Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00184 004147 14469554 na godz. na dobę w sumie
Falowanie aktywności gospodarczej. Przypadek polski - ebook/pdf
Falowanie aktywności gospodarczej. Przypadek polski - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 174
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5402-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Autorzy książki stawiają przed sobą dwa zadania:

 

Książka stanowi udane, kompleksowe studium mechanizmów i przyczyn zmian aktywności gospodarczej. Opiniowana praca stanowi w moim przekonaniu udaną próbę wieloaspektowego zdiagnozowania przyczyn pojawiania się w gospodarce nagłych, silnych wahań koniunktury. Tematyka ta – z natury swojej zawsze aktualna – nabiera w bieżącym czasie szczególnego znaczenia w związku z kryzysem gospodarczym ostatnich lat i dyskusją ekonomistów nad możliwościami skutecznego przeciwdziałania recesji oraz minimalizowania jej negatywnych skutków. Praca stanowi ważny głos w dyskusji nad prowadzeniem polityki zrównoważonego rozwoju.

Prof. dr hab. Sławomir Dorosiewicz

Szkoła Główna Handlowa

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Janusz Beksiak Magda Ciżkowicz Jakub Karnowski Falowanie aktywności gospodarczej Przypadek polski Wydawnictwo C.H. Beck Falowanie aktywności gospodarczej Przypadek polski Janusz Beksiak Magda Ciżkowicz Jakub Karnowski Falowanie aktywności gospodarczej Przypadek polski Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Ewdokia Cydejko Projekt okładki i stron tytułowych: Ireneusz Gawliński Ilustracja na okładce: Ireneusz Gawliński Seria: Ekonomia Recenzent: prof. dr hab. Sławomir Dorosiewicz © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa tel. 22 33-77-600 Skład i łamanie: IDENTIA Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-5401-9 ISBN e-book: 978-83-255-5402-6 Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część I. Teorie falowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Rozdział 1. Czynniki sprawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.1. Przyroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.2. Technika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 1.3. Postawy i zachowania uczestników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.4. Mechanizm regulacji i polityka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Rozdział 2. Teorie i spory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Rozdział 3. Nasz pogląd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3.1. Sposób analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3.2. Zarys modelu cyklu koniunkturalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.3. Pieniądz a mechanizm falowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Rozdział 4. Wielkości realne i finansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.1. Związek między podażą pieniądza a aktywnością gospodarczą . . . . . . . . . . . . . . 37 4.2. Współczesne innowacje finansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 4.3. Kryzys finansowy (studium przypadku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 4.4. Czynniki sprawcze kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Rozdział 5. Wnioski i zapowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Część II. Restauracja kapitalizmu w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Rozdział 6. Co było przedtem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 6.1. Dawna historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 6.2. Dziedzictwo PRL-u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 6.3. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 5 Rozdział 7. Przewrót . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 7.1. Przygotowanie merytoryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 7.2. Przewrót instytucjonalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 7.3. Skutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Część III. Aktywność gospodarcza w Trzeciej Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Rozdział 8. Recesja korekcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 8.1. Niezgodność miar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 8.2. Pierwszy etap przestawiania gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 8.3. Korzyści i straty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozdział 9. Dwa cykle bez recesji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 9.1. Produkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 9.2. Wytwórcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 9.3. Konsumenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 9.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Rozdział 10. Aktywność gospodarcza polityków i administracji publicznej . . . . . . . . 125 10.1. Funkcje państwa w gospodarce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 10.2. Przedsięwzięcia i zaniechania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 10.3. Fazy przemian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Rozdział 11. Sytuacja gospodarcza dzisiaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Część IV. Przyczyny osiągnięć i niepowodzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Rozdział 12. Problem swobód gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 12.1. Wartościowanie ustrojów gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 12.2. Swobody gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 12.3. Swobody gospodarcze w Trzeciej Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 Rozdział 13. Otwarcie na świat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 13.1. Korzyści i niekorzyści otwarcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 13.2. Przemiany kapitalizmu, do którego powróciliśmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 13.3. Niejednorodność ustrojowa dzisiejszego świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 13.4. Perspektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Rozdział 14. Postawy i zachowania uczestników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 14.1. Typy uczestników i ich przemiany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 14.2. Szczególny rodzaj uczestników: politycy i biurokraci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 14.3. Sektory gospodarki polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Co dalej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 Przedmowa Książka ta jest próbą, jaką podjąłem, aby podsumować to, czego się nauczyłem o działaniu gospodarki, zwłaszcza polskiej. Wychowany w dawnym zespole Profesora Aleksego Wakara, również do tej pracy postarałem się o niewielki, acz zwarty zespół współpracowników, bez którego ta praca może by i powstała, ale byłaby dużo słabsza. Większą część tekstu napisałem sam, ale wszystkie jego fragmenty były wie- lokrotnie dyskutowane, weryfikowane i uzupełniane przez cały zespół. Pan Doktor Jakub Karnowski uczestniczył jako autor części tekstu, a ponadto sterował naszymi rozważaniami nad działaniem mechanizmów finansowych. Pani Magister Magda Ciż- kowicz dostarczyła i opracowała niezbędny materiał statystyczny. Chciałbym także serdecznie podziękować Pani Profesor Honoracie Sosnowskiej, która brała aktywny udział w większości naszych dyskusji oraz dbała o matematycz- ną poprawność naszego rozumowania. Całość jest więc naszym wspólnym dziełem, ja zaś, jako koordynator tego przed- sięwzięcia, pragnę podziękować współautorom za wielką inwencję i wkład pracy, tak- że i za to, że praca nasza przebiegała w tak miłej i przyjaznej atmosferze. Janusz Beksiak 7 Wstęp Obserwowane w wymiarze czasowym zmiany w gospodarce mają z reguły cha- rakter falowy, składają się z następujących po sobie wzrostów i spadków aktywności gospodarczej. Równocześnie – w każdym razie dzieje się tak w krajach nazywanych kapitalistycznymi – długookresowa tendencja tych zmian jest wzrostowa. Analizą omawianych zjawisk zajmują się teorie dynamiki gospodarczej. Starają się one odpowiedzieć na cztery rodzaje pytań. Nie każda na wszystkie. Pytanie pierwsze: jak to działa? Chodzi o wyjaśnienie, w jaki sposób przebiegają w czasie zmiany aktywności gospodarczej (tj. różnych, mówiących o niej i uwzględ- nianych przez daną teorię, wielkości ekonomicznych). W jaki sposób? – to znaczy, innymi słowy, jakie są związki między tymi wielkościami, jak wpływają one na siebie, jakie jest ich następstwo itd. Pytanie drugie: przyczyny? To dalszy krok w stosunku do odpowiedzi na po- przednie pytanie. Tam był opis, teraz staramy się wskazać, co i kto za to odpowiada, co było przyczyną główną, a co poboczną, co bezpośrednią itd. A więc staramy się wyważyć, ocenić rolę poszczególnych zdarzeń i procesów. W praktyce rzadko mamy teorie czysto opisowe, gdyż autorzy najczęściej nie powstrzymują się od oceniania, nawet gdy nie mają do tego wystarczających podstaw. Nieraz można zauważyć przypisywanie zdarzeniom roli przyczyny lub skutku, gdy mamy przesłanki tylko do stwierdzenia co najwyżej ich współwystępowania lub następstwa. Łącznie odpowiedzi na te dwa pytania składają się na teorię naukową sensu stricto (pozytywną), która stara się poznać, zrozumieć i wyjaśnić to, co się dzieje w rzeczywistości. Pytanie trzecie: co będzie dalej? Odpowiedź na to pytanie wykracza poza dziedzinę ścisłej nauki. Można dać całkiem nieźle uzasadnione wyjaśnienie mecha- 9 Wstęp nizmu działania cyklu koniunkturalnego (choć jest wiele konkurencyjnych teorii), nie sposób jednak, w porównywalnym stopniu, uzasadnić jednowariantowej prognozy. Stąd ostrożny autor – jeśli w ogóle się do tego zabiera – daje odpowiedź warunkową, czyli przedstawia wiele, mniej lub bardziej, prawdopodobnych wariantów. Żaden jednak z tych wariantów nie ma siły stwierdzenia naukowego, jest tylko prognozą. Pytanie czwarte: jak to poprawić? Chodzi o optymalizację działania uczest- ników życia gospodarczego. Tu wchodzimy w sferę teorii normatywnych. Sprawa jest sporna. Gdy (w ramach mikroekonomii) mowa jest o wyborach pojedynczego konsumenta, pracownika czy przedsiębiorcy, to podejście normatyw- ne wydaje się całkiem uzasadnione. W kapitalizmie każdy z nich bowiem, w swoim mikroświecie, dysponuje istotną swobodą wyboru. Ale gdy mowa jest o biegu zmian aktywności w skali całej gospodarki, to nie ma takiego podmiotu, który mógłby doko- nywać podobnej optymalizacji. Nawet najbardziej ingerujące w gospodarkę państwo jest tylko jednym z uczestników procesu łącznego, masowego. Złudzeniem okazały się nadzieje na to, że centralny organ planujący typu sowieckiego będzie zdolny wybierać optymalną ścieżkę wzrostu, podobnie jak to może czynić poszczególny przedsiębiorca czy konsument w kapitalizmie. Dotyczy to także wszelkich innych globalnych (świa- towych) organów „koordynujących”. Odpowiedź na powyższe pytanie wychodzi więc, jak sądzimy, poza zakres nauki sensu stricto, co nie znaczy, że rozważania na ten temat są intelektualnie i praktycznie nieprzydatne. Dotyczy to obu możliwych podejść do sprawy optymalizacji. Podejście pierw- sze, nastawione na przyszłość, stara się dać instrukcję racjonalnego wyboru. Istnieje wielki popyt na takie recepty ze strony polityków gospodarczych (ministrów finansów, prezesów banków centralnych, doradców itp., a także kandydatów na nich wystawia- nych przez różne opcje polityczne). Podejście drugie ma charakter retrospektywny. Jest to krytyka przeszłych działań pod hasłem: „Co by było, gdybyśmy postępowali bardziej racjonalnie?”. Oprócz polityków (szczególnie opozycji) bardzo chętnie za- dają to pytanie rozmaici historycy. Na tym tle zrozumiała jest popularność książek w rodzaju Fukuyamy, Tofflera, Thurowa czy Huntingtona. Proponujemy, aby w naszych rozważaniach skoncentrować się na odpowiedzi na pytanie pierwsze, wejść możliwie najdalej w domenę pytania drugiego, a darować sobie pytanie trzecie i czwarte. Reasumując, stawiamy przed sobą dwa zadania. Pierwsze, sformułować na nowo odpowiedź na pytanie, co to są okresowe, gwałtowne zmiany aktywności gospodarki kapitalistycznej, falowanie tej aktywności w czasie, tradycyjnie rozpatrywane jako cykle koniunkturalne lub kryzysy gospodar- cze. Co je powoduje, jak przebiegają, jakie mają skutki? W szczególności chodzi o odpowiedź na pytanie: czy jest to choroba kapitalizmu (lub – każdej gospodarki), czy zjawisko normalne, a nawet w jakimś stopniu korzyst- 10 Wstęp ne? Inne ważne dla nas pytanie szczegółowe to, jaki jest korzystny (a co najmniej dopuszczalny, a więc nie bardzo niebezpieczny) dla aktywności gospodarczej i jej wzrostu – zakres i sposób ingerencji władz politycznych w gospodarkę. Zadaniem drugim jest zanalizowanie, jak wspomniane zjawisko kształtowało się w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat. Będzie to próba zastosowania ogólnych metod opisu i analizy omawianego zjawiska do wyjaśnienia przypadku polskiego. W szczególności chodzi o wskazanie, co najsilniej wpłynęło na jego specyfikę. Książkę podzieliliśmy na cztery części. W części I zawarliśmy krytyczną ana- lizę różnych teoretycznych podejść do naszego problemu; objaśniliśmy ponadto nasz sposób analizy zastosowany w dalszych rozdziałach tej książki. Pozostałe trzy części stanowią opis przypadku polskiego w jego ostatnim ćwierćwieczu. W części II za- czynamy od skrótowej wycieczki w dawniejszą historię, ale główną uwagę czytelnika kierujemy na przebieg restauracji kapitalizmu w Polsce. W części III analizujemy działanie gospodarki polskiej w latach 1989–2011. Część IV, końcowa, to zestawienie przyczyn naszych osiągnięć i niepowodzeń; staramy się tutaj wyjaśnić, jak to się stało, że ostatecznie proces ten okazał się w wysokim stopniu udany. CZĘŚĆ I Teorie falowania Naszym zadaniem w tej części książki jest przedstawienie sposobu podejścia do problemu falowania aktywności gospodarczej, cykli koniunkturalnych, kryzysów gospodarczych itp. Historia myśli ekonomicznej oferuje wiele różnych, często całkowicie z sobą sprzecznych, metod analizy interesujących nas zjawisk. Dzisiejsza, niewątpliwie dra- matyczna, sytuacja, w jakiej znalazła się gospodarka światowa, powoduje, że spory między przedstawicielami różnych sposobów analizy tego zjawiska stają się wyjąt- kowo ostre1. Nie jest naszym zamiarem szczegółowe opisywanie i analiza tych sporów. Zajmą się tym historycy myśli ekonomicznej. My postaramy się tylko przedstawić przyję- ty tutaj sposób analizy. Czyniąc tak, musimy jednak zwrócić uwagę czytelnika także na najważniejsze różnice między naszym podejściem do problemu, a tym, co jest sto- sowane przez reprezentantów kilku głównych nurtów światowej myśli ekonomicznej. 1 Początki teoretycznej analizy koniunktury gospodarczej wiążą się z twórczością Knuta J. Wick- sella, wybitnego szwedzkiego ekonomisty, który pierwszy – w początkach XX wieku – zastosował termin „falowanie” [zob. np. Bojanowsky, 1995, s. 375–411]. 13 Rozdział 1 Czynniki sprawcze Wiele różnych zjawisk i procesów występujących na świecie ma istotny wpływ na poziom aktywności gospodarczej ludzi i jest przyczyną jej falowania. Umownie i dość swobodnie można je podzielić na kilka kategorii. Oczywiście rzadko są one cał- kiem rozdzielne. Będziemy dalej wskazywać na ważniejsze ich wzajemne powiązania. Proponujemy następujący podział: (1) zmiany dokonujące się (lub dokonywa- ne przez człowieka) w przyrodzie, (2) zmiany w technice działalności gospodarczej, a więc w szeroko rozumianych metodach wytwarzania (do których można zaliczyć także metody organizacji i zarządzania), (3) zmiany o charakterze psychologicznym (z zakresu psychologii społecznej), tj. zmiany poglądów ludzi o gospodarce, ich pre- ferencji i postaw, (4) działanie i zmiany ekonomicznego mechanizmu regulacji; jest on kombinacją formalnych i nieformalnych instytucji życia gospodarczego, a także tego, o czym była mowa w punkcie (3), (5) polityka gospodarcza prowadzona przez władze krajowe i międzynarodowe, a także przez różne grupy, a nawet jednostki uczestniczą- ce w aktywności gospodarczej. Rzecz jasna tematyka punktu (5) pokrywa się częś- ciowo z tym, o czym jest mowa w niektórych wcześniejszych punktach. Każdy z tych paragrafów mówi o pewnej grupie zjawisk, które w swoisty spo- sób wpływają na przebieg w czasie aktywności gospodarczej ludzi i społeczeństw. Te grupy czynników sprawczych falowania aktywności gospodarczej są, jak wspo- mnieliśmy, w różny sposób ze sobą powiązane. 1.1. Przyroda Przyroda to zmiany następujące w otaczającym nas ekosystemie, na ziemi i poza nią. Z nielicznymi wyjątkami zmiany te są niezależne od naszej działalności gospo- darczej, a same miewają wielki na nią wpływ. Wystarczy przypomnieć łagodne wa- runki atmosferyczne w początkach minionego tysiąclecia w porównaniu z mroźnymi zimami, które przeważały po kilkuset latach. Jest pewne, że ani to ocieplenie, ani mro- 15 1. Czynniki sprawcze zy nie zostały spowodowane przez naszych przodków. Miały zaś one istotny wpływ na ówczesne rolnictwo, ogrodnictwo (winorośl w ogrodach zakonników!) i hodowlę. Toczone od lat spory na temat wpływu naszej dzisiejszej cywilizacji na nagrza- nie atmosfery, na poziom wód oceanów i stopień zlodowacenia pokazuje, że sprawa jest co najmniej niejasna. Sądzimy, że ogólnie można przyjąć, iż wpływ czynników przyrodniczych, całkowicie od nas niezależnych, jest decydujący. Natomiast twier- dzenia o powszechnym ociepleniu, jakoby głównie spowodowanym przez działalność człowieka, są co najmniej wątpliwe2. Warto tu też przytoczyć przypadek Williama S. Jevonsa i jego teorii wiążącej cykle koniunkturalne z powtarzalnym pojawianiem się plam na słońcu [Stanley, 1978, s. 33–37]. Sformułował on to twierdzenie po zaobserwowaniu czasowej korelacji tych dwóch rodzajów zjawisk. Był za to silnie karcony przez przeciwników, szczególnie marksistowskich, którzy kryzysy gospodarcze uważali za główną konsekwencję pa- nowania ustroju kapitalistycznego. W swoim czasie zależność pokazana przez Jevon- sa była jednak oczywista. Plamy na słońcu wykazywały korelację ze zmianami uro- dzaju w rolnictwie, które w czasach Jevonsa produkowało większą część produktu krajowego. Dziś sprawa wygląda oczywiście inaczej. Podsumowując, warto podkreślić, że przyroda miała i nadal ma znaczący wpływ na działalność gospodarczą człowieka i w jednych okresach sprzyja szybszemu wzro- stowi produkcji, a w innych może powodować spadek jej wielkości. Przy tym jednak wysoce dyskusyjny jest problem, czy i o ile rozwój cywilizacji potęguje ogranicze- nia nakładane na naszą działalność przez środowisko naturalne, czy może przeciwnie – zmniejsza (łagodzi) naszą zależność od przyrody. Nie ma natomiast wątpliwości, że różne gwałtowne i niedające się przewidzieć zmiany warunków naturalnych (tajfu- ny, wybuchy wulkanów itd.) mają wyraźny wpływ na naszą aktywność gospodarczą. 1.2. Technika Istnieją tu co najmniej dwa odrębne zjawiska, które łączy to, że mają one cha- rakter „techniczny”, a nie „społeczny”. Zjawisko pierwsze dotyczy procesów powstawania i stosowania w gospodarce nowych metod wytwarzania. Metody te (do których zaliczamy też sposoby organizacji i zarządzania) powstają zarówno w przedsiębiorstwach, jak i poza nimi, np. w szkol- nictwie, w instytutach badawczych i w domach wynalazców. Jedne powstają w kra- jach rozwiniętych, inne w zacofanych (uprzejmie zwanych „rozwijającymi się”). 2 Zob. np. List 16 naukowców, opublikowany w „Wall Street Journal” 8 października 2012. 16 1.3. Postawy i zachowania uczestników Zastosowanie nowych metod wytwarzania następuje z różnym (często bardzo wielkim) odstępem czasowym i w całkiem innym miejscu niż to, w którym powsta- ły. Przeszkodą ich wdrożenia jest m.in. nieprzygotowanie gospodarki, np. w krajach zacofanych, lub opór panujących monopoli. I wiele innych (także na przykład inter- wencja polityki). W rezultacie zmiany w metodach wytwarzania (postęp techniczny) najczęściej nie odbywa się w sposób ciągły, stopniowy. Raczej są to następujące w znacznych od- stępach czasu wielkie, wstrząsowe zmiany, które naruszają dotychczasowy bieg ży- cia gospodarczego. Światowy postęp techniczny dokonuje się więc najczęściej w spo- sób nieciągły i jest jedną z istotnych przyczyn falowania aktywności gospodarczej. Z dawnych czasów pamiętne są wstrząsy wywołane przez zastosowanie maszyny pa- rowej czy mechanicznych krosien tkackich. Dziś jesteśmy świadkami niezliczonych „rewolucji technicznych”, nieoczekiwanych i burzących procesy wzrostu gospodar- czego. Warto jednak zauważyć, że częstotliwość tych zmian (skoków) jest coraz więk- sza, co daje złudzenie ciągłego intensywnego wzrostu. Zjawisko drugie to szczególny przebieg w czasie – zmian zależności między po- szczególnymi procesami gospodarczymi. Najbardziej znanymi w ekonomii są te opi- sane jako działanie akceleratora i mnożnika inwestycyjnego. Ale przecież tego samego rodzaju jest znany od niepamiętnych czasów problem gwałtownych skoków aktyw- ności gospodarczej (dodatnich i ujemnych), związanych z powstawaniem i likwida- cją poszczególnych zakładów wytwórczych. Gdy dotyczy to wielkich i kluczowych dla reszty zakładów (lub gdy następuje zbieżność w czasie znacznej liczby takich wy- darzeń) mamy do czynienia z gwałtownymi skokami (w górę lub w dół) aktywności gospodarczej w skali krajów, a nawet świata. Wszystkie te zjawiska występują masowo i stanowią zaprzeczenie wymyślone- go przez niektórych uczonych tzw. zrównoważonego wzrostu, do którego to proble- mu powrócimy jeszcze później. 1.3. Postawy i zachowania uczestników Problem różnych postaw i zachowań uczestników życia gospodarczego będziemy wielokrotnie podejmować w dalszych rozdziałach tej książki. Tutaj chodzi nam tyl- ko o dwa ważne rodzaje masowych reakcji na nadchodzące z rynku sygnały o zmia- nie tempa wzrostu lub spadku aktywności gospodarczej, reakcje, które różnią się od znanych jako typowe zachowania homo oeconomicus, opisywane w mikroekono- mii. W szczególności chodzi nam o dwa rodzaje zachowań. 17 1. Czynniki sprawcze Pierwszy to nerwowe, gwałtowne i masowe reakcje przedsiębiorców i konsumen- tów na sygnały (emitowane przez giełdy, sfery polityczne, środki masowego przekazu, plotki itd.) o pogarszaniu się lub poprawie sytuacji, o przewidywanym spadku bądź wzroście popytu lub podaży, inwestycji, skoku albo spadku cen, podatków, stóp pro- centowych itp. W rezultacie mamy zjawisko gwałtownego przyspieszenia i wzmoc- nienia spadków aktywności lub w przeciwnym wypadku, jej nieoczekiwanych wzro- stów. Zachowania takie obserwujemy u przedsiębiorców kapitalistycznych, zarówno wielkich, nowoczesnych korporacji, jak i, w postaci masowych reakcji, u milionów małych przedsiębiorstw i znacznej części konsumentów. Zachowania te najczęściej wzmacniają się w kolejnych odcinkach czasu, co po- woduje, że reakcje uczestników rynku są niewspółmierne do tego, co się faktycznie dzieje na rynku w sferze zjawisk realnych. Stąd gwałtowne wybuchy aktywności lub dramatyczne jej załamania. Tego typu zjawiska od zawsze występowały na giełdach towarowych i pieniężnych. Rozwój kontaktów elektronicznych niepomiernie wzmoc- nił i upowszechnił takie przesadne pobudzanie i tłumienie aktywności uczestników życia gospodarczego. Drugi typ, właściwy głównie producentom tradycyjnym (niektórym rodzajom przedsiębiorców, zwłaszcza drobnotowarowym gospodarstwom rolnym), to brak re- akcji na sygnały nadsyłane przez rynek, albo nawet reakcje z nimi sprzeczne. Przy- kładem tych ostatnich może być wzrost podaży jako reakcja na spadek cen. Wszystkie te zachowania mają niewątpliwie istotny udział w kształtowaniu się ogólnej aktywności gospodarczej, często pogłębiając jej wzrosty i spadki, ale czasa- mi, przeciwnie, zmniejszając amplitudę wahań. 1.4. Mechanizm regulacji i polityka Wymienione w tytule zjawiska zasadniczo się od siebie różnią i w związku z tym stanowią całkowicie odrębne czynniki sprawcze falowania aktywności gospodarczej. Mechanizm regulacji jest wprawdzie tworzony przez ludzi, ale po jakimś czasie au- tonomizuje się, funkcjonuje jako coś danego, obiektywnego, czemu ludzie muszą się podporządkować. Natomiast polityka gospodarcza to bieżąca, mniej lub bardziej świa- doma, ingerencja ludzi mających władzę w działalność gospodarczą. Jest to więc tak- że ingerencja w sam mechanizm regulacji. W praktyce te dwa zjawiska są ze sobą sil- nie sprzężone. W tym tekście połączyliśmy ich omawianie, żeby uniknąć powtórzeń. Ustrój (system) gospodarczy to mniej lub bardziej zwarty zbiór formalnych i nie- formalnych instytucji, które tworzą podstawy i ramy tego, co nazywamy mechanizmem 18 1.4. Mechanizm regulacji i polityka regulującym działalność gospodarczą ludzi, ich zespołów, społeczeństw. W kapitali- zmie takim głównym regulatorem jest mechanizm konkurencji rynkowej, zaś najważ- niejszymi rodzajami instytucji, które go określają, są własność prywatna i pieniądz. Należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że w praktyce (inaczej niż w mode- lach teoretycznych) obok dominujących instytucji, które decydują o charakterze dane- go ustroju, z reguły istnieją także odwieczne instytucje nieformalne (jak np. rodzinne gospodarstwo domowe) oraz instytucje przejęte z innych ustrojów, np. z poprzednich epok lub od współczesnych sąsiadów. W rezultacie zbiór instytucji obowiązujących i tolerowanych w danym czasie w jakimś kraju jest z reguły splotem różnych elementów, mniej lub bardziej wzajem- nie zgodnych, ale przeważnie słabo do siebie dopasowanych lub wręcz sprzecznych. Może to być nawet tak zdumiewająca kombinacja różnych składników, jak np. chiń- skie komunistyczne centralne sterowanie gospodarką, w której mieszczą się także – i funkcjonują – wielkie segmenty kapitalizmu monopolistycznego. Patrząc na różnorodne, istniejące współcześnie na świecie, odmiany ustrojów gospodarczych i ich części składowe, można je – w dużym przybliżeniu – podzielić na trzy kategorie. Posłużymy się tu znaną klasyfikacją Stanisława Ossowskiego, który wyróżnia tyle właśnie czystych typów ładu (porządku) społecznego. Pierwszy to ład przedstawień zbiorowych, w którym panuje „życie społeczne oparte na konformi- zmach społecznych, uregulowane przez tradycyjne wzory”, drugi – porządek mono- centryczny, gdzie „życie społeczne regulowane jest przez centralne decyzje dzięki or- ganizacji czuwającej nad ich przestrzeganiem” oraz trzeci – porządek policentryczny, w którym istnieje „równowaga społeczna osiągnięta automatycznie dzięki »natural- nym prawom« interakcji, w wyniku indywidualnych nie skoordynowanych decyzji, przy respektowaniu pewnych reguł gry (norm współżycia)” [Ossowski, 1962, s. 86]. Przejdźmy teraz do bardziej szczegółowego omówienia tego fragmentu ładu spo- łecznego, który bezpośrednio dotyczy działalności gospodarczej. Ten ład gospodarczy to sposób regulacji zachowań podmiotów gospodarczych – uczestników działalności, polegającej na wytwarzaniu i dystrybuowaniu dóbr ekonomicznych. Jest to mecha- nizm regulujący procesy podejmowania decyzji i dokonywania wyboru w zakresie produkcji i konsumpcji. Ujmując rzecz najkrócej, określa on, kto i na jakim stanowi- sku bierze w tym udział, podejmując decyzje, co produkować, jak produkować i dla kogo produkować. Główna różnica między wyżej opisanymi trzema rodzajami ładu gospodarcze- go zawiera się w zakresie swobód podejmowania decyzji i dokonywania wyborów przez uczestników życia gospodarczego. Typ pierwszy („przedstawień zbiorowych”) w porównaniu z dwoma pozostałymi daje wszystkim uczestnikom najmniej swobo- dy. Typ drugi („porządek monocentryczny”) dzieli uczestników na kategorie, z któ- rych jedna (lub niektóre) dysponują swobodą w wielkim (często niemal nieograni- czonym) zakresie, pole zaś swobody wyboru pozostałych uczestników jest małe lub 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Falowanie aktywności gospodarczej. Przypadek polski
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: