Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00448 008676 10464228 na godz. na dobę w sumie
Excel. Programowanie dla profesjonalistów - książka
Excel. Programowanie dla profesjonalistów - książka
Autor: , , Liczba stron: 768
Wydawca: Helion Język publikacji: polski
ISBN: 83-246-0079-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> komputery i informatyka >> aplikacje biurowe >> excel
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Większości użytkowników Excel kojarzy się wyłącznie z arkuszem kalkulacyjnym używanym w biurach. Zdecydowanie mniej osób wie, że Excel jest również potężnym narzędziem programistycznym, za pomocą którego projektuje się rozbudowane aplikacje, wyposażone w graficzne interfejsy użytkownika i korzystające z danych zewnętrznych, języka XML i usług sieciowych. Dzięki językowi Visual Basic for Applications (VBA) można tworzyć na bazie Excela profesjonalne narzędzia bardzo dobrej jakości.

Książka 'Excel. Programowanie dla profesjonalistów' to podręcznik poświęcony projektowaniu aplikacji w środowisku Excela, adresowany do doświadczonych użytkowników tego narzędzia oraz programistów. Autorzy krok po kroku wyjaśniają, jak tworzyć dodatki, implementować usługi sieciowe, projektować formularze userform. Uczą konstruowania wykresów i obsługi błędów, pokazują, w jaki sposób zoptymalizować wydajność aplikacji i jak je dystrybuować.

Poznaj zasady tworzenia aplikacji przy użyciu Excela --
z tych narzędzi korzystają największe firmy świata.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

IDZ DO IDZ DO PRZYK£ADOWY ROZDZIA£ PRZYK£ADOWY ROZDZIA£ SPIS TREŒCI SPIS TREŒCI KATALOG KSI¥¯EK KATALOG KSI¥¯EK KATALOG ONLINE KATALOG ONLINE ZAMÓW DRUKOWANY KATALOG ZAMÓW DRUKOWANY KATALOG TWÓJ KOSZYK TWÓJ KOSZYK DODAJ DO KOSZYKA DODAJ DO KOSZYKA CENNIK I INFORMACJE CENNIK I INFORMACJE ZAMÓW INFORMACJE ZAMÓW INFORMACJE O NOWOŒCIACH O NOWOŒCIACH ZAMÓW CENNIK ZAMÓW CENNIK CZYTELNIA CZYTELNIA FRAGMENTY KSI¥¯EK ONLINE FRAGMENTY KSI¥¯EK ONLINE Wydawnictwo Helion ul. Chopina 6 44-100 Gliwice tel. (32)230-98-63 e-mail: helion@helion.pl Excel. Programowanie dla profesjonalistów Autorzy: Stephen Bullen, Rob Bovey, John Green T³umaczenie: Robert Górczyñski, Krzysztof Mas³owski ISBN: 83-246-0079-5 Tytu³ orygina³u: Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft(R) Excel and VBA(R) Format: B5, stron: 768 Wiêkszoœci u¿ytkowników Excel kojarzy siê wy³¹cznie z arkuszem kalkulacyjnym u¿ywanym w biurach. Zdecydowanie mniej osób wie, ¿e Excel jest równie¿ potê¿nym narzêdziem programistycznym, za pomoc¹ którego projektuje siê rozbudowane aplikacje, wyposa¿one w graficzne interfejsy u¿ytkownika i korzystaj¹ce z danych zewnêtrznych, jêzyka XML i us³ug sieciowych. Dziêki jêzykowi Visual Basic for Applications (VBA) mo¿na tworzyæ na bazie Excela profesjonalne narzêdzia bardzo dobrej jakoœci. Ksi¹¿ka „Excel. Programowanie dla profesjonalistów” to podrêcznik poœwiêcony projektowaniu aplikacji w œrodowisku Excela, adresowany do doœwiadczonych u¿ytkowników tego narzêdzia oraz programistów. Autorzy krok po kroku wyjaœniaj¹, jak tworzyæ dodatki, implementowaæ us³ugi sieciowe, projektowaæ formularze userform. Ucz¹ konstruowania wykresów i obs³ugi b³êdów, pokazuj¹, w jaki sposób zoptymalizowaæ wydajnoœæ aplikacji i jak je dystrybuowaæ. (cid:129) Najlepsze praktyki programistyczne w Excelu i VBA (cid:129) Projektowanie arkusza (cid:129) Tworzenie dodatków (cid:129) Sterowanie paskami narzêdzi (cid:129) Korzystanie z funkcji Windows API (cid:129) Budowanie interfejsów u¿ytkownika (cid:129) Po³¹czenia z bazami danych (cid:129) Usuwanie b³êdów z kodu Ÿród³owego (cid:129) Sterowanie innymi aplikacjami MS Office (cid:129) Korzystanie z funkcji Visual Basic 6 i VB.NET (cid:129) Po³¹czenia z us³ugami sieciowymi (cid:129) Tworzenie wersji dystrybucyjnej aplikacji Poznaj zasady tworzenia aplikacji przy u¿yciu Excela — z tych narzêdzi korzystaj¹ najwiêksze firmy œwiata Spis treści O autorach ....................................................................................... 9 Rozdział 1. Wstęp ............................................................................................ 11 O książce ........................................................................................................................ 11 Twórca programowania excelowego .............................................................................. 12 Excel jako platforma do tworzenia aplikacji .................................................................. 14 Struktura ......................................................................................................................... 17 Przykłady ....................................................................................................................... 18 Wersje obsługiwane ....................................................................................................... 18 Rodzaje kroju pisma ....................................................................................................... 19 Na płycie CD .................................................................................................................. 20 Pomoc i wsparcie ........................................................................................................... 20 Rozdział 2. Architektura aplikacji ..................................................................... 23 Koncepcje ....................................................................................................................... 23 Wnioski .......................................................................................................................... 33 Rozdział 3. Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA .......................... 35 Konwencje nazw ............................................................................................................ 35 Najlepsze praktyki organizacji i tworzenia struktury aplikacji ....................................... 46 Najlepsze praktyki określające ogólne zasady tworzenia oprogramowania ................... 50 Wnioski .......................................................................................................................... 66 Rozdział 4. Projektowanie arkusza .................................................................... 67 Zasady projektowania dobrego interfejsu użytkownika ................................................. 67 Wiersze i kolumny programu: podstawowe techniki tworzenia interfejsu użytkownika ................................................................................ 68 Nazwy definiowane ........................................................................................................ 69 Style ............................................................................................................................... 75 Techniki kreślenia interfejsów użytkownika .................................................................. 79 Weryfikacja danych ........................................................................................................ 83 Formatowanie warunkowe ............................................................................................. 86 Używanie kontrolek w arkuszu ...................................................................................... 92 Przykład praktyczny ....................................................................................................... 94 Wnioski .......................................................................................................................... 99 4 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Rozdział 5. Dodatki funkcyjne, ogólne i specjalizowane dla aplikacji ................ 101 Cztery etapy rozwoju i działania aplikacji .................................................................... 101 Dodatki będące bibliotekami funkcji ............................................................................ 104 Dodatki ogólne ............................................................................................................. 110 Dodatki specjalizowane dla aplikacji ........................................................................... 111 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 117 Wnioski ........................................................................................................................ 128 Rozdział 6. Aplikacja dyktatorska ................................................................... 129 Struktura aplikacji dyktatorskiej ................................................................................... 129 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 142 Wnioski ........................................................................................................................ 147 Rozdział 7. Używanie modułów klas do tworzenia obiektów ............................. 149 Tworzenie obiektów ..................................................................................................... 149 Tworzenie kolekcji ....................................................................................................... 153 Wychwytywanie zdarzeń ............................................................................................. 159 Generowanie zdarzeń ................................................................................................... 161 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 167 Wnioski ........................................................................................................................ 172 Rozdział 8. Zaawansowane sterowanie paskami poleceń ................................. 175 Projektowanie paska poleceń ....................................................................................... 175 Tablicowe sterowanie paskami poleceń ....................................................................... 177 Zbieranie wszystkiego razem ....................................................................................... 194 Ładowanie niestandardowych ikon z plików ................................................................ 201 Podczepianie obsługi zdarzeń do kontrolek paska poleceń .......................................... 205 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 213 Wnioski ........................................................................................................................ 218 Rozdział 9. Zrozumienie i używanie wywołań Windows API .............................. 221 Ogólny opis .................................................................................................................. 222 Praca z ekranem ........................................................................................................... 226 Praca z oknami ............................................................................................................. 229 Praca z klawiaturą ........................................................................................................ 236 Praca z systemem plików i siecią ................................................................................. 241 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 252 Wnioski ........................................................................................................................ 255 Rozdział 10. Projektowanie formularzy UserForm i najlepsze praktyki ................. 257 Zasady .......................................................................................................................... 257 Podstawy kontrolek ...................................................................................................... 265 Efekty wizualne ............................................................................................................ 271 Pozycjonowanie i rozmiary formularzy UserForm ....................................................... 278 Kreatory ....................................................................................................................... 283 Dynamiczne formularze UserForm .............................................................................. 287 Niemodalne formularze UserForm ............................................................................... 294 Wyszczególnienie kontrolek ........................................................................................ 298 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 303 Wnioski ........................................................................................................................ 304 Rozdział 11. Interfejsy ...................................................................................... 305 Co to jest interfejs? ....................................................................................................... 305 Ponowne użycie kodu ................................................................................................... 306 Definiowanie własnych interfejsów ............................................................................. 308 Spis treści 5 Wdrażanie własnego interfejsu ..................................................................................... 309 Używanie własnych interfejsów ................................................................................... 311 Klasy polimorficzne ..................................................................................................... 312 Polepszanie solidności .................................................................................................. 316 Upraszczanie rozwoju .................................................................................................. 317 Architektura modułów rozszerzających ....................................................................... 326 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 327 Wnioski ........................................................................................................................ 329 Rozdział 12. Obsługa błędów VBA ..................................................................... 331 Pojęcia obsługi błędów ................................................................................................. 331 Zasada pojedynczego punktu wyjścia .......................................................................... 339 Prosta obsługa błędów .................................................................................................. 340 Złożone projekty obsługi błędów ................................................................................. 340 Centralna obsługa błędów ............................................................................................ 344 Obsługa błędów w klasach i formularzach UserForm .................................................. 350 Zbieranie wszystkiego razem ....................................................................................... 351 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 356 Wnioski ........................................................................................................................ 364 Rozdział 13. Programowanie i bazy danych ....................................................... 365 Wprowadzenie do baz danych ...................................................................................... 365 Projektowanie warstwy dostępu do danych .................................................................. 380 Dostęp do danych za pomocą SQL i ADO ................................................................... 381 Dalsze pozycje do czytania .......................................................................................... 397 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 398 Wnioski ........................................................................................................................ 408 Rozdział 14. Techniki przetwarzania danych ...................................................... 409 Struktury danych Excela .............................................................................................. 409 Funkcje przetwarzania danych ..................................................................................... 415 Zaawansowane funkcje ................................................................................................ 425 Wnioski ........................................................................................................................ 432 Rozdział 15. Zaawansowane techniki tworzenia wykresów ................................ 433 Podstawowe techniki .................................................................................................... 433 Techniki VBA .............................................................................................................. 447 Wnioski ........................................................................................................................ 452 Rozdział 16. Debugowanie kodów VBA ............................................................. 453 Podstawowe techniki debugowania kodów VBA ......................................................... 453 Okno Immediate (Ctrl+G) ............................................................................................ 462 Call Stack — stos wywołań (Ctrl+L) ........................................................................... 465 Okno Watch ................................................................................................................. 466 Okno Locals ................................................................................................................. 475 Object Browser — przeglądarka obiektowa (F2) ......................................................... 476 Tworzenie działającego otoczenia testowego ............................................................... 479 Stosowanie asercji ........................................................................................................ 481 Debugerskie skróty klawiaturowe, które powinien znać każdy programista ................ 483 Wnioski ........................................................................................................................ 485 Rozdział 17. Optymalizacja wydajności VBA ...................................................... 487 Mierzenie wydajności ................................................................................................... 487 Program narzędziowy PerfMon .................................................................................... 488 Myślenie kreatywne ..................................................................................................... 491 6 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Makrooptymalizacja ..................................................................................................... 496 Mikrooptymalizacja ..................................................................................................... 505 Wnioski ........................................................................................................................ 511 Rozdział 18. Sterowanie innymi aplikacjami Office ............................................ 513 Podstawy ...................................................................................................................... 513 Modele obiektowe głównych aplikacji Office .............................................................. 526 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 537 Wnioski ........................................................................................................................ 537 Rozdział 19. XLL i API C ................................................................................... 539 Dlaczego warto tworzyć funkcje arkusza na bazie XLL? ............................................. 539 Tworzenie projektu XLL w Visual Studio ................................................................... 540 Struktura XLL .............................................................................................................. 545 Typy danych XLOPER i OPER ................................................................................... 552 Funkcja Excel4 ............................................................................................................. 556 Powszechnie używane funkcje API C .......................................................................... 558 XLOPER i zarządzanie pamięcią ................................................................................. 559 Rejestrowanie i wyrejestrowywanie własnych funkcji arkusza .................................... 560 Przykładowa funkcja aplikacji ..................................................................................... 562 Debugowanie funkcji arkusza ...................................................................................... 564 Różne tematy ................................................................................................................ 565 Dodatkowe źródła informacji ....................................................................................... 566 Wnioski ........................................................................................................................ 568 Rozdział 20. Połączenie Excela i Visual Basica 6 .............................................. 569 Witaj świecie ActiveX DLL ......................................................................................... 570 Dlaczego używać VB6 ActiveX DLL w projektach Excel VBA? ................................ 583 In-process kontra out-of-process .................................................................................. 596 Automatyzacja Excela z VB6 EXE .............................................................................. 597 Przykłady praktyczne ................................................................................................... 603 Wnioski ........................................................................................................................ 615 Rozdział 21. Pisanie dodatków w Visual Basic 6 ............................................... 617 Dodatek Witaj świecie .................................................................................................. 617 Projektant dodatków (Add-in Designer) ....................................................................... 621 Instalacja ...................................................................................................................... 624 Zdarzenia AddinInstance .............................................................................................. 625 Obsługa paska poleceń ................................................................................................. 628 Dlaczego warto używać dodatku COM? ...................................................................... 633 Automatyzacja dodatków ............................................................................................. 634 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 637 Wnioski ........................................................................................................................ 637 Rozdział 22. Używanie VB.NET i Visual Studio Tools for Office ........................... 639 Ogólny opis .................................................................................................................. 639 Jak wpływać na strukturę .NET? .................................................................................. 641 Zarządzane skoroszyty ................................................................................................. 643 Zarządzane dodatki Excela ........................................................................................... 658 Hybrydowe rozwiązania VBA/VSTO .......................................................................... 659 Model bezpieczeństwa VSTO ...................................................................................... 661 Duże zagadnienia ......................................................................................................... 666 Dalsze źródła informacji .............................................................................................. 672 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 672 Wnioski ........................................................................................................................ 675 Spis treści 7 Rozdział 23. Excel, XML i usługi sieciowe ......................................................... 677 XML ............................................................................................................................. 677 Usługi sieciowe ............................................................................................................ 697 Przykład praktyczny ..................................................................................................... 702 Wnioski ........................................................................................................................ 711 Rozdział 24. Zapewnianie pomocy, bezpieczeństwa, pakowanie i rozpowszechnianie ..................................................... 713 Zapewnianie pomocy ................................................................................................... 713 Bezpieczeństwo ............................................................................................................ 721 Pakowanie .................................................................................................................... 725 Rozpowszechnianie ...................................................................................................... 729 Wnioski ........................................................................................................................ 730 Skorowidz ..................................................................................... 731 Rozdział 3. Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA Ten rozdział umieściliśmy niedaleko początku książki, aby zawczasu wyjaśnić, dlacze- go w dalszych rozdziałach pewne rzeczy będziemy robili tak, a nie inaczej. Niestety, oznacza to również konieczność poruszenia tutaj pewnych tematów, które w pełni zo- staną wyjaśnione dopiero później. Dla osiągnięcia najlepszych rezultatów warto przejrzeć ten rozdział ponownie po przeczytaniu reszty książki. Czytając ten rozdział, nie zapominaj, że choć opisane w nim praktyki są ogólnie uznane za najlepsze, zawsze będą istniały przypadki, w których najlepszym rozwiązaniem będzie postępowanie niezgodne z najlepszymi praktykami. Najczęstsze przykłady takich sytuacji staraliśmy się wskazać w tym rozdziale i dyskusjach dotyczących najlep- szych praktyk omawianych w następnych rozdziałach. Konwencje nazw Czym jest konwencja nazw i dlaczego jest istotna? Termin konwencja nazw określa system, jakiego używasz, nazywając różne części two- rzonej aplikacji. Zawsze gdy deklarujesz zmienną lub tworzysz formularz, nadajesz im nazwy. Niejawnie nazywasz obiekty nawet wtedy, gdy nie nadajesz im nazw wprost, akceptując jedynie nazwy domyślne, czego przykładem może być tworzenie formularza. Jednym ze znaków firmowych dobrej praktyki programowania jest sto- sowanie dla wszystkich części aplikacji VBA nazw spójnych i zgodnych z jasno okre- śloną konwencją. 36 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Przyjrzyjmy się przykładowi, który pozwoli pokazać, czym jest konwencja nazw. Co możesz wywnioskować o x z podanej niżej linii kodu? x = wksDataSheet.Range( A1 ).Value Ze sposobu użycia możesz rozsądnie wnioskować, że jest zmienną. Ale jaki typ wartości ma przechowywać? Czy jest to zmienna publiczna, czy o zasięgu na poziomie modułu, czy może zmienna prywatna? Do czego służy w programie? W podanej sytuacji nie jesteś w stanie odpowiedzieć na żadne z tych pytań, bez poświęcenia nieco czasu na przeszukanie kodu. Dobra konwencja nazw pozwala na odczytanie takich informa- cji z samej nazwy zmiennej. Oto przykład poprawiony (szczegóły zostaną omówione w następnym podrozdziale). glListCount = wksDataSheet.Range( A1 ).Value Teraz już znasz zakres zmiennej (g oznacza global — zmienną globalną, czyli inaczej publiczną), wiesz, jaki typ danych ma przechowywać (l oznacza Long) i masz ogólne pojęcie, do czego ta zmienna ma służyć (przechowuje liczbę elementów listy). Konwencja nazw pomaga w szybkim rozpoznawaniu typu i celu użycia bloków, z których jest budowana aplikacja. To pozwala Ci koncentrować się raczej na zadaniach kodu niż na jego strukturze. Konwencje nazw służą także samodokumentacji kodu, zmniej- szając liczbę komentarzy koniecznych do tego, aby był zrozumiały. W następnym podrozdziale pokazujemy przykład konwencji nazw z przemyślaną strukturą. Najważniejszą sprawą jest jednak wybranie jednej konwencji i jej konse- kwentne przestrzeganie. Jeżeli wszyscy uczestniczący w projekcie rozumieją przyjętą konwencję, nie ma właściwie znaczenia, jakie prefiksy są używane lub jak i kiedy są stosowane litery wielkie i małe. Zasady przyjętej konwencji powinny być spójne i kon- sekwentnie, bez zmian stosowane nie tylko w pojedynczym projekcie, lecz również w dłuższym okresie czasu. Przykładowa konwencja nazw Dobra konwencja nazw obejmuje nie tylko zmienne, lecz wszystkie elementy aplikacji. Przykładowa, pokazana przez nas konwencja obejmuje wszystkie elementy typowej apli- kacji Excela. Rozpoczniemy od dyskusji o zmiennych, stałych i związanych z nimi ele- mentach, gdyż to właśnie one najczęściej występują we wszelkich aplikacjach. W tabeli 3.1 pokazujemy ogólny format konwencji nazw. Określone elementy i ich cele są opisane dalej. Tabela 3.1. Konwencja nazw zmiennych, stałych, typów definiowanych przez użytkownika i wyliczeń Element Zmienne Stałe Typy definiowane przez użytkownika Konwencja nazw zakres tablica typ danych NazwaOpisowa zakres typ danych NAZWA_OPISOWA Type NAZWA_OPISOWA typ danych NazwaOpisowa End Type Enum prefiks projektu OpisOgolny prefiks projektu OpisOgolnyNazwa1 prefiks projektu OpisOgolnyNazwa2 End Num Typ wyliczeniowy Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 37 Określnik zakresu ( zakres ) g — Public (publiczny) m — Module (na poziomie modułu) (nic) — na poziomie procedury Określnik tablicy ( tablica ) a — Array (tablica) (nic) — nietablica Określnik typu danych ( typ danych ) Istnieje tak wiele typów danych, że trudno sporządzić zrozumiałą listę odpowiadają- cych im prefiksów. Typy wbudowane są proste. Problem powstaje przy nazywaniu zmiennych obiektowych odnoszących się do obiektów z różnych aplikacji. Niektórzy programiści stosują prefiks obj dla wszystkich nazw obiektowych. Nie można na to przystać. Jednakże obmyślenie zbioru spójnych, niepowtarzających się, racjonalnie uzasadnionych i krótkich prefiksów, określających każdy typ obiektu, jakiego kiedy- kolwiek będziesz używać, okazuje się być zadaniem nad siły. Staraj się tworzyć jedno-, dwu- i trzyliterowe rozsądnie uzasadnione prefiksy dla najczęściej używanych zmiennych obiektowych, a prefiks obj zarezerwuj dla obiektów rzadko pojawiających się w kodzie. Pisz kod przejrzysty, a przede wszystkim spójny. Twórz prefiksy nie dłuższe niż trzylite- rowe. Stosowanie dłuższych w kombinacji z określnikami zakresu i tablicy prowadzi do tworzenia nazw nieporęcznie długich. W tabeli 3.2 zawarto listę sugerowanych prefiksów dla najczęściej używanych typów danych. Stosowanie nazw opisowych Choć VBA pozwala na stosowanie nazw zmiennych o długości do 255 znaków, wy- korzystuj jedynie niewielką część dozwolonej długości, ale nie leń się i nie skracaj nazw zmiennych zaledwie do kilku znaków. Robiąc to, sprawisz, że Twój kod stanie się trudny do zrozumienia zwłaszcza po upływie czasu i w przyszłości sprawi kłopot sobie lub innej osobie, która będzie nad nim pracować. Zintegrowane środowisko programistyczne Visual Basica (Visual Basic IDE — Inte- grated Development Environment) posiada cechę autouzupełniania identyfikatorów (wszystkich nazw używanych w aplikacji). Zwykle aby wstawić nazwę, musisz napisać jedynie kilka pierwszych znaków. Gdy po napisaniu kilku znaków naciśniesz Ctrl+ spacja, ukaże się lista autouzupełniania, zawierająca wszystkie nazwy rozpoczynające się od podanych znaków. W miarę wpisywania kolejnych znaków lista będzie się skracać. Na rysunku 3.1 kombinacja Ctrl+spacja została użyta do wyświetlenia listy stałych łańcuchów komunikatów, jakie można dodać do pola komunikatu. 38 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Tabela 3.2. Prefiksy proponowane do użycia w konwencji nazw Prefiks Typ danych Prefiks Typ danych Prefiks b byt cur dte dec d i l obj sng s u v Boolean Byte Currency Date Decimal Double Integer Long Object Single String User-defined type – Typ zdefiniowany Variant cm cn rs cht rng wkb wks cbr ctl cls frm ADODB.Command ADODB.Connection ADODB.Recordset Excel.Chart Excel.Range Excel.Workbook Excel.Worksheet Office.CommandBar Office.CommandBar- Control cbo chk cmd ddn fra lbl lst mpg opt spn txt Typ danych MSForms.ComboBox* MSForms.CheckBox MSForms.CommandButton MSForms.ComboBox** MSForms.Frame MSForms.Label MSForms.ListBox MSForms.MultiPage MSForms.OptionButton MSForms.SpinButton MSForms.TextBox User-defined class variable – odwołanie do klasy UserForm ref col Kontrolka RefEdit kolekcja, zbiór * Stosowane do kontrolek ComboBox typu DropDownCombo. ** Stosowane do kontrolek ComboBox typu DropDownList. Rysunek 3.1. Skrót klawiaturowy Ctrl+spacja pozwala na autouzupełnianie długich nazw Kilka słów o stałych typu wyliczeniowego W Excelu 2000 i wersjach nowszych są dostępne stałe tzw. typu wyliczeniowego. Po- zwalają one na tworzenie listy spokrewnionych wartości i udostępnienie ich przez lo- gicznie uzasadnione, przyjazne dla użytkownika nazwy. VBA i model obiektowy Excela szeroko korzystają z takich wyliczeń. Możesz to sprawdzić, korzystając z autouzupeł- niania, na jakie pozwala VBA przy podawaniu wartości właściwości. Jeżeli np. w mo- dule VBA napiszesz: Arkusz1.PageSetup.PaperSize = Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 39 zobaczysz długą listę składowych typu wyliczeniowego podającą różne wymiary pa- pierów do drukowania (rysunek 3.2). Rysunek 3.2. Lista wyliczająca dostępne rozmiary papieru Te nazwy w rzeczywistości reprezentują stałe liczbowe, których wartości możesz spraw- dzić za pomocą przeglądarki obiektów (Object Browser), omówionej w rozdziale 16. Zwróć uwagę na strukturę nazw stałych typu wyliczeniowego. Po pierwsze, wszystkie rozpoczynają się od przedrostka identyfikującego aplikację — w tym przypadku xl oznacza Excela. Po drugie, początkowa część nazwy jest opisowa, co wizualnie wiąże ze sobą nazwy należące do tego samego typu wyliczeniowego — w tym przypadku jest to Paper. Ostatnią częścią nazwy wyliczeniowej jest unikatowy łańcuch, opisują- cy specyficzną wartość. Przykładowo xlPaper11x17 opisuje papier o formacie 11x7, a xlPaperA4, odpowiednio papier o formacie A4. Taka konwencja nazw wyliczenio- wych jest bardzo rozpowszechniona i zastosowano ją również w tej książce. Przykłady stosowania konwencji nazw Abstrakcyjne wyjaśnienie związku deskryptorów konwencji nazw z nazwami rze- czywistymi jest trudne, więc w tym podrozdziale pokażemy kilka praktycznych przy- kładów. Wszystkie pochodzą wprost z komercyjnych aplikacji napisanych przez autorów. Zmienne (cid:141) gsErrMsg — zmienna publiczna (public variable) typu String używana do przechowywania komunikatu o błędzie1. (cid:141) mauSettings() — tablica na poziomie modułu typu zadeklarowanego przez użytkownika, używana do przechowywania parametrów (settings). 1 Jeżeli aplikacja ma być używana jedynie w Polsce, warto stosować opisowe nazwy polskie. Jeżeli jednak nazwy odnoszą się do typów, narzędzi itp. środowiska VBA (które pozostaje angielskie), trzeba wystrzegać się używania całkowicie niestrawnej mieszanki językowej, która może okazać się zrozumiała jedynie dla autora. Warto wtedy stosować nazwy angielskie. Decyzja dotycząca części opisowej bywa niekiedy trudna. Prościej jest z przedrostkami określającymi zakres i typ zmiennych bądź stałych, które warto uzależniać od angielskich nazw obiektów i typów (np. zmienne musimy deklarować jako Long i String, niezależnie od naszych upodobań językowych). To pomieszanie języków utrudnia opracowanie logicznej i przejrzystej konwencji nazw — przyp. tłum. Excel. Programowanie dla profesjonalistów (cid:141) cbrMenu — lokalna zmienna typu CommandBar, przechowująca odwołanie do paska menu. 40 Stałe (cid:141) gbDEBUG_MODE — stała publiczna (public constant) typu boole’owskiego wskazująca, czy projekt działa w trybie debugowania. (cid:141) msCAPTION_FILE_OPEN — stała na poziomie modułu z wartością typu String, przechowująca tytuł (caption) zdefiniowanego przez użytkownika okna otwierania plików (w tym przykładzie Application.GetOpenFilename). (cid:141) lOFFSET_START — stała lokalna z daną typu Long, przechowująca punkt, od którego obliczamy przesunięcie względem jakiegoś obiektu typu Range. Typy definiowane przez użytkownika Niżej został podany przykład typu danych zdefiniowanych przez użytkownika, mają- cych służyć do przechowywania wymiarów i położenia obiektu. Nowy typ danych składa się z czterech zmiennych typu Double, przechowujących położenie góry i lewej strony obiektu, jego szerokość i wysokość oraz zmienną typu Boolean, służącą do wskazywania, czy dane zostały zapisane. Public Type WYMIARY_USTAWIENIA bUstawieniaZapisane As Boolean dWartGora As Double dWartLewa As Double dWartWysokosc As Double dWartSzerokosc As Double End Type Zmienne wewnątrz definicji typu użytkownika nazywamy zmiennymi składowymi (member variables). Można je deklarować w dowolnej kolejności, jednakże w naszej konwencji przyjmujemy kolejność alfabetyczną według typów danych, jeżeli tylko nie występują ważne powody grupowania zmiennych w inny sposób. Typ wyliczeniowy Poniżej został zdefiniowany typ wyliczeniowy na poziomie modułu stosowany do opisu różnego rodzaju dni. Prefiks sch określa nazwę aplikacji. W tym przypadku podane wyliczenie pochodzi z aplikacji Scheduler. TypDnia jest częścią nazwy wskazującą cel tego typu wyliczeniowego, zaś indywidualne przyrostki pokazują indywidualne znaczenie każdej składowej typu wyliczeniowego. Private Enum schTypDnia schTypDniaPozaplanowy schTypDniaProdukcyjny schTypDniaPrzestojowy schTypDniaWolny End Enum Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 41 Jeżeli nie określisz wartości składowych typu wyliczeniowego, VBA automatycznie przypisuje pierwszej składowej wartość zero, a kolejnym składowym wartości zwięk- szane o jeden. Możesz to łatwo zmienić, przypisując inną wartość startową, od której VBA rozpocznie inkrementację. Aby nakazać VBA zwiększanie wartości od 1 zamiast od zera, powinieneś napisać: Private Enum schTypDnia schTypDniaPozaplanowy = 1 schTypDniaProdukcyjny schTypDniaPrzestojowy schTypDniaWolny End Enum VBA rozpoczyna inkrementację o jeden, zaczynając od ostatniej określonej przez Ciebie wartości. Możesz uniemożliwić automatyczne przypisywanie wartości przez proste ich określenie dla wszystkich składowych. Na rysunku 3.3. pokazujemy jedną z korzyści, jakie daje stosowanie typu wyliczeniowego. VBA dostarcza listę potencjalnych wartości dla każdej zmiennej zadeklarowanej jako należąca do danego typu wyliczeniowego. Rysunek 3.3. Nawet deklarowany przez użytkownika typ wyliczeniowy jest obsługiwany przez autouzupełnianie VBA Procedury Znamy dwa typy procedur — procedury typu Sub (podprogramy) i funkcje. Zawsze nadawaj procedurom nazwy opisowe. Powtarzamy ponownie, że nazwy procedur mo- gą mieć 255 znaków i również pojawiają się na listach autouzupełnień wyświetlanych za pomocą skrótu klawiszowego Ctrl+spacja, zatem nie ma powodów, aby poświęcać dłuższe nazwy opisujące cel procedury na rzecz innych, których jedyną zaletą jest to, że są krótkie. Choć nie jest to powszechną praktyką, uważamy, że poprzedzanie nazwy funkcji pre- fiksem określającym typ zwracanej danej jest przydatne i ułatwia rozumienie kodu. Wywołując funkcję, zawsze po nazwie dajemy parę okrągłych nawiasów dla odróż- nienia od nazwy zmiennej lub procedury Sub i robimy to nawet wtedy, gdy funkcja nie ma argumentów. W listingu 3.1 pokazujemy dobrze nazwaną funkcję boole’owską, użytą jako test w instrukcji If...Then. 42 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Listing 3.1. Przykład funkcji nazwanej zgodnie z konwencją nazw If bWeryfikacjaSciezki( C:Pliki ) Then Jeżeli podana ścieżka istnieje blok instrukcji If...Then jest wykonywany End Sub Podprogramy (procedury Sub) powinny otrzymywać nazwy opisujące zadania, jakie wykonują. Przykładowo nazwa procedury ZamykanieAplikacji nie pozostawia wiele wątpliwości dotyczących wykonywanego zadania. Nazwy funkcji powinny opisywać zwracane wartości. Możemy oczekiwać, że funkcja sPodajNieuzywanaNazwePliku() poda nazwę pliku. Konwencja nazw stosowana do argumentów procedur jest taka sama, jak dla zmien- nych na poziomie procedury, np. funkcja bWeryfikacjaSciezki pokazana w listingu 3.1 może być zadeklarowana w następujący sposób: Function bWeryfikacjaSciezki(ByVal sSciezka As String) As Boolean Moduły, klasy i formularze UserForm W naszej przykładowej konwencji nazw nazwy standardowych modułów kodu po- winny być poprzedzane przedrostkiem M, moduły klas przedrostkiem C, zaś formularze UserForm przedrostkiem F. Daje to — po zrezygnowaniu z wyświetlania folderów — dodatkowy, przyjemny efekt sortowania nazw w oknie Project edytora VBA, co zo- stało pokazane na rysunku 3.4. Rysunek 3.4. Moduły klas, formularze UserForm i moduły standardowe posortowane w oknie Project edytora VBA Ta konwencja ułatwia rozumienie kodu używającego modułów klas i formularzy UserForm. Podany niżej przykład pokazuje, jak konwencja ułatwia rozpoznanie, że deklarowana jest zmienna obiektowa klasy określonego typu, a potem tworzony nowy egzemplarz tej klasy. Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 43 Dim clsMojaKlasa As CMojaKlasa Set clsMojaKlasa = New CMojaKlasa Zawsze nazwa po lewej jest zmienną typu danej klasy, zaś obiekt po prawej jest klasą. Arkusze zwykłe i arkusze wykresów Ponieważ stosowane w kodzie nazwy (CodeNames) arkuszy zwykłych i arkuszy wykre- sów użytych w aplikacji są przez VBA traktowane jako wewnętrzne zmienne obiek- towe, powinny być nadawane zgodnie z przyjętą konwencją nazywania zmiennych. Nazwy arkuszy są poprzedzane przedrostkiem wks (worksheet), który w kodzie będzie identyfikował ich przynależność do obiektów arkuszy. Odpowiednio nazwy arkuszy wykresów (chart sheets) są poprzedzane przedrostkiem cht, identyfikującym je jako przynależne do obiektów typu wykres (chart). W obu typach arkuszy po prefiksie powinna być umieszczona nazwa opisowa, okre- ślająca cel arkusza w aplikacji. Przykładowo na rysunku 3.4 widać nazwę arkusza wksCommandBars, zawierającego tablicę definiującą paski narzędziowe tworzone przez aplikację. W przypadku arkuszy zawartych w dodatkach oraz arkuszy ukrytych nazwy podane na zakładkach arkuszy powinny być identyczne z nazwami kodowymi. Nazwy „zakładkowe” arkuszy widocznych dla użytkownika powinny być dla niego przyjazne i zrozumiałe, a poza tym musisz być przygotowany, że mogą być przez użytkownika zmienione. Później dokładnie wyjaśnimy, dlaczego wewnątrz kodu powinieneś zaw- sze polegać na kodowych nazwach arkuszy, a nie na ich nazwach „zakładkowych”. Projekt VBA (VBA Project) Zauważ na rysunku 3.4, że projekt VBA otrzymał tę samą nazwę co skoroszyt z nim powiązany. Zawsze powinieneś projektowi VBA nadawać nazwę pozwalającą na jasne zidentyfikowanie aplikacji, do której należy. Nie ma nic gorszego jak grupa otwartych skoroszytów, których wszystkie projekty mają w VBA domyślną nazwę VBAProject. Jeżeli będziesz chciał tworzyć odwołania między projektami, będziesz musiał nadać im unikatowe nazwy. Konwencje nazw interfejsu użytkownika Excela Elementy interfejsu użytkownika Excela używane podczas tworzenia aplikacji powinny również otrzymywać nazwy zgodne z dobrze opracowaną i spójną wewnętrznie konwen- cją. W poprzednim podrozdziale omówiliśmy arkusze zwykłe i arkusze wykresów. Trzy następne główne elementy interfejsu użytkownika Excela, jakie musimy omówić, to kształty (obiekty shape), obiekty osadzone (embedded objects) i nazwy definiowane. Kształty — obiekty Shape Termin kształty (Shapes) określa zbiór, który może zawierać wiele różnorodnych obiek- tów, jakie możesz umieszczać nad arkuszem lub arkuszem wykresu. Kształty możemy podzielić ogólnie na trzy główne kategorie: kontrolki, obiekty rysowane i obiekty 44 Excel. Programowanie dla profesjonalistów osadzone. Kształty należy nazywać tak jak zmienne obiektowe, czyli zaczynać nazwę od prefiksu definiującego typ obiektu, w dalszej części podając nazwę opisującą cel, jakiemu obiekt służy w aplikacji. Wiele kontrolek umieszczanych w formularzu UserForm można również sadowić w arku- szach. W arkuszu mogą się także znaleźć stare kontrolki z paska narzędzi Formularze, które choć podobne do kontrolek ActiveX MSForms, mają swe własne plusy i minusy, co bardziej szczegółowo zostało omówione w rozdziale 4. Kontrolki umieszczane w arkuszach powinny być nazywane zgodnie z konwencją stosowaną przy nazywaniu kontrolek umieszczanych w formularzach. Do arkuszy można także wprowadzać wiele obiektów rysowanych (znanych pod tech- niczną nazwą kształtów), które — ściśle mówiąc — nie są kontrolkami, choć można do nich przypisywać makra. Należą do tej samej kategorii konwencji nazw, co wiele obiektów używanych w VBA. Byłoby bardzo trudno określić dla nich jednoznaczne przedrostki nazw, więc używaj dobrze określonych przedrostków dla obiektów naj- powszechniej używanych, a dla reszty stosuj przedrostki standardowe. Oto przykładowe przedrostki dla trzech powszechnie używanych obiektów rysunkowych: pic rec txt Picture Rectangle TextBox (ale nie kontrolka ActiveX) Obraz. Prostokąt. Pole tekstowe. Obiekty osadzone (Embedded Objects) Termin obiekty osadzone jest tu używany w odniesieniu do obiektów Excela, takich jak tabele przestawne (PivotTables), tabele zapytań (QueryTables) i wykresy (Chart- Objects), jak również obiekty kreowane przez aplikacje różne od Excela. Arkusze mogą przechowywać wiele różnych osadzonych obiektów. Znanym przykładem obiektów osadzonych w arkuszu, które nie powstały w Excelu, są równania tworzone przez edytor równań (Equation Editor) oraz rysunki, które powstają za pomocą WordArt. Oto przykładowe przedrostki dla nazw obiektów osadzonych: cht eqn qry pvt art ChartObject Equation QueryTable PivotTable WordArt Nazwy definiowane Wykres. Równanie. Tabela zapytania. Tabela przestawna. WordArt. W naszej konwencji nazwy definiowane są traktowane nieco inaczej niż inne ele- menty. W przypadku nazw definiowanych przedrostek powinien szeroko określać cel definiowanej nazwy, a nie typ danych, jakie mają być przechowywane. W aplikacjach Excela, poza najprostszymi, występuje wiele nazw definiowanych i ich grupowanie Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 45 według celu w oknie dialogowym Definiowanie nazw (Definiuj nazwy — w wersjach starszych niż Excel 2003) znacznie ułatwia pracę. Jeżeli arkusz zawiera dziesiątki lub setki nazw definiowanych, takie pogrupowanie funkcjonalne przez zastosowanie odpo- wiednich przedrostków przynosi widoczne korzyści. Opisowa część nazwy zdefiniowanej dokładne określa, do czego ta nazwa służy w ramach szerszej kategorii. Na podanej niżej liście widzimy kilka przedrostków celu nazw defi- niowanych. cht con err for inp out ptr rgn set tbl Chart data range Named constant Error check Named formula Input range Output range Specific cell location Region UI setting (User Interface) Ustawienie interfejsu użytkownika. Table Zakres danych wykresu. Nazwana stała. Znacznik błędu. Nazwana formuła. Zakres wejściowy. Zakres wyjściowy. Określony adres komórki. Obszar (zakres). Tabela. Wyjątki — kiedy nie stosuje się konwencji nazw W dwóch przypadkach zechcesz złamać ogólną konwencję nazw. Po pierwsze, gdy masz do czynienia z elementami dotyczącymi wywołań Windows API. Elementy te zostały nazwane przez Microsoft i są szeroko znane w społeczności programistów. Stałe Windows API, typy deklarowane przez użytkownika, deklaracje i argumenty procedur powinny pojawiać się w kodzie dokładnie w takiej postaci, w jakiej znajdu- jemy je w SDK2 dla platformy Microsoftu (Microsoft Platform SDK), co możemy sprawdzić w serwisie internetowym MSDN pod adresem: http://msdn.microsoft.com/library/ en-us/winprog/winprog/windows_api_start.page.asp Zauważ, że są to odwołania w formacie C/C++. Drugim przypadkiem, gdy nie zechcesz użyć własnej konwencji nazw, jest stosowa- nie kodu pochodzącego ze źródeł zewnętrznych, służącego do realizacji specjalnych zadań. Jeżeli zmodyfikujesz nazwy w tej części kodu i będziesz się do nich odwoły- wać w reszcie aplikacji, ewentualna aktualizacja wstawki, jeżeli pojawi się jej nowa wersja, będzie bardzo trudna. 2 SDK (Software Development Kit) — zestaw narzędzi programistycznych przydatny przy tworzeniu własnych aplikacji dla określonych platform sprzętowych i systemowych — przyp. tłum. 46 Excel. Programowanie dla profesjonalistów Najlepsze praktyki organizacji i tworzenia struktury aplikacji Struktura aplikacji Aplikacja jednoskoroszytowa, a aplikacja n-skoroszytowa Liczba skoroszytów użytych w aplikacji Excela zależy przede wszystkim od dwóch czynników: złożoności samej aplikacji i ograniczeń nałożonych przez warunki dystry- bucji i aktualizacji wersji. Aplikacje proste i takie, dla których nie można wymusić określonej kolejności działań instalacyjnych, wymagają możliwie najmniejszej liczby skoroszytów. Aplikacje złożone i takie, których procesem instalacyjnym można w pełni sterować, mogą być dzielone na wiele skoroszytów lub plików innego typu, np. DLL. W rozdziale 2. zostały omówione różne typy aplikacji Excela i odpowiednie dla nich struktury. Jeżeli możesz swobodnie dzielić aplikację na pliki według własnego uznania, wiele przemawia za tym, aby to czynić. Przyczyny, jakie warto brać pod uwagę, to: podział aplikacji na warstwy logiczne, oddzielenie kodu od danych, oddzielenie elementów interfejsu użytkownika od kodu, hermetyzacja funkcjonalnych elementów aplikacji i nad- zór nad konfliktami wynikającymi ze zmian przy pracy zespołowej. Rozdzielenie warstw logicznych Niemal każda nietrywialna aplikacja Excela ma trzy wyraźne logiczne warstwy czy sekcje. Są to: (cid:141) Warstwa interfejsu użytkownika. Warstwa ta składa się z kodu i widocznych elementów potrzebnych aplikacji do interakcji z użytkownikiem. W aplikacji Excela warstwa interfejsu ma część widoczną, do której należą elementy, takie jak arkusze, wykresy, paski narzędziowe, formularze użytkownika oraz niewidoczną, którą stanowi kod potrzebny do sterowania elementami widocznymi. Warstwa interfejsu użytkownika jest jedyną warstwą logiczną zawierającą elementy widoczne dla użytkownika. (cid:141) Warstwa logiki biznesowej (warstwa aplikacji). Warstwa logiki biznesowej to w całości kod, który wykonuje zadania zasadnicze, dla których cała aplikacja została zaprojektowana i napisana. Warstwa logiki biznesowej akceptuje dane wejściowe, pochodzące z warstwy interfejsu użytkownika i tamże zwraca wyniki. W przypadku operacji długo trwających warstwa logiki biznesowej przekazuje do warstwy interfejsu użytkownika okresowe informacje w postaci komunikatów statusu lub paska wskazującego stopień wykonania zadania. (cid:141) Warstwa dostępu i przechowywania danych. Warstwa dostępu i przechowywania danych jest odpowiedzialna za przechowywanie i dostarczanie na żądanie danych potrzebnych aplikacji. Może to być tak proste, jak odczytywanie Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 47 danych z komórek i ich zapisywanie w komórkach lokalnego lub ukrytego arkusza czy tak skomplikowane, jak egzekucja przez sieć procedur na serwerze bazodanowym (SQL Server). Warstwa dostępu i przechowywania danych komunikuje się bezpośrednio jedynie z warstwą logiki biznesowej. Na rysunku 3.5 możesz zobaczyć, że wszystkie trzy warstwy są konieczne do stwo- rzenia kompletnej aplikacji, ale nie muszą być ze sobą nierozerwalnie powiązane. Trzy warstwy są luźno łączone i istotna zmiana w jednej nie musi wymagać istotnej zmiany w innej. Silne wiązanie warstw aplikacji w sposób nieunikniony komplikuje jej konserwację i uaktualnianie. Rysunek 3.5. Relacje między trzema warstwami logicznymi aplikacji Excela Jeżeli np. warstwa dostępu i przechowywania danych wymaga zmiany dotychczaso- wej bazy accessowej na bazę danych na SQL Servera, wszelkie zmiany dotyczą je- dynie tej warstwy. W dobrze zaprojektowanej aplikacji żadna z dwóch pozostałych warstw nie powinna być tknięta podczas wprowadzania potrzebnych zmian. W sytu- acji idealnej dane między warstwą dostępu i przechowywania danych a warstwą logiki biznesowej powinny być przekazywane w postaci zmiennych o typie zdefiniowanym przez użytkownika. To pozwala na najlepsze zrównoważenie efektywności i swobody powiązania. Alternatywnie można stosować obiekty ADO Recordset, ale to wprowa- dza subtelne problemy powiązań, takie jak kolejność pól zwracanych z bazy danych, od czego lepiej nie uzależniać warstwy logiki biznesowej. I podobnie, jeżeli aplikacja ma zawierać alternatywny internetowy interfejs prezenta- cyjny, swobodne powiązanie warstwy interfejsu użytkownika z warstwą logiki biznesowej ułatwi Ci wykonanie tego zadania. Będzie ono łatwiejsze z powodu braku niejawnych założeń wbudowanych w warstwę logiki biznesowej oraz założeń dotyczących kon- strukcji interfejsu użytkownika. Elementy akceptujące dane wprowadzane przez użyt- kownika powinny być w pełni niezależne i samowystarczalne. Warstwa logiki bizne- sowej musi przekazywać interfejsowi użytkownika potrzebne dane inicjalizacyjne jako dane o prostych właściwościach. Interfejs użytkownika powinien zbierać dane wpro- wadzane przez użytkownika i przekazywać je wstecz do warstwy logiki biznesowej również jako dane o prostych właściwościach lub, w przypadkach bardziej złożonych, jako dane o typie zdefiniowanym przez użytkownika (UDT User [defined] Data Type). Ponieważ warstwa logiki biznesowej nie powinna zawierać żadnych wewnętrznych informacji o konstrukcji interfejsu użytkownika, bezpośrednie odwołania z warstwy logiki biznesowej do kontrolek formularza użytkownika są zakazane. Oddzielenie danych i interfejsu użytkownika od kodu W wielu aplikacjach użytkownika wewnątrz warstwy interfejsu użytkownika bywają stosowane dwie podwarstwy. Stanowią je skoroszyt i elementy arkusza używane do budowania interfejsu oraz kod obsługujący te elementy. Podział na podwarstwy musi 48 Excel. Programowanie dla profesjonalistów być tu rygorystycznie przestrzegany. Interfejs użytkownika korzystający z arkusza nie powinien zawierać żadnego kodu, zaś kod kontrolujący ten interfejs należy umieścić w całkowicie oddzielonym dodatku. Powód tej separacji jest dokładnie taki sam, jak opisany poprzednio dla separacji głów- nych warstw logicznych aplikacji — jest to izolacja efektów wprowadzanych zmian. Ze wszystkich warstw aplikacji najczęściej zmieniana jest warstwa interfejsu użyt- kownika. Dlatego nie jest wystarczające oddzielenie jej w całości i należy odseparować także zmiany widocznych elementów interfejsu użytkownika od kodu te elementy kontrolującego. W następnych rozdziałach podamy wzięte z życia przykłady oddzielenia warstw apli- kacji, więc nie przejmuj się, jeżeli teraz jakiś element dyskusji nie jest dla Ciebie w pełni zrozumiały. Organizacja aplikacji w programowaniu proceduralnym Programowaniem proceduralnym nazywamy metodologię programowania znaną większości twórców oprogramowania. Polega ona na dzieleniu aplikacji na wiele pro- cedur, z których każda wykonuje oddzielne zadanie. Cała aplikacja może zostać napi- sana w ten sposób, a elementy proceduralne mogą być kombinowane z elementami zorientowanymi obiektowo lub cała aplikacja może zostać napisana metodą zorientowaną obiektowo. W tym podrozdziale skupiamy uwagę na najlepszych praktykach progra- mowania proceduralnego. Techniki programowania obiektowo zorientowanego omó- wimy w rozdziale 7. Organizowanie kodu w moduły za pomocą funkcji (kategorii) Głównym powodem dzielenia kodu na moduły jest zwiększenie jego przejrzystości i ułatwienie późniejszego utrzymania aplikacji. W aplikacji proceduralnej procedury powinny być umieszczane w oddzielnych modułach, zgodnie z logiką działania. W mo- dułach najlepiej grupować procedury pełniące podobne funkcje. VBA ma nieudokumentowane „miękkie ograniczenie” maksymalnego rozmiaru standardowego modułu, którego wielkość nie powinna przekraczać 64 kB, przy czym wielkość ta dotyczy pliku tekstowego eksportowanego z projektu (narzędzia VBE, zapisane na płycie CD, automatycznie podają wielkość modułu). Twój projekt nie załamie się natychmiast, gdy pojedynczy moduł przekroczy wielkość 64 kB, lecz ciągłe przekraczanie tej granicy niemal na pewno doprowadzi do niestabilności aplikacji. Funkcjonalna dekompozycja Funkcjonalna dekompozycja to proces dzielenia aplikacji na oddzielne procedury w taki sposób, aby każda odpowiadała za wykonanie pojedynczego zadania. Teoretycznie wiele aplikacji mógłbyś pisać w postaci wielkich, pojedynczych, monolitycznych procedur. Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 49 Jednak takie postępowanie znacznie utrudniałoby proces debugowania i późniejszego utrzymania aplikacji. Stosując funkcjonalną dekompozycję, planujesz aplikację tak, by składała się z wielu procedur, z których każda będzie odpowiedzialna za ściśle określone zadanie, łatwe do zrozumienia, weryfikacji, udokumentowania i utrzymania. Najlepsze praktyki tworzenia procedur Zrozumiały zestaw wskazówek opisujących właściwy sposób tworzenia procedur z ła- twością wypełniłby cały rozdział. Niżej podamy jedynie listę najważniejszych. (cid:141) Hermetyzowanie (enkapsulacja). Jeżeli tylko jest to możliwe, procedura powinna być zaprojektowana tak, aby zapewnić pełną hermetyzację wykonywanej operacji. Oznacza to np., że odpowiednio hermetyzowana procedura może zostać skopiowana do kompletnie różnego projektu, gdzie będzie działać równie dobrze, jak w projekcie, w którym powstała. Hermetyzacja pomaga w wielokrotnym stosowaniu kodu, a dzięki logicznemu odizolowaniu operacji upraszcza debugowanie. (cid:141) Eliminowanie duplikowaniu kodu. Pisząc nietrywialną aplikację Excela, często będziesz odkrywał, że już w wielu miejscach pisałeś kod wykonujący tę samą operację. Jeżeli to odkryjesz, powinieneś wydzielić powtarzający się kod, tworząc oddzielną procedurę. Czyniąc to, zmniejszysz liczbę miejsc, gdzie ta szczególna operacja musi być weryfikowana lub modyfikowana. Wspólna procedura może być modyfikowana tylko w jednym miejscu aplikacji. Wszystko to prowadzi do znacznego podniesienia jakości kodu. Służy to również drugiemu ważnemu celowi — wielokrotnej stosowalności kodu. Jeżeli powszechnie stosowane operacje wydzielisz w oddzielnych procedurach, przekonasz się, że będziesz mógł te procedury wykorzystać w wielu innych aplikacjach. Taki kod tworzy rodzaj biblioteki, której możesz używać w celu podniesienia własnej produktywności przy pisaniu następnych aplikacji. Im więcej logicznie oddzielonych operacji zapiszesz w postaci kompletnych, w pełni przetestowanych procedur bibliotecznych, tym mniej czasu będzie Ci zajmować tworzenie kolejnych aplikacji. (cid:141) Izolowanie złożonych operacji. W wielu rzeczywistych aplikacjach znajdziesz sekcje logiki biznesowej bardzo złożone i bardzo specyficzne dla danej aplikacji, dla której zostały zaprojektowane, co oznacza także niemożliwość powtórnego ich użycia w innych projektach. Takie sekcje należy izolować w oddzielnych procedurach w celu ułatwienia debugowania i dalszego utrzymania. (cid:141) Redukcja rozmiarów procedury. Zbyt długie procedury są trudne do zrozumienia, debugowania i utrzymania nawet dla programistów, którzy je napisali. Jeżeli odkryjesz procedurę licząca ponad 150 lub 200 linii kodu, przekonasz się, że zwykle wykonuje ona kilka zadań, a więc powinna być podzielona na kilka jednocelowych procedur. (cid:141) Ograniczanie liczby argumentów procedury. Im więcej argumentów procedura akceptuje, tym trudniej ją zrozumieć i mniej efektywnie będzie używana. W zasadzie powinieneś ograniczać liczbę argumentów do pięciu 50 Excel. Programowanie dla profesjonalistów lub mniej. I nie stosuj prostego zastępowania argumentów procedur przez zmienne publiczne lub dostępne na poziomie modułu. Jeżeli okaże się, że procedura wymaga więcej niż pięciu argumentów, będzie to znak, że sama procedura lub logika aplikacji powinny zostać ponownie zaprojektowane. Najlepsze praktyki określające ogólne zasady tworzenia oprogramowania W tym podrozdziale są omawiane najlepsze praktyki działania wspólne dla wszystkich obszarów i etapów tworzenia aplikacji. Większość dalszych rozdziałów zaleca stoso- wanie najlepszych praktyk odnoszących się do tematów poruszonych w tym rozdziale. Komentowanie kodu Dobre komentowanie kodu to najważniejsza z dobrych praktyk tworzenia aplikacji Excela. Komentarze powinny w sposób prosty i kompletny objaśniać, jak kod jest zorganizowany, w jaki sposób każdy obiekt i procedura powinny być używane oraz jaki był cel napisania danego kodu. Komentarze służą także do zaznaczania zmian dokonywanych wraz z upływem czasu, ale tym tematem zajmiemy się w dalszej części tego rozdziału. Komentarze kodu są ważne zarówno dla Ciebie, jak i dla innych programistów, którzy — być może — będą nad Twoim kodem pracowali. Przydatność komentarzy dla in- nych zdaje się być oczywista. To, czego możesz sobie nie uświadamiać do czasu otrzymania pierwszej okrutnej lekcji, to przydatność komentarzy dla Ciebie. Często się zdarza, że po napisaniu pierwszej wersji kodu, po upływie jakiegoś czasu jego twórcy są proszeni o dokonanie istotnych zmian. Możesz być wtedy zaskoczony, jak obcy wyda Ci się własny kod, nieoglądany od dłuższego czasu. Komentarze pomagają radzić sobie z tym problemem. Komentarze powinny być stosowane we wszystkich trzech głównych poziomach kodu aplikacji: na poziomie modułu, procedury i pojedynczych sekcji lub linii kodu. Omówimy dalej typy komentarzy odpowiednie dla tych wszystkich poziomów. Komentarze na poziomie modułu Jeżeli użyłeś, opisanej wcześniej w tym rozdziale, konwencji nazywania modułów, każdy sprawdzający kod będzie miał z grubsza pojęcie o celu kodu zawartego w module. Powinieneś to wesprzeć krótkim komentarzem na początku każdego modułu, gdzie zawrzesz dokładniejszy opis celu kodu zapisanego w module. Gdy mówiąc o komentarzach, używamy terminu moduł, określamy nim moduły standardowe, moduły klas i moduły kodu związanego z formularzami użytkownika. Rozdział 3. ♦ Najlepsze praktyki programowania w Excelu i VBA 51 Dobry komentarz na poziomie modułu powinien być umieszczony na samym początku i wyglądać tak, jak przykład pokazany w listingu 3.2. Listing 3.2. Przykładowy komentarz na poziomie modułu Opis: Krótki opis celu kodu zapisanego w tym module. Option Explicit Komentarze na poziomie procedury Zwykle komentarze na poziomie procedury są najdokładniejszymi koment
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Excel. Programowanie dla profesjonalistów
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: