Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00369 010931 7464387 na godz. na dobę w sumie
Fałszerstwa dzieł sztuki. Zagadnienia prawnokarne - ebook/pdf
Fałszerstwa dzieł sztuki. Zagadnienia prawnokarne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 276
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4643-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Dzieła sztuki, dobra kultury, zabytki mają charakter szczególny, są one bowiem duchowym i materialnym dorobkiem człowieka. Ich ochrona leży zarówno w interesie publicznym, jak i prywatnym. Przestępczość przeciwko dziełom sztuki, dobrom kultury, zabytkom była tematem licznych opracowań, jednakże przedmiotem rozważań w nich zawartych były przede wszystkim zjawiska kradzieży, niszczenia, przemytu czy restytucji dóbr kultury. Prezentowana monografia jest pierwszą pracą w tak szerokim zakresie omawiającą problematykę fałszerstw dzieł sztuki obejmującą w szczególności zagadnienia prawnokarne.

W publikacji autorka udziela m.in. odpowiedzi na pytania:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

FAŁSZERSTWA ZASADA DOMNIEMANIA DZIEŁ SZTUKI NIEWINNOŚCI W POLSKIM PROCESIE ZAGADNIENIA PRAWNOKARNE KARNYM Agnieszka Szczekala Anna Tęcza-Paciorek Warszawa 2012 Stan prawny na 1 stycznia 2012 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie Kamila Tomecka Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN 978-83-264-0738-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 11 Rozdział 1 Wyjaśnienie podstawowych pojęć / 17 1.1. Pojęcie dzieła sztuki / 17 1.2. Pojęcie falsyfikatu / 34 Rozdział 2 Zjawisko fałszerstwa dzieł sztuki w ujęciu historycznym / 51 Rozdział 3 Uwagi prawnoporównawcze / 94 3.1. Problematyka fałszerstw dzieł sztuki w aspekcie międzynarodowym / 94 3.2. Problematyka fałszerstw dzieł sztuki w prawie wybranych państw europejskich / 97 Rozdział 4 Fałszerstwo dzieł sztuki w świetle przepisów ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami / 113 4.1. Uwagi ogólne / 113 4.2. Ustawowe znamiona czynu zabronionego określonego w art. 109a u.o.z. / 114 4.2.1. Przedmiot ochrony / 114 4.2.2. Strona przedmiotowa czynu zabronionego / 115 5 Spis treści 4.2.3. Podmiot czynu zabronionego / 120 4.2.4. Strona podmiotowa czynu zabronionego / 121 4.3. Ustawowe znamiona czynu zabronionego określonego w art. 109b u.o.z. / 126 4.3.1. Przedmiot ochrony / 126 4.3.2. Strona przedmiotowa czynu zabronionego / 127 4.3.3. Podmiot czynu zabronionego / 131 4.3.4. Strona podmiotowa czynu zabronionego / 132 4.4. Zbieg przepisów i zbieg przestępstw / 133 4.5. Zagrożenie karą i środkami karnymi / 138 Rozdział 5 Problematyka fałszerstw dzieł sztuki w świetle przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych / 142 5.1. Pojęcie utworu. Dzieło sztuki jako utwór / 142 5.2. Ochrona osobistych i majątkowych praw autorskich 5.3. Ustawowe znamiona czynu zabronionego określonego – art. 16 i 17 pr. aut. / 153 w art. 115 pr. aut. / 163 Rozdział 6 Fałszerstwo dzieł sztuki jako przestępstwo oszustwa z art. 286 k.k. / 178 Rozdział 7 Fałszerstwo dzieł sztuki a fałsz dokumentów / 199 Rozdział 8 Problematyka fałszerstw dzieł sztuki w świetle ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji / 216 Rozdział 9 Fałszerstwo dzieł sztuki w świetle badań empirycznych / 229 9.1. Uwagi ogólne / 229 9.2. Etap postępowania przygotowawczego / 230 9.3. Etap postępowania jurysdykcyjnego / 237 6 Spis treści 9.4. Kwalifikacja prawna zastosowana w przebadanych sprawach / 237 9.4.1. Kwalifikacja prawna czynu z art. 286 § 1 k.k. i z art. 286 § 1 k.k. w zbiegu z art. 109b u.o.z. / 237 9.4.2. Kwalifikacja prawna czynu z art. 109a i 109b u.o.z. / 239 9.4.3. Kwalifikacja prawna czynu z art. 115 pr. aut. / 240 Zakończenie / 245 Bibliografia / 255 Orzecznictwo / 273 k.c. k.k. z 1932 r. k.k. z 1969 r. k.k. k.p.k. konwencja berneńska konwencja haska z 1954 r. pr. aut. Wykaz skrótów Źródła prawa ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Akt paryski konwencji berneńskiej ochronie dzieł literackich i artystycznych sporządzony w Paryżu dnia 24 lipca 1971 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474, załącznik) Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w ra- zie konfliktu zbrojnego, wraz z Regulaminem wykonawczym do tej Konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konflik- tu zbrojnego, podpisane w Hadze dnia 14 maja 1954 r. (Dz. U. z 1957 r. Nr 46, poz. 212) ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie au- torskim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów u.o.z. u.z.n.k. ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie za- bytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) Czasopisma OSNC OSNKW OSNPG OSP Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydanie Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądów Polskich Inne Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE EWG RGBI SA SN WE Wspólnoty Europejskie Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Europejska Wspólnota Gospodarcza Reichgesetzblatt Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy WTO Światowa Organizacja Handlu Wstęp Tematem niniejszej pracy jest odpowiedzialność karna za fałszer- stwa dzieł sztuki. Problematyka ta nie cieszy się większym zainteresowaniem pol- skiej doktryny i orzecznictwa, a niewątpliwie z wielu względów zasłu- guje na uwagę. Celem pracy jest przede wszystkim przeprowadzenie analizy ustawowych znamion tych typów czynów zabronionych, które w sposób bezpośredni czy pośredni regulują lub mogą regulować od- powiedzialność karną za podrabianie bądź przerabianie (fałszowanie) dzieł sztuki/ dóbr kultury/ zabytków oraz za obrót podrobionymi bądź przerobionymi (sfałszowanymi) dziełami sztuki/ dobrami kultury/ zabytkami. Ponadto jej celem jest zweryfikowanie zakresu, trafności i kompleksowości rozwiązań przyjętych na gruncie polskiego prawa karnego w aspekcie wskazanej materii. Dzieła sztuki, dobra kultury i zabytki mają charakter szczególny, niepowtarzalny, są one bowiem duchowym i materialnym dorob- kiem człowieka. Ich ochrona leży zarówno w interesie publicznym, jak i prywatnym. Zjawisko przestępczości przeciwko dziełom sztuki, dobrom kultury i zabytkom było i jest przedmiotem licznych opraco- wań, monografii czy artykułów. Należy jednak zauważyć, że zainte- resowanie przedstawicieli doktryny koncentrowało się i koncentruje przede wszystkim na zjawiskach kradzieży, niszczenia i uszkadzania, przemytu czy wreszcie restytucji dzieł sztuki/ dóbr kultury/ zabytków. Problematyka związana z fałszerstwami dzieł sztuki była jedynie syg- nalizowana w piśmiennictwie i jako taka nie została nigdy wyodręb- niona. Praca ta jest więc pierwszą, w której poddano szerszej analizie zagadnienia związane ze zjawiskiem fałszerstw dzieł sztuki w aspekcie odpowiedzialności karnej. Niewątpliwie fałszerstwa dzieł sztuki dokonywane były we wszyst- kich okresach historii, lecz nigdy na tak dużą skalę i z taką precyzją jak 11 Wstęp współcześnie. Powodem tego jest przede wszystkim moda kupowania i posiadania cennych dzieł sztuki, jak również chęć lokowania docho- dów w dobra o stabilnej wartości. Nabywanie i kolekcjonowanie dzieł sztuki nabrało więc obecnie swoistego charakteru inwestycyjnego. Po- pyt na dzieła sztuki rośnie, niestety większość cennych dzieł znajduje się już w zbiorach prywatnych kolekcjonerów, galerii czy muzeów, któ- rzy rzadko wprowadzają je do dalszego obiegu. W związku z tym ceny dzieł sztuki na rynku polskim a przede wszystkim rynku światowym rosną, co z kolei stwarza silną pokusę dla fałszerzy. Ogólnie można przyjąć, że fałszywe dzieło sztuki to świadome naśladownictwo dzieła autora wraz z jego podpisem lub znakiem fir- mowym, które jest wykonane w celu zamierzonego wprowadzenia od- biorcy w mylne przekonanie o autentyczności pracy. Głównym celem fałszerzy sztuki jest co do zasady uzyskanie korzyści majątkowej, ale może nim być również potrzeba uznania, zaspokojenie ambicji, zamiar skompromitowania eksperta czy zemsta. Prezentowana rozprawa składa się ze wstępu, dziewięciu rozdzia- łów oraz zakończenia. Osiem pierwszych rozdziałów ma charakter dogmatyczny, natomiast w rozdziale dziewiątym przedstawione zo- stały wyniki badań empirycznych. Temat niniejszej pracy zdeterminował jej systematykę. Rozdział 1 poświęcony jest próbie określenia i zdefiniowania podstawowych ter- minów, których różnoraka interpretacja powoduje spory na gruncie teorii prawa i uniemożliwia stosowanie jednolitych norm ochrony w stosunku do poszczególnych składników dziedzictwa kultury. Omó- wiono w nim zatem pojęcia ogólne, których zdefiniowanie i wyzna- czenie pomiędzy nimi relacji stanowiło punkt wyjścia dla dalszych rozważań podjętych w pracy. Tak więc obok wyjaśnienia znaczenia terminów „dzieło sztuki” i „falsyfikat” wskazano także relację tych pojęć do terminów: „dobro kultury”, „zabytek”, „kopia”, „replika”, „reprodukcja”, „rekonstrukcja”. W rozdziale 2 przedstawiono uwagi na temat historycznego kształ- towania się postawy wobec dzieł sztuki, jak również odpowiedzialności karnej za ich fałszowanie. Ze względu na to, że ochrona dzieł sztuki w zakresie omawianej materii nie ma zbyt długiej tradycji, zasadnicze rozważania dotyczą XIX i XX w. W XIX w. bowiem niemal wszędzie uznawano fałszowanie dzieł sztuki za przestępstwo kryminalne, zaś w XX w. zaczęto je karać więzieniem. Niestety ustawodawstwo pol- skie przez wiele lat w żadnym akcie normatywnym nie regulowało tej 12 Wstęp kwestii. Wykształcono wówczas praktykę kwalifikowania przedmio- towego zachowania z przestępstwa oszustwa określonego w kolejno obowiązujących kodeksach karnych. Ponadto granice dozwolonego naśladownictwa utworów stały się przedmiotem regulacji ustaw zwią- zanych z ochroną praw autorskich. Rozdział 3 poświęcony został analizie prawnoporównawczej. Wskazano w nim regulacje prawne związane z ochroną dzieł sztuki w omawianym zakresie na płaszczyźnie prawa międzynarodowego publicznego i prawa europejskiego oraz przedstawiono przykładowe rozwiązania ustawodawcze w tym obszarze w innych krajach euro- pejskich. Rozdział 4 zawiera rozważania na temat odpowiedzialności karnej za fałszowanie dzieł sztuki w aspekcie ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dokonano w nim ana- lizy ustawowych znamion przestępstwa określonego w art. 109a i 109b u.o.z., poprzez omówienie przedmiotu ochrony, strony przedmiotowej, podmiotu, strony podmiotowej, ustawowego wymiaru kary oraz zbie- gu przepisów i zbiegu przestępstw. W rozdziale 5 poruszone zostały kwestie związane z granicami dozwolonego naśladownictwa produktów na gruncie ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przeprowa- dzono w nim analizę ustawowych znamion przestępstw określonych w art. 115 pr. aut. oraz przedstawiono przedmiot prawa autorskiego, a także krótką charakterystykę autorskich praw osobistych i autorskich praw majątkowych. W zawiązku z tym, że niniejsza praca dotyczy fałszerstw dzieł sztuki, przeprowadzona analiza została ograniczona wyłącznie do przedmiotu czynności wykonawczej jakim jest utwór. Rozdział 6 poświęcony został analizie ustawowych znamion prze- stępstwa oszustwa określonego w art. 286 k.k. w kontekście problema- tyki fałszerstw dzieł sztuki i obrotu sfałszowanymi dziełami sztuki. W rozdziale 7 poruszone zostały kwestie związane z fałszerstwem dzieł sztuki w kontekście fałszowania dokumentów. Podjęto w nim m.in. rozważania dotyczące samego rozumienia terminu „dokument” na gruncie prawa karnego materialnego i możliwości kwalifikowania przedmiotowego zachowania z art. 270, 271 i 272 k.k. Rozdział 8 zawiera zagadnienia dotyczące omawianej problema- tyki w odniesieniu do kopiowania produktów, stanowiącego prze- stępstwo na gruncie ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. 13 Wstęp W rozdziale 9 zaprezentowano wyniki przeprowadzonych badań empirycznych obejmujących analizę akt prokuratorskich i sądowych za lata 2004–2008 z terenu całej Polski (tj. z 11 apelacji). Zasadniczym celem tych badań było przeanalizowanie zjawiska podrabiania, przera- biania oraz wprowadzania do obrotu podrobionego lub przerobionego dzieła sztuki ze względu na kwalifikację prawną oraz rodzaj i wyso- kość orzekanych kar i środków karnych wobec sprawców wskazanych czynów, a także ustalenie rozmiaru tego zjawiska i praktyki ścigania. Systematyka przyjęta w niniejszej pracy polegająca na omówie- niu w kolejnych rozdziałach wskazanych typów czynów zabronionych w zakresie ustawowych znamion, zagadnień wymiaru kary oraz zbiegu przepisów i zbiegu przestępstw jest niewątpliwie sposobem komen- tarzowego przedstawienia problemu, jednakże w moim przekonaniu zapewnia przejrzystość i spójność pracy. Wyodrębnienie oddzielnego rozdziału dotyczącego zbiegu przepisów i zbiegu przestępstw w zakre- sie wszystkich analizowanych typów czynów zabronionych uważam za niewłaściwe ze względu na to, że ujęcie ich w oderwaniu od omówienia znamion spowodowałoby nieczytelność pracy. Wybór tematu pracy podyktowany był, poza moimi zaintereso- waniami, przede wszystkim dwoma zasadniczymi argumentami. Po pierwsze tym, że zagadnienie fałszerstwa dzieł sztuki nabiera coraz większego znaczenia praktycznego ze względu na wzrastającą i bar- dziej dostrzegalną rangę ochrony dzieł sztuki środkami prawa kar- nego. Po drugie zaś tym, że tematyka ta nie doczekała się dotychczas kompleksowego opracowania. W pracy starałam się wykorzystać dostępny w omawianym za- kresie dorobek doktryny i orzecznictwa. Podstawową metodą przy- jętą w pracy jest analiza formalno-dogmatyczna. W pewnym stopniu wykorzystano również wykładnię prawnoporównawczą oraz kontekst historyczny omawianej instytucji. Monografia ta stanowi uaktualnioną i skróconą wersję rozprawy doktorskiej obronionej przeze mnie na Wydziale Prawa i Admini- stracji UMCS w Lublinie w czerwcu 2011 r. Pragnę podziękować tym wszystkim osobom, które pomogły mi w trakcie jej pisania. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do Promotora i pomysło- dawcy niniejszej pracy Pana prof. dr. hab. Marka Mozgawy. Dziękuję również moim Recenzentom – Panu prof. dr. hab. Lechowi Gardo- ckiemu i Panu prof. dr. hab. Jackowi Sobczakowi za ich cenne uwagi, które bez wątpienia przyczyniły się do wyeliminowania usterek pracy 14 Wstęp i podniesienia jej poziomu. Dziękuję również Panu prof. dr. hab. Andrzejowi Siemaszce – Dyrektorowi Instytutu Wymiaru Sprawied- liwości za umożliwienie przeprowadzenia w IWS zaprezentowanych w pracy badań empirycznych. Rozdział 1 Wyjaśnienie podstawowych pojęć 1.1. Pojęcie dzieła sztuki Zajmowanie się problematyką fałszerstw dzieł sztuki wymaga zdefiniowania i wyznaczenia relacji pomiędzy takimi terminami, jak: „dzieło sztuki”, „dobro kultury”, „zabytek”. Dzieło sztuki jest zewnętrznym przejawem sztuki. W. Tatarkie- wicz pisał, że sztuka „zmierza ku temu, by dać życie dziełom sztuki; w dziełach leży jej sens, dla nich jest ceniona; nazwę sztuka daje się dziełom artysty, a nie tylko jego umiejętności”1. Samo słowo „sztuka” jest przekładem łacińskiego ars, a to z kolei greckiego techne. Poję- cia techne i ars nie znaczyły jednak tego, co znaczy dzisiaj „sztuka”. Oznaczały one umiejętność, zarówno zrobienia jakiegoś przedmiotu, np.: posągu, garnka, odzieży, jak i dowodzenia wojskiem czy mierze- nia pola. Każda z tych umiejętności była nazywana sztuką – sztuką garncarza, sztuką krawca, sztuką stratega czy sztuką geometry. Sztu- ka polegała więc na znajomości reguł. Robienie czegokolwiek pod wpływem natchnienia lub fantazji, lecz bez reguł, nie było sztuką. Takie znaczenie wyrazu „sztuka” przetrwało do czasów nowożyt- nych. Dopiero w dobie Odrodzenia zaczęło się kształtować nowe pojęcie sztuki. Zawężono jego zakres wyłącznie do siedmiu sztuk – tzw. sztuk pięknych (malarstwo, rzeźba, muzyka, poezja, taniec, architektura i wymowa), wyłączając rzemiosła i umiejętności. Wieki XIX i XX przyniosły kolejne wątpliwości co do treści tego pojęcia. Definicja, która wydawała się odpowiednia, przestała wystarczać z powodu ewolucji, jakiej uległy same sztuki. Wyznacznikiem przy- należności do sztuki było piękno, ale stał się nim również przejaw 1 W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Warszawa 2005, s. 57. 17 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć myśli, ekspresji, stopień moralności, powagi, a także niekomercyjny cel i indywidualne wykonanie. Zaczęto podejmować próby tworzenia nowych definicji, co okazało się rzeczą niezmiernie trudną ze wzglę- du na zakres przedmiotów (nie tylko rozległy, lecz także niejednolity) nazywanych „sztuką”2. Pojawił się ponadto pogląd, że termin „sztu- ka” jest nie tylko trudny, ale generalnie niemożliwy do zdefiniowa- nia3. K. Estreicher pisze, że „celem definicji sztuki powinno być raczej dostarczenie zrozumienia, przekazanie wiedzy niż ostateczne roz- strzygnięcie”. Definicja sztuki „jest hipotezą opartą na wycinkowej znajomości przedmiotu. Nie wiemy bowiem, co w przyszłości będzie uznane za dzieło sztuki (...). Sztuka (...) jest ciągłym stawaniem się, ciągłym ruchem, zmianą pojęć i artyzmu. Co dla rodziców było cen- nym dziełem, dzieci nie interesuje, co dla współczesnych nie miało wartości lub wręcz było brzydkie i śmieszne, znajduje pełne uznanie u wnuków”4. Sztuka jest twórczością, jest doznawaniem i przywoły- waniem piękna, stwarzaniem wizji, odbiciem warunków życia, jest stanem psychicznym, a nawet patologicznym, jest wyrazem wiary i przekazem rozumu, jak również uczuć, zwątpień i niepewności człowieka, jego miłości, ambicji i potrzeb5. Sztuka jest dążeniem do doskonałości, jest opanowaniem materiału, harmonią lub dysharmo- nią formy, jest wyborem przedmiotu naszych doznań estetycznych, wyborem zataczającym coraz szersze kręgi, obejmującym coraz wię- cej przedmiotów, zjawisk i przypadków6. 2 Ibidem, s. 21 i n. 3 E.H. Gombrich pisał, że „nie ma w istocie czegoś takiego jak Sztuka. Są tylko artyści. Kiedyś byli to ludzie, którzy brali do ręki kawałek kolorowej gliny i szkicowali figurę bizona na ścianie jaskini. Dzisiaj niektórzy kupują farby i projektują tabli- ce reklamowe, robili i robią wiele innych rzeczy. Nic nie przeszkadza w nazywaniu tych wszystkich czynności sztuką, jeśli się pamięta, że takie słowo może oznaczać zupełnie różne rzeczy w różnych czasach i miejscach, i tak długo, jak zdajemy so- bie sprawę, że Sztuka przez duże S nie istnieje” – E.H. Gombrich, O sztuce, Poznań 2007, s. 15. 4 K. Estreicher, Historia sztuki w zarysie, Warszawa–Kraków 1988, s. 7 i n. 5 „Sztuka jest wyzwaniem, zabawą, agitacją, kontemplacją, myśleniem, ucieczką, krzykiem, wyznaniem, milczeniem, bronią, złudzeniem i grą” – R. Stanisławski (w:) Tes- sera. Sztuka jako przedmiot badań, Kraków 1981, s. 224; szerzej na temat sztuki S. Mo- rawski, O przedmiocie i metodzie estetyki, Warszawa 1973; J. Białostocki, J.Z. Łoziński, K. Pietkiewicz, M. Porębski, A. Ryszkiewicz, Granice sztuki, Warszawa 1972; S. Morawski, Na zakręcie: od sztuki do po-sztuki, Kraków 1985; U. Eco, Sztuka, Kraków 2008. 6 K. Estreicher, Historia sztuki..., s. 13; J. Szczepański, Sztuka w życiu człowieka (w:) Tessera. Sztuka jako..., s. 227 i n. 18 1.1. Pojęcie dzieła sztuki Równie trudny do zdefiniowania, nie tylko dla ustawodawcy, ale także dla teoretyka sztuki jest termin „dzieło sztuki” (jako dostrzegal- ny wymiar sztuki). M. Porębski pisze, że „sztuka (...) stanowi złożony układ wytworów i czynności ludzkich, których istota i granice bynaj- mniej nie są łatwe do ustalenia. Spory o to, co właściwie jest «dziełem sztuki», a co nim nie jest, nigdy się nie kończą”7. Sformułowano wiele definicji dzieła sztuki, jednak najbardziej znaną jest definicja zapro- ponowana przez W. Tatarkiewicza: „dzieło sztuki jest odtworzeniem rzeczy bądź konstrukcją form, bądź wyrażaniem przeżyć, jednakże tylko takim odtworzeniem, taką konstrukcją, takim wyrazem, jakie są zdolne zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać”8. M. Korzeniow- ska-Marciniak prezentuje różne teorie dotyczące sposobu definiowa- nia dzieła sztuki. Abstrahując od nazw poszczególnych teorii, warto wskazać przynajmniej niektóre z nich. Jako pierwszą prezentuję teorię, według której dzieło sztuki pełni funkcję naśladowczą w odniesieniu do świata realnego i uczuć. Kolejna to teoria, według której dzieło sztuki to określony twór kultury, związany z danym poziomem roz- woju społecznego. Inna wskazuje, że dzieło sztuki to byt składający się jednocześnie ze swej fizyczności, jak i szeroko, trudno poznawal- nej sfery znaczeniowej, symbolicznej; jeszcze inna z przedstawionych teorii zakłada, że dzieło sztuki stanowi fakt psychologiczny, istnieje w wymiarze psychicznym odnoszącym się bezpośrednio do umysłu odbiorcy i procesów dokonujących się w nim9. M. Ostrowicki zaś prezentuje analizę dzieła sztuki na gruncie teorii systemów, zgodnie z którą dzieło sztuki jest podsystemem całości, jaką jest otaczająca go rzeczywistość lub jej wybrany fragment10. J. Białostocki pisze, że „nikt dziś nie wie, jaka jest definicja sztuki. Sztuka bowiem przeniknęła w rzeczywistość i dzisiaj już nie charakter przedmiotu, ale postawa wobec niego, pozwala nam na nazwanie jakiegoś przedmiotu dziełem sztuki”11. W konkluzji można przytoczyć słowa K. Estreichera: „sztuka, a nawet dzieło sztuki są pojęciami trudnymi do zdefiniowania (...). Ale pamiętajmy, że zawsze przyjmujemy definicje przybliżone, a nie 7 M. Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 8. 8 W. Tatarkiewicz, Dzieje..., s. 52. 9 M. Korzeniowska-Marciniak, Międzynarodowy rynek dzieł sztuki, Kraków 2001, s. 18 i n. 10 M. Ostrowicki, Dzieło sztuki jako system, Warszawa–Kraków 1997, s. 11 i n. 11 J. Białostocki, Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk 1980, s. 34. 19 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć absolutne i nie zaczynajmy się kłócić o każdy wyraz (...). Terminolo- gia jest tylko narzędziem komunikacji. Narzędzie to zmienia z cza- sem swój charakter. Nie należy od niego wymagać stałości i wartości niezmiennych”12. Pojęcia sztuki, jak również dzieła sztuki, służyły i służą przede wszystkim naukom humanistycznym, takim jak historia sztuki, fi- lozofia, socjologia czy estetyka. A. Gerecka-Żołyńska pisze, że dzieło sztuki jest efektem nieskrępowanej twórczości ludzkiej i nie może być zamknięte w sztywnych kryteriach. Z kolei w terminologii prawniczej powinno funkcjonować pojęcie dobra kultury, które właśnie zostało stworzone na potrzeby aktów prawnych13. Na gruncie prawa europejskiego nie ma ogólnej legalnej definicji dzieła sztuki. Jednak w prawie celnym Unii Europejskiej ustawodawca posługuje się terminem dzieła sztuki, przedmiotów kolekcjonerskich i antyku, które definiuje w dziale 97 (CN) „Dzieła sztuki, przedmioty kolekcjonerskie i antyki”14. W przypadku większości dzieł sztuki, ich przywóz nie podlega ograniczeniom. Niekiedy jednak dzieła kojarzone ze sztuką bywają oclone z powodu materiału lub metody, za pomocą której zostały wykonane. W przypadku wątpliwości co do kwalifikacji przedmiotu, preferencje zyskuje przyporządkowanie do jednej z pozy- cji działu 97 CN15. Niniejszy dział obejmuje16: wykonane ręcznie obra- 12 K. Estreicher, Historia sztuki..., s. 35 i n. 13 A. Gerecka-Żołyńska, W kwestii definicji dobra kultury i dzieła sztuki, Proku- ratura i Prawo 1999, nr 9, s. 109. 14 Po raz pierwszy w prawie europejskim dzieło sztuki zostało expressis verbis wy- mienione w rozporządzeniu Rady EWG nr 950/68 z dnia 28 czerwca 1968 r. o Wspólnej Taryfie Celnej (dział 99) (Dz. Urz. WE L 172 z 22.07.1968, s. 1). Zastąpiło je rozporzą- dzenie Rady EWG nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. Urz. WE L 256 z 07.09.1987, s. 1), które zostało zmodyfikowane przez rozporządzenie Rady (WE) nr 254/2000 z dnia 31 stycznia 2000 r. (Dz. Urz. WE L 28 z 03.02.2000, s. 16). Rozporządzenie 2658/87 zastąpiło dawną nomenklaturę scaloną nomenklaturą celną (CN). W załączniku I do rozporządzenia nr 2658/87 – zmodyfikowanym przez rozporządzenie Komisji (WE) nr 1810/2004 z dnia 7 września 2004 r. (Dz. Urz. UE L 327 z 30.10.2004, s. 1) – znajduje się dział 97 CN „Dzieła sztuki, przedmioty kolekcjonerskie i antyki”. 15 Szerzej na ten temat W. Paczuski, Handel dziełami sztuki w Unii Europejskiej, Kraków 2005; M. Niedźwiedź, Obrót dobrami kultury w Unii Europejskiej, Kraków 2000. 16 Dział 97 CN nie obejmuje: nieskasowanych znaczków pocztowych lub skar- bowych, papeterii pocztowej (papieru stemplowanego) lub podobnych, objętych poz. 4907; dekoracji teatralnych, tła studyjnego lub podobnych, wykonanych tech- nikami malarskimi na płótnie (poz. 5907) z wyjątkiem tych, które mogą być klasyfi- kowane do poz. 9706; pereł naturalnych lub hodowlanych, lub kamieni szlachetnych 20 1.1. Pojęcie dzieła sztuki zy, rysunki i pastele (inne niż rysunki objęte pozycją 490617), artykuły przemysłowe malowane lub zdobione ręcznie oraz kolaże i podobne płyty dekoracyjne – poz. 9701; oryginalne ryciny, sztychy i litografie – poz. 970218; oryginalne rzeźby i posągi, z dowolnych materiałów – poz. 970319; znaczki pocztowe lub skarbowe, znaczki opłat skarbo- wych, koperty pierwszego dnia obiegu, papeterię pocztową (papier ostemplowany) i podobne, skasowane lub nieskasowane (inne niż ob- jęte pozycją 490720) – poz. 9704; kolekcje i przedmioty kolekcjonerskie, zoologiczne, botaniczne, mineralogiczne, anatomiczne, historyczne, archeologiczne, paleontologiczne, etnograficzne lub numizmatyczne – poz. 9705; antyki o wieku przekraczającym 100 lat – poz. 970621. W prawie polskim, w ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług22, ustawodawca również posługuje się pojęciami: dzieła sztuki, przedmiotów kolekcjonerskich i antyku, które następnie definiuje w art. 120 tej ustawy. Zgodnie z wskazanym przepisem przez dzieła sztuki ustawodawca rozumie obrazy, kolaże i podobne tablice, malowidła oraz rysunki wykonane w całości przez artystę, inne niż plany oraz rysunki dla celów architektonicznych, inżynieryjnych, prze- lub półszlachetnych (poz. 7101–7103). Ramy, w które oprawione są obrazy, rysunki, pastele, kolaże lub podobne płyty dekoracyjne, ryciny, sztychy lub litografie są klasyfi- kowane jako części tych artykułów, jeżeli ich rodzaj i wartość są odpowiednie dla tych artykułów. Ramy, których rodzaj lub wartość nie jest odpowiednia dla przedmiotów, o których mowa, są klasyfikowane osobno. 17 Plany i rysunki architektoniczne, techniczne, przemysłowe, handlowe, topo- graficzne lub do podobnych zastosowań będące oryginałami narysowanymi ręcznie; teksty rękopiśmienne; reprodukcje fotograficzne na papierze światłoczułym i kopie wykonane przez kalkę – dział 49 „Książki, gazety, obrazki i pozostałe wyroby prze- mysłu poligraficznego, drukowane; manuskrypty, maszynopisy i plany”. 18 W poz. 9702 wyrażenie „oryginalne ryciny, sztychy i litografie” oznacza odbitki czarno-białe lub kolorowe otrzymane bezpośrednio z jednej lub kilku płyt, wykonanych w całości ręką artysty niezależnie od rodzaju stosowanego materiału i sposobu ich wy- konania, ale z wykluczeniem wszelkich procesów mechanicznych i fotomechanicznych. 19 Poz. 9703 nie obejmuje masowo produkowanych reprodukcji i typowych arty- kułów rzemieślniczych o charakterze handlowym, nawet jeżeli artykuły te są projek- towane lub tworzone przez artystów. 20 Znaczki pocztowe nieskasowane, znaczki skarbowe lub podobne, bieżącej lub nowej emisji w kraju, w którym mają lub będą miały określoną wartość nominalną; znaczki w arkuszach; banknoty; formularze czekowe; akcje, obligacje lub podobne papiery wartościowe – dział 49 „Książki, gazety, obrazki i pozostałe wyroby przemysłu poligraficznego, drukowane; manuskrypty, maszynopisy i plany”. 21 Poz. 9706 nie obejmuje przedmiotów wymienionych w poprzednich pozycjach działu 97 CN. 22 Tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 z późn. zm. 21 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć mysłowych, handlowych, topograficznych i im podobnych, ręcznie zdobione artykuły wyprodukowane, scenografię teatralną, tkaniny do wystroju pracowni artystycznych lub im podobne wykonane z ma- lowanego płótna; oryginalne sztychy, druki i litografie sporządzone w ograniczonej liczbie egzemplarzy, czarno-białe lub kolorowe, zło- żone z jednego lub kilku arkuszy, w całości wykonane przez artystę, niezależnie od zastosowanego przez niego procesu lub materiału, z wyłączeniem wszelkich procesów mechanicznych lub fotomecha- nicznych; oryginalne rzeźby oraz posągi z dowolnego materiału, pod warunkiem że zostały one wykonane w całości przez artystę; odlewy rzeźby, których liczba jest ograniczona do 8 egzemplarzy, a wykona- nie było nadzorowane przez artystę lub jego spadkobierców; gobeliny oraz tkaniny ścienne wykonane ręcznie na podstawie oryginalnych wzorów dostarczonych przez artystę, pod warunkiem że ich liczba jest ograniczona do 8 egzemplarzy; fotografie wykonane przez artystę, opublikowane przez niego lub pod jego nadzorem, podpisane i ponu- merowane, ograniczone do 30 egzemplarzy we wszystkich rozmiarach oraz oprawach. Jeżeli chodzi o przedmioty kolekcjonerskie, to rozu- mie się przez nie znaczki pocztowe lub skarbowe, stemple pocztowe, koperty pierwszego obiegu, ostemplowane materiały piśmienne i im podobne, ofrankowane, a jeżeli nieofrankowane, to uznane za nieważ- ne i nieprzeznaczone do użytku jako ważne środki płatnicze; kolekcje oraz przedmioty kolekcjonerskie o wartości zoologicznej, botanicznej, mineralogicznej, anatomicznej, historycznej, archeologicznej, paleon- tologicznej, etnograficznej lub numizmatycznej, a także przedmioty kolekcjonerskie, o których mowa w art. 43 ust. 1 pkt 723. Przez antyki zaś rozumie się przedmioty, inne niż wyżej wymienione, których wiek przekracza 100 lat. „Dobro kultury” jest terminem stosunkowo młodym24. Do języ- ka prawnego jego definicję wprowadził ustawodawca w Konwencji 23 Zwalnia się od podatku dostawę, łącznie z pośrednictwem, dotyczącą walut, banknotów i monet używanych jako prawny środek płatniczy, z wyłączeniem przed- miotów kolekcjonerskich, za które uważa się monety ze złota, srebra lub innego metalu oraz banknoty, które nie są zwykle używane jako prawny środek płatniczy lub które mają wartość numizmatyczną. 24 J. Pruszyński wskazuje, że samo określenie „dobro kultury” po raz pierw- szy pojawiło się w przepisach o Izbie Kultury Rzeszy – Reichskulturkammergesetz z dnia 22 września 1933 r. (RGBI 1933, cz. I, s. 661), w zarządzeniu wykonawczym (RGBI 1933, cz. I, s. 797) oraz rozporządzeniu z dnia 1 września 1939 r. (RGBI 1939, s. 154) i z dnia 8 października 1939 r. (RGBI 1939, s. 2042) – a były nim: „dzieła 22 1.1. Pojęcie dzieła sztuki z dnia 14 maja 1954 r. o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego25, podpisanej w Hadze26. We wszystkich językach, w jakich została zredagowana konwencja haska, zostało użyte określenie, które w przekładzie polskim oznacza „dobro kultury” – angielskie cultural property, francuskie bien culturel, hiszpańskie bien cultural, rosyjskie kulturnaja cennost27. Po raz kolejny pojęcie to pojawiło się w Konwen- cji z dnia 17 listopada 1970 r. dotyczącej środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i prze- noszeniu własności dóbr kultury28, podpisanej w Paryżu29. sztuki znaczące dla narodu niemieckiego jako dowody jego kultury przedstawiane publiczne” – J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna, Kraków 2001, s. 68 i n. 25 Dz. U. z 1957 r. Nr 46, poz. 212. 26 Zgodnie z art. 1 tej konwencji za dobro kulturalne uważa się: „a) dobra ruchome lub nieruchome, które posiadają wielką wagę dla dziedzictwa kul- turalnego narodu, na przykład zabytki architektury, sztuki lub historii, zarówno religijne, jak świeckie; stanowiska archeologiczne; zespoły budowlane posiadające jako takie znaczenie historyczne lub artystyczne; dzieła sztuki, rękopisy, książki i inne przedmioty o znaczeniu artystycznym, historycznym lub archeologicznym, jak również zbiory naukowe i poważne zbiory książek, archiwaliów lub reproduk- cji wyżej określonych dóbr; b) gmachy, których zasadniczym i stosowanym w praktyce przeznaczeniem jest przechowywanie lub wystawianie dóbr kulturalnych ruchomych, określonych pod lit. a), na przykład muzea, wielkie biblioteki, składnice archiwalne, jak rów- nież schrony mające na celu przechowywanie w razie konfliktu zbrojnego, dóbr kulturalnych ruchomych, określonych pod lit. a); c) ośrodki obejmujące znaczną ilość dóbr kulturalnych określonych pod lit. a) i b), zwane w dalszym ciągu «ośrodkami zabytkowymi»”. 27 W. Sieroszewski, Ochrona prawna dóbr kultury w Polsce, Warszawa 1971, s. 16. 28 Dz. U. z 1974 r. Nr 20, poz. 106. 29 W myśl art. 1 konwencji za dobra kultury uważa się dobra, które ze względów reli- gijnych lub świeckich uznawane są przez każde państwo za mające znaczenie dla archeo- logii, prehistorii, literatury, sztuki lub nauki i które należą do następujących kategorii: „a) rzadkie zbiory i okazy z dziedziny zoologii, botaniki, mineralogii i anatomii; przedmioty przedstawiające wartość paleontologiczną; b) dobra mające związek z historią, w tym również z historią nauki i techniki, hi- storią wojskowości i historią społeczną, a także dobra pozostające w związku z historią życia przywódców, myślicieli, naukowców i artystów narodowych oraz ważnych dla narodu wydarzeń; c) przedmioty uzyskane drogą wykopalisk archeologicznych (legalnych i nielegal- nych) i odkryć archeologicznych; d) elementy pochodzące z rozebranych zabytków artystycznych lub historycznych albo ze stanowisk archeologicznych; e) antyki liczące ponad 100 lat, takie jak napisy, monety i wyryte pieczęcie; f) materiały etnologiczne; 23 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć W języku polskich aktów prawnych termin „dobro kultury” za- istniał dopiero w ustawie z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kul- tury i o muzeach30. W poprzednio obowiązujących aktach prawnych – w dekrecie Rady Regencyjnej z dnia 31 października 1918 r. o opiece nad zabytkami sztuki i kultury31 i w rozporządzeniu Prezydenta Rze- czypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami32 – wy- stępował wyłącznie termin „zabytek”. Zgodnie z art. 2 ustawy o ochronie dóbr kultury33, dobrem kultury był każdy „przedmiot ruchomy lub nieruchomy, dawny lub współczes- ny, mający znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturalnego ze wzglę- du na jego wartość historyczną, naukową lub artystyczną”. Trzeba jed- nak zaznaczyć, że pomimo definicji legalnej dobra kultury, zgodnie z art. 4 ustawodawca objął ochroną jedynie dobra kultury wpisane do rejestru zabytków lub do inwentarza muzealnego, wchodzące w skład bibliotek oraz inne, których charakter zabytkowy był oczywisty, zwa- ne w ustawie zabytkami. Krótko mówiąc, mimo szerokiego zakresu tytułu ustawy, ochrona ograniczona była wyłącznie do zabytków34. g) dobra, przedstawiające wartość artystyczną, takie jak: (I) obrazy, malowidła i rysunki wykonane w całości ręcznie, na jakimkolwiek podkładzie i przy wykorzystaniu dowolnego tworzywa (z wyjątkiem rysun- ków przemysłowych i artykułów przemysłowych ręcznie zdobionych); (II) oryginalne dzieła sztuki posągowej i rzeźby wykonane z dowolnego tworzywa; (III) oryginały sztychów, rycin i litografii; (IV) oryginały zestawów i montaży artystycznych wykonane z dowolnego tworzywa; h) rzadkie rękopisy i inkunabuły, dawne książki, dokumenty i publikacje mające szczególne znaczenie (historyczne, artystyczne, naukowe, literackie itp.), w po- staci pojedynczych egzemplarzy lub w zbiorach; i) znaczki pocztowe, skarbowe i podobnego rodzaju w postaci pojedynczych egzem- plarzy lub w zbiorach; j) archiwa, w tym archiwa fonograficzne, fotograficzne i filmowe; k) liczące ponad sto lat meble oraz dawne instrumenty muzyczne”. 30 Dz. U. z 1962 r. Nr 10, poz. 48 z późn. zm. 31 Dz. U. Nr 16, poz. 36. 32 Dz. U. Nr 29, poz. 265 z późn. zm. 33 W 1996 r. weszła w życie odrębna ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muze- ach (Dz. U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.) – w związku z czym z nazwy ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach wyłączono człon „o muzeach” (Dz. U. z 1999 r. Nr 98, poz. 1150 z późn. zm.). 34 K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Kraków 2007, s. 42 i n.; M. Drela, Własność zabytków, Warszawa 2006, s. 25 i n.; J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury..., s. 66. i n.; M. Drela, Dobro kultury jako przedmiot ochrony prawnorzeczowej, Państwo i Prawo 2000, z. 11, s. 56 i n.; K. Daszkiewicz, O karnoprawnej ochronie dóbr kultury, Nowe Prawo 1978, nr 4, s. 535 i n. 24 1.1. Pojęcie dzieła sztuki Definicje dobra kultury i zabytku były bardzo ogólnie sformułowa- ne, w związku z tym w art. 5 ustawy35 wyliczono przedmioty, które w szczególności mogły być chronione pod względem rzeczowym36. Ustawa o ochronie dóbr kultury utraciła moc z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabyt- gólności: 35 „Art. 5. Pod względem rzeczowym przedmiotem ochrony mogą być w szcze- 1) dzieła budownictwa, urbanistyki i architektury, niezależnie od ich stanu zacho- wania, jak historyczne założenia urbanistyczne miast i osiedli, parki i ogrody dekoracyjne, cmentarze, budowle i ich wnętrza wraz z otoczeniem oraz zespoły budowlane o wartości architektonicznej, a także budowle mające znaczenie dla historii budownictwa; 2) obiekty etnograficzne, jak typowe układy zabudowy osiedli wiejskich i budow- le wiejskie szczególnie charakterystyczne oraz wszelkie urządzenia, narzędzia i przedmioty będące świadectwem gospodarki, twórczości artystycznej, pojęć, obyczajów i innych dziedzin kultury ludowej; 3) dzieła sztuk plastycznych – rzeźby, malarstwa, dekoracji, grafiki i iluminatorstwa, rzemiosł artystycznych, broni, strojów, numizmatyki i sfragistyki; 4) pamiątki historyczne, jak militaria ruchome, pola bitew, miejsca upamiętnione walkami o niepodległość i sprawiedliwość społeczną, obozy zagłady oraz inne tereny, budowle i przedmioty związane z ważnymi wydarzeniami historycznymi lub z działalnością instytucji i wybitnych osobistości historycznych; 5) obiekty archeologiczne i paleontologiczne, jak ślady terenowe pierwotnego osad- nictwa i działalności człowieka, jaskinie, kopalnie pradziejowe, grodziska, cmen- tarzyska, kurhany oraz wszelkie wytwory dawnych kultur; 6) obiekty techniki i kultury materialnej, jak stare kopalnie, huty, warsztaty, budow- le, konstrukcje, urządzenia, środki transportu, maszyny, narzędzia, instrumenty naukowe i wyroby szczególnie charakterystyczne dla dawnych i nowoczesnych form gospodarki, techniki i nauki, gdy są unikatami lub wiążą się z ważnymi etapami postępu technicznego; 7) rzadkie okazy przyrody żywej lub martwej, jeżeli nie podlegają przepisom o ochronie przyrody; 8) materiały biblioteczne, jak rękopisy, autografy, iluminacje, starodruki, pierwo- druki, druki-unikaty i inne cymelia, mapy, plany, nuty, ryciny, inne zapisy obrazu lub dźwięku, instrumentaria, oprawy; 9) kolekcje i zbiory, posiadające wartość artystyczną lub historyczną jako całość, niezależnie od rodzaju i wartości poszczególnych składników, jeżeli nie wchodzą w skład narodowego zasobu archiwalnego; 10) pracownie i warsztaty wybitnych twórców i działaczy, jak również dokumenty i przedmioty związane z ich życiem i działalnością; 11) inne przedmioty nieruchome i ruchome, zasługujące na trwałe zachowanie ze względu na ich wartość naukową, artystyczną lub kulturalną; 12) krajobraz kulturowy w formie ustanawianych stref ochrony konserwatorskiej, rezerwatów i parków kulturowych”. 36 T. Jaworski, Podstawy prawne ochrony dóbr kultury w Polsce, Warszawa 1980, s. 8 i n.; M. Drela, Własność..., s. 29 i n. 25 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć kami37. Nowa ustawa w art. 3 zawiera słowniczek podstawowych pojęć, w którym brak definicji dobra kultury. Ustawodawca nie posługuje się bowiem pojęciem dobra kultury, lecz jedynie pojęciem zabytku. Zgod- nie z art. 3 pkt 1 zabytkiem jest „nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działal- nością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Artykuł 6 u.o.z.38 (podobnie jak 37 Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm. 38 „Art. 6. 1. Ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania: 1) zabytki nieruchome będące, w szczególności: a) krajobrazami kulturowymi, b) układami urbanistycznymi, ruralistycznymi i zespołami budowlanymi, c) dziełami architektury i budownictwa, d) dziełami budownictwa obronnego, e) obiektami techniki, a zwłaszcza kopalniami, hutami, elektrowniami i innymi zakładami przemysłowymi, f) cmentarzami, g) parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni, h) miejscami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wy- bitnych osobistości lub instytucji; 2) zabytki ruchome będące, w szczególności: a) dziełami sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki użytkowej, b) kolekcjami stanowiącymi zbiory przedmiotów zgromadzonych i uporządko- wanych według koncepcji osób, które tworzyły te kolekcje, c) numizmatami oraz pamiątkami historycznymi, a zwłaszcza militariami, sztandarami, pieczęciami, odznakami, medalami i orderami, d) wytworami techniki, a zwłaszcza urządzeniami, środkami transportu oraz maszynami i narzędziami świadczącymi o kulturze materialnej, charaktery- stycznymi dla dawnych i nowych form gospodarki, dokumentującymi poziom nauki i rozwoju cywilizacyjnego, e) materiałami bibliotecznymi (...), f) instrumentami muzycznymi, g) wytworami sztuki ludowej i rękodzieła oraz innymi obiektami etnograficz- nymi, h) przedmiotami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji; 3) zabytki archeologiczne będące, w szczególności: a) pozostałościami terenowymi pradziejowego i historycznego osadnictwa, b) cmentarzyskami, c) kurhanami, d) reliktami działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej. 2. Ochronie mogą podlegać nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne na- zwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej”. 26 1.1. Pojęcie dzieła sztuki art. 5 ustawy o ochronie dóbr kultury) zawiera uszczegółowienie definicji zabytku39. Pierwsza definicja zabytku (w polskim języku powszechnym) została sformułowana przez S.B. Lindego jako: „rzecz powstała z by- łych, przeszłych czasów, starożytność, pomnik”40. Termin „zabytek” jest przełożeniem starogreckiego mnemosynon (pomagający pamięci) oraz odpowiednikiem angielskiego – the monument, francuskiego – le monument, rosyjskiego – pamiatnik, niemieckiego – der Denkmal41. Za J. Pruszyńskim można przyjąć, że zabytek jest świadectwem prze- szłości człowieka – jego działalności oraz identyfikacją społeczeństwa pod względem historycznym, kulturowym, a nawet politycznym42. W polskim systemie prawnym termin „zabytek” pojawił się w 1918 r. w dekrecie Rady Regencyjnej z dnia 31 października 1918 r. o opiece nad zabytkami sztuki i kultury. Dekret ten nie zawierał jednak legalnej definicji zabytku. Zgodnie z art. 1 ochronie prawnej podlegały wszelkie zabytki kultury i sztuki, które znajdowały się w granicach Państwa Polskiego oraz były wpisane do inwentarza zabytków sztuki i kultury. Natomiast art. 11 stanowił, że wszelkie dzieła (nieruchome i ruchome) świadczące o sztuce i kulturze minionych epok, zanim zostały wpisane do inwentarza, były również objęte opieką, pod wa- runkiem że posiadały więcej niż 50 lat. Ponadto dzieła ruchome, które miały mniej niż 50 lat, mogły również być uznane za zabytki na mocy specjalnej decyzji Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Pub- licznego. Dekret wprowadził także podział (cywilistyczny) na zabytki ruchome i nieruchome oraz wykopaliska i znaleziska (art. 12, 18, 23 dekretu)43. Tak więc na gruncie powołanego dekretu o uznaniu przed- 39 R. Golat, Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, Kra- ków 2004, s. 19 i n.; A. Soldani, D. Jankowski, Zabytki. Ochrona i opieka. Praktyczny komentarz do nowej ustawy, Zielona Góra 2004, s. 13 i n. 40 S.B. Linde, Słownik języka polskiego, cz. II, Wilno 1861, s. 2068. 41 J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury..., s. 74. 42 J. Pruszyński, Ochrona zabytków w Polsce. Geneza. Organizacja. Prawo, War- szawa 1989, s. 16 i n.; J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury..., s. 74; K. Stanik, Ewolucja pojęcia „zabytek” w prawie polskim (zagadnienia podstawowe), Studia Iuridica Lubli- nensia 2007, nr 9, s. 171 i n. 43 Zgodnie z art. 12 dekretu za zabytki nieruchome mogły być uznane: „a) jaskinie, grodziska (tzw. szwedzkie góry, okopy), kurhany, mogiły, usypiska, cmentarzyska, ślady osad nawodnych, głazy ze stopami, misami, krzyżami, pod- kowami, baby kamienne itp.; b) budowle zarówno murowane, jak drewniane, wraz z przynależnem im otoczeniem (ogrodem, placem), a choćby dochowane w późniejszej budowie części dawne 27 Rozdział 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć miotu za zabytek decydował warunek formalny – wpis do inwentarza, wiek zabytku lub decyzja ministra44. Definicję legalną zabytku wprowadziło rozporządzenie Prezy- denta RP z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami. W jego rozumieniu zabytkiem był każdy przedmiot ruchomy i nieruchomy charakterystyczny dla pewnej epoki, posiadający wartość artystycz- ną, kulturalną, historyczną, archeologiczną lub paleontologiczną (prezbiterja, kaplice, wieże, bramy, portale, kolumny, drzwi, kominki itp.); dzieła sztuk plastycznych z architekturą budynku związane (malowidła ścienne, rzeźby, sztukaterje itp.); c) luźno stojące pomniki, nagrobki, kapliczki, figury, krzyże, kolumny, słupy gra- niczne itp.; d) ruiny budowli, pomników i posągów; e) grupy budowli, wybitne pod względem estetycznym i znamienne bądź dla całych miast, osad, wsi, bądź dla ich dzielnic; f) na gruncie dochowane do dziś rozplanowania starych miast i dzielnic staromiej- skich wraz z dawnemi historycznemi nazwami ulic i placów; g) ogrody ozdobne, oraz aleje stare cmentarne i przydrożne; drzewa sędziwe i oka- załe, otaczające zamczyska, kościoły, kapliczki, figury, cmentarze itp.” W myśl art. 18 dekretu za zabytki ruchome mogły być uznane: „a) przedmioty związane bezpośrednio z przeznaczeniem budynku (ołtarze, ambo- ny, chrzcielnice, stalle, pomniki, nagrobki, trumny w grobach kościelnych wraz z ukrytemi w nich dziełami pracy ręcznej, epitafja, tablice, vota, szaty i naczynia obrzędowe, dzwony itp.) oraz kolekcje przedmiotów, przechowywanych w mu- zeach, w skarbcach i składach świątyń, w zgromadzeniach cechowych, po magi- stratach itp.; b) dzieła sztuk plastycznych: obrazy, rzeźby, ryciny; c) dzieła sztuk zdobniczych i kunsztów cechowych: zbroje, oręże, rzędy, pojazdy, chorągwie, sztandary, arrasy, dywany, makaty, pasy, kilimy, hafty, koronki, ubio- ry, meble, sprzęty, naczynia, zegary, świeczniki, wyroby złotnicze, emalje, szkło, ceramika, kraty, okucia, zamki, godła, znaki itp.; d) monety, medale, pieczęcie, tłoki mennicze; e) druki, archiwalja, rękopisy zwykłe i ozdobne, oprawy ksiąg; f) ludowe sprzęty domowe i wyroby przemysłu ludowego”. Art. 23 dekretu wskazuje, że za zabytki kategorii wykopaliska i znaleziska były uważane: „a) wykopaliska, świadczące o dawnej kulturze (groby, pola urn i urny, narzędzia kamienne, wyroby kruszcowe i szklane, tkaniny, ceramika, monety, broń itp.); b) znaleziska przypadkowe na powierzchni ziemi lub na dnie zbiorników wody, mające cechy dawnej kultury, z rodzaju wyżej wymienionych, oraz takie, jak skarby i archiwalja, ukryte w murach, puszkach, skrytkach itp.” 44 Szerzej na ten temat J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury...; J. Pruszyński, Praw- na ochrona zabytków architektury w Polsce, Warszawa 1977; J. Pruszyński, Ochrona zabytków...; P. Dobosz, Administracyjnoprawne instrumenty kształtowania ochrony zabytków, Kraków 1997. 28
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Fałszerstwa dzieł sztuki. Zagadnienia prawnokarne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: