Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00284 005112 12769235 na godz. na dobę w sumie
Film noir i kino braci Coen - ebook/pdf
Film noir i kino braci Coen - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 346
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8529-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> sztuki filmowe i filmoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Czym jest kino noir? Jakie relacje zachodzą między kinem noir a neo-noir? W jaki sposób bracia Coen czerpią z tradycji klasycznego filmu noir? Czy ich filmy jedynie „pasożytują” na historii kina, czy jednak stanowią coś więcej niż tylko próbę reanimacji nobliwego przodka? Czytelnik otrzymuje do rąk pierwszą polską monografię, w której tak gruntownie podejmuje się tematykę filmu noir i próbę doprecyzowania tego pojęcia. Zarówno w części pierwszej, dotyczącej rozważań teoretycznych na temat kina noir i neo-noir, jak i w drugiej, na którą składają się interpretacje wybranych filmów braci Coen (Śmiertelnie proste; Ścieżka strachu; Fargo; Człowiek, którego nie było), autorka stara się wypracować własne stanowisko.

W moim przekonaniu na szczególne podkreślenie i docenienie zasługuje teza autorki, w myśl której noir (w jej rozumieniu) nie mógł w okresie klasycznym, jako nurt historyczny w kinie amerykańskim lat czterdziestych, zrealizować w pełni swojego potencjału z racji ograniczeń narzuconych przez producentów, cenzurę i autocenzurę, limitujące to, co w kinie uznawano za dozwolone i eliminujące to, co zakazane. Tym samym późniejsze nawiązania do noir były nie tylko sui generis kontynuacjami tego, co zostało już zrealizowane i utrwaliło się w powszechnej świadomości jako noir właśnie, lecz także twórczym rozwijaniem niewykorzystanego potencjału. W tym duchu dr Kamila Żyto interpretuje fenomen twórczości Ethana i Joela Coenów.

Z recenzji prof. dr hab. Alicji Helman

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2017 Kamila Żyto – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej Katedra Mediów i Kultury Audiowizualnej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Alicja Helman REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT GRAFICZNY SERII Adrian Dutkowski PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Człowiek, którego nie było (The Man Who Was’t There, 2001) reż. Joel i Ethan Coen Na okładce wykorzystano kadry z filmu © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna © Copyright by Kamila Żyto, Łódź 2017 i Teatralna im. Leona Schillera, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i Wydawnictwo Biblioteki i Ośrodka Informacji Filmowej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera Wydanie I. W.07695.16.0.M Ark. wyd. 20,5; ark. druk. 21,625 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: ISBN 978-83-8088-528-8, e-ISBN 978-83-8088-529-5 Wydawnictwo Biblioteki i Ośrodka Informacji Filmowej PWSFTviT: ISBN 978-83-6550-122-6 Pamięci moich rodziców Spis treści Podziękowania ...................................................................................................................... 9 Wstęp ...................................................................................................................................... 11 Część pierwsza. Pytania bez odpowiedzi – kilka uwag na temat filmu noir (i nie tylko) ....................................................................................................................................... 25 Rozdział I. Między klasycznym kinem noir a filmami neo-noir – bezdroża i ślepe zaułki ....................................................................................................................................... 1. Problemy, problemy i kłopoty ................................................................................ 2. W poszukiwaniu korzeni – francuski łącznik ...................................................... 3. Co na to inni? – film noir w piśmiennictwie anglosaskim i amerykańskim .... 4. W stronę odpowiedzi na pytania bez odpowiedzi .............................................. 5. Kto za kim stoi, czyli zaplecze ideowo-światopoglądowe ................................. 5.1. Amerykańskie oblicza egzystencjalizmu ...................................................... 5.2. Jądro ciemności – film noir z perspektywy francuskiej filozofii egzysten- cjalnej .................................................................................................................. 5.3. Demony psychoanalizy .................................................................................... 6. Odwieczne wątpliwości – film noir jako gatunek i tonalność ............................ 7. Pytanie o styl i estetykę ........................................................................................... 8. W poszukiwaniu wzorca ......................................................................................... 8.1. Wizualny ekwiwalent egzystencjalnych niepokoi ....................................... 8.2. Narracja i fabuła ................................................................................................ 8.3. Nie tylko femme fatale ........................................................................................ 27 27 29 36 38 46 46 49 63 68 74 80 80 82 94 Rodział II. Neo-noir – w poszukiwaniu kompromisu ...................................................... 99 99 1. Jeszcze większe kłopoty .......................................................................................... 2. Strategie poklasycznych filmów noir ..................................................................... 102 3. Neo-noir niejedno ma imię ....................................................................................... 103 4. Noir w obliczu nowych możliwości ....................................................................... 108 5. Radykalny kryzys – narracja, bohater, sytuacja ................................................... 110 7 Część druga. W nicość śniąca się droga – noir w twórczości braci Coen ...................... 115 Rozdział I. Śmiertelnie proste – melodramat nieszczęśliwych zbiegów okoliczności ......... 117 1. Śladami nawiązań ..................................................................................................... 121 2. Visser, destrukcyjny detektyw ................................................................................ 131 3. Abby, czyli dysfunkcyjna femme fatale .................................................................... 139 4. Marty, przypadek patologiczny ............................................................................. 147 5. Ray, zagubiony kowboj ........................................................................................... 152 6. Ikonografia ................................................................................................................. 156 7. Pusty świat, puści ludzie ......................................................................................... 160 Rozdział II. Ścieżka strachu – egzystencjalne niepokoje gangstera ................................. 169 1. W cieniu Hammetta .................................................................................................. 172 2. Kino gangsterskie jako gatunkowa rama .............................................................. 177 3. Zwierzęta różnej maści ............................................................................................ 181 4. Między słowami ........................................................................................................ 190 5. Geometria struktury – symetrie, trójkąty, powtórzenia ..................................... 193 6. „Nobody knows anybody” – credo racjonalisty ....................................................... 196 7. Podwójna natura ....................................................................................................... 204 8. Kapelusz, wiatr i sen, czyli niepokój ...................................................................... 209 9. Przemoc, czyli absurd .............................................................................................. 212 Rozdział III. Fargo – detektywistyczny paradokument w bieli ...................................... 217 1. Brak noir w noir (?) .................................................................................................... 219 2. Docu-noir – nowe ścieżki inspiracji ......................................................................... 224 3. Detektyw Gunderson na tropie .............................................................................. 235 4. It’s a White World ....................................................................................................... 252 5. Męski świat desperacji ............................................................................................. 257 Rozdział IV. Człowiek, którego nie było – kiedy Obcego dopadają mdłości .................... 267 1. W cieniu wątpliwości rodzą się psychozy ............................................................ 271 2. Duch Caina znów nawiedza świat Coenów ......................................................... 275 3. Ed Crane – bohater powieści egzystencjalnej ....................................................... 284 4. W poszukiwaniu utraconej tożsamości ................................................................. 294 5. Alienacja Obcego, czyli historia istoty pozaziemskiej ......................................... 296 6. „Ja” jako rzecz ........................................................................................................... 299 7. Nowoczesne niepokoje bohaterów ........................................................................ 311 8. Kwestia stylu, kwestia gustu .................................................................................. 311 Zamiast zakończenia. Modernizm czy postmodernizm – kino neo-noir i bracia Coen ...... Bibliografia ............................................................................................................................. Filmografia ............................................................................................................................. Indeks osób ............................................................................................................................ Indeks filmów ........................................................................................................................ Summary ................................................................................................................................. O autorce ................................................................................................................................. 315 321 329 333 337 343 345 8 Podziękowania Książka ta nigdy by nie powstała, gdyby nie wsparcie moich rodzi- ców i ich nieustająca wiara we mnie. Wiem, że gdziekolwiek są, są dumni. Nieocenioną pomoc merytoryczną otrzymałam od niezastąpionych men- torek – profesor Alicji Helman i profesor Eweliny Nurczyńskiej-Fidelskiej. Inspirujące dyskusje i spory prowadziłam ponadto z moimi przyjaciółmi z filmoznawczego świata i nie tylko. Wstęp Jednym ze znaczących zjawisk współczesnej kinematografii jest czę- ste pojawianie się na ekranach kin całego świata filmów określanych przez krytykę mianem neo-noir. Pojęcie to, na ogół traktowane jako inter- pretacyjny wytrych, trudno jednak precyzyjnie zdefiniować czy opisać. Reżyserów dzieł neo-noir nie łączy ani wspólnota pokoleniowa, ani miej- sce pochodzenia, ani nawet zbliżona strategia twórcza. Można odnieść wrażenie, że często filmy tak określane/definiowane/identyfikowane więcej dzieli niż łączy. Nawet jeśli zgodzimy się z tezą, że istnieje mię- dzy nimi wyczuwalne pokrewieństwo, nie konstytuuje ono odrębnego gatunku, nie wpływa na powstanie odrębnego stylu lub nurtu. Wyraźna pozostaje jedynie „pewna tendencja”… Jedynym punktem stycznym dla filmowców tworzących, zazwyczaj zresztą nieregularnie, obrazy filmowe określane jako neo-noir wydaje się świadome czerpanie – na wiele różnych zresztą sposobów – z tradycji kina noir. Dodać należy, że już ono samo było/jest zjawiskiem(?)/nurtem(?)/gatunkiem(?) wielce problematycznym, jeśli chodzi o swą genologiczną istotę, historyczny moment funkcjonowa- nia czy cechy dystynktywne. Wszystkie zasygnalizowane problemy zwią- zane z pojęciami film noir i neo-noir będą przeze mnie szerzej omawiane w pierwszej części książki, gdyż ich wskazanie oraz częściowe chociażby rozwikłanie staje się koniecznym warunkiem uporządkowania pola meto- dologicznego przed przystąpieniem do analizowania konkretnych dzieł. Na wstępie jednak trzeba zastrzec, że w tej materii wciąż można posta- wić więcej pytań niż udzielić jednoznacznych, rozstrzygających odpowie- dzi. Praca ta nie rozwieje wszystkich wątpliwości. Nawet jeśli zgodzimy się z tezą, że istnieje między tak zwanymi filmami neo-noir wyczuwalne pokrewieństwo, nie konstytuuje ono odrębnego gatunku, nie tworzy też wspólnego nurtu. Być może „kino czarne” pozostanie również mroczne w sferze definicji, pomimo podjęcia przeze mnie (entej na gruncie filmo- znawstwa) próby usystematyzowania teoretycznych zagadnień z nim związanych. Mam jednak nadzieję, że przynajmniej niektóre kwestie, do- tyczące stosowanej terminologii i zakresu proponowanych definicji, zosta- ną wydobyte z odmętów uogólnień oraz niezobowiązujących, nieprecy- zyjnych uzusów, a następnie poddane wnikliwej redefinicji. 11 Nazwiska i tytuły wiązane z kinem noir można by mnożyć. Za neo-noir uznaje się, między innymi, filmy Christophera Nolana [choćby Śledząc (Following, 1998), Memento (Memento, 2000), Mroczny rycerz (The Dark Knight, 2008)], Wong Kar-Waia [Upadłe anioły (Duo luo tian shi, 1995), Chungking Express (Chung Hing sam lam, 1994)], Quentina Tarantino [Wście- kłe psy (Reservoir Dogs, 1992), Pulp Fiction (Pulp Fiction, 1994)] czy Ridleya Scotta [Łowca androidów (Blade Runner, 1982)]. Periodyzacja, wskazująca na fazę neo-noir w kinie1 nie jest precyzyjna. „Nowe kino czarne” zdaje się trwać – z różnym nasileniem oczywiście – od końca klasycznego okresu kina noir, czyli roku 1958 i filmu Dotyk zła (Touch of Evil) Orsona Wellesa. Wśród licznych twórców dzieł neo-noir wymienia się także (nie bez powodów zresztą) braci Ethana i Joela Coenów. W ich bogatym dorob- ku artystycznym bez większych trudności i wątpliwości wskazać można sześć obrazów filmowych, które z tradycją kina noir mają wiele wspól- nego. Otwartym na razie pozostawiam pytanie, czy są to filmy neo-noir, a także kwestię, czy w ogóle zasadne jest – jeśli tak, to w jakich przy- padkach i na jakich zasadach – operowanie tym właśnie pojęciem, któ- rego przedrostek wyraźnie przecież wskazuje na pojawienie się jakiejś „nowej”, „odmiennej”, wcześniej w obrębie kina noir nieobecnej jakości. Nowej na tyle zresztą, że wymagającej zaakcentowania i umożliwiającej wyznaczenie definicyjnej linii demarkacyjnej, służącej podkreśleniu zwro- tu, jaki się dokonał. Jednak łatwość, z jaką w dorobku Coenów wskazać można filmy czerpiące z tradycji kina noir, nie powinna skłaniać do braku intelektualnej czujności. Jednocześnie należy podkreślić, że ich dzieła po- zostają jakościowo „inne”, „odrębne”, „osobne”. Ale czy inne tylko wzglę- dem filmów czarnych uznawanych za klasyczne? Czy może „odmienne” także w kontekście przywołanego już chociażby Memento Nolana? Dla porządku należy wymienić filmy braci Coen, które zrodziły się – w ten czy inny sposób – z ducha noir. Należą do nich bez wątpienia: Śmiertelnie proste (Blood Simple, 1984), Ścieżka strachu (Miller’s Crossing, 1990), Fargo (Fargo, 1996), Człowiek, którego nie było (The Man Who Wasn’t There, 2001) oraz – w dużym stopniu, choć na innych nieco zasadach, o czym będzie mowa później – Big Lebowski (The Big Lebowski, 1998) i To nie jest kraj dla starych ludzi (No Country for Old Men, 2007). Wskazane obrazy filmowe stanowią istotną część dorobku artystycz- nego amerykańskich twórców. Konsekwencja, z jaką Joel i Ethan Coeno- wie na przestrzeni trzech dekad swojej zawodowej aktywności powracają do tematów, wątków, rozwiązań narracyjnych oraz stylistycznych cha- rakterystycznych pierwotnie dla, dziś już historycznego, zamkniętego, 1 W pierwszej części książki wyjaśnię i uzasadnię, dlaczego piszę o fazie neo-noir w ki- nie, a nie po prostu filmach neo-noir. 12 klasycznego okresu kina noir, składnia do wniosku, a przynajmniej sank- cjonuje postawienie hipotezy, że właśnie poprzez odwoływanie się do tej kategorii, czy za jej pośrednictwem, najlepiej wyraża się ich własna, autorska wizja świata. Oczywiście nie chodzi tu o przekładalność wraż- liwości charakterystycznej dla kina noir lat czterdziestych i pięćdziesią- tych w skali jeden do jednego. Taki zabieg nie jest po prostu możliwy, bo zmieniły się czasy, okoliczności czy społeczna struktura rzeczywisto- ści. W przypadku kina braci Coen mamy do czynienia z autorską rekon- figuracją noir, w moim przekonaniu na tyle jednak bliską duchowi oraz istocie „pierwowzoru” (okaże się nią zaplecze ideowo-światopoglądowe), tak mocno w nim osadzoną (choćby przez intertekstualne odniesienia), że stosowanie do kina braci Coen kategorii neo-noir jest wątpliwe, problema- tyczne lub po prostu staje pod znakiem zapytania. Oczywiście Coenowie w każdym swoim filmie przyjmują nieco inną strategię czerpania z ducha noir – zarówno z jego filmowej, jak i literackiej tradycji. Każdorazowo re- konfiguracji podlegają bowiem różne aspekty czy poziomy konstytuujące tożsamość klasycznego noir, inny wyróżnik tego skomplikowanego zjawi- ska zostaje poddany oglądowi. Raz w centrum ich zainteresowania znaj- duje się styl (Człowiek, którego nie było), innym razem sposób konstruowa- nia fabuły (Ścieżka strachu) czy bohaterów (Fargo). Należy zatem postawić pytanie, a będzie ono powracało przy okazji oglądu każdego z filmów, czy bracia Coen to twórcy filmów neo-noir, proponujący widzom „nową jakość” obcą klasycznemu kinu noir i świadczącą o zasadności podziału na noir i neo-noir? Czy może to artyści, którzy uważają, że noir jest zja- wiskiem wciąż żywym, kategorią nadal przydatną do opisu amerykań- skiej rzeczywistości i stanu ducha amerykańskiego społeczeństwa? Czy wszystkie wyróżniki kina noir wykorzystywane są przez braci Coen jako elementy nadal witalne? Które z nich podlegają i dlaczego transformacji? Jakie zaś jawią się jako uniwersalne? Wyjątkowych w tym kontekście kłopotów dostarczają dwa filmy amerykańskich twórców – Człowiek, którego nie było i Ścieżka strachu. Ich akcja rozgrywa się bowiem nie we współczesnej Ameryce, lecz odpowied- nio w latach pięćdziesiątych i trzydziestych. Można więc potraktować je jedynie jako hołd złożony tradycji, rodzaj nostalgicznego powrotu do przeszłości i, tym samym, wpisać w kategorię kina retro-noir2. Tak zapew- ne skategoryzowałby je Fredric Jameson, jeden z naczelnych teoretyków postmodernizmu, dla którego „film nostalgiczny”, czyli la mode rétro, jest 2 Retro-noir traktuję tu jako jedną ze strategii, które najczęściej określane dziś mia- nem neo-noir kino stosuje wobec tradycji klasycznego filmu noir. Jednak w odróżnieniu od Jamesona nie uważam, że filmy retro (także retro-noir) muszą być nastawione na wywoły- wanie uczucia nostalgii. Inną ze strategii stosowanych przez poklasyczne filmy noir jest parodia czy pastisz. Ponadto w obrębie jednego filmu strategie te mogą być łączone. 13 odmianą pastiszu i nie obejmuje tylko filmów o przeszłości, ale wszystkie dzieła zdolne zaspokoić „głębsze i prawdziwie nostalgiczne pragnienie powrotu do tamtego okresu i powtórnego przeżycia dawnych, obcych wytworów jego estetyki”3. Jameson, kontynuując swój wywód, dodaje: Wydaje mi się niezmiernie symptomatyczne, że właśnie styl filmu nostalgiczne- go wkracza jako kolonizator nawet w te odmiany dzisiejszego kina, które posługują się współczesnymi realiami – jakbyśmy, z jakichś powodów, nie potrafili ustawić og- niskowej na naszej własnej teraźniejszości, jakbyśmy nie byli w stanie znaleźć este- tycznego wyrazu dla naszych najświeższych doświadczeń. I jeśli tak się sprawy mają, okazuje się to strasznym oskarżeniem samego kapitalizmu konsumpcyjnego – a przy- najmniej alarmującym i patologicznym objawem społeczeństwa, które nie potrafi już radzić sobie z historią i czasem4. W tym ujęciu wszystkie filmy noir braci Coen można by traktować jako przejaw kina nostalgicznego, a ich samych postrzegać jako twórców post- modernistycznych, co zresztą na gruncie współczesnego filmoznawstwa jest praktyką dość powszechną i niepozbawioną podstaw5. Ponadto każdy film neo-noir do pewnego stopnia jest retro, każdy bowiem w mniejszym lub większym stopniu powraca do stylu klasycznego filmu noir. Wydaje się jednak, że Coenowie nie traktują noir tylko i wyłącznie jako „wytworu dawnej estetyki” (choć i taka strategia nie jest im obca), ale postrzegają noir także – jeśli nie przede wszystkim – jako tradycję wciąż żywą, której potencjał w okresie kina klasycznego nie został wyczerpany. Należy bo- wiem pamiętać, że film noir narodził się i rozwijał w czasie obowiązywania spisanego w latach trzydziestych Kodeksu Haysa, a narzucone przezeń wymogi w znaczący sposób ograniczały zawarty w opisie rzeczywisto- ści proponowanym przez ten nurt krytyczny i pesymistyczny wydźwięk. Czarę goryczy dopełnił fakt, iż kino to funkcjonowało w obrębie systemu wielkich wytwórni hollywoodzkich, które rządziły się specyficzną logiką 3 Fredric Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, przeł. Przemysław Czapliński, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, red. Ryszard Nycz, Wydawnictwo Baran Suszczyński, Kraków 1998, s. 199. 4 Tamże, s. 200. 5 Krzysztof Loska pisze wręcz, że „Twórczość braci Coenów wydaje się ucieleśnieniem sztuki postmodernistycznej w rozumieniu Jamesona […]. Od chwili debiutu ich kino nazna- czone jest nostalgiczną postawą wobec przeszłości, stylizacją, a więc podrabianiem «cudzego stylu», polegającym na świadomym przeszczepieniu pewnych technik i schematów formal- nych przy jednoczesnym zachowaniu dystansu, ujawnieniu imitowanego wzorca. Ich filmy w sposób przewrotny wskazują na tekst wyjściowy, obnażają jego specyfikę, dokonując jego reinterpretacji. Odnajdziemy w nich zarówno odniesienia do gatunku (film gangsterski) czy poetyki (film noir), jak i indywidualnego stylu danego artysty (Franka Capry, Prestona Stur- gesa)”. Krzysztof Loska, Joel i Ethan Coenowie. Kino i postmodernizm, [w:] Kino amerykańskie. Twórcy, red. Elżbieta Durys, Konrad Klejsa, Rabid, Kraków 2006, s. 346–347. 14 produkcyjną i realizowały określoną politykę ekonomicznego równowa- żenia zysków i strat. Kino noir było co prawda wyrwą w bruku tego mo- nolitycznego systemu, ale jego potencjał sensotwórczy nie został, bo nie mógł zostać, w pełni wykorzystany. Joel i Ethan Coenowie, kręcąc swoje filmy już w zupełnie innych warunkach produkcyjnych oraz systemowo- -instytucjonalnych, ten właśnie niewyczerpany potencjał uruchamiają na nowo. Pokazują jego siłę i aktualność jednocześnie, składają mu swoisty rodzaj hołdu zabarwionego nostalgią, ale z całą pewnością nieopierają- cy się tylko na niej. Nie chodzi bowiem jedynie o „estetykę muzealną” czy „estetykę kolonizacji”, skoncentrowanie się na imitacji aspektów wi- zualnych. Jameson pisze, że w tym wypadku: „Historia stylów […] za- stępuje «prawdziwą historię»”6. Tymczasem warto podjąć próbę poszu- kania w twórczości Coenów „prawdziwej historii”, skrytej co prawda za konwencjami, które już znamy – czego Coenowie nie ukrywają, lecz co wręcz ostentacyjnie manifestują – ale jednocześnie, z ich punktu widze- nia, wciąż nie do końca wykorzystanymi. Martwy nie może być potencjał sensotwórczy stylu, poetyki czy formy, która funkcjonowała w ramach okoliczności ograniczających jego pełną eksplozję i rozwój. Noir jako idea wciąż szuka swojego wyrazu, jednak noir jako nurt w historii kina (jedno z „wcieleń” czy inkarnacji idei) ukształtowany przez specyficzne warunki funkcjonowania i sytuację społeczną już nie istnieje i jest tradycją. „Czar- ne” filmy braci Coen są zatem jednocześnie do pewnego stopnia nostal- gicznym powrotem do minionych czasów oraz charakterystycznych dlań form podawczych, konwencji, wzorców narracyjnych czy gatunkowych, ale i powrotem pozbawionym nostalgii, a nastawionym na wielowymia- rową, pogłębioną eksplorację pierwotnego potencjału idei noir. Dlatego właśnie nie brak w nich elementów uniwersalnych, refleksji nad lękami i dylematami ponadczasowymi, co postaram się naświetlić w toku dal- szych rozważań. Praca ta wyrasta także z kinofilskiej fascynacji twórczością noir braci Coen i będzie próbą podjęcia polemiki ze zdaniem tych recenzentów, krytyków i filmoznawców, którzy uważają, że filmy braci Coen głów- nie „pasożytują” na historii kina lub są pięknymi opakowaniami, w któ- rych wnętrzu nic się nie kryje7. Najbardziej radykalnie w tej kwestii na gruncie polskiego filmoznawstwa wypowiada się Krzysztof Loska, któ- ry twierdzi, że postmodernistyczna ironia, pastisz, intertekstualność czy 6 Fredrick Jameson, Postmodernizm albo kulturowa logika późnego kapitalizmu, przeł. Ka- tarzyna Malita, „Pismo Literacko-Artystyczne” 1988, nr 4, s. 76. 7 Por. Emanuel Levy, Cinema of Outsiders: The Rise of American Independent Film, Uni- versity Press, New York 2001, s. 251; Anthony Quinn, recenzja filmu Bracie, gdzie jesteś?, „Independent”, 15 września 2000, cyt. za: Eddie Robson, Coen Brothers, Virgin Books Ltd., London 2003, s. 216. 15 samoświadomość Coenów nie odsyła widza do ukrytego znaczenia, lecz „przyjmuje postać łupieżczego zawłaszczania tradycji, swobodnego nią manipulowania dla własnych korzyści”8. O ile badacz trafnie rozpozna- je rodzaj zabiegów wykorzystywanych przez twórców Śmiertelnie proste, o tyle jego finalna konkluzja wydaje się pochopna. Ironia, samoświado- mość czy intertekstualność nie są zabiegami obcymi klasycznemu kinu noir, czego przykładem choćby Bulwar Zachodzącego Słońca (Sunset Blvd., 1950) Billy’ego Wildera, a także Dotyk zła Wellesa często uznawany za dzieło sa- moświadomie dekadenckie i pełne barokowego ekspresjonizmu, celowo wręcz karykaturalne czy teatralne epitafium nurtu9. Oczywiście wskazane przez Loskę techniki nie mogły w pełni wybrzmieć w okresie klasycznym filmu czarnego, na pewno zaś nie w takim zakresie, jak w twórczości braci Coen, ale były jego częścią, budowały świeżość i wspierały dywersyjny potencjał nurtu, wyraźnie i na wiele sposobów kwestionującego holly- woodzkie zasady decorum. Coenowie, w moim przekonaniu, sięgają po potencjał niewykorzystany przez kino noir lat czterdziestych i pięćdzie- siątych, obecny w spectrum jego chwytów, ale w jego obrębie niedosta- tecznie eksploatowany. Czy chodzi więc jedynie o postmodernistyczny z ducha „powrót”, stylizację, podrabianie cudzego stylu, skoro sięga się po te jego aspekty, które nie wybrzmiały w pełni? Noir jest w twórczości Coenów – w moim przekonaniu – czymś więcej niż nobliwym przodkiem, którego reanimacji próbuje się dokonać. Chodzi raczej o wiarę – powrócę tu raz jeszcze do słów Jamesona – że, wbrew przekonaniu tego teorety- ka, istnieje „wyraz dla naszych doświadczeń”, który „potrafi radzić sobie z czasem i historią”. Idea noir jest takim wyrazem dla naszych doświad- czeń, przejawiającym się co prawda w różnych estetycznych odsłonach, odwołujących się jednak do wspólnego ideowego i światopoglądowego zaplecza, którego rekonstrukcji się podejmę. Ów wyraz nie jest może „nowy”, ale warto sprawdzić, na ile Coenom udaje się „oczyścić” film noir z instytucjonalnych i ideologicznych uwi- kłań, w jakich funkcjonował w latach czterdziestych i pięćdziesiątych oraz pokazać go w formie „krystalicznej”? Co miałoby to oznaczać? Czy istnie- je w ogóle coś takiego jak „czysty film noir”, funkcjonujący bez kontekstu, uwarunkowań, odniesień? Zapewne nie. Ale wydaje się, że istnieje/istnia- ła jakaś, rozumiana nieco utopijnie, po platońsku „idea” noir, w sposób mniej lub bardziej świadomy inkrustowana w obręb filmów okresu kla- sycznego przez takich twórców, jak: Billy Wilder, Orson Welles, Otto Pre- minger, Edward Dymytryk czy Robert Siodmak. Już sama liczba filmów 8 Krzysztof Loska, Joel i Ethan Coenowie…, s. 367. 9 Por. np. Andrew Spicer, Film Noir, Pearson Education Limited, Essex 2002, s. 61–62; Foster Hirsch, The Dark Side of the Screen: Film Noir, Da Capo Press, San Diego 1981, s. 202. 16 spod znaku noir, powstałych w latach 1941–195810 (Nicolas Christopher wskazuje na ponad trzysta tytułów11) i ukucie post factum samego terminu poświadcza jej istnienie w sposób wystarczający. W każdej z kolejnych re- alizacji – filmowych, książkowych czy telewizyjnych – okresu poklasycz- nego idea noir zostaje ukontekstowiona i reinterpretowana. Trzeba więc zadać pytanie, w czym wyjątkowość filmów noir braci Coen, a jeśli nie wyjątkowość to specyfika? Odpowiedź na to pytanie nie jest ani łatwa, ani jednoznaczna. Wy- daje się jednak, że Coenowie działają wielotorowo. Z jednej strony ich kino bardzo silnie osadzone jest w tradycji, odwołuje się do klasycznych tekstów noir – zarówno jeśli chodzi o literaturę, jak i film. Punktem wyj- ścia często są wątki, tematy, motywy czy schematy fabularne widzowi znane i przez niego oswojone. Z drugiej strony czerpią z autorów prozy hard-boiled oraz noir fiction, nie tyle nieznanych, ile słabiej kojarzonych z kinem noir12. Przykładem mogą być liczne odniesienia do twórczości Dashiella Hammetta. Jak pisze Patrycja Włodek, o zapisaniu się na kartach histo- rii literatury wielu powieści spod znaku hard-boiled fiction zadecydowała popularność ich filmowych adaptacji13. W centrum zainteresowania holly- woodzkich filmowców znajdował się zaś Raymond Chandler – ojciec czarnej powieści kryminalnej, autor i współautor licznych scenariuszy. To kinowe wersje jego powieści lub filmy, w których powstawaniu brał udział, odnosiły największe sukcesy [np. Podwójne ubezpieczenie (Double Indemnity, 1944) Billy’ego Wildera; Żegnaj laleczko (Murder, My Sweet, 1944) Edwarda Dymytryka] i sprawiły, że poetyka klasycznego okresu filmu noir uległa wykrystalizowaniu. Sokół maltański, choć oparty na powieści Hammetta, stanowił jedynie swojego rodzaju przedśpiew i należy do fazy proto-noir lub hard-boiled movies14. W trakcie jej trwania ukonstytuowaniu uległa jedynie fabularna i tematyczna podstawa nurtu, do której później dodano komponent estetyczny, a w związku z tym popularność Sokoła 10 Podane ramy czasowe najczęściej uznawane są przez historyków kina za wyzna- czające początek i koniec klasycznego okresu filmu noir. Związane są one z pojawieniem się na ekranach kin Sokoła maltańskiego (The Maltese Falcon, 1941) Johna Hustona i – o czym była już mowa – Dotyku zła Orsona Wellesa. 11 Nicolas Christopher, Somewhere in the Night. Film Noir and American City, Shoemaker Hoard, Emeryville 2006, s. VIII. 12 Oba pojęcia i ich wzajemne relacje zostaną objaśnione w części I, w rozdziale I, w przypisie 7. 13 Zob. Patrycja Włodek, „Świat był przemoczoną pustką”. Czarny kryminał Raymonda Chandlera w literaturze i filmie, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2015. 14 Termin zaczerpnięty od Thomasa Schatza. Zob. Thomas Schatz, Hollywood Genres. Formulas, Filmmaking and the Studio System, McGraw-Hill Inc., New York 1981. 17 maltańskiego ma raczej charakter wtórny15. Do okresu proto-noir, obejmują- cego lata 1941–1944, zalicza się także adaptację innej powieści Hammetta pod tytułem Szklany klucz (The Glass Key, 1942) w reżyserii Stuarta Heis- lera16. Film uważany jest jednak za mało udaną ekranizację, nazbyt piety- stycznie podążającą za literą pierwowzoru. Szczęścia w kinie nie miały także Papierowy człowiek i Krwawe żniwo. Pierwsza z powieści adaptowana była dwukrotnie, ale w ramach serii – najpierw wytwórni MGM [Pościg za cieniem, reż. Woodbridge Strong Van Dyke (The Thin Man, 1934)]17, potem zaś na jej kanwie oparto składający się z siedemdziesięciu dwóch odcin- ków serial telewizyjny (The Thin Man, 1957–1959). Druga z wymienionych powieści w kinie nie zaistniała w ogóle. Coenowie w dużej mierze przy- wracają więc kinu, choć jego nazwisko nie pojawia się w napisach, Ham- metta, którego twórczość przez klasyczne kino noir była słabiej eksploato- wana. Z kolei odniesienia do prozy Chandlera odnajdziemy jedynie w Big Lebowskim. Ponadto, co może zresztą najważniejsze, zaczerpnięte przez Coenów z filmu noir schematy narracyjne, fabularne czy gatunkowe ulegają oczy- wiście transformacji, jednak nie tak głębokiej, aby widz miał problemy z ich rozpoznaniem. Na ogół jest po prostu zaskoczony rozwojem zda- rzeń, które toczą się inaczej niż skłonny jest przewidzieć na podstawie znajomości konwencji – o ile oczywiście wiedzą taką dysponuje. Inaczej także konstruowane są postaci, choć początkowo wydawać się może, że wpisują się w charakterologiczne typy do pewnego stopnia skonwencjo- nalizowane na gruncie klasycznego kina noir. Zaburzeniu i rekonfiguracji poddany zostaje styl, ikonografia, narracyjne formy podawcze – w róż- nych filmach w różnym zakresie oczywiście. Mimo daleko idących prze- kształceń, nie ma wątpliwości, co jest źródłem inspiracji i odniesień, jaka tradycja jest trawestowana i staje się źródłem inspiracji oraz namysłu. Co więcej, warto rozważyć, czy w przypadku kina Coenów w odbiorcy rodzi się poczucie, że celem nadrzędnym twórców jest poddanie owej tradycji miażdżącej krytyce, parodii lub postmodernistycznemu pastiszowi. Nie oznacza to oczywiście, że tego typu operacje estetyczne nie mają miejsca. Warto jednak zadać pytanie o to, czy nie są one elementami składowymi 15 Patrycja Włodek, „ Świat był przemoczoną pustką”…, s. 217. 16 Wcześniej, w roku 1935, książkę na ekran przeniósł Frank Tuttle. 17 Kolejne części serii [Od wtorku do czwartku, reż. W. S. Van Dyke (After the Thin Man, 1936); Another Thin Man, reż. W. S. Van Dyke (1939); Shadow of the Thin Man, reż. W. S. Van Dyke (1941); The Thin Man Goes Home, reż. Richard Thorpe (1945); Song of the Thin Man, reż. Edward Buzzell (1947)] były już tylko nią inspirowane i zachowywały parę głównych bohaterów z literackiego pierwowzoru jako odtwórców głównych ról – Myrnę Loy i Wil- liama Powella oraz sformułowanie Thin Man w tytule, które pierwotnie (w książce i jej bez- pośredniej adaptacji) odnosiło się do ofiary, ale potem przylgnęło do głównego bohatera. 18 jakiejś nadrzędnej strategii z ducha różnej od – jak chce Loska – chęci „ob- nażania specyfiki tekstu wyjściowego” i „swobodnego manipulowania tradycją dla własnych korzyści”? Należy także zastanowić się, jakie ele- menty poetyki noir zostają „ocalone” i w jaki sposób ulegają rozwinięciu, na ile i w jakich aspektach tradycja filmu noir pozostaje dla autorów Fargo tradycją wciąż żywą? Odparcia wymaga również często stawiany im zarzut o manipulowa- nie cudzymi tekstami dla własnych korzyści, o czym była już mowa, ale i niezwracania się ku światu zewnętrznemu, pozatekstowemu. Paradok- salnie jest to możliwe, wychodząc z pozycji postmodernistycznych. Linda Hutcheon pisała: Postmodernizm podejmując charakterystyczne dla siebie próby zachowania autonomii estetycznej wciąż jednak zwraca tekst ku „światu”, potwierdza i zara- zem podważa formalistyczną wizję. Ale nie wymaga to powrotu do świata „zwykłej rzeczywistości”, jak dowodzili niektórzy; świat, w którym tekst sam się sytuuje, jest „światem” dyskursu, „światem” tekstów i intertekstów. Ten „świat” łączą bezpośred- nie więzy ze światem empirycznej rzeczywistości, ale on sam nie jest ową empiryczną rzeczywistością18. Kino Coenów zanurzone jest w tekstach i intertekstach, bez wątpie- nia jest „światem dyskursu”, a nie powrotem do „świata zwykłej rzeczy- wistości”. Taki powrót nie jest bowiem w ogóle możliwy, nie tylko dla tekstów postmodernistycznych. Postmodernizm bowiem „Nie posuwa się tak daleko, by ustanowić «wyraźną dosłowną relację ze światem rze- czywistym ponad sobą», jak twierdzą niektórzy”19. Przede wszystkim jednak „Ostatecznie świat możemy «poznawać» (w przeciwieństwie do «doświadczania») jedynie poprzez nasze opowiadanie o nim (przeszłe i obecne) […]. Teraźniejszość, podobnie jak przeszłość, nieuchronnie jest dla nas zawsze uprzednio utekstowiona […]”20. W tym względzie więc filmy noir braci Coen nie różnią się od swoich „klasycznych” ascendentów i nie ma podstaw, by utrzymywać, że nie odsyłają do świata empirii, na- wet jeśli utekstawiają ów świat podwójnie – poprzez własne opowiadanie i poprzez przywoływanie opowieści innych. Wyższa u Coenów świado- mość dyskursywności świata nie eliminuje odniesień do rzeczywistości. Dyskursywność nie istnieje bez świata. Książka, którą oddaję czytelnikowi do rąk, nie jest pracą monograficz- ną poświęconą twórcom filmu Śmiertelnie proste i – co charakterystyczne 18 Linda Hutcheon, Historiograficzna metapowieść: parodia i intertekstualność historii, przeł. Janusz Margański, [w:] Postmodernizm. Antologia…, s. 383. 19 Tamże, s. 388. 20 Tamże. 19 dla tego typu narracji – próbą uchwycenia specyfiki ich autorskiej poetyki z uwzględnieniem jej zmienności w różnych okresach. Nie jest choćby już z tego powodu, że nie obejmuje całego dorobku artystycznego Coenów. Nie oznacza to jednak, że pewne wskazane elementy czy strategie nie skła- dają się na ową poetykę i odnaleźć je można także w innych, nieomawia- nych przeze mnie, bo wyrastających z innej tradycji czy zamysłu, filmach tego artystycznego duetu. Nie taki rezultat jest jednak celem nadrzędnym książki. Jej temat i zamysł skupia się wokół kategorii noir, która najczęś- ciej łączona jest z kinem, na jego gruncie najpełniej obecna, z jego żywiołu w dużej mierze zrodzona i na jego gruncie ukształtowana, choć obecnie funkcjonująca przecież także w literaturze, komiksie, grach komputero- wych i tak dalej. To specyficzne środki wyrazu filmowego oraz powszech- ność, dostępność i zainteresowanie medium, jakim jest kino, przyczyniły się do utrwalenia i krystalizacji idei noir. O owej krystalizacji mówić moż- na, nawet jeśli samo pojęcie nie zostało precyzyjnie zdefiniowane, a deba- ty dotyczące jego zakresu znaczeniowego wciąż trwają. Funkcjonuje ono w dyskursie krytycznym, historycznym, teoretycznym i innych pomimo braku konsensusu w wielu zasadniczych kwestiach. Ponadto odnoszone jest – o czym była już mowa – do dużej części twórczości braci Coen, po- przez którą postaram się naświetlić filmową kategorię noir i uchwycić jej istotę, przysłoniętą i uwikłaną w kontekst społeczno-historyczny i uwa- runkowania produkcyjno-systemowe. Zasadniczy w dorobku Coenów korpus dzieł posłuży mi jako pryzmat skupiający oraz pozwalający roz- poznać istotę zjawiska dużo szerszego, o rozległych implikacjach – este- tycznych, etycznych, aksjologicznych, czerpiącego z tradycji – literackiej (hard-boiled fiction), malarskiej (Edward Hopper), filmowej (ekspresjonizm, Kammerspiel, Straßenfilme), filozoficznej (egzystencjalizm), wykorzystującej zdobycze i ustalenia psychologii i psychiatrii (zwłaszcza spod znaku Freu- dowskiej psychoanalizy). Coenowie – przefiltrowując klasyczne kino noir przez swoją wrażliwość i artystyczne preferencje – wydają się uruchamiać na nowo kluczowy dla niego potencjał. Potencjał ten przyczynił się zaś do tego, że w historycznym wymiarze kino noir przetrwało prawie dwie deka- dy (dzieje innych, często przełomowych w historii kina nurtów często były krótsze, np. neorealizmu włoskiego, francuskiej nowej fali czy niemieckie- go ekspresjonizmu), a sama tendencja zdołała się odrodzić krótko po jego wygaśnięciu i zapoczątkować zjawisko określane mianem neo-noir. Kluczowymi kategoriami, które zostaną naświetlone w książce, są więc zjawiska kryjące się pod pojęciami noir, neo-noir i kino braci Coen. Dwa pierwsze wymagają nakreślenia historycznego i teoretycznego kon- tekstu oraz doprecyzowania – przynajmniej w pewnej mierze – ich wza- jemnych relacji. Temu poświęcona zostanie obszerna, osobna pierwsza część książki, stanowiąca jednocześnie – w moim przekonaniu – niezbędne 20 wprowadzenie do części analityczno-interpretacyjnej, w której skupię się na poszczególnych filmach braci Coen, w tym jednak ich wymiarze, w ja- kim odsyłają one do kina noir i wpisują się bądź nie w tendencje kina neo-noir. W części pierwszej postaram się nakreślić i uporządkować stan badań nad filmem noir, przedstawić najważniejsze propozycje rozumienia terminu, ale także, uwzględniając dotychczasowe ustalenia, wątpliwości oraz spory, zaproponować własny sposób rozumienia tej kategorii i skon- struować, może nie definicję, ale pewien model „noirowości”. Zastanowię się też nad – co już sygnalizowałam – koniecznością operowania drugą z wymienionych kategorii, wskażę przypisywane jej cechy i postawię pytanie o zasadność traktowania wybranych przeze mnie filmów Joela i Ethana Coenów jako neo-noir właśnie. W konsekwencji, choć nie bezpo- średnio, namysłowi poddana zostanie przynależność i przystawalność prowadzonego przez nich typu dyskursu do paradygmatu stworzonego przez myśl postmodernistyczną. Uchwycenie ducha tradycji stanie się możliwe z perspektywy najnowszych jej trawestacji. Jako materiał analityczny posłużą cztery z sześciu odwołujących się do poetyki noir filmów Coenów. Kolejno dokonam analizy debiutanckie- go obrazu Śmiertelnie proste, gangsterskiej Ścieżki strachu, oscarowego Fargo oraz najbardziej egzystencjalnego z ducha, czarno-białego, opus magnum kina noir w dorobku braci Coen, czyli Człowieka, którego nie było. Kluczem, który zastosowałam, dokonując selekcji, jest: po pierwsze, zróżnicowanie (np. gatunkowe i stylistyczne) tych filmów, po drugie, bliskość relacji, w jakie wchodzą one z tekstami (filmowymi i literackimi) konstytutywny- mi dla klasycznego filmu noir. Przyjmując takie założenia, zdecydowałam się nie włączać do książki analiz dwóch z Coenowskich filmów noir, które jako takie właśnie, choć nie bez zastrzeżeń, wcześniej skategoryzowałam. Chodzi o western To nie jest kraj dla starych ludzi i komedię Big Lebowski. Pierwszy ze wskazanych filmów stanowi bardzo wierną adaptację prozy współczesnej, pióra Cormaca McCarthy’ego, nie odsyła do klasycznych fil- mowych czy literackich tekstów noir i jest w większej mierze wyrazem nos- talgii, ale za utraconym światem i wartościami Dzikiego Zachodu niż za światem kina noir (choć oczywiście operuje charakterystyczną dlań figurą gangstera-psychopaty i zasadza się na kategorii egzystencjalnego z ducha absurdu). Warto podkreślić, że w tym przypadku wiecznie żywa idea noir odradza się nie tylko we współczesnym filmie, lecz przede wszystkim we współczesnej literaturze, co jednak jest tematem na osobne opracowanie. Kwestie te analizowałam w tekście poświęconym tylko temu filmowi21. 21 Zob. Kamila Żyto, „To nie jest kraj dla starych ludzi” Joela i Ethana Coenów: western noir jako współczesny moralitet, [w:] Adaptacje literatury amerykańskiej, red. Rafał Syska, Rabid, Kraków 2011. 21 Podsumowując, To nie jest kraj dla starych ludzi to bez wątpienia film noir (choć nie jest nasycony tak głęboko intertekstualnymi odniesieniami do klasycznego kina czarnego czy prozy hard-boiled), ale jego analiza wyma- gałaby uruchomienia i uwzględnienia na równych prawach także dwóch innych obszernych kontekstów – relacji z westernem oraz swoistości pro- cesów adaptacyjnych22. Drugi z wymienionych filmów, Big Lebowski, wykorzystuje co praw- da wątki z prozy Chandlera, a dokładniej powieści Wielki sen (The Big Sleep), jednak w sposób parodystyczny i pastiszowy [nie będąc jedno- cześnie jedynie parodią czy pastiszem jak chociażby Umarli nie potrzebują pledu (Dead Men Don’t Wear Plaid, 1982) Carla Reinera]. Innymi słowy, ty- powy dla noir, mroczny i niepokojący nastrój ustępuje tu miejsca tonacji komediowej. Jak się okaże, humor, choć specyficzny (ważna stanie się tu kategoria playfulness), jest elementem składowym zarówno klasycznych filmów noir, jak i czarnych filmów braci Coen, ale nigdy nie staje się do- minantą dzieł spod tego znaku, co sprawia, że Big Lebowski jest filmem osobnym. Jak słusznie zauważa Greg Tuck: Niewielkie są szanse na odnalezienie ponurej ironii czy też surrealistycznej, gwałtownej przemocy typowej dla kina czarnego w filmie Big Lebowski […], jest to obraz posiadający narracyjne elementy, które można z nim kojarzyć, ale – podobnie jak Thin Man – tak naprawdę nie jest to produkt należący do uniwersum noir. W rze- czy samej, za sprawą swojego zamiłowania do czynienia aluzji do wcześniejszych filmowych konwencji – włączając w to film noir, ale do niego się nie ograniczając – Co- enowie demonstrują pewien poziom sentymentalnego przywiązania, które zawsze niesie ryzyko rozjaśnienia mroków23. 22 Podobną – do pewnego stopnia – strategię Coenowie stosują w filmie Prawdziwe mę- stwo (True Grit, 2010), który jest dość wierną adaptacją powieści Charlesa Portisa, wcześniej zekranizowaną przez Henry’ego Hathawaya z Johnem Waynem w jednej z głównych ról [Prawdziwe męstwo (True Grit, 1969)]. Roger Ebert zauważa jednak, że w tym filmie Coeno- wie wyjątkowo nie są ekscentryczni, nie starają się grać na wielu tonach, lecz trzymają się jednej linii melodycznej, w wyniku czego powstał urzekający western. Z kolei Błażej Hrap- kowicz umieszcza Prawdziwe męstwo w kontekście kina noir, jednocześnie – nieco niejasno („Prawdziwe męstwo ocala z wrażliwości noir gorzką melancholię”) – daje do zrozumienia, że jest to western, choć okraszony raczej cierpką melancholią. Krytyka filmowa ma więc problem z klasyfikacją filmów braci Coen. Większość z nich zawiera bowiem charaktery- styczne także dla kina noir pesymizm, alienację, absurd, egzystencjalny lęk [np. Poważny człowiek (A Serious Man, 2009) czy Co jest grane, Davis? (Inside Llewyn Davis, 2013)]. Zob. Roger Ebert, True Grit, http://www.rogerebert.com/reviews/true-grit-2010 (dostęp: 17.05.2017); Błażej Hrapkowicz, Bracia Coen: wątpiący relatywiści, http://www.dwutygodnik. com/artykul/1824-bracia-coen-watpiacy-relatywisci.html (dostęp: 17.05.2017). 23 Greg Tuck, Laughter in the Dark: Irony, Black Comedy and Noir in the Films of David Lynch, the Coen Brothers and Quentin Tarantino, [w:] Neo-Noir, red. Mark Bould, Kathrina Glitre, Greg Tuck, Wallflower Press, New York–London 2009, s. 164. 22 Czyniąc wyjątki i wprowadzając zastrzeżenia, nie tyle eliminuję „nie- wygodny” materiał analityczny, ile dążę do możliwie jak największej kla- rowności wywodu, dlatego właśnie koncentruję się na wskazaniu przede wszystkim jednego, dominującego sposobu, w jaki bracia Coen rozwija- ją potencjał sensotwórczy idei noir poprzez eksploatowanie związanego z nią historycznego i estetycznego zaplecza.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Film noir i kino braci Coen
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: