Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00102 009832 7505976 na godz. na dobę w sumie
Ewolucyjna filozofia prawa - ebook/pdf
Ewolucyjna filozofia prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 216
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1861-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka Ewolucyjna filozofia prawa wpisuje się w naturalistyczny nurt badań nad zjawiskami normatywnymi.

Jej celem jest naszkicowanie, w oparciu o osiągnięcia teorii ewolucji, odpowiedzi na klasyczne pytania filozofii prawa: pytanie ontologiczne - o naturę prawa, pytanie teleologiczno-aksjologiczne - o pożądane cele prawa, pytanie normatywne - o źródła normatywności norm prawnych i o ich siłę motywującą.
Punktem wyjścia prowadzonych w książce analiz jest rekonstrukcja ewolucyjnej wizji natury ludzkiej; wizja ta stanowi podstawę odpowiedzi na wspomniane pytania. Oto niektóre wnioski tych analiz: prawo jest bytem emergentnym 'osadzonym' w naszych kooperatywnych dyspozycjach wykształconych przez dobór naturalny, wartościami szczególnie dobrze harmonizującymi z ewolucyjną wizją natury ludzkiej są wartości charakterystyczne dla liberalizmu społecznego, rudymentarna postać naszego poczucia sprawiedliwości - jednej z predyspozycji skłaniających nas do działań zgodnymi z normami prawnymi - jest adaptacją biologiczną.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Nauki społeczne pod wieloma względami przypominają nauki przyrodnicze we wczesnym stadium ich historycznego rozwoju – w fazie historii naturalnej, czyli głównie nauki opisowej. Wykorzystując bogaty zasób informacji, dokonały systematyzacji i klasyfikacji zjawisk społecznych. Odkryły zaskakujące wzory zachowań grupowych i z powodzeniem odtworzyły liczne przykłady wzajemnego oddziaływania historii i ewolucji kultury. Jednak nie zaproponowały, jak dotąd, przyczynowych wyjaśnień, które obejmowałyby zjawiska z różnych poziomów organizacji materii, od społeczeństwa aż po umysł i mózg. Dopóki się tego nie podejmą, nie będą dysponować teorią naukową z prawdziwego zdarzenia. Edward O. Wilson, Konsiliencja. Jedność wiedzy, tłum. J. Mikos, s. 286  Ewolucyjna filozofia prawa 6 Spis treści Spis treści Podziękowania ...............................................................................................9 Wprowadzenie .............................................................................................11 Rozdział 1 Ewolucyjna wizja natury ludzkiej ...............................................................19 1. Problemy z rekonstrukcją ewolucyjnej wizji natury ludzkiej .......................19 2. Klasyfikacja wizji natury ludzkiej ................................................................20 2.1. Dominujący motyw moralny ................................................................21 2.2. Dominujący sposób działania ..............................................................26 2.3. Klasyfikacja ..........................................................................................3 3. Teoria ewolucji ............................................................................................38 3.1. Ogólna teoria ewolucji .........................................................................39 3.2. Teorie środkowego poziomu ................................................................43 3.3. Psychologia ewolucyjna ........................................................................0 3.4. Ewolucyjna teoria gier ..........................................................................60 4. Ewolucyjna wizja natury ludzkiej ................................................................61 4.1. Dominujący motyw moralny w świetle teorii ewolucji .........................61 4.2. Dominujący sposób działania w świetle teorii ewolucji .......................3 4.3. Ewolucyjna wizja natury ludzkiej: naturalistyczna czy nienaturalistyczna? .........................................................................83 5. Wnioski .......................................................................................................86 Rozdział 2 Pytanie ontologiczne ...................................................................................8 1. Pytanie ontologiczne a problem genezy prawa ...........................................8 2. Trzy modele genezy prawa ..........................................................................89 2.1. Model Hobbesowski ............................................................................89 2.2. Model Hayekowski ..............................................................................90 2.3. Model Darwinowski .............................................................................94  Ewolucyjna filozofia prawa 3. Ontologie prawa implikowane przez modele genezy prawa .......................9 4. Ocena modeli genezy prawa z perspektywy teorii ewolucji ........................99 5. Od prawa prymitywnego do nieprymitywnego .........................................103 5.1. Ujęcie funkcjonalne ...........................................................................103 5.2. Ujęcie kauzalne ..................................................................................106 6. Wnioski .....................................................................................................10 Rozdział 3 Pytanie teleologiczno-aksjologiczne ........................................................109 1. Teoria ewolucji a cele prawa ......................................................................109 2. Charakterystyka koncepcji filozoficzno-politycznych ...............................112 3. Relacje między koncepcjami filozoficzno-politycznymi a wizjami natury ludzkiej na gruncie metateorii aksjologiczno-antropologicznej ................11 4. Ewolucyjna wizja natury ludzkiej a konkretne problemy społeczne .........12 5. Wnioski .....................................................................................................133 Rozdział 4 Pytanie o normatywność ...........................................................................134 1. Trzy wglądy teorii ewolucji w kontekście pytania o normatywność ...........134 2. Skłonność do posłuszeństwa wobec władzy ..............................................13 3. Poczucie sprawiedliwości ..........................................................................138 3.1. Pojęcie sprawiedliwości ......................................................................138 3.2. Dwie postacie poczucia sprawiedliwości: rudymentarna i autentyczna ......................................................................................141 3.3. Rudymentarne poczucie sprawiedliwości jako adaptacja biologiczna .........................................................................................142 3.4. Od rudymentarnego do autentycznego poczucia sprawiedliwości ....1 4. Zdolności poznawcze ................................................................................19 4.1. Teoria umysłu .....................................................................................19 4.2. Zdolność do wydawania sądów normatywnych .................................160 4.3. Moduł normatywny ............................................................................161 5. Wnioski .....................................................................................................164 Epilog Ewolucyjna filozofia prawa na tle tradycyjnych nurtów filozofii prawa ..........................................................................................................16 1. Tradycyjne nurty filozofii prawa a nurt ewolucyjny ...................................16 2. Obszary dalszych badań w ramach ewolucyjnej filozofii prawa ................14 Literatura ...................................................................................................1 Indeks osób ................................................................................................19 Indeks rzeczowy ........................................................................................207 8 Spis treści Podziękowania Większa część tej książki powstała w czasie mojego pobytu na stypendium Maxa Webera w European University Institute we Florencji. Znakomity uniwer- sytet w wyjątkowym mieście: trudno wyobrazić sobie lepsze warunki do pracy naukowej. Chciałbym w tym miejscu bardzo serdecznie podziękować Wojcie- chowi Sadurskiemu i Giovanniemu Sartorowi – profesorom z European Uni- versity Institute – za wielką życzliwość okazaną mi podczas mojego pobytu we Florencji oraz za wiele cennych uwag na temat fragmentów tej książki (zwłasz- cza dotyczących filozofii Friedricha A. von Hayeka) prezentowanych przeze mnie w European University Institute. W sposób szczególny chciałbym podziękować profesorom Jerzemu Stelma- chowi i Tomaszowi Gizbertowi-Studnickiemu za wprowadzenie mnie w arkana fi- lozofii prawa oraz za wspieranie mnie w realizowaniu moich naukowych pasji. W sposób szczególny pragnę także podziękować Bartkowi Brożkowi za liczne i inspirujące dyskusje, w toku których kształtowało się wiele pomysłów prezentowanych w tej książce. Dziękuję także Bartowi Du Laing i Oferowi Rabanowi za przeczytanie an- gielskiej wersji tej książki i dostarczenie mi wielu wartościowych uwag. Dziękuję także za wnikliwe komentarze uczestnikom seminarium Znaturalizowane nauki normatywne prowadzonego w ramach Centrum Kopernika Badań Interdyscy- plinarnych, na którym dyskutowano angielską wersję tej książki. Niniejsza książka jest oparta na angielskim manuskrypcie, który ukaże się w wydawnictwie Edward Elgar, pod tytułem Evolutionary Theory and Legal Phi- losophy. Chciałbym w tym miejscu podziękować wydawnictwu Edward Elgar za wyrażenie zgody na jego tłumaczenie. Dziękuję także Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej za wsparcie finansowe w postaci stypendium „Homing” (na lata 2008–2010). Najserdeczniej, za zbyt wiele rzeczy, aby można było je tutaj wymienić, pragnę podziękować Irem Aki oraz moim Rodzicom. Wojciech Załuski 9 Ewolucyjna filozofia prawa 10 Wprowadzenie Wprowadzenie Główna teza niniejszej książki sformułowana ostrożnie mówi, że teoria ewolucji1, poprzez wizję natury ludzkiej, jaką implikuje, może być przydatna w analizie wielu problemów filozoficzno-prawnych. Natomiast sformułowana odważnie mówi, że teoria ewolucji może być podstawą budowy nowego – ewo- lucyjnego – nurtu w filozofii prawa. Dla uzasadnienia owej tezy głównej w pierw- szym sformułowaniu wystarczy ogólny argument, że jest ona oczywista, bo jest wnioskiem wynikającym z dwóch oczywistych przesłanek. Oto te przesłanki. Pierwsza stwierdza, że mechanizmy psychiczne leżące u podstaw naszych zacho- wań mogą być zrozumiane tylko przez odwołanie się do teorii ewolucji, ponie- waż są produktem doboru naturalnego. Druga stwierdza, że prawo jest przede wszystkim narzędziem kształtowania ludzkich zachowań. Wnioskiem wynika- jącym z tych dwóch przesłanek jest teza, że filozoficzna refleksja nad prawem jako narzędziem kształtowania ludzkich zachowań musi uwzględniać w sze- rokim zakresie teorię ewolucji. Dla uzasadnienia owej tezy głównej w drugim sformułowaniu potrzebny jest argument bardziej złożony: po pierwsze, należy podać definicję „nurtu filozoficzno-prawnego”, po drugie zaś, trzeba wykazać, że „ewolucyjny nurt w filozofii prawa” czy „ewolucyjna filozofia prawa” speł- nia tę definicję. Niniejszą książkę można potraktować jako rozwinięcie tego ar- gumentu. Proponuję w niej zdefiniować „nurt filozoficzno-prawny” jako zbiór dobrze wypracowanych odpowiedzi na następujące (powiązane ze sobą) czte- ry pytania: 1 Rozumiana w tej książce szeroko – jako ogólna teoria ewolucji (teoria doboru naturalnego i teoria doboru płciowego), teorie środkowego poziomu (teoria altruizmu wzajemnego, teoria inwestycji rodzicielskiej i teoria konfliktu między rodzicami i potomstwem) oraz ewolucyjne perspektywy na ludzkie zachowanie oparte na ogólnej teorii ewolucji i teoriach środkowego poziomu (psychologia ewolucyjna, socjobiologia, ekologia behawioralna, teoria genetyczno- -kulturowej koewolucji). 11 Ewolucyjna filozofia prawa (1) Pytanie ontologiczne: czym jest prawo, tj. jaka jest natura prawa? (2) Pytanie teleologiczno-aksjologiczne: jakie są główne cele prawa i jak mogą być one osiągnięte? (3) Pytanie o normatywność, które ma dwa aspekty: (a) aspekt normatywny: jakie są źródła normatywnego aspektu prawa, tj. faktu, że normy prawne stanowią racje działania? (b) aspekt motywacyjny: jakie jest wyjaśnienie faktu, że normy prawne sta- nowią motywy ludzkich działań, tj. że ludzie działają zgodnie z norma- mi prawnymi? (4) Pytanie metodologiczno-epistemologiczne: jakie metody są szczególnie efek- tywne w analizie prawa? W kolejnych rozdziałach próbuję uzasadnić tezę, że teoria ewolucji do- starcza nietrywialnych odpowiedzi na pytanie ontologiczne, pytanie teleologicz- no-aksjologiczne oraz pytanie o normatywność. Jeśli teza ta jest trafna, oznacza to, że można mówić o odrębnym – ewolucyjnym – nurcie w filozofii prawa (od- powiedź, jakiej ewolucyjna filozofia prawa udziela na pytanie metodologiczno- -epistemologiczne, jest oczywista: szczególnie efektywną metodą badania pra- wa jest teoria ewolucji). Zanim przedstawię szkic tez szczegółowych niniejszej książki, tj. odpowiedzi, jakie – w moim przekonaniu – teoria ewolucji sugeru- je na powyższe pytania definiujące „nurt filozoficzno-prawny”, chciałbym po- święcić kilka słów ogólniejszej kwestii – zastosowaniu teorii ewolucji w naukach społecznych. Jak wiadomo, przez długi czas wśród przedstawicieli nauk społecznych pa- nował silny sceptycyzm co do przydatności teorii ewolucji w obszarach ich ba- dań; przedstawiciele nauk prawnych nie stanowili tutaj wyjątku. Sceptycyzm ten można wytłumaczyć trzema faktami. Po pierwsze, niektóre próby zastosowania teorii ewolucji w naukach społecznych były metodologicznie wadliwe, ponie- waż ignorowały różnicę między opisowym a normatywnym poziomem dyskur- su. Po drugie, niektóre próby zastosowania teorii ewolucji w naukach społecz- nych prowadziły do wniosków sprzecznych z naszymi elementarnymi intuicjami etycznymi (np. wniosków uzasadniających społeczne i ekonomiczne nierówno- ści, nierówność płci, eugenikę czy rasizm). Oba te fakty są zresztą ściśle powią- zane, ponieważ owe nieetyczne wnioski były zazwyczaj konsekwencją pomija- nia różnicy między opisowym a normatywnym poziomem dyskursu. Po trzecie, ewolucyjna teza, że umysł ludzki składa się z wrodzonych dyspozycji, będących biologicznymi adaptacjami, jest sprzeczna z dominującym w wieku dwudziestym w naukach społecznych poglądem, że umysł ludzki jest kształtowany niemal cał- 12 Wprowadzenie kowicie przez wpływy środowiskowe i społeczne (ten pogląd – nowoczesna in- karnacja Lockowskiej doktryny tabula rasa – jest nazywany niekiedy „Standar- dowym Modelem Nauk Społecznych”2). Wynika z powyższego, że jeśli próby zastosowania teorii ewolucji w naukach społecznych będą dokonywane w spo- sób metodologicznie odpowiedzialny (m.in. bez zamazywania różnicy między opisowym a normatywnym poziomem dyskursu) oraz jeśli „Standardowy Mo- del Nauk Społecznych” przestanie być uznawany za niekwestionowalny, wspo- mniany sceptycyzm powinien osłabnąć. W istocie, w ostatnich dwudziestu la- tach można zaobserwować wśród przedstawicieli nauk społecznych wzrost zain- teresowania teorią ewolucji. Coraz więcej spośród nich próbuje stosować teorię ewolucji w swoich obszarach badań3; przedstawiciele nauk prawnych znów nie stanowią tutaj wyjątku4. Niniejsza książka wpisuje się w ten nurt. Jeśli miałbym określić główną różnicę między nią a innymi pracami wykorzystującymi teorię ewolucji w analizie prawa, wskazałbym na to, że jest ona skoncentrowana w ca- łości na kwestiach filozoficzno-prawnych, a nie – jak przeważająca większość wspominanych prac – na konkretnych problemach społecznych. Z jednym wy- jątkiem (punkt 4 rozdziału 3) niniejsza książka nie zajmuje się więc problemem zastosowania teorii ewolucji w analizie konkretnych problemów społecznych. To, co mógłbym napisać na temat tego typu zastosowania teorii ewolucji, mogłoby bowiem mieć jedynie charakter streszczenia prac innych badaczy. W pozostałej części wprowadzenia omówię główne tezy poszczególnych rozdziałów. W rozdziale 1, Ewolucyjna wizja natury ludzkiej, przedstawiam kilka ele- mentarnych informacji na temat teorii ewolucji oraz próbuję zrekonstruować wizję natury ludzkiej implikowaną przez tę teorię. Definiuję wizję natury ludz- kiej jako odpowiedź na dwa pytania: o dominujący moralny motyw naszych dzia- 2 The Standard Social Science Model; zob. Tooby, Cosmides 1992. 3 Por. np. Hirshleifer 1977, Alexander 1979, Alexander 1987, Ardrey 1997, Arnhart 1995, Arnhart 1998, Katz 2002, Masters 1989, Masters 1992, Crawford, Salmon 2004. 4 Zwłaszcza uczeni skupieni wokół The Society for Evolutionary Analysis in Law (SEAL) oraz The Gruter Institute for Law and Behavioural Research, a także przedstawiciele Law and Eco- nomics usiłujący wypracować solidniejsze podstawy antropologiczne dla ekonomicznego po- dejścia do prawa.  Rzecz jasna, nie znaczy to, że tematyka filozoficzno-prawna nie była podejmowana w tych pracach. W wielu spośród nich można znaleźć bardzo inspirujące rozważania poświęcone tej tematyce. Zob. np. Beckstrom 1989, Cosmides, Tooby 2006, Du Laing 2008, Elliott 1985, Elliott 199, Fikentscher, McGuire1994, Gruter, Bohannan 1982, Gruter 1992, Hirshleifer 1982, Hoffman, Goldsmith 2004, Masters 1989, Jones 1997a, Jones 2001a, Jones 2001b, Jones 2005, Jones, Goldsmith 2005, Parekh 2002, Robinson, Kurzban, Jones 2007, Strahlen- dorf 1992. 13 Ewolucyjna filozofia prawa łań oraz o dominujący sposób naszych działań. Pierwsze z pytań generuje cztery poglądy: ludzie są prawdziwie moralni, ludzie są wąsko altruistyczni, ludzie są egoistyczni, ludzie są złośliwi (niemoralni). Drugie z pytań generuje dwa poglą- dy: ludzie są doskonale roztropni, ludzie są niedoskonale roztropni. Łącząc od- powiedzi na powyższe pytania, otrzymujemy osiem wizji natury ludzkiej. Obok tych wizji należy wymienić wizję sui generis, która zakłada, że nie istnieje natura ludzka, czyli że umysł ludzki jest niemal całkowicie kształtowany przez czynniki środowiskowe i społeczne. Ta wizja to wspomniany wyżej „Standardowy Model Nauk Społecznych”. Klasyfikację wizji natury ludzkiej uzyskaną w efekcie połą- czenia odpowiedzi na pytania o dominujący moralny motyw i dominujący spo- sób działań można wzbogacić, doprecyzowując, czy dana wizja natury ludzkiej jest naturalistyczna czy nienaturalistyczna. Nienaturalistyczne wizje zakładają, że umysł ludzki wykracza poza świat przyrody i dlatego nie może być w pełni wyjaśniony za pomocą metod naukowych. Naturalistyczne wizje zakładają, że umysł ludzki jest częścią świata przyrody, i dlatego, przynajmniej co do zasady, może być w pełni wyjaśniony za pomocą metod naukowych. Naturalistyczne wizje mogą wystąpić w wariancie silnym, słabym i pośrednim. Wariant silny za- kłada, po pierwsze, że nie istnieje różnica jakościowa między ludźmi a zwierzę- tami, oraz, po drugie, że przeważająca większość naszych działań daje się wy- jaśnić na gruncie biologii, tj. że nasza zdolność do abstrakcyjnego myślenia oraz czynniki kulturowe odgrywają jedynie subsydiarną rolę w kształtowaniu naszych działań. Wariant słaby zakłada, po pierwsze, że istnieje różnica jakościowa mię- dzy ludźmi a zwierzętami, oraz, po drugie, że wiele naszych działań nie daje się wyjaśnić na gruncie biologii, tj. że nasza zdolność do abstrakcyjnego myślenia oraz czynniki kulturowe odgrywają istotną rolę w kształtowaniu naszych dzia- łań. Wariant pośredni przyjmuje jedną z tez wariantu silnego (np. tezę o braku jakościowej różnicy między ludźmi i zwierzętami) i jedną z tez wariantu słabego (np. tezę o istotnej roli czynników kulturowych w kształtowaniu naszych dzia- łań). Argumentuję, że teoria ewolucji implikuje wizję natury ludzkiej, zgodnie z którą ludzie są wąsko altruistyczni i niedoskonale roztropni (nazywam tę wi- zję „umiarkowanie optymistyczną”). Ponadto bronię tezy, że ewolucyjna wizja natury ludzkiej jest naturalistyczna w wariancie słabym. W rozdziale 2, Pytanie ontologiczne, badam, jaką odpowiedź na pytanie o naturę prawa sugeruje teoria ewolucji. Ponieważ pytanie ontologiczne jest powiązane z pytaniem o genezę prawa (gdyż – jak argumentuję – różne mode- le genezy prawa implikują różne poglądy na temat natury prawa), moja analiza polega na prezentacji trzech modeli genezy prawa – nazywam je „Hobbesow- skim”, „Hayekowskim”, i „Darwinowskim” – oraz na zbadaniu, który z nich jest 14 Wprowadzenie w świetle teorii ewolucji najbardziej przekonujący. Model Hobbesowski opiera się na trzech założeniach: (1) ludzie nie mają kooperatywnych dyspozycji – są egoistyczni; (2) stan natury, tj. stan społeczeństw przedpaństwowych, był stanem społecznego chaosu, w którym ludzie bezskutecznie próbowali realizować swoje egoistyczne cele; (3) geneza prawa tkwi w umowie społecznej i jest równoczesna z genezą państwa. Model Hobbesowski implikuje, że prawo nie jest wyrazem naszych naturalnych, kooperatywnych dyspozycji. Jest wynalazkiem egoistycz- nych – ale racjonalnych – jednostek, zapewniającym porządek społeczny i tym samym służącym skuteczniejszej realizacji ich interesów. Model Hayekowski opiera się na następujących założeniach: (1) nasze naturalne dyspozycje są ko- lektywistyczne; (2) stan natury, tj. stan społeczeństw przedpaństwowych, nie był stanem chaosu, lecz stanem porządku społecznego; (3) istnieje jakościowa róż- nica między prawem prymitywnym (prawem społeczeństw przedpaństwowych) a nowoczesnym prawem nieprymitywnym: prawo prymitywne jest wyrazem na- szych kolektywistycznych instynktów, podczas gdy prawo nowoczesne jest na- rzędziem służącym tłumieniu tych instynktów, a więc przeciwdziałania ważnej części natury ludzkiej powstałej w wyniku procesu ewolucji biologicznej. Wresz- cie model Darwinowski zakłada, że: (1) ludzie są wąsko altruistyczni; (2) stan natury, tj. stan społeczeństw przedpaństwowych, nie był stanem chaosu, lecz stanem porządku społecznego; (3) wszystkie rodzaje prawa – zarówno prymi- tywne, jak i nieprymitywne – można rozumieć jako wyraz naszych naturalnych, kooperatywnych dyspozycji oraz mechanizm wspierający te dyspozycje i posze- rzający zakres ich funkcjonowania. Argumentuję, że nazwa „model Darwinow- ski” jest właściwie dobrana, tj. że model ten jest w świetle teorii ewolucji najbar- dziej przekonujący. W części analizy poświęconej ontologii prawa bronię tezy, że z perspektywy teorii ewolucji prawo jest bytem emergentnym, bezpośrednio superweniującym na społecznych praktykach kooperacji, a pośrednio – czy osta- tecznie – na naszych naturalnych, kooperatywnych dyspozycjach. W rozdziale 3, Pytanie teleologiczno-aksjologiczne, argumentuję, że teo- ria ewolucji może pomóc w określeniu głównych celów prawa, tj. wartości, ja- kie prawo powinno realizować. W kontekście tego pytania teorii ewolucji moż- na użyć na dwa, zasadniczo odmienne, sposoby. Po pierwsze, można próbować „przejść” z empirycznej przesłanki, że ewolucja przebiega zgodnie z zasadą prze- trwania i reprodukcji najlepiej dostosowanych, do etycznego wniosku, iż przetrwa- nie i reprodukcja najlepiej dostosowanych są dobre, i dlatego powinny być ce- lem prawa. Ten sposób jest nieakceptowalny, ponieważ pomija różnicę między opisowym a normatywnym poziomem dyskursu oraz prowadzi do wniosków sprzecznych z naszymi elementarnymi intuicjami etycznymi. Drugi sposób – 1 Ewolucyjna filozofia prawa bardziej wyrafinowany – polega na zrekonstruowaniu ewolucyjnej wizji natury ludzkiej oraz na zastanowieniu się, u podstaw jakich koncepcji filozoficzno-po- litycznych tkwi owa wizja, czy – ujmując rzecz równoważnie – z jakimi koncep- cjami polityczno-filozoficznymi wizja ta jest spójna. A zważywszy że każda kon- cepcja filozoficzno-polityczna wyznacza mniej lub bardziej bezpośrednio cele prawa, można powiedzieć, że teoria ewolucji, poprzez to, iż wpływa na wybór koncepcji polityczno-filozoficznych, wpływa na wybór celów prawa. Taki sposób określenia celów prawa w oparciu o teorię ewolucji wydaje mi się obiecujący. Ar- gumentuję, że ewolucyjna wizja natury ludzkiej nie daje się pogodzić z takimi koncepcjami jak anarchizm, komunizm, libertarianizm czy współczesny konser- watyzm, natomiast dobrze harmonizuje z liberalizmem społecznym. Zarysowa- ne problemy stanowią część szerszego problemu – problemu antropologicznych podstaw koncepcji filozoficzno-politycznych i w konsekwencji podstaw prawa. Rozważania zmierzające do „wygenerowania” głównych celów prawa przez od- wołanie się do ewolucyjnej wizji natury ludzkiej stanowią najbardziej spekula- tywny fragment niniejszej książki. W końcowej części tego rozdziału prezentuję w skrótowym ujęciu inny sposób wykorzystania teorii ewolucji: już nie w kon- tekście wyboru celów prawa, lecz w kontekście realizacji danych celów prawa, tj. rozwiązania konkretnych problemów społecznych. W rozdziale 4, Pytanie o normatywność, zastanawiam się, w jaki sposób te- oria ewolucji może przyczynić się do analizy obu aspektów pytania o normatyw- ność. Wydaje się, że jedynym sposobem, w jaki teoria ewolucji może być zasto- sowana w kontekście analizy aspektu normatywnego, jest sposób sugerowany w rozdziale 3. Jak już wiemy, sposób ten polega na rekonstrukcji ewolucyjnej wizji natury ludzkiej i analizie tego, które koncepcje filozoficzno-polityczne są z tą wizją spójne. Spójność danej koncepcji filozoficzno-politycznej z ewolucyj- ną wizją natury ludzkiej można byłoby uznać za warunek konieczny normatyw- ności tej koncepcji. W kontekście analizy aspektu motywacyjnego pytania o nor- matywność teoria ewolucji dostarcza co najmniej trzech interesujących wglą- dów. Po pierwsze, teoria ewolucji zdaje się uzasadniać wniosek, że skłonność do posłuszeństwa wobec władzy wyposażonej w środki przymusu jest biologicz- ną adaptacją. Fakt ten częściowo tłumaczy, dlaczego normy prawne – poparte sankcją przymusu – mają siłę motywacyjną. Po drugie, jak argumentuję w roz- dziale 2, z perspektywy teorii ewolucji prawo należy ujmować raczej jako wy- raz naszych naturalnych, kooperatywnych dyspozycji i mechanizm wspierający te dyspozycje, a nie jako mechanizm przeciwdziałający naszym antyspołecznym dyspozycjom. Ten fakt tłumaczy w dużym stopniu, dlaczego jesteśmy motywo- wani do przestrzegania norm prawnych. Rozwijam ten pogląd, analizując do- 16 Wprowadzenie kładniej jedną z owych kooperatywnych dyspozycji – nasze poczucie sprawied- liwości. Moja analiza opiera się na dystynkcji między rudymentarnym i auten- tycznym poczuciem sprawiedliwości. Argumentuję, że rudymentarne poczucie sprawiedliwości jest biologiczną adaptacją, tj. zostało zachowane przez dobór naturalny, bo zwiększało szanse przeżycia i reprodukcji osobników wyposażo- nych w to poczucie względem tych osobników, które były tego poczucia pozba- wione. Bronię tezy, że owo rudymentarne poczucie sprawiedliwości – produkt doboru naturalnego – ma „Janusowe oblicze”, gdyż posiada charakter zarówno rozumowy, jak i emocjonalny: jest ograniczoną (przez naszą zdolność antycypa- cji reakcji innych osób) zachłannością (element rozumowy) zespoloną z wiązką takich emocji, jak zazdrość, instynkt odwetu, wdzięczność i poczucie winy (ele- ment emocjonalny). Badam również relacje między rudymentarnym i autentycz- nym poczuciem sprawiedliwości; w szczególności zastanawiam się, jak auten- tyczne poczucie sprawiedliwości może wyłonić się z jego postaci rudymentarnej. Po trzecie, teoria ewolucji rzuca światło na nasze zdolności poznawcze, które umożliwiają rozumienie norm i działanie zgodne z normami. Wydaje się, że ist- nieją trzy główne zdolności tego rodzaju. Pierwszą z nich jest „teoria umysłu”, czyli zdolność do przypisywania stanów mentalnych innym osobom. Druga to zdolność do formułowania sądów normatywnych. Trzecią jest normatywny mo- duł: teoria ewolucji wspiera pogląd, że nasz umysł jest wyposażony w specjalny moduł służący wykrywaniu oszustów w relacjach społecznej wymiany i ułatwiają- cy przetwarzanie informacji zakodowanych w normach regulujących te relacje. W epilogu, Ewolucyjna filozofia prawa na tle tradycyjnych nurtów filozo- fii prawa, zestawiam „ewolucyjne” odpowiedzi na pytania definiujące nurt filo- zoficzno-prawny z odpowiedziami implikowanymi przez tradycyjne nurty filozo- fii prawa oraz wskazuję dalsze możliwe kierunki badań w ramach nurtu ewolu- cyjnego. Niniejsze wprowadzenie okazało się znacznie dłuższe, niż zamierzałem. Zamiast niego może wystarczyłoby napisać, że książka ta powstała z fascyna- cji kilkoma pytaniami: jaka jest natura ludzka w świetle teorii ewolucji; jak po- wstało prawo i czym „tak naprawdę” jest; czy można równocześnie przyjmować ewolucyjną wizję natury ludzkiej i głosić poglądy liberalne; czym jest poczucie sprawiedliwości. 1 Ewolucyjna filozofia prawa 18 Rozdział 1. Ewolucyjna wizja natury ludzkiej Rozdział 1 Ewolucyjna wizja natury ludzkiEj 1. Problemy z rekonstrukcją ewolucyjnej wizji natury ludzkiej Teoria ewolucji może być przydatna w analizie problemów filozoficzno- -prawnych poprzez wizję natury ludzkiej, jaką implikuje. Pierwsze zadanie, ja- kie należy wykonać, polega więc na zrekonstruowaniu ewolucyjnej wizji natury ludzkiej. Pojawiają się jednak w tym kontekście dwie trudności. Pierwsza trudność wiąże się z niejasnością samego pojęcia natury ludzkiej. Pojęcie to można definiować według wielu różnych kryteriów, np. jako odpo- wiedź na następujące pytania: jakie cechy są wspólne wszystkim ludziom; jakie największe doskonałości (moralne i/lub intelektualne) człowiek może osiągnąć (nawet jeśli zazwyczaj nie udaje mu się ich osiągnąć); jakie są ostateczne poten- cjalności i ograniczenia natury ludzkiej; co – jeśli coś w ogóle – stanowi różnicę jakościową między ludźmi a zwierzętami. To, które z tych kryteriów wybierze- my, aby zdefiniować pojęcie natury ludzkiej, będzie ostatecznie zależeć od ce- lów naszej analizy. Zważywszy na cel analiz prowadzonych w niniejszej książce, jakim jest udzielenie „ewolucyjnych” odpowiedzi na pytania konstytuujące po- jęcie nurtu filozoficzno-prawnego, sądzę, że najwłaściwsze kryterium dla zde- finiowania natury ludzkiej sprowadza się do dwóch pytań: jaki jest dominują- cy moralny motyw naszych działań; jaki jest dominujący sposób naszych działań. Klasyfikacja wizji natury ludzkiej oparta na tym kryterium może być dodatkowo wzbogacona przez wskazanie, czy dana wizja natury ludzkiej jest naturalistycz- na (w silnym, słabym lub pośrednim sensie) czy nienaturalistyczna. Stwierdze- nie, że takie kryterium jest najwłaściwsze, może być na tym etapie analizy je- 19 Ewolucyjna filozofia prawa dynie asercją, niepopartą żadną argumentacją. Jedynym bowiem argumentem za przyjęciem tego kryterium może być nietrywialność wniosków uzyskanych na jego podstawie. Taka ocena może być jednak dokonana dopiero na końcu analizy. Mam nadzieję, że otrzymane wnioski będą dowodem słuszności wybo- ru tego kryterium. Druga trudność wiąże się z założeniem, że teoria ewolucji implikuje jed- ną wizję natury ludzkiej. To założenie jest kontrowersyjne z dwóch powodów. Pierwszy powód jest mniej poważny. Chodzi o to, że teoria ewolucji – jak każ- da inna teoria naukowa – nie implikuje w żadnym ścisłym sensie określonej wi- zji natury ludzkiej. Można jedynie powiedzieć, że dostarcza wglądów odnośnie do zachowań ludzkich, i te wglądy mogą być jedynie filozoficznie interpretowane jako wspierające lub podważające określoną wizję natury ludzkiej. Drugi po- wód, poważniejszy, wiąże się z założeniem, że teoria ewolucji wspiera jedną wi- zję natury ludzkiej. Założenie to jest kontrowersyjne z tego względu, że teoria ewolucji, która jest rozumiana w tej książce szeroko, tj. jako ogólna teoria ewo- lucji (teoria doboru naturalnego i teoria doboru płciowego), teorie środkowe- go poziomu (teoria altruizmu wzajemnego, teoria inwestycji rodzicielskiej i te- oria konfliktu między rodzicami i potomstwem) oraz ewolucyjne perspektywy na ludzkie zachowanie oparte na ogólnej teorii ewolucji i teoriach środkowego poziomu (psychologia ewolucyjna, socjobiologia, ekologia behawioralna, teoria genetyczno-kulturowej koewolucji – krótki przegląd tych perspektyw zawarty jest w punkcie 3.3), nie jest całkiem spójna, gdyż owe perspektywy dostarczają często różnych wglądów odnośnie do określonych aspektów ludzkich zachowań. Zatem, dokonując rekonstrukcji ewolucyjnej wizji natury ludzkiej, należy spre- cyzować, która z tych perspektyw stanowi główną podstawę owej rekonstruk- cji. Z kilkoma zastrzeżeniami, o których będzie mowa w punkcie 3.3, moja re- konstrukcja opiera się głównie na psychologii ewolucyjnej. 2. Klasyfikacja wizji natury ludzkiej Jak już wspominałem, wizja natury ludzkiej określa dominujący moralny motyw i dominujący sposób naszych działań. Daną wizję natury ludzkiej, okre- ślającą obie kwestie, należy rozumieć jako wysuwającą następujące dwie tezy: (a) gdybyśmy mogli zaobserwować działania wszystkich ludzi (żyjących obec- nie, żyjących w przeszłości oraz żyjących w przyszłości), dostrzeglibyśmy staty- stycznie dominujący moralny motyw ich działań oraz statystycznie dominujący sposób ich działań; (b) owa statystyczna przewaga danego moralnego motywu 20 Rozdział 1. Ewolucyjna wizja natury ludzkiej i danego sposobu działania nie jest przypadkowa, tzn. nie jest efektem określo- nych warunków środowiskowych i społecznych, lecz jest głęboko zakorzeniona w naszej biologicznej konstrukcji czy – ujmując równoważnie – „wypływa” z tej konstrukcji. Na gruncie teorii ewolucji owe mgliste frazy „głęboko zakorzenio- na”, „wypływa” uzyskują klarowne znaczenie: mówiąc, że dany moralny motyw działania i dany sposób działania jest głęboko zakorzeniony w naszej biologicz- nej konstrukcji czy że wypływa z tej konstrukcji, ma się na myśli to, że ów mo- tyw i sposób działania są przejawem określonych adaptacji biologicznych – pro- duktów doboru naturalnego – konstytuujących naturę ludzką. Owa „statystycz- na” interpretacja przejawiania się dominującego moralnego motywu i sposobu działania oznacza, że ludzie mogą różnić się w ich indywidualnych dominują- cych moralnych motywach i sposobach działania, a w rezultacie mogą postępo- wać w sposób sprzeczny z „ogólną naturą ludzką”. Niemniej statystyczna inter- pretacja zakłada, że owe „odchylenia” od natury ludzkiej „znoszą się” wzajem- nie, gdy obserwuje się je w szerokiej perspektywie czasowej i w perspektywie wielu populacji. W kolejnych punktach zobaczymy, jakie wizje natury ludzkiej można wy- różnić na podstawie kryterium dominującego moralnego motywu i dominują- cego sposobu naszych działań. 2.1. Dominujący motyw moralny Aby określić dominujący moralny motyw naszych działań, trzeba dys- ponować klarowną klasyfikacją moralnych motywów. Wydaje się, że dobrym punktem wyjścia do zbudowania takiej klasyfikacji jest wzorcowo przejrzyste Schopenhauerowskie rozróżnienie między trzema głównymi „sprężynami” czy „siłami napędowymi” (Triebfedern) naszych działań: egoizmem (Egoismus) – chceniem własnego dobra jako celu samego w sobie; współczuciem (Mitgefühl) – chceniem cudzego dobra jako celu samego w sobie; złośliwością (Bosheit) – chceniem cudzego zła jako celu samego w sobie6. W dalszych rozważaniach za- 6 Schopenhauer podkreśla, że szkoda innej osoby nigdy nie jest celem samym w sobie dla czyste- go egoisty; może być dla niego tylko środkiem do osiągnięcia własnego dobra; jest natomiast celem samym w sobie dla osoby złośliwej (zob. Schopenhauer 1979). Schopenhauer uważa, że charakter każdej osoby można opisać poprzez określenie względnej siły tych motywów, tj. poprzez wskazanie, jak istotną rolę odgrywają one w kształtowaniu jej działań (np. „charak- ter diabelski” byłby takim systemem motywów, w którym egoizm = 0 , altruizm = 0 , zło- śliwość = 100 ; por. Wolniewicz 1998). 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ewolucyjna filozofia prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: