Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00066 006105 13848824 na godz. na dobę w sumie
Fenomenologia regionalnej integracji państw. Studium prawa międzynarodowego. Tom I. Teoria i praktyka regionalnej integracji państw - ebook/pdf
Fenomenologia regionalnej integracji państw. Studium prawa międzynarodowego. Tom I. Teoria i praktyka regionalnej integracji państw - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 622
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8128-919-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Integracja regionalna ma współcześnie charakter globalny. W Polsce, poza integracją europejską, jest wszakże rozeznana w bardzo ograniczonym zakresie. Tom I monografii zmierza do uzupełnienia tej luki. Integrację regionalną sytuuje się tutaj w szerszym kontekście zjawisk regionalnych, a także w perspektywie historycznej i teoretycznej. Dokonuje się szczegółowego przeglądu regionalnych organizacji integracyjnych działających w Europie, Amerykach, Afryce i Azji, rozpatrując ich historię, a także analizując aktualną sytuację prawną (statut, osobowość prawną, członkostwo, cele i zasady działania, strukturę instytucjonalną i sposób finansowania, porządek prawny, zakres rzeczowy integracji oraz dorobek prawny). Przeprowadza się również ocenę zakresu procesów integracyjnych, ich dynamiki i określa modele integracji. Integracja regionalna jest rozważana z punktu widzenia stosunków międzynarodowych i prawa międzynarodowego. Z tego względu tom I będzie interesujący tak dla znawców obu dziedzin (także dla praktyków), jak i dla studentów i doktorantów prawa i szeroko rozumianej politologii.

„(…) zapoznanie się z całością dzieła profesora Cezarego Mika było dla mnie niezwykle ciekawym doświadczeniem. Przekazane mi do recenzji dzieło ma w pełni nowatorski charakter. W sposób wyczerpujący przedstawia zagadnienia do tej pory nie opracowane ani w nauce polskiej, ani w literaturze obcojęzycznej. Autor z niezwykłą starannością, a nawet skrupulatnością starał się (…) połączyć analizę prawną z innymi dyscyplinami nauki, takimi jak stosunki międzynarodowe czy nauki polityczne. Czyni to pracę bardziej pełną i wyjątkową”.

prof. UWr dr hab. Barbara Mielnik

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja w stosunkach międzynarodowych i w prawie międzynarodowym § 1. Wprowadzenie Wprowadzenie naukowe w analizę zjawisk czy procesów obejmuje naj- pierw wyjaśnienie podstawowych pojęć. Jego celem jest ustalenie jednolitej znaczeniowo siatki terminologicznej. W rozważanym przypadku bardziej roz- budowanego objaśnienia wymagają terminy determinujące dwa wymiary roz- patrywanego zjawiska: regionalny i integracyjny. W tym rozdziale pochylimy się nad regionami jako miejscem kształtowania się zjawiska i procesów inte- gracji państw. Uprzedzając dalsze rozważania, można powiedzieć, że regiony stanowią poniekąd naturalne środowisko dla integracji państw. Współczesna ich po- stać jest jednak w znacznym zakresie rezultatem przemian, jakie dokonywały się w ciągu wieków. W konsekwencji pojawia się potrzeba choćby bardzo uproszczonej prezentacji procesu kształtowania się regionów i ich przeobrażeń w rozwoju historycznym wspólnoty międzynarodowej. Pojęcie regionu zro- dziło dwa inne, prima facie bliskoznaczne, terminy. Są to regionalizm i regio- nalizacja. Z uwagi na ich możliwe powiązania z pojęciem integracji regionalnej również one wymagają przybliżenia i ustalenia stosunku do zjawiska/procesów integracji. Niezbędna będzie zatem analiza terminologiczna i merytoryczna regionów, regionalizmu i regionalizacji. Problematyka ta interesuje dwie spo- krewnione z sobą dziedziny nauki, a mianowicie doktrynę stosunków między- narodowych i prawa międzynarodowego. One też wyznaczą dwie perspektywy badawcze. Ostatecznie zatem przedmiotem rozważań w tym rozdziale będą trzy grupy zagadnień: 1) przeobrażenia regionalne w rozwoju dziejowym; 2) pojęcie re- 5 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... gionu, regionalizmu i regionalizacji w nauce stosunków międzynarodowych; 3) prawnomiędzynarodowe aspekty rozważań regionalnych. § 2. Zarys zjawisk i procesów regionalnych w rozwoju dziejowym wspólnoty międzynarodowej I. Uwagi wstępne Uwagi na temat zjawisk i procesów regionalnych we wspólnocie między- narodowej rozpocznijmy od uwagi metodycznej o charakterze zastrzeżenia, na pierwszy rzut oka być może oczywistej, ale wartej gruntownego uświado- mienia. Otóż rzetelne zrekonstruowanie przebiegu powstawania i przeobraża- nia się regionów jako pewnych kręgów cywilizacyjnych w skali całej Ziemi jest zadaniem niezwykle trudnym i poniekąd niebezpiecznym. W szczególności bowiem nasza wiedza o czasach starożytnych, a więc o początkach cywilizacji ludzkiej i jej wczesnym rozwoju, jest relatywnie bardzo skromna. Łatwo więc o błędne uogólnienia i fałszywe teorie. Tymczasem starożytność stanowi naj- dłuższy okres w dziejach ludzkości. Im bliżej średniowiecza, tym wiemy więcej. Zarazem więcej wiemy o sytuacji w basenie Morza Śródziemnego i w Euro- pie niż o pozaeuropejskich wspólnotach regionalnych. W gruncie rzeczy do- piero od czasów odkryć geograficznych nasza wiedza o świecie pozaeuropej- skim staje się pełniejsza. Z kolei odkrycia umożliwiły podbój kolonialny, który w szeregu przypadków doprowadził rozwijające się tam kultury ludzkie do za- głady. Wraz z podbojem niejednokrotnie w znacznym zakresie przepadła wie- dza o tym, jaki kształt, charakter i treść miały więzy między działającymi w re- gionach pozaeuropejskich państwami (Ameryki, Afryka subsaharyjska), albo też taka wiedza istnieje jedynie w oparciu o obserwacje pierwszych koloniza- torów1. 1 Warto odnotować, że obecnie obserwujemy zwrot historyczny w rozważaniach dotyczących prawa międzynarodowego. Jego skutkiem jest poszerzenie i pogłębienie badań historycznych nad prawem międzynarodowym. Zob. m.in. M. Craven, Theorizing the Turn to History in Internatio- nal Law, [w:] A. Orford, F. Hoffmann, M. Clark (eds.), The Oxford Handbook of the Theory of International Law, Oxford 2016, s. 21 i n. 6 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... II. Przemiany wspólnoty międzynarodowej w płaszczyźnie regionalnej. Refleksja historyczna Historia wspólnoty międzynarodowej2 nie jest historią linearną3. Według posiadanej wiedzy można powiedzieć, że nie rozwijała się ona w sposób cią- gły od starożytności po czasy nam współczesne w każdym z regionów świata. Współczesna wspólnota międzynarodowa nie jest produktem połączenia się wspólnot regionalnych powstałych i rozwijających się od czasów starożytnych na różnych kontynentach. Co więcej, chociaż jako Europejczycy zwykliśmy wykazywać, że obecna wspólnota międzynarodowa swoje początki bierze z re- gionu basenu Morza Śródziemnego, to jednak należy zauważyć, że przez wieki wspólnota międzynarodowa w skali globalnej jako jedność nie istniała. Przez wieki nie istniała powszechna świadomość, a i refleksja, co do istnienia świa- towej wspólnoty państw, a niekiedy nawet wspólnot partykularnych. Owszem, wspólnoty powstawały na różnych kontynentach lub w ich częściach. Wzra- stały tam jednak z różną intensywnością, nie zawsze zupełnie równolegle wo- bec siebie, a jeżeli nawet, to zwykle niezależnie od siebie, bez intensywnych interakcji albo w postaci jedynie interakcji agresywnych. Niektóre wspólnoty się pojawiały i upadały (zanikały), inne wykazywały większą ciągłość, stając się fundamentem kultur współczesnych4. W starożytności, którą umownie klasyfikuje się, zapewne niezupełnie traf- nie (oceny podlegają zmianom), jako jeden bardzo długi okres historyczny (od prehistorii po V w. n.e.), istniały różne wspólnoty regionalne (partykularne) o ograniczonych, z racji przeszkód naturalnych i technicznych, interakcjach wzajemnych, niejednokrotnie, chociaż nie wyłącznie, konfliktowych (np. kolo- 2 W pracy posługuję się zasadniczo terminem „wspólnota międzynarodowa”, myśląc przede wszystkim o obecnej, zasadniczo zorganizowanej, chociaż zasadniczo niescentralizowanej decy- zyjnie, wspólnocie państw. Terminu „społeczność międzynarodowa” używam na określenie ogółu państw, bez względu na ich świadomość wspólnoty, a nawet istnienia, i bez względu na istnienie i charakter więzi je łączących. 3 Zob. m.in. S. Hubert, Zarys rozwoju nowoczesnej społeczności międzynarodowej¸ Kraków 1947. Autor ogranicza swoje rozważania dotyczące wczesnych okresów historycznych do dzie- jów ludów europejskich. O społeczności globalnej mówi dopiero charakteryzując XIX w. Zob. też T.H. Widłak, Wspólnota międzynarodowa, Gdańsk 2012, rozdz. 1. 4 Zob. F. Braudel, Gramatyka cywilizacji, tłum. H. Igalson-Tygielska, Warszawa 2006; S. Hun- tington, Zderzenie cywilizacji, tłum. H. Jankowska, Warszawa 2005. Zob. też Y. Ben Achour, Le rôle des civilisations dans le système international. Droit et relations internationales, Bruxelles 2003, zwł. s. 29 i n. (rozdz. I–III). 7 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... nizacja grecka czy fenicka)5. Ich wyodrębnienie, zrekonstruowanie i określenie granic jest do pewnego stopnia względne. Różnice przyrodnicze i kulturowe sprawiały, że poziom organizacji poszczególnych społeczności politycznych (państw) w różnych regionach znacząco odbiegał od siebie (np. państwa kultur prekolumbijskich, Afryki subsaharyjskiej czy Bliskiego i Dalekiego Wschodu). Także natura wspólnot regionalnych (hegemonialna lub nie) oraz ich struktura wewnętrzna podlegały wielokrotnie poważnym przeobrażeniom (np. upadek społeczności miast-państw greckich, rozwój Imperium Rzymskiego). Niektóre wspólnoty wskutek rozkładu wewnętrznego oraz wewnętrznej lub zewnętrznej ekspansji uległy przekształceniom albo nawet zniszczeniu (np. ekspansja Alek- sandra Macedońskiego w kierunku Indii, ekspansja Rzymu i podbój znacznej części Europy i otoczenia Morza Śródziemnego, rozpad Cesarstwa Rzymskiego pod wpływem upadku wewnętrznego i najazdów barbarzyńców)6. W średniowieczu (V–XV w.) świat trwał jako zasadniczo zregionalizo- wany, chociaż niekiedy kształt wspólnot podlegał zmianom (np. podział świata śródziemnomorskiego na zachodnioeuropejską Christianitas, świat Bizancjum i świat Islamu). Stosunki wzajemne między nimi często miały charakter napięty i przeradzały się w konflikty (np. próby arabskie podboju Europy, wyprawy krzyżowe). Niezupełnie pokojowo przebiegały również stosunki ze światem pozaeuropejskim (np. z jednej strony handel świata chrześcijańskiego z Chi- nami przy użyciu jedwabnego szlaku, a z drugiej strony podbój i wasalizacja znacznych połaci Azji i Europy Wschodniej za Czyngis-chana)7. Pod koniec średniowiecza wyprawy zamorskie i odkrycia geograficzne otwierają drogę do kolonizacji i ekspansji handlowej, a potem również po- litycznej Europy, wreszcie do podboju świata pozaeuropejskiego8. Cywiliza- cje regionalne Ameryk i Afryki subsaharyjskiej zostają nie tylko pokonane, 5 Zob. też B. Buzan, R. Little, Systemy międzynarodowe w historii świata, tłum. E. Brzozowska, Warszawa 2011, s. 221 i n. Interesujące jest, że autorzy, stosując podejście systemowe, rozróżniają zasadniczo trzy okresy rozwojowe: systemy przedmiędzynarodowe (zanim powstały miasta; za- sadniczo czasy plemion), systemy w świecie starożytnym oraz zagadnienie ustanowienia i ewolucji globalnego systemu międzynarodowego. 6 Zob. J. Mathiex, Wielkie cywilizacje. Rozkwit i upadek imperiów, tłum. G. Majcher, M. Żu- rowska, 2008, rozdz. 1–5 (Bliski Wschód, Chiny, Indie, Grecja, Rzym); P. Heather, Imperia i bar- barzyńcy. Migracje i narodziny Europy, tłum. J. Szczepański, Poznań 2010. 7 J. Mathiex, Wielkie cywilizacje, rozdz. 6–8 (Arabowie i islam, Mongołowie, chrześcijaństwo). 8 Tych samych efektów nie przynoszą wyprawy geograficzne Chińczyków. Zob. G. Menzies, 1421 rok, w którym Chińczycy odkryli Amerykę i opłynęli świat, tłum. R. Januczewski, Warszawa 2002. 8 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... ale w znacznym zakresie unicestwione9. W stosunku do Ameryk ma to miej- sce od XVI do XVIII w. (w trakcie tzw. epoki hiszpańskiej: 1453/1492–1648, i epoki francuskiej: 1648–1815), a w stosunku do Afryki zwłaszcza w XIX w. (epoka brytyjska: 1815–1914)10. Cywilizacja europejska stopniowo rozlewa się na inne kontynenty11. Jednak nie oznacza to włączania „odkrywanych” państw i wspólnot regionalnych do wspólnoty państw europejskich, a więc jej posze- rzania w kierunku wspólnoty światowej. Europejczycy dzielą świat na wolny i cywilizowany oraz skolonizowany (podbity) i w zasadzie niecywilizowany. Wspólnota międzynarodowa staje się wspólnotą pseudoświatową. W efekcie za członków wspólnoty międzynarodowej uważa, aż po połowę wieku XIX, jedynie państwa cywilizowane, przede wszystkim europejskie. Poza tym świa- tem znajdują się w szczególności graniczące z Europą Imperium Ottomańskie z jego wasalami w Afryce Północnej, a także izolujące się od XVIII w. Chiny i Japonia12. Emancypacja polityczna ludności terytoriów skolonizowanych Ameryk, rozpoczyna się pod koniec XVIII w. i podlega natężeniu w wieku XIX. Jej siłą napędową nie są ludy miejscowe (tubylcze), lecz zwykle ludność napły- wowa – Europejczycy przybyli do kolonii, a także ludność mieszana. W efek- cie tej emancypacji powstają państwa nowe. Proces ten z jednej strony nadaje wspólnocie międzynarodowej bardziej powszechny charakter, ale z drugiej ro- dzi mocne odruchy regionalistyczne, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej. Świad- czą one o woli utrzymania świeżo zdobytej wolności, o woli odróżnienia się, a nawet odcięcia się nowych państw niepodległych od mocarstw europejskich i ochrony przed wszelkimi próbami przywrócenia ładu kolonialnego. Są wy- razem niezwykle trudnego procesu poszukiwania (odkrywania, rzadziej przy- wracania) i rozwijania własnej tożsamości państwowej i regionalnej. W procesie emancypacji Ameryki Łacińskiej istotną rolę odgrywają za- równo ideolodzy amerykanizmu, jak i pragmatyczni politycy (S. Bolivar, pre- zydent J. Monroe wraz z jego doktryną pax americana sformułowaną w słyn- 9 Zob. Ch.C. Mann, 1491. Ameryka przed Kolumbem, tłum. J. Szczepański, Poznań 2007; tenże, 1493. Świat po Kolumbie, tłum. J. Szczepański, Poznań 2012. 10 Zob. Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk 2003, rozdz. 6 i 7. 11 Zob. Y. Ben Achour, Le rôle, s. 117 i n.; M. Craven, Colonialism and Domination, [w:] B. Fassbender, A. Peters (eds.), The Oxford Handbook of the History of International Law, Oxford 2012, s. 862 i n. 12 O dążeniach do podważenia czy ograniczenia znaczenia tego podziału zob. L. Obregón, The Civilized and the Uncivilized, [w:] B. Fassbender, A. Peters (eds.), The Oxford Handbook of the History, s. 917 i n. 9 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... nym wystąpieniu do Kongresu z 2.12.1823 r.13). Wspólnotę regionalną obu Ameryk utrwala powołanie do życia w 1890 r. w wyniku I konferencji pan- amerykańskiej Międzynarodowego Związku Republik Amerykańskich14, prze- kształconego w 1910 r. w Unię Republik Amerykańskich, a następnie w Or- ganizację Państw Amerykańskich (1948 r.)15. Powstanie organizacji paname- rykańskiej nie spowodowało jednak zatarcia różnic wewnętrznych. Państwa Ameryki Łacińskiej zaczęły bowiem dopiero budować swoją tożsamość16. Świat I połowy XX w. pozostaje jednak nadal w dużym stopniu światem ograniczonym – europejsko-amerykańskim17. Proces tworzenia wspólnot re- gionalnych w Afryce i Azji następuje, nie bez problemów, dopiero w II połowie wieku XX. Impuls w kierunku regionalizacji dały działania dekolonizacyjne w Azji, a zwłaszcza w Afryce z lat 50., 60. i 70. XX w.18. Świat arabskiego islamu na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej zjednoczył się relatywnie szybko w ramach Ligi Państw Arabskich (1945 r.). Z kolei w Afryce budową tożsa- mości regionalnej zajęła się w sposób bardziej systemowy utworzona dopiero w 1963 r. Organizacja Jedności Afrykańskiej. Do podobnej instytucjonalizacji w skali kontynentalnej, a przez dłuższy czas nawet subkontynentalnej nie do- chodziło natomiast w Azji. Uzyskanie niepodległości przez ludy kolonialne Ameryk, Afryki i Azji z jed- nej strony doprowadziło do formalnej uniwersalizacji wspólnoty międzynaro- dowej, a z drugiej okazało się wstępem do rzeczywistej regionalizacji świata. Czynnikiem decydującym nie było powstanie nowych państw, lecz postępu- jące odrzucenie przez ich ludy narzuconych w różnych dziedzinach życia po- litycznego, społecznego i kulturalnego wzorców kolonialnych, niekiedy przej- mowanych dość automatycznie wraz z uzyskaniem niepodległości, oraz po- 13 Tekst fragmentów orędzia: Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór do- kumentów, wstęp i opracowanie L. Gelberg, t. I, Warszawa 1954, s. 30. 14 W. Dobrzycki, System międzyamerykański, Warszawa 2002, s. 52, 55. 15 Ibidem, s. 62, 83–84. 16 J.-M. Arrighi, L’Organisation des Etats Américains et le droit international, RCADI 2012, vol. 355, s. 251 i n. 17 W ramach pierwszej organizacji światowej – Ligi Narodów, do której należało w różnych okresach łącznie 63 państwa świata (w jednym czasie najwięcej było ich 58), spoza Europy i Ame- ryk członkami Ligi były jedynie Australia, Nowa Zelandia, Afganistan, Chiny, Indie Brytyjskie, Irak, Japonia, Persja, Syjam, Abisynia, Egipt, Liberia oraz Związek Południowej Afryki. Nie utwo- rzyły one wówczas z przyczyn geograficznych (rozproszenie), politycznych (zróżnicowana prze- szłość, różne interesy polityczne i wartości wyznawane) i kulturowych (zróżnicowanie etniczne, religijne, obyczajowe) wspólnot regionalnych. 18 Zob. Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki, rozdz. 20; M. Me- redith, Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011, zwł. część 1. 10 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... wrót do pojęć, koncepcji i ideologii właściwych poszczególnym regionom (o ile je zachowały) albo dążenie do ich wytworzenia w oparciu o świeże, niekiedy burzliwe, doświadczenia własne. Nie chodzi tutaj jedynie o specyficzne inte- resy polityczne, gospodarcze czy wojskowe, ale o odbudowę świadomości od- mienności, własnej specyfiki czy tożsamości zarówno narodowej, jak i regio- nalnej. Pokolonialne granice państwowe, z reguły narzucone administracyjnie i sztucznie dzielące ludy, lecz zachowywane ze względu na stabilność struk- tury terytorialnej państw i – generalnie – międzynarodowy (regionalny) po- kój i bezpieczeństwo są stopniowo pokonywane przez pokojową odbudowę więzi międzypaństwowych, paradoksalnie niekiedy opartą na niektórych ele- mentach spuścizny pokolonialnej (np. wspólnota języka kolonizatorów). Współcześnie, pod koniec wieku XX i w początkach wieku XXI, można zaobserwować procesy umacniania się świadomości regionalnej w poszczegól- nych częściach świata. Wynikają one nie tylko z odnalezienia wspólnoty war- tości, ale także z coraz lepszej identyfikacji wspólnych interesów i zagrożeń. Pojawiło się przekonanie, że podzielając wartości, cele i działając wspólnie, we- dług uzgodnionych zasad i standardów, państwa należące do wspólnoty regio- nalnej są w stanie osiągnąć znacznie więcej niż działając indywidualnie. Prze- konanie to znalazło również wyraz w rozwoju różnych instytucjonalnych form współdziałania. Zarazem, co godne podkreślenia, tendencje regionalizacyjne nie podważają istnienia wspólnoty międzynarodowej jako globalnej. Jej glo- balny wymiar istnieje m.in. dzięki globalnym problemom i zjawiskom oraz ich konsekwencjom, jak np. zmianom klimatycznym. § 3. Pojęcie regionu, regionalizmu i regionalizacji w nauce stosunków międzynarodowych I. Pojęcie regionu 1. Uwagi i intuicje terminologiczne W analizie zjawiska regionalnej integracji państw wstępne znaczenie deli- mitacyjne ma pojęcie regionu. Chodzi bowiem o integrację państw odbywa- jącą się na szczeblu regionalnym. Jednak pojęcie regionu nie należy do termi- nów jednoznacznych. Nawet w obrębie jednej dziedziny naukowej (np. ekono- mii, socjologii czy politologii) nie ma ono jasnego paradygmatu. Nie jest ono także wyraziście definiowane w prawie międzynarodowym, jakkolwiek prawo 11 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... to niejednokrotnie posługuje się nim w różnych konfiguracjach. Nie aspirując do sformułowania powszechnie akceptowanego znaczenia terminu „region”, dla potrzeb niniejszej monografii, niezbędne jest wszakże przynajmniej przy- bliżenie jego znaczenia. Za wartościowe można uznać nie tylko objaśnienie istoty pojęcia, ale również ukazanie zakresu nieostrości pojęciowej oraz moż- liwych interpretacji. Wyjaśnienie terminu „region” rozpocznijmy od uwag terminologiczno-ję- zykowych. Według „Słownika wyrazów obcych PWN”, wydanego pod redak- cją J. Tokarskiego, wyraz ten pochodzi od łacińskiego słowa regio19. W „Słow- niku łacińsko-polskim. Łacina w nauce i kulturze” autorstwa Jerzego Pieńkosa, regio oznacza: 1) okolicę, obszar, dziedzinę, 2) krainę, terytorium, kraj, ob- szar, krainę, 3) dzielnicę, 4) okręg20. Z kolei według „Słownika języka polskiego PWN” pod redakcją Mieczysława Szymczaka, region oznacza wydzielony, sto- sunkowo jednorodny obszar odróżniający się od terenów przyległych określo- nymi cechami naturalnymi lub nabytymi. Na marginesie zauważmy, że Słow- nik ten informuje też, iż w języku polskim występuje również termin regiona- listyka. Rozumie się go jako „ogół wiadomości o regionie; badanie możliwości rozwojowych regionu, jego uwarunkowań fizyczno-geograficznych, kultural- nych i ekonomicznych”21. W „Webster’s Third New International Dictionary of the English Language Unabridged” region definiuje się m.in. jako konkretną część świata (wszech- świata), dużą część ziemi, zwykle o niejednoznacznie ustalonych granicach, znaczny obszar geograficzny zamieszkały przez ludność wykazującą wystar- czającą historyczną, kulturalną, gospodarczą i społeczną jednorodność (ang. homogeneity), która umożliwia jej odróżnienie od innych ludzi. To także duża część świata, która jest w pewnym stopniu wyizolowana wskutek przeszkód klimatycznych lub fizycznych, charakteryzująca się różną fauną i florą, od- mienną od tychże w innych regionach22. Interesujące, chociaż zwięzłe, rozu- mienie regionu odnajdziemy także w „Dictionary of Contemporary English for Advanced Learners”. Wyjaśnia się tutaj, że region to duży obszar kraju lub świata, jednak zwykle bez dokładnych granic23. 19 J. Tokarski (red.), Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1980, s. 634. 20 J. Pieńkos, Słownik łacińsko-polski. Łacina w nauce i kulturze, Warszawa 1996, s. 357. 21 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN, t. 3, R–Z, Warszawa 1996, s. 32. 22 Ph. Babcock Gove (ed.), Webster’s Third New International Dictionary of the English Lan- guage Unabridged, Cologne 1993, s. 1912. 23 Dictionary of Contemporary English for Advanced Learners, New (Sixth) Edition, Essex 2012, s. 1464. 12 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... Z kolei „Le petit Robert de la langue française” podaje, że region oznacza terytorium względnie duże, mające specyficzne cechy fizyczne i ludzkie, które czynią z niego jednostkę odrębną od regionów sąsiednich lub w ramach całości, która go obejmuje. Słownik nie kojarzy bezpośrednio pojęcia regionu z częścią świata, ale wspomina np. o regionach naturalnych, morskich, historycznych, administracyjnych24. W słowniku Larousse’a możemy natomiast przeczytać, że region to obszar geograficzny spójny ze względu na cechy przyrodnicze (kli- mat, wegetacja, rzeźba terenu) lub ludzkie (zaludnienie, gospodarka, struktury polityczne lub administracyjne itp.)25. Z tych wyjaśnień, aktualnych zasadniczo w języku literackim, można wy- prowadzić wniosek, że region stanowi część pewnej całości. Punktem odniesie- nia dla regionu może być miasto, częściej być może część kraju lub całego jego terytorium, a ponadto – co szczególnie ważne w rozpatrywanym przypadku – część lub całość świata – świata znanego, świata uznawanego czy świata geofi- zycznego (Ziemi; pomijam wszechświat). O wyodrębnieniu regionu mogą de- cydować czynniki naturalne lub pochodzenia ludzkiego, względnie ich splot. Już z tych pierwszych intuicji wynika, że granice regionu zwykle nie są jedno- znacznie ustalone, w większości przypadków nie nadają się do bezspornej de- limitacji. 2. Regiony w nauce stosunków międzynarodowych A. Kryteria wyodrębniania regionów. Wieloznaczność pojęcia regionu Postrzegany z perspektywy historycznej czy współczesnej świat nie był i nie jest monolitem. Można go opisywać przez pryzmat bardziej lub mniej umow- nie wyznaczanych regionów. W zależności od stosowanych kryteriów można wyróżniać różne kategorie regionów. Tak więc regiony będą inaczej ustalone w zależności od tego, czy stosujemy kryteria geofizyczne, geograficzne, geo- polityczne, instytucjonalne, ideologiczne, wojskowe, kulturowe, religijne, go- spodarcze czy inne. Inny jeszcze efekt osiągniemy stosując różne konfiguracje wymienionych kryteriów czy – o ile to możliwe – wszystkie z nich łącznie. Przy tym regiony mogą być wyróżniane na podstawie kryteriów względnie obiek- tywnych (np. geofizycznych, geograficznych; w pewnych granicach parametr geograficzny również może być określony w sposób umowny, może być pod- dany korekcie) lub przy użyciu kryteriów subiektywnych (np. politycznych, 24 Le petit Robert. Dictionnaire alphabéthique et analogique de la langue française. Edition 2016, sous la direction de J. Rey-Debove, A. Rey, Paris 2015, s. 2166. 25 Le petit Larousse illustré 2015, Paris 2015, s. 984. 13 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... wojskowych czy gospodarczych). Stosowanie różnych kryteriów wyróżniania regionów prowadzi do wieloznaczności pojęciowej. W ten sposób w jednej z nowszych monografii poświęconej problematyce regionalizmu, M. Tshiyembe, zauważa, że koncepcja regionu może oznaczać: 1) regularność i intensywność interakcji między członkami jako sposób uwi- docznienia wewnętrznej spójności i integracji; 2) konstrukcję społeczną będącą emanacją woli aktorów społecznych w zakresie ustanowienia całości (istnienie idei kognitywnej); 3) w ujęciu instytucjonalnym – całokształt państw pozosta- jących z sobą we współzależności w znaczącej liczbie dziedzin działań publicz- nych, gospodarczych i wojskowych. Region definiowany jest przez odniesie- nie do państw, które go tworzą, ale też celów, do których zmierzają. W ostat- nim przypadku osiąganie celów może łączyć się z poddaniem się wspólnym decyzjom (wspólnym zarządzaniem częścią suwerenności narodowych, a nie transferem suwerenności); 4) konstrukcję porządkową, czyli system działania, który wytycza i reglamentuje działania aktorów, którzy je tworzą i przekształ- cają. W miarę, jak proces regionalizacji postępuje i ulega intensyfikacji, trans- formacja ta manifestuje się redystrybucją pól kompetencji i władzy między różne poziomy działania; prowadzi to w efekcie do erozji monopolu i wyłącz- ności państw z korzyścią dla poziomu wspólnotowego lub ponadnarodowego; w tym ujęciu region staje się aktorem społecznym w systemie międzynarodo- wym, zdolnym do podejmowania decyzji, formułowania polityk, ich prowa- dzenia, podejmowania rokowań z innymi aktorami międzynarodowymi. W ra- mach tej logiki region wyraża się w aktach i normach, które wydaje, w postaci traktatów, decyzji lub instytucji, które tworzy; 5) nową formę podmiotu poli- tycznego o charakterze wielokulturowym, wielowymiarowym, dynamicznym, którego uprawnienia są dzielone między różne poziomy działania: narodowy i ponadnarodowy26. B. Znaczenie czynnika geograficznego w definiowaniu regionu Kryterium geograficzne wykazuje z pewnością większą stabilność czy pew- ność niż inne, które są z natury niestabilne, zmienne, gdyż wiążą się z wolą państw, ich interesami czy sympatiami. W rezultacie w analizie regionalnych zjawisk społecznych kryteria geofizyczne czy geograficzne bywają traktowane jako zasadnicze albo – częściej – jako względnie doniosłe (wszelako podatne 26 Zob. M. Tshiyembe, Régionalisme et problèmes d’intégration économique. Aléna, Mercosur, Union européenne, Union africaine, Paris 2012, s. 11–12. 14 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... na korektę) kryterium wstępne, gdyż zjawiska te kształtują się w następstwie działania innych kryteriów niż tylko geografia27. W ten sposób w doktrynie zajmującej się problemami regionalizmu i regio- nalizacji w stosunkach międzynarodowych regiony określa się niekiedy jako tzw. regiony międzynarodowe28. Są one definiowane jako „przestrzennie ogra- niczona część kuli ziemskiej, stanowiąca funkcjonalną całość, określana przez wzajemne rozmieszczenie państw charakteryzujących się wspólnotą interesów i cech decydujących o ich znaczeniu w układzie sił międzynarodowych”29. Pod- kreśla się przy tym dość zgodnie, że w wyodrębnieniu takiego regionu kry- terium geograficzne (bliskość położenia, przyleganie, zwartość terytorialna, wyodrębnienie naturalnymi granicami, względna homogeniczność przyrodni- cza) stanowi jedynie punkt wyjścia, warunek konieczny, lecz niewystarczający. Istotne znaczenie mają więzy wynikające z doświadczeń i aktywności, intere- sów i potrzeb państw30. To ich granice co do zasady determinują ostatecznie granice regionów międzynarodowych. W nauce stosunków międzynarodowych uważa się nawet czasem, że w ba- daniu zjawisk społecznych kryterium geograficzne może być zbyt restrykcyjne. Może zatem być postrzegane jako niekonieczne lub w zastosowaniu wadliwe. Wówczas za dominujące albo wręcz zastępujące kryterium geograficzne uważa się kryteria subiektywne. Tak np. L. Fawcett wskazuje, że decydujące może być kryterium instytucjonalne i kulturowe. Następstwem takiego ujęcia jest uzna- nie, że cechy regionalne mają Islamska Organizacja Współpracy czy brytyjska 27 Tak np. J. Gilas zauważył, że: „w tworzeniu pojęcia region punktem wyjścia jest czynnik geograficzny, chociaż realnie istniejące regiony w stosunkach międzynarodowych dostosowują się do stanu polityki międzynarodowej. Można je konkretyzować poprzez ustalenia z zakresu stanu więzi dyplomatycznych, przynależność do organizacji międzynarodowych, stan identyfikacji więzi komunikacyjnych, stan i kierunki przepływu masy towarowej oraz stopień nasilenia więzi kul- turowych”. Zob. J. Gilas, Wstęp, [w:] Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 1978, s. 6. 28 Zob. m.in. H. Dumała, Regiony międzynarodowe w teorii i praktyce, [w:] I. Topolski, H. Du- mała, A. Dumała (red.), Regiony w stosunkach międzynarodowych, Lublin 2009, s. 13–22. 29 Ibidem, s. 22. 30 Wśród elementów istotnych dla wyodrębnienia regionu międzynarodowego H. Dumała wymienia wspólne doświadczenia historyczne, wspólne więzi kulturowe i społeczne, wspólnotę interesów ekonomicznych, współzależność bezpieczeństwa członków, instytucjonalizację stosun- ków, świadomość zbiorową i zewnętrzne uznanie wyodrębnionego obszaru. Część z nich ma cha- rakter obiektywny (wynikają z istniejącej sytuacji), część subiektywny (wynikają ze stanu świado- mości). Ibidem, s. 16. Zob. też A. Czarnocki, Pojęcie regionu, [w:] Z.M. Pietraś (red.), Międzyna- rodowe stosunki polityczne, Lublin 2006, s. 239–240. 15 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... Wspólnota Narodów31. Z kolei O. Illy uważa, że wraz z postępem technologicz- nym, zwłaszcza w dziedzinach transportu i telekomunikacji, kryterium blisko- ści czy odległości geograficznej straciło już częściowo swoją wartość. Postęp techniczny spowodował bowiem redukcję dystansu społecznego i geograficz- nego oraz zbliżenie wspólnot, czyniąc je współzależnymi i bardziej interaktyw- nymi. W efekcie Autor postanowił zdefiniować region w sposób negatywny, jako wszelkie stosunki między dwoma lub więcej państwami w ramach sys- temu globalnego, a zatem jako przeciwstawienie uniwersalizmowi32. Konsekwencją lekceważenia lub negacji kryterium geograficznego jest uznanie, że region jest pojęciem plastycznym, czysto kulturowym, w znacz- nym stopniu zależnym od przyjętych konwencji czy założeń teoretycznych33. Jednak zupełne zarzucenie kryterium geograficznego nie wydaje się uzasad- nione. Musiałoby to zresztą prowadzić do uznania, że w opisie rzeczywisto- ści międzynarodowej możemy posługiwać się jedynie dwiema perspektywami: powszechną (uniwersalną) i regionalną. W ten sposób wszelkie zjawiska czy procesy o charakterze partykularnym we wspólnocie międzynarodowej nale- żałoby objąć pojęciem regionu. Tymczasem partykularyzm stosunków mię- dzynarodowych znacząco wykracza poza wymiar regionalny34. Regiony stano- wią zatem tylko jeden wymiar partykularyzmów występujących we wspólnocie międzynarodowej. Jest to wszakże, biorąc pod uwagę praktykę międzynaro- dową, wymiar doniosły. Jako kryterium geograficzne powinien być z perspek- tywy stosunków międzynarodowych uważany za użyteczny punkt wyjścia, ko- rygowany działaniem innych kryteriów. Regiony mogą być odnoszone do różnych rzeczywistości geograficznych. W przypadku regionów międzynarodowych wyróżnia się regiony kontynen- talne, subkontynentalne, w postaci fragmentów kontynentów, regiony stwo- rzone wokół akwenów morskich. Kryterium stopnia dojrzałości regionu i in- tensywności różnorodnych więzi występujących w obrębie regionu geograficz- 31 Tak L. Fawcett, Regionalism in World Politics: Past and Present, [w:] A. Kösler, M. Zimmek (Hrsg.), Elements of Regional Integration. A Multidimensional Approach, Baden-Baden 2008, s. 17. 32 Zob. O. Illy, L’OMC et le régionalisme. Le régionalisme africain, Bruxelles 2012, s. 34–35. 33 Ph. De Lombaerde, F. Söderbaum, L. Van Langenhove, F. Baert, Problems and Divides in Comparative Regionalism, [w:] F. Laursen (ed.), Comparative Regional Integration. Europe and Beyond, Ahgate 2010, s. 22. Przy tym Autorzy, przyznając, że region jest pojęciem polisemicznym, odrzucają pogląd, że nie można go zdefiniować. Region określają mianem koncepcji kontenerowej z wieloma znaczeniami. 34 Zob. też dalsze uwagi o rozumieniu regionu w prawie międzynarodowym. 16 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... nego pozwala ponadto wyodrębnić regiony potencjalne, regiony powstające, regiony dojrzałe oraz regiony zanikające35. C. Znaczenie czynników nieinstytucjonalnych wyróżniania regionów. Rola czynnika ekonomicznego Stosowanie różnorodnych kryteriów wyodrębniania regionów w gruncie rzeczy zmierza do ustalenia ich wewnętrznej spójności. Spójność wynika często z powiązań niemających charakteru geograficznego, w tym zwłaszcza powią- zań społecznych (język, kultura, etniczność, świadomość wspólnego historycz- nego dziedzictwa), politycznych (rozwój instytucji politycznych, ideologia, typ ustroju politycznego) oraz ekonomicznych. Jak się podkreśla, powiązania te decydują o „poziomie wewnątrzregionalnej integracji (ang. regionness), który jednocześnie pozwala odróżnić region od swojego otoczenia”36. Nazywa się go nawet aktorem niepaństwowym. Zarazem zauważa się, że region nie jest kon- cepcją statyczną, lecz dynamiczną. Dynamika ta wynika ze stopnia integracji wewnętrznej (regionalności). W doktrynie (B. Hettne) wyróżnia się nawet pięć stopni złożoności więzi regionalnych (regionness): 1) region jako jednostka geograficzna i ekologiczna, w wyodrębnieniu której podstawowe znaczenie mają naturalne bariery geo- graficzne (np. Europa od Atlantyku po Ural, Afryka subsaharyjska, subkon- tynent indyjski); 2) region jako system społeczny, wewnątrz którego relacje w różnych zakresach mogą być pozytywne lub negatywne, lecz stanowią kom- pleks regionalny, np. w sferze bezpieczeństwa, w którym elementy składowe zależą od siebie (system regionalny o charakterze anarchicznym, ze względów bezpieczeństwa oparty wszakże na równowadze sił, np. Europa w XIX w.); 3) region jako zorganizowana współpraca w różnych dziedzinach; region jest zdefiniowany przez członkostwo w organizacji regionalnej; 4) region jako re- gionalne społeczeństwo obywatelskie (ramy organizacyjne promują komuni- kację społeczną i konwergencję wartości regionalnych; proces regionalizacji implikuje zatem pewien stopień standaryzacji kulturowej, który ułatwia zna- cząco istniejąca wcześniej wspólna tradycja kulturowa, jakkolwiek kultura jest stale tworzona i przetwarzana; elementem definiującym jest wielowymiarowa jakość współpracy regionalnej); 5) region jako działający podmiot polityczny z odrębną tożsamością, zdolnością podmiotową, legitymacją i strukturą decy- 35 Ph. De Lombaerde, F. Söderbaum, L. Van Langenhove, F. Baert, Problems and Divides, s. 20−21. 36 R. Duda, Regionalizacja i regional governance, s. 294. 17 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... zyjną (kluczowymi dziedzinami współpracy są rozwiązywanie konfliktów mię- dzy państwami i wewnątrz nich oraz dobrobyt w postaci bezpieczeństwa so- cjalnego i równowagi regionalnej; przykładem jest Unia Europejska; ostatecz- nym rezultatem takiego wszechstronnego poziomu regionalizmu może być państwo-region, które może być porównywane do klasycznych imperiów, cho- ciaż z punktu widzenia politycznego stanowi bardziej dobrowolną formę ewo- lucji od suwerennych narodowych jednostek politycznych do wspólnoty po- nadnarodowej, na którą przenosi się niektóre funkcje)37. W ramach czynników nieinstytucjonalnych warto zwrócić uwagę na czyn- nik ekonomiczny. Pozwala on wyodrębnić z gospodarki światowej regiony ekonomiczne38. Oznacza on „wyodrębnioną na podstawie określonego jed- nego lub kilku kryteriów grupę państw, stanowiącą pewnego rodzaju spe- cyficzną (mniej lub bardziej homogeniczną) jednostkę gospodarczą (lub go- spodarczą i polityczną), powiązaną ze sobą licznymi więzami, posiadającą na swoim obszarze odpowiednio ukształtowaną infrastrukturę społeczno-go- spodarczą i charakteryzującą się jednakowym stosunkiem do międzynarodo- wego podziału pracy”39. Rozróżnia się przy tym regiony progresywne lub re- gresywne (w zależności od tego, czy w regionie zapewnia się wyższą od prze- ciętnej w danym obszarze geograficznym wydajność pracy albo czy suma ogólnych korzyści wynikających z powiazań wewnętrznych jest wyższa od ko- rzyści wynikających z wymiany zagranicznej). Ponadto wyróżnia się regiony o gospodarce otwartej i zamkniętej (w zależności od tego, czy granice regionu są wykształcone i ściśle określone, czy też nie; charakter zamknięty mogą mieć międzynarodowe regiony ekonomiczne)40. W doktrynie zajmującej się regionami ekonomicznymi wykazuje się też związek czynnika ekonomicznego i politycznego. W szczególności podkreśla się, że w praktyce wyodrębnienie międzynarodowego regionu ekonomicznego następuje na podstawie decyzji politycznej. Zauważa się, że czynnik polityczny 37 Wymienione stopnie regionalności Autor uznaje za przejaw starego regionalizmu. Wyższe stopnie stanowią już nowy regionalizm. Zob. B. Hettne, Neo-Mercantilism: The Pursuit of Region- ness, [w:] Ph. De Lombaerde, F. Söderbaum (eds.), Regionalism, vol. III, New Regionalism (1990– 2000), Los Angeles–London–New Delhi–Singapore–Washington 2013, s. 46–47. Zob. też R. Duda, Regionalizacja i regional governance. W kierunku nowego ładu międzynarodowego, [w:] M. Pie- traś, K. Marzęda (red.), Późnowestfalski, s. 295–297. 38 Zob. A. Gwiazda, Region ekonomiczny w stosunkach międzynarodowych. Pojęcie i metody delimitacji, [w:] Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, s. 7 i n. 39 Tak A. Gwiazda za H.W. Richardsonem, tamże, s. 9. 40 Tamże, s. 9–10. 18 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... odgrywa poważną rolę w kształtowaniu granic regionu i ich natury. Znajduje on wyraz w prowadzonej polityce gospodarczej41. Wreszcie zwraca się uwagę, że celem delimitacji międzynarodowego re- gionu ekonomicznego może być określenie tych obszarów, gdzie istnieją po- tencjalne warunki sprzyjające lub niesprzyjające międzynarodowej integra- cji gospodarczej, a także ustalenie, jaki region ekonomiczny jest optymalny z punktu widzenia integracji gospodarczej. Nie chodzi tutaj bynajmniej jedy- nie o wielkość regionu, ile o istnienie warunków korzystnych dla integracji. W konsekwencji można wyróżnić regiony optymalne i peryferyjne42. D. Znaczenie czynnika państwowego i instytucjonalnego w wyodrębnianiu regionów W doktrynie stosunków międzynarodowych podkreśla się znaczenie czyn- nika państwowego w procesie kształtowania czy wyodrębniania regionów43. Istnienie państw i wzajemne ich oddziaływania niewątpliwie mają poważne znaczenie. Wszakże regionotwórczy charakter może mieć również istnienie i działanie partykularnych organizacji międzynarodowych. Ponadto dla wy- różniania i funkcjonowania regionów nie ma znaczenia liczba państw do nich zaliczanych. Natomiast w procesie tworzenia się regionów dochodzi do zbliża- nia i ujednolicania interesów jednostkowych państw44. Im państw współtwo- rzących region jest więcej, tym trudniej interesy te zbliżyć czy zunifikować. Kryterium stopnia dojrzałości regionu i intensywności różnorodnych więzi pozwala wyodrębnić regiony potencjalne, regiony powstające, regiony dojrzałe oraz regiony zanikające45. Organizacje międzynarodowe mogą być zarówno wytworem oddziaływań państw w danym regionie geograficznym (organizacje regionalne), jak też czynnikiem regionotwórczym46. Może być zatem tak, że państwa wiążą się z sobą, ustanawiając organizację międzynarodową, kierowane jedynie prima facie tymczasowymi interesami lub potrzebami. Jeżeli jednak współpraca 41 Tamże, s. 13. 42 Por. tamże, s. 21, 22. 43 R. Duda, Regionalizacja i regional governance. W kierunku nowego ładu międzynarodo- wego, [w:] M. Pietraś, K. Marzęda (red.), Późnowestfalski, s. 294–295. 44 H. Dumała, Regiony międzynarodowe w teorii i praktyce, [w:] I. Topolski, H. Dumała, A. Dumała (red.), Regiony, s. 19–20. 45 Tamże, s. 20–21. 46 J. Białocerkiewicz, Organizacje międzynarodowe jako czynnik kształtowania regionu w sto- sunkach międzynarodowych, [w:] Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, s. 121 i n. 19 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... okaże się owocna i względnie trwała, organizacja taka może generować więzi o głębszym charakterze, łącznie z kształtowaniem tożsamości regionalnej. Szczególne znaczenie mogą mieć regionalne organizacje ekonomiczne47. W kontekście porównywania organizacji regionalnych doktryna niekiedy zwraca jednak uwagę, że regiony nie powinny być utożsamiane z ponadna- rodowymi regionalnymi organizacjami międzyrządowymi, a ponadto, że nie wszystkie organizacje regionalne muszą być w równym stopniu porówny- walne. Na tym tle wskazuje się, że generalnie można wyróżnić trzy typy regionów: regiony ponadnarodowe (obejmujące grupę sąsiadujących z sobą państw), regiony subnarodowe (jednostki istniejące wewnątrz państw) oraz re- giony transgraniczne (obejmujące jednostki subnarodowe co najmniej dwóch państw). Podkreśla się przy tym, że w polityce światowej najbardziej powszech- nym przedmiotem analizy są regiony ponadnarodowe, zwane też makrore- gionami. Zauważa się też, że makroregiony nie są państwami, chociaż mogą mieć pewne właściwości państwowe. W dociekaniach teoretycznych dotyczą- cych regionu sformułowano koncepcję regionowości (na wzór państwowości; ang. regionhood – Van Langenhove) pojmowanej jako niesuwerenny system za- rządzania (ang. governance) z częściowymi cechami państwowymi, a makro- regiony jako niesuwerenne systemy zarządzania położone między szczeblem globalnym a krajowym48. E. Regiony a systemy międzynarodowe W doktrynie stosunków międzynarodowych popularne jest również roz- ważanie systemów międzynarodowych49. Systemy te są rozumiane jako naj- szersze konglomeraty wzajemnie na siebie oddziałujących lub współzależnych jednostek, nad którymi nie ma już żadnego poziomu wyższego50. Jednost- kami są podmioty zdolne do świadomego podejmowania decyzji w charak- terze aktorów międzynarodowych, wystarczająco niezależnych, aby odróżnić się od innych i zdolnych do odgrywania roli na wyższym poziomie, np. pań- stwa, narody czy korporacje transnarodowe. Wyróżniane są ponadto podsys- 47 Zob. też A. Gwiazda, Region ekonomiczny w stosunkach międzynarodowych. Pojęcie i me- tody delimitacji, [w:] Regionalizm, s. 12. 48 M. Tshiyembe, Régionalisme, s. 22–23. 49 Zob. T. Pawłuszko, Kategoria systemu międzynarodowego w badaniach stosunków mię- dzynarodowych, Toruń 2014; tenże, Kategoria systemu międzynarodowego, [w:] R. Zięba, S. Bie- leń, J. Zając (red.), Teorie i podejścia w nauce o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2015, s. 261 i n. 50 Zob. B. Buzan, R. Little, Systemy międzynarodowe, s. 98, 103–104, 108–122, 125–137. 20 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... temy międzynarodowe, za które uważa się grupy jednostek w ramach systemu międzynarodowego, które mogą być wyodrębnione z całości dzięki szczegól- nemu charakterowi lub intensywności zachodzących między nimi interak- cji/współzależności. Takie podsystemy mogą wykazywać spójność terytorialną i wówczas określane są mianem podsystemów regionalnych. Są one kojarzone z różnymi organizacjami regionalnymi/subregionalnymi, np. ASEANem, OJA (obecnie Unią Afrykańską). Systemy i podsystemy regionalne mogą być analizowane zasadniczo w pię- ciu wymiarach: wojskowym, politycznym, gospodarczym, społecznym, śro- dowiskowym. Systemy są objaśniane przez pryzmat takich koncepcji poję- ciowych, jak proces (procesy opisują wzory działań – tzw. wytwory procesu, np. układy bezpieczeństwa, organizacje międzynarodowe, i reakcje na nie jednostek wchodzących w skład systemów; procesami są np. walka, uzna- nie polityczne, handel, tworzenie tożsamości), zdolności do interakcji (po- tencja, możność odnosząca się do rozmiarów transportu, komunikacji i zdol- ności organizacyjnych istniejących w ramach jednostek i systemu jako ta- kiego; na zdolność wpływają czynniki geograficzne, technologiczno-fizyczne oraz technologiczno-społeczne; zdolność do interakcji ma kluczowe znaczenie dla rozwoju systemów) i struktura (dotyczy zasad porządkujących jednostki w system, tego, co je odróżnia od siebie oraz zachodzących między nimi re- lacji wynikających z ich zdolności; struktury mają swoje wymiary). Zwraca się również uwagę, że wyodrębnienie systemu wymaga ustalenia kryteriów. Korespondują one z takimi kwestiami, jak intensywność i typ interakcji po- litycznych, wojskowych, gospodarczych i społeczno-kulturowych (rozróżnia się systemy pełne, wielowymiarowe, systemy gospodarcze, obejmujące także wymiar społeczno-gospodarczy, oraz systemy przedmiędzynarodowe, głównie społeczno-kulturalne; interakcje muszą być długotrwałe i istotne), ich skala (można ją stopniować: od bardzo małej po globalną) i typ wzorca (wielokie- runkowe: każdy aktor wchodzi w interakcje z każdym, albo linearny: jedne ak- tor wchodzi w interakcje z pozostałymi). Inni autorzy z kolei posługują się wprost pojęciem systemu regionalnego51. Charakteryzuje się on: 1) określonym poziomem powiązań systemotwórczych; 2) specyfiką powiązań wewnętrznych w stosunku do innych systemów regio- 51 Niekiedy wyróżnia się też podsystem regionalny, które nie muszą korespondować z regio- nalnymi w sensie geograficznym. Wymagana jest wszakże „ogólna bliskość” państw współtworzą- cych podsystem. Zob. L.W. Zyblikiewicz, Regionalizm, [w:] E. Cziomer, L.W. Zyblikiewicz (red.), Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Warszawa–Kraków 2001, s. 237. 21 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... nalnych; 3) podobieństwem do innych systemów regionalnych, które powo- dują częściową wzajemną przenikalność systemów; 4) własną dynamiką w sfe- rze oddziaływań między uczestnikami systemu i w relacjach zewnętrznych. Systemy regionalne mogą być badane pod kątem ich genezy, struktury i funk- cji, w tym w zakresie relacji państwo – system regionalny – jego środowisko międzynarodowe. Jak zauważa E. Haliżak, to ostatnie zagadnienie stanowi je- den z podstawowych problemów regionalizmu52. W kontekście ujęcia politologicznego warto zauważyć, że w polityce zagra- nicznej państw ustalenie regionów wynika z analizy interesów państwowych w poszczególnych częściach świata. Podejście regionalne stanowi zatem me- todę klasyfikowania i grupowania państw świata, co może być co najmniej czę- ściowo niezależne od tego, jak same państwa podlegające kwalifikacji pojmują swoją przynależność do określonych regionów. Także organizacje międzyna- rodowe, w szczególności organizacje powszechne, dokonują klasyfikacji świata według ujęcia regionalnego, które oparte jest u źródła na kryterium geogra- ficznym, lecz jest modyfikowane politycznie. F. Wnioski Podsumowując rozważania prowadzone z perspektywy nauki stosun- ków międzynarodowych można uznać, że regiony stanowią międzynarodowe twory przestrzenne, wyodrębniane u źródła na podstawie kryterium geogra- ficznego (uznawanego za konieczne), korygowanego przy użyciu innych kry- teriów (może to powodować, że w zależności od zastosowanego kryterium regiony będą się różnie kształtowały i różnie wyznaczane regiony mogą się wzajemnie przenikać). Wyróżnienie regionu wyłącznie w oparciu o kryterium geograficzne będzie zatem niewystarczające. Zarazem niezbędnym warunkiem wyodrębnienia regionu będzie wykazanie istnienia różnorodnych więzi we- wnątrz obszaru geograficznego, odróżniających go zarazem od innych obsza- rów. Podmiotami tworzącymi regiony są państwa, lecz znaczenie regionotwór- cze mogą wykazywać także organizacje międzynarodowe. Regiony będą przede wszystkim społecznymi bytami kulturowymi i w tym sensie mogą być uzna- wane za międzynarodowe wspólnoty regionalne utworzone częściowo na za- sadzie przymusowej (z racji położenia geograficznego, którego co do zasady 52 Zob. E. Haliżak, Funkcje regionalizmu w stosunkach międzynarodowych, [w:] J. Ku- kułka (red.), Zmienność i instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych, Warszawa 1988, s. 132–133. 22 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... zmienić nie mogą), ale w zakresie swego kształtu wykazujące ograniczoną dy- namikę zmian (państwa, zwłaszcza znajdujące się na obrzeżach regionów geo- graficznych, mogą do pewnego stopnia decydować o swej przynależności re- gionalnej). II. Pojęcie regionalizmu 1. Uwagi i intuicje terminologiczne Podobnie, jak pojęcie regionu, również pojęcie regionalizmu nie ma jed- noznacznego znaczenia. Według „Słownika języka polskiego PWN” wydanym pod redakcją Mieczysława Szymczaka, może oznaczać: 1) ruch społeczno-kul- turalny dążący do zachowania swoistych cech kultury danego obszaru, do po- głębienia wiedzy o tej kulturze, do jej rozwoju i odnowy; 2) kulturę regionalną (zespół cech charakterystycznych dla danego regionu; 3) regionalizm fone- tyczny (regionalną specyfikę językową)53. Z kolei, jak podaje „Dictionary of Contemporary English for Advanced Learners”, regionalizm oznacza lojalność wobec konkretnego regionu kraju i pragnienie, aby był on bardziej niezależny politycznie54. Natomiast w Słow- niku Webstera, przez regionalizm pojmuje się: 1) świadomość i lojalność w sto- sunku do odrębnej subnarodowej lub ponadnarodowej przestrzeni, charakte- ryzującej się wspólną kulturą, tłem lub interesami; albo rozwój systemu poli- tycznego lub społecznego oparty na jednej lub więcej takich przestrzeniach; 2) teorię lub praktykę wybierania konkretnej przestrzeni lub regionu jako przedmiotu i wywieranie nacisku na jego specyfikę w literaturze lub sztuce; 3) specyfikę, która dominuje lub istnieje w określonej przestrzeni geograficz- nej; 4) badanie społeczności regionalnych jako odrębnych kompleksów geo- graficznych i społeczno-kulturalnych, zwłaszcza w ich relacji do innych regio- nów i złożonej społeczności narodowych, których stanowią część55. W Słowniku Roberta języka francuskiego czytamy z kolei, że regionalizm oznacza tendencję do zachowania lub promowania niektórych cech szczegól- nych danego regionu czy prowincji. Kojarzony on jest również z administra- cyjnym systemem gospodarczym zapewniającym regionom czy prowincjom 53 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN, t. 3, R–Z, Warszawa 1996, s. 32. 54 Dictionary of Contemporary English for Advanced Learners, s. 1464. 55 Ph. Babcock Gove (ed.), Webster’s Third New International Dictionary of the English Lan- guage Unabridged, s. 1912. 23 Część I. Wprowadzenie do prawnomiędzynarodowej analizy... pewną autonomię56. Natomiast ze słownika Larousse’a możemy się zoriento- wać, że regionalizm należy pojmować jako ruch lub doktrynę utrzymujący ist- nienie jednostek regionalnych (entités régionales) domagających się uznania ich istnienia57. W ujęciu lingwistycznym regionalizm jest zatem kojarzony nie z wymiarem geograficznym, lecz kulturowym, a więc z tożsamością regionalną i z dążeniem do zachowania/obrony lub uzyskania autonomii i odrębności regionalnej, jak również z badaniem tych zagadnień. 2. Pojęcie regionalizmu w nauce stosunków międzynarodowych W uproszczeniu można wskazać na trzy podstawowe jego rozumienia. Po pierwsze, regionalizm oznacza proces kształtowania się regionów jako względ- nie wydzielonych struktur społecznych wspólnoty międzynarodowej58. Struk- tury te mogą być określane w sposób czysto socjologiczny, tj. jako wspólnoty państw (wspólnoty względnie zwarte geograficznie, ale też podzielające te same wartości). W tym ujęciu mogą być również postrzegane z perspektywy orga- nizacyjnej jako byty instytucjonalne istniejące w danym regionie. Może też wchodzić w grę kryterium normatywne. Wówczas struktury społeczne będą definiowane przez odwołanie się do zasad, norm i instytucji przez nie wytwa- rzanych. W tym ujęciu regionalizm nie jest zjawiskiem kreowanym odgórnie, lecz kształtującym się niejako od dołu, w sposób naturalny59. W konsekwencji bywa utożsamiany z regionalizacją. Po drugie, patrząc na regionalizm z perspektywy przedmiotowo-funkcjo- nalnej, wskazuje się, że można przez to pojęcie rozumieć współpracę państw położonych blisko siebie w różnych dziedzinach (współpraca taka może przy- brać różne formy, w tym sojuszy, ugrupowania integracyjnego; jej podstawą są wspólne cele, potrzeby i interesy państw; jest postrzegana jako antyteza au- tarkii, ale również globalizmu, zjawisko pośrednie wobec tych zjawisk)60. Regionalizm w ujęciu przedmiotowo-funkcjonalnym również bywa utoż- samiany z szeroko rozumianymi procesami integracyjnymi. Mówi się wów- 56 Le petit Robert. Dictionnaire alphabéthique et analogique de la langue française, s. 2166. 57 Le petit Larousse illustré, s. 984. 58 Zob. M. Tshiyembe, Régionalisme, s. 9. 59 Zob. nieco inaczej, ale blisko T. Jasudowicz, Normy regionalne w prawie międzynarodo- wym, Toruń 1983, s. 54. 60 E. Haliżak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, [w:] E. Haliżak, R. Kuź- niara (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura i funkcjonowanie, Warszawa 1994, s. 161. 24 Rozdział I. Regiony, regionalizm i regionalizacja... czas o tzw. nowym regionalizmie, który uważa się za proces globalny, a nawet za zjawisko ściśle związane z globalizacją61. Bywa jednak również jednoznacz- nie od niej odróżniany. Podkreśla się wówczas, że integracja regionalna jest najbardziej zaawansowaną formą regionalizmu, wyrażającą się w procesie po- litycznego i gospodarczego scalania systemów państw regionu w jeden spójny organizm. Integracja zakłada wzajemne dostosowanie państw, przekształcenie ich systemów oraz tworzenie instytucji ponadnarodowych, które może nawet prowadzić do powstania nowego państwa. Regionalizm ujmowany jest nato- miast jako proces o szerszym znaczeniu, obejmujący różne formy współpracy regionalnej, niekoniecznie prowadzące do integracji62. Po trzecie, regionalizm może być pojmowany jako idea lub ideologia albo wręcz ruch społeczno-kulturalny dotyczący projektu regionalnego63. W dzie- dzinie stosunków międzynarodowych, można uznać, że regionalizm to taki kierunek intelektualny, który uznaje, że: 1) istnieją różnice kulturowe między różnymi regionami świata; 2) różnice te i cechy kulturowe poszczególnych re- gionów stanowią doniosłą wartość, stanowiąc o jego bogactwie; 3) cechy re- gionalne nie tylko powinny być chronione, ale rozwijane, umacniane, w kry- tycznych przypadkach nawet wbrew wartościom powszechnym. Regionalizm jako pewna koncepcja polityczna upatrująca metody pożąda- nego funkcjonowania świata w powiązaniach regionalnych i poszanowaniu ich różnorodności, jawi się jako alternatywa dla uniwersalizmu, sposób zachowa- nia tożsamości regionalnej, ale i pozytywna siła napędowa dla stosunków mię- dzynarodowych. Akceptacja regionalizmu oznacza odrzucenie uniwersalizmu jako formy ukrytego imperializmu czy też hegemonializmu mocarstw w jego politycznych, gospodarczych czy wojskowych formach. W niniejszej mono- grafii regionalizm będzie rozumiany w drugim, a zwłaszcza trzecim znaczeniu. 61 Zob. Th. Christiansen, Integracja europejska i współpraca regionalna, [w:] J. Baylis, S. Smith (red.), Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, Kraków 2008, s. 729–733. 62 M. Sirecka-Wołodko, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, [w:] T. Łoś-No- narodowego, [w:] M. Pietraś, K. Marzęda (red.), Późnowestfalski, s. 297. wak (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe, Wrocław 2008, s. 319–320. 63 Zob. też R. Duda, Regionalizacja i regional governance. W kierunku nowego ładu między- 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Fenomenologia regionalnej integracji państw. Studium prawa międzynarodowego. Tom I. Teoria i praktyka regionalnej integracji państw
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: