rewolucja obyczajowa jest pojęciem o szerszym znaczeniu. W jej skład wchodzą takie elementy jak choćby przemiany obyczajowe w modzie, muzyce czy filmie. Zatem nie wolną nam używać tych pojęć naprzemiennie. Rewolucja seksualna jest bowiem elementem rewolucji obyczajowej, nie zaś odwrotnie. Twórcą samego pojęcia rewolucji seksualnej był Wilhelm Reich (1897-1957), asystent Zygmunta Freuda, dyrektor pierwszego w dziejach psychoanalitycznego zakładu naukowego. Po II wojnie światowej Reich stał się najbardziej znanym psychoanalitykiem w USA. 23 Wtedy właśnie postanowił koncepcję rewolucji seksualnej, opatrzyć aparatem naukowym Toteż stwierdził, że w naturze działa nieznana siła energetyczna, która znajduje się u podstaw każdego życia - tzw. orgon. Energetyczny potencjał orgonu zależał, według niego, od aktywności seksualnej człowieka. Takie choroby jak rak, epilepsja czy miażdżyca miały być jedynie następstwami naruszenia nieskrępowanego strumienia orgonu w organizmie34. Należy również sprecyzować kwestie nazewnictwa omawianego problemu. Czy rewolucja obyczajowa była faktem historycznym? Nie ulega wątpliwości, że tak, ale i tu musimy sprecyzować zagadnienie. Otóż Alojzy Zielecki, dydaktyk historii uważa, iż: Faktem historycznym jest konstrukcja szczegółowa lub szersza, stworzona przez historyka dla ukazania cząstki minionej rzeczywistości. W rozumieniu potocznym to wydarzenie, które zaistniało w przeszłości, element wiedzy historycznej35. Otóż fakt historyczny nie jest pojęciem jednorodnym. Wyróżniamy fakty w postaci w y d a r z e ń, które opisuję przeszłość w wąskim zakresie np. akt kapitulacji, zgon ważnej osobistości, podpisanie przymierza. Następną grupą faktów są z j a w i s k a, które mają szerszy zakres chronologiczny (podanie skrajnej daty) i przestrzenny (zmiany miejsc). Cechuję je szersza interpretacja. Trzecim rodzajem faktów są p r o c e s y. Zawierają one wydarzenia i zjawiska o znamiennych następstwach, które zachodzą w szerokich granicach czasowych i przestrzennych. Zatem mówienie o rewolucji obyczajowej jako o wydarzeniu jest zbytnim uproszczeniem. Według mnie bardziej odpowiednim określeniem jest proces rewolucji obyczajowej lub ewentualnie zjawisko. 34 A. Miłek, Mity rewolucji seksualnej, adonai.pl (19 września 2010). 35 A, Zielecki, Wprowadzenie do dydaktyki historii, Kraków 2007, s. 66. 24 Rewolucje obyczajową zwykle umiejscawia się w Stanach Zjednoczonych jako okres przemian zachodzących w społeczeństwie w latach 60. i 70. Rzeczywiście w USA zjawisko to było najlepiej widoczne. Miało również najbardziej idące skutki. Jednak proces ten nie ogranicza się tylko do terytorium Stanów Zjednoczonych. Rewolucja obyczajowa dała o sobie znać również w innych krajach, także w Europie. Nie można także mówić o jednej rewolucji obyczajowej, która opanowała ówczesne kraje. W każdym kraju rewolucja była odpowiedzią na panującą sytuacje polityczną, społeczną bądź ekonomiczną. Można natomiast wskazać elementy wspólne dla tych przemian bowiem takowe zaistniały. Zarówno przyczyny, jak i skutki tych przemian były podobne, jednak mówienie o jednej rewolucji jest zbytnim uproszczeniem problemu. Również mówienie, iż w s z y s t k o zaczęło się dopiero w latach 60. - jest zbyt daleką idącym spłaszczeniem problemu. Rewolucja obyczajowa była bowiem skutkiem procesów, które rozpoczęły się na początku XX wieku. Hugh Hefner, założyciel „Playboya”, wskazuje właśnie początek XX wieku jako okres przebudzenia seksualnego epoki. Było to związane z trzema procesami, które wtedy się rozpoczęły. Miały one niebagatelny wpływ na przemiany w kwestii seksualności. Po pierwsze i chyba najważniejsze rozpoczął się wówczas proces u r b a n i z a c j i. Przemieszczanie się Amerykanów ze wsi do miast wyzwoliło ludność „z ograniczeń i oków prowincjonalnej moralności”. Nastąpiło wymieszanie klas społecznych, ras i religii w dużych miastach. Po drugie rozwój k o m u n i k a c j i, a co za tym idzie nowe środki lokomocji takie jak tramwaje, pociągi, automobile czy aeroplany pozwalały na wyprawę poza miejsce zamieszkania. Przed końcem XIX wieku granice seksualne jednostki wyznaczała odległość, jaką mógł przebyć człowiek pieszą lub ewentualnie konno w ciągu jednego dnia. Rozwój 25 komunikacji zlikwidował to terytorialne więzienie. I po trzecie nastąpił rozwój środków m a s o w e g o p r z e k a z u. Dzięki nim marzenia seksualne przybrały formę wizualną. Dzięki nowym gazetom coraz większej dostępności radia i filmu a w dalszej perspektywie telewizji i Internetu – seks i wszystko, co się z nim wiąże, zaczął powoli przenikać całe społeczeństwo amerykańskie36. Jak zatem widać, sam początek rewolucji seksualnej nie wiązał się z jednym wydarzeniem, lecz z wieloma procesami zachodzącymi w społeczeństwie. Można wskazać pewne punkty zapalne, jakim niewątpliwie był raport Kinseya (o nim szerzej w dalszej części książki). Jednak początku rewolucji musimy szukać znacznie wcześniej. Marek Czachorowski, publicysta jest z kolei przekonany, iż początek rewolucji seksualnej należy powiązać z wybuchem rewolucji październikowej. Pierwszym, który posłużył się tym hasłem był Batkins, dyrektor Moskiewskiego Instytutu Higieny Społecznej, autor broszury Rewolucja seksualna w Związku Radzieckim. Nad wszystkim miał sprawować pieczęć sam Lenin, który jasno określił, iż: „Komunizm nie powinien przynieść ascetyzmu, ale radość życia i energię życiową przez wypełnione miłością życie”37. Lenin w celu oswobodzenia tej miłości - zgodnie zresztą z wytycznymi Engelsa – postanowił zmienić prawodawstwo dotyczące małżeństwa. W końcu jak można prowadzić swobodne życie seksualne w okowach monogamicznego związku małżeńskiego. 19 i 20 grudnia 1917 roku wprowadzone zostały dekrety „O rozwiązaniu małżeństwa” i „O cywilnym małżeństwie, dzieciach i rejestracji małżeństwa”. W 1918 roku zaś zatwierdzono kodeks rodziny i małżeństwa, który był w ogóle pierwszym sowieckim kodeksem. Prawa te praktycznie uczyniły instytucję małżeństwa tylko formalnością. 36 H. Hefner, Przedmowa, [w:] J. Petersen, Stulecie Seksu. Historia rewolucji seksualnej 1900-1999 według „Playboya”, Poznań 2002, s. 9-11. 37 Cyt. za: M. Czachorowski, Wiek rewolucji seksualnej, Warszawa 1999, s. 14. 26 Zniesiono ślub kościelny. Wprowadzono rozwód, który można było uzyskać bardzo łatwo, nawet korespondencyjnie, za niewielką opłatą i bez zawiadamiania drugiej strony38. Elementem komunistycznej rewolucji seksualnej była też pierwsza w historii świata legalizacja aborcji (18 listopada 1920 roku), co miało wyzwolić seksualną przyjemność. Tylko w jednym moskiewskim szpitalu w ciągu roku dokonywano na początku lat dwudziestych 50 tys. aborcji. Należy również zauważyć, iż Europa Zachodnia i USA zostały wyprzedzone przez ZSRR także w popularyzacji homoseksualizmu. W latach dwudziestych zniesiono odnośne carskie zakazy prawne i ta nowa sytuacja obowiązywała aż do czerwca 1934 roku. Ponieważ prawo kształtuje obyczaje (jak zwracał uwagę już Arystoteles), wyzwolono w ten sposób całą falę zjawiska homoseksualizmu. W ZSRR nie zapomniano również o konieczności zmiany mentalności i sytuacji kobiet w społeczeństwie, jak również w rodzinie. W tym celu Lenin pisał w artykule Wielka inicjatywa: Kobieta jest wciąż jeszcze niewolnicą domową, mimo wszystkie wyzwalające ją ustawy, przytłaczają, dusi, ogłupia, poniża drobne gospodarstwo domowe, które przykuwają do rondli i pieluch, trwoni jej pracę na roboty barbarzyńsko nieprodukcyjne, drobne, denerwujące, przytępiające, ogłupiające. Prawdziwe wyzwolenie kobiety, prawdziwy komunizm, rozpocznie się dopiero tam i dopiero wtedy, gdzie i kiedy rozpocznie się walka masowa (kierowana przez posiadający władzę państwową proletariat) przeciw temu drobnemu gospodarstwu domowemu, a raczej jego masowa przebudowa w wielkie gospodarstwo socjalistyczne. (...) Stołówki publiczne, żłobki, przedszkola - oto przykłady tych pierwszych pędów (komunizmu), oto te proste, powszednie środki, niemające w sobie nic pompatycznie krasomówczego, uroczystego, które zdolne są faktycznie wyzwolić kobietę i faktycznie zdolne są zmniejszyć i znieść nierówność, jaka zachodzi między nią a mężczyzną pod względem roli w produkcji społecznej i w życiu społecznym39. Istotne jest również to, iż w drugiej połowie XX wieku dokonała się z m i a n a modelu rodziny. Przed industrializacją rodzina stanowiła 38 Tamże. 39 Cyt. za: Tamże, 15-16.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ewolucja czy rewolucja obyczajowa w dekadzie Gierka?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: