Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02216 045527 15675931 na godz. na dobę w sumie
Filmowe obrazy szkoły - ebook/pdf
Filmowe obrazy szkoły - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 270
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-692-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Problemy edukacji i wychowania budzą nieustanne zainteresowanie filmowców, w ponad stuletniej historii kina przestrzeń szkoły była wielokrotnie wykorzystywana jako nośnik różnorodnych znaczeń. Filmy, których akcja rozgrywa się w szkole wpisują się w społeczną historię kina, jego recepcji i związków z rzeczywistością społeczną. Tematyka szkolna w kinie często jest pretekstem do rozważań ideologicznych, do poruszania problemów społecznych i politycznych, o których nie chce się, lub nie wolno, z różnych przyczyn, mówić wprost. W filmach o szkole można odnaleźć jawny bądź ukryty wyraz światopoglądu twórców, którzy w formie artystycznej  lub popularnej wypowiedzi filmowej wyrażają swój krytyczny stosunek do zideologizowanej rzeczywistości szkolnej. Filmy te stanowią zatem swoistą kontestację edukacji i wychowania w szkole, reprezentującej instytucję państwa, objawiającą się przez filmowe przedstawienia różnych form oporu, odporu i  nieposłuszeństwa obywatelskiego.

Przedmiotem badań zawartych w książce są wybrane fabularne filmy aktorskie (z pominięciem filmów dokumentalnych i animowanych) zrealizowane w Polsce i innych krajach Europy, Stanach Zjednoczonych i Australii (ze względu na europejskie i północno-amerykańskie korzenie) w latach 1931-2009. Wybór filmów uwarunkowany jest celem poszukiwań badawczych, analizie poddano zatem przede wszystkim klasyczne oraz cieszące się popularnością i uznaniem krytyki bądź publiczności filmy, w których dodatkowo odnaleźć można ideologiczne i pedagogiczne odwołania. Wiele, zwłaszcza starszych filmów, to uznane dzieła światowej kinematografii [np. Pała ze sprawowania (Zero de conduite) Jeana Vigo z 1933 roku, Czterysta batów (Les quatre cents coups) François Truffauta z 1959, Niepokoje wychowankaTörlessa (Der Junge Törless) Volkera Schlöndorffa z 1966]; przywołane zostały również filmy współczesne [m.in. Klasa (Entre les Murs) Laurenta CentetaNasza klasa (Klass) Ilmara Raaga z 2007 roku, Fala (Die Welle) Denisa Gansela  z roku 2008], które nie posiadają takiego statusu, jednakże są ważne ze względu na zakres społecznego oddziaływania.

Charakter interpretacji filmowych uwarunkowany został przyjętymi założeniami metodologicznymi z kręgu krytyki ideologicznej w myśli filmowej oraz wybranymi dwudziestowiecznymi teoriami i nurtami wychowania oraz ideologiami edukacyjnymi. Refleksje teoretyczne obecne w pierwszej części książki stanowią niezbędne wsparcie do kontekstualizacji wyróżnionych w filmach problemów ideologicznych, edukacyjnych i wychowawczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 © Copyright by Uniwersytet Śląski w Katowicach Recenzent: dr hab. Piotr Zwierzchowski, prof. nadzw. UKW Adjustacja: Joanna Raczkowska Korekta: Aleksandra Bylica Opracowanie typograficzne i projekt okładki: Andrzej Augustyński Na okładce fotosy z filmu Czterysta batów (Les quatre cents coups) reż. François Truffaut, Francja 1959, udostępnione przez Filmotekę Narodową Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Śląski w Katowicach ISBN 978-83-7587-692-5 Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp ................................................................................................................... 9 Część pierwsza W kręgu ideologii, edukacji i wychowania Zagadnienia teoretyczne Rozdział pierwszy Społeczne i polityczne aspekty ideologii ..................................................... 21 Pojęcie ideologii .......................................................................................... 21 Koncepcje państwa i ich związek z ideologią i polityką ......................... 26 Ideologia a religia ........................................................................................ 29 Określenie mitu politycznego ................................................................... 31 Rozdział drugi Założenia ideowe dwudziestowiecznych nurtów politycznych i ich wpływ na edukację .................................................................................. 37 Ideologiczne funkcje nauczania i wychowania ....................................... 37 Koncepcje konserwatywne i neokonserwatywne w edukacji ............... 40 Ideologia liberalizmu w systemach oświatowych ................................... 43 Pedagogika nacjonalistyczna a pedagogika narodowa .......................... 45 Edukacja a ideologia komunistyczna ....................................................... 48 Faszyzacja edukacji w okresie III Rzeszy ................................................. 50 Socjalistyczna koncepcja oświaty .............................................................. 52 Anarchizm i pedagogika emancypacyjna ................................................ 53 Demokratyzacja szkolnictwa ..................................................................... 55 Nowa Prawica a jakość edukacji ............................................................... 57 Neoliberalna koncepcja edukacji .............................................................. 58 Rozdział trzeci Ideologia, edukacja i wychowanie ................................................................ 61 Ideologie edukacyjne i wychowawcze ...................................................... 61 Koncepcja wychowania zorientowanego na osobę ................................ 66 Antypedagogika i wychowanie antyautorytarne .................................... 69 Przemoc symboliczna w edukacji ............................................................. 71 Mity pedagogiczne ...................................................................................... 75 E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 Część druga Ideologiczne, edukacyjne i wychowawcze konteksty obrazów szkoły w kinie Rozdział czwarty Pojęcie ideologii w myśli filmowej ............................................................. 85 Krytyka ideologiczna ................................................................................ 85 Ideologia a mit w teorii filmu .................................................................. 94 Rozdział piąty Ideologie totalitarne w filmowych obrazach szkoły ............................... 99 Wprowadzenie .......................................................................................... 99 Korzenie totalitaryzmu (Wizja lokalna 1901) ....................................... 101 Narodziny faszyzmu (Niepokoje wychowanka Törlessa) ..................... 106 Lekcja patriotyzmu (Młody las) .............................................................. 110 Życiowe wybory (Limuzyna Daimler-Benz) ......................................... 113 Idee socjalistyczne w edukacji (Dreszcze) .............................................. 116 „Czasem trzeba mówić nieprawdę” (Cwał) ........................................... 121 Sprzeciw wobec zewnętrznego zniewolenia (Ostatni dzwonek) ......... 125 Błąd w systemie (Fala) ............................................................................. 128 Podsumowanie .......................................................................................... 132 Rozdział szósty Obrazy przemocy symbolicznej i strukturalnej jako wyraz opresyjności szkoły i autorytarnego wychowania ................................... 135 Wprowadzenie .......................................................................................... 135 Pruskie wychowanie (Dziewczęta w mundurkach) .............................. 136 Wychowanie autorytarne i jego konsekwencje (Biała wstążka) ........ 142 Pedagogika anarchistyczna (Pała ze sprawowania) ............................. 144 Szkolne kontestacje (Jeżeli...) ................................................................... 148 Represyjna edukacja w szkole katolickiej (Złe wychowanie) ............... 152 Szykany i przemoc fizyczna (Zło) ........................................................... 155 Niespełnione nadzieje neoliberalizmu (Słoń) ........................................ 159 Edukacja wielokulturowa w społeczeństwie demokratycznym (Klasa) ......................................................................... 164 Spór o władzę (Nasza klasa) .................................................................... 169 Podsumowanie .......................................................................................... 172 E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 7 Rozdział siódmy Inicjacja i problemy z tożsamością jako wątki tematyczne filmów o szkole .............................................................. 175 Wprowadzenie .......................................................................................... 175 Rytuał inicjacji (Piknik pod Wiszącą Skałą) .......................................... 177 Dojrzewanie społeczne i polityczne (Zmory) ........................................ 183 Poszukiwanie tożsamości (Europa, Europa) ......................................... 187 Podsumowanie .......................................................................................... 191 Rozdział ósmy Uczeń – szkoła − rodzina. Obrazy społecznych i moralnych niepokojów ............................................................................... 193 Wprowadzenie .......................................................................................... 193 Antypedagogika, czyli krytyka wychowania (Czterysta batów) ......... 195 Fałszywe mity wychowawcze (Abel, twój brat) ..................................... 199 Wychowanie do wartości (Cudze listy) .................................................. 203 Wychowanie instrumentalne (Męska sprawa) ..................................... 207 Chaos w wychowaniu (Cześć, Tereska!) ................................................. 210 Podsumowanie .......................................................................................... 213 Rozdział dziewiąty Marzenia o mądrym nauczycielu ............................................................... 217 Wprowadzenie .......................................................................................... 217 Rewolucjonista i bohater (Pierwszy nauczyciel) ................................... 220 Antyfaszysta w faszystowskim uniformie (Szkoła podstawowa) ........ 222 Wychowanie w duchu paidei (Pan od muzyki) .................................... 225 Mit Wielkiego Nauczyciela (Stowarzyszenie Umarłych Poetów) ........ 227 Nauczyciel w neoliberalnej rzeczywistości edukacyjnej (Wszystko albo nic i Młodzi gniewni) ..................................................... 234 Podsumowanie .......................................................................................... 239 Zakończenie ..................................................................................................... 243 Bibliografia ....................................................................................................... 255 Filmografia ....................................................................................................... 271 E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Dla wielu ludzi szkoła stanowi źródło intensywnych emocji, indywi- dualnych dramatów, jest przestrzenią sentymentalną powracającą w dobrych lub złych wspomnieniach, miejscem, gdzie przeżywa się pierwsze sukcesy i porażki, rodzi się przyjaźń, miłość lub nienawiść, miejscem dającym poczucie bezpieczeństwa albo budzącym strach. Problemy edukacji i wy- chowania poruszane są w rozmaitych okolicznościach, szkoła jako znacząca część życia każdego człowieka obecna jest w codziennych rozmowach rodzinnych, to- warzyskich czy zawodowych. W licznych utworach literackich autorzy powracają do lat szkolnych, by z dystansu przyjrzeć się swoim wspomnieniom. Kino także podejmuje tematykę poświęconą edukacji szkolnej. Twórcy filmowi, wykorzy- stując szkołę jako miejsce bliskie doświadczeniu każdego widza i zarazem pełne dramaturgii, wpisują się w powszechny dyskurs o szkole. Filmowa szkoła często jawi się jako przestrzeń symboliczna, w której na równych prawach koegzystują dobro i zło, miejsce, gdzie przynosi się własne problemy, lęki, radości i nadzieje, a wynosi wiedzę, umiejętności i zachwyt nad światem lub traumę niezrozumienia i odrzucenia. Wbrew pozorom szkoła podobnie jak więzienie nie jest zwłaszcza dziś tematem łatwym dla filmowca. Jest to bowiem miejsce, gdzie w pewnym sensie już wszystko było: wszelkiego typu rewolucje społeczne i obycza- jowe, okrucieństwo wobec uczniów i nauczycieli, tłamszenie osobowości i niespodziewane rozkwitanie talentów1. W ponad stuletniej historii kina można odnaleźć wiele obrazów szkoły, co ciekawe filmy o tej tematyce pojawiają się po przełomie dźwiękowym (1926–1930). Kino nieme raczej nie opowiadało o szkole2, trudno sobie bowiem wyobrazić po- 1 E. Mazierska, Szkoła w filmie: dżungla albo więzienie, „Iluzjon” 1993, nr 2, s. 54. 2 Ośmiominutowy pierwszy polski film fabularny pt. Les Martyrs de la Pologne – Pruska kultu- ra z 1908 roku zawiera scenę rozgrywającą się w szkole ludowej we Wrześni, nawiązującą do strajku szkolnego w 1901 roku (nauczyciel pisze na tablicy zdanie „Gott beschütze dich Gross Deutschland”, jeden z uczniów wymazuje dwa ostatnie słowa i wpisuje w zamian „Polska ko- chana”, za co zostaje uderzony przez nauczyciela i wyrzucony z klasy). Film powstał z inicjatywy żydowskiego producenta Mordechaja Towbina i został odnaleziony przez Małgorzatę i Marka E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 zbawione dialogu ekranowe przedstawienia problemów i konfliktów szkolnych. Choć filmom niemym zwykle towarzyszyła muzyka, imitacje dźwięków natural- nych oraz napisy komentujące akcję, to dostępne wówczas środki wyrazowe nie skłaniały twórców do podejmowania tematyki, która w dużej mierze wymaga wprowadzenia dialogów, słownego komentarza oraz uzupełnienia warstwy obra- zowej o charakterystyczne dźwięki i hałasy dobiegające ze szkolnych klas. Najciekawsze filmy o szkole, zdaniem Ewy Mazierskiej, powstawały w Eu- ropie. Na uwagę zasługuje tutaj zrealizowana w 1933 roku przez Jeana Vigo Pała ze sprawowania (Zéro do conduite), Czterysta batów (Les quatre cents coups) François Truffauta z 1959, Samotność długodystansowca (The Loneliness of the Long Distance Runner) z 1962, w reżyserii Tony’ego Richardsona, Niepokoje wychowanka Törlessa (Der Junge Törless) Volkera Schlöndorffa z 1966, Pierwszy nauczyciel (Pierwyj uczitiel) Andrieja Konczałowskiego z 1966 roku3. W kinie hollywoodzkim można znaleźć wiele filmów, których miejscem akcji jest szkoła, istnieją również opracowania poświęcone tej tematyce. Filmowe przedstawienia szkoły są tematem podejmowanym najchętniej przez amerykańskich i brytyjskich badaczy współczesnej kultury – socjologów, antropologów oraz pedagogów. Ro- nald E. Chennault4, Roy Fisher, Ann Harris, Christine Jarvis5, Sussan Ellsmore6 oraz Robert Bulman7 analizują filmy hollywoodzkie oraz brytyjskie stanowiące reprezentację relacji nauczyciel – uczeń. Na gruncie polskim o filmowych por- tretach świata edukacji na przykładzie filmów anglosaskich pisał Piotr Zwierz- chowski8, Marta Hauschild dokonała zaś analizy kilku polskich filmów o szkole w kontekście kina narodowego i wątków autobiograficznych9. Współcześnie na ekranach kin obecne są obrazy odwołujące się do przestrze- ni szkolnej; powodzeniem cieszą się między innymi takie filmy, jak francuska Klasa (Entre les Murs) Laurenta Centeta, estońska Nasza klasa (Klass) Ilmara Ra- Hendrykowskich w 2000 roku we francuskim archiwum filmowym. Wyświetlanie filmu zosta- ło zakazane przez carskie władze administracyjne, a pozwolenie wydano prawdopodobnie we wrześniu 1914 roku (pt. Pruska kultura). Zob. M. Hendrykowska, M. Hendrykowski, Pierwszy polski film fabularny. „Les Martyrs de la Pologne − Pruska kultura” (1908), „Kwartalnik Filmo- wy” 2009, nr 67–68. 3 E. Mazierska, Szkoła w filmie..., op. cit. 4 R.E. Chennault, Hollywood Films about Schools: Where Race, Politics, and Education Intersect, Palgrave Macmillan, New York 2006. 5 R. Fisher, A. Harris, C. Jarvis, Education in Popular Culture: Telling Tales on Teachers and 6 S. Ellsmore, Carry on, Teachers! Representations of the Teaching Profession in Screen Culture, Learners, Chapman Hall, New York 2008. Trentham Books, Stoke-on-Trent 2005. 7 R. Bulman, Hollywood Goes to High School: Cinema, Schools, and American Culture, Worth Publishers, New York 2004. Kraków 2005. 8 P. Zwierzchowski, Piękny sen pedagoga. Literackie i filmowe portrety świata edukacji, Rabid, 9 M. Hauschild, Pokolenia z inicjatywą i zdrada historii. Polskie filmy o szkole jako narodowa au- tobiografia [w:] T. Lubelski, M. Stroiński (red.), Kino polskie jako kino narodowe, Korporacja ha!art, Kraków 2009. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 11 aga – obydwa z 2007 roku, czy niemiecki film Fala (Die Welle) w reżyserii Denisa Gansela (2008). W 2009 roku do dystrybucji kinowej ponownie wprowadzono Czterysta batów i zrealizowany przez Jana Svěraka w 1991 roku film Szkoła pod- stawowa (Obecná škola). Niewątpliwie, problemy edukacji i wychowania budzą nieustanne zainteresowanie filmowców oraz widzów, a filmy „szkolne” wpisują się w społeczną historię kina, jego recepcji i związków z rzeczywistością społecz- ną. Różne sposoby prezentacji tego tematu stanowią wyraz aprobaty bądź krytyki zjawiska; szkoła filmowa wykorzystywana jest jako nośnik różnorodnych znaczeń i służy najczęściej do przedstawienia krytycznej wizji współczesności bądź dema- skowania patologii systemu społecznego. Może też stanowić odzwierciedlenie społecznych i moralnych niepokojów, lęków i nadziei, równocześnie ukazując stosunek autorów do aktualnych zdarzeń. Znaczna część filmów ze szkołą w tle, podobnie jak większość filmów w całej historii kina, przepełniona jest ideologią, a te, które są pozornie neutralne i obiek- tywne, przeważnie służą ideologii dominującej bądź jej krytyce. Ponadto w filmach, nie tylko tych o szkole, rzeczywistość ideologiczna często miesza się z mityczną, motywy mityczne przenikają do ideologii, a idee upodobniają się do mitu, który może je współkształtować. Sztuki wizualne, w tym również kino, mają szczególne predyspozycje do ukazywania wizualnych aspektów ideologii i mitu przez wykorzy- stywanie powtarzalnych archetypów ukształtowanych zarówno przez myśl mitycz- ną, jak i ideologię10. Tematyka szkolna w kinie często jest pretekstem do rozważań ideologicznych, do poruszania problemów społecznych i politycznych, o których nie chce się lub nie wolno z różnych przyczyn mówić wprost. Interesujące jest rów- nież zagadnienie wykorzystywania i współtworzenia przez kino mitów o szkole oraz pytanie o funkcje, jakie spełnia mit w tych filmach. Warto się również zasta- nowić nad genealogią filmów mówiących o represyjnym wychowaniu, absurdach systemu edukacyjnego, o buncie, objawiającym się przez przemoc, wymagającym refleksji nad jego przyczynami, celami oraz formami. Problem wizerunku szkoły w kinie nie mógłby zostać omówiony w ode- rwaniu od nauk społecznych i pedagogicznych, specyfika filmów poświęconych szkole stanowi bowiem złożony problem, wymagający analizy tego zagadnienia w kontekście różnorodnych uwarunkowań historycznych, kulturowych, poli- tyczno-społecznych i pedagogicznych. Celem podjętych w książce rozważań jest sprawdzenie wpływu, jaki na kształtowanie obrazu szkoły w kinie ma ideologia oraz zależny od niej system wychowania, obowiązujący w czasie i miejscu reali- zacji, a także akcji filmu. Zasadniczym problemem niniejszego opracowania jest wyodrębnienie oraz interpretacja związków pomiędzy obrazami szkoły w kinie a ideologiami politycznymi i edukacyjnymi. Przedmiotem badań są wybrane fa- bularne filmy aktorskie (z pominięciem filmów dokumentalnych i animowanych) 10 Por. S. Hrebenda, Mityczne aspekty ideologii [w:] J. Świeca (red.), Między realizmem a utopią: świadomościowo-ideologiczne i polityczne przesłanki pokoju i demokracji na przełomie XX i XXI wieku oraz ich historyczne uwarunkowania, Wyd. UŚ, Katowice 1998, s. 131. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 zrealizowane w Polsce i innych krajach Europy, Stanach Zjednoczonych i Au- stralii (ze względu na europejskie i północno-amerykańskie korzenie) w latach 1931–2009. Ze względu na odmienne od ukształtowanych w kulturze Zachodu realia kulturowe i społeczno-polityczne kształtujące tutejsze systemy oświatowe, w pracy nie omówiono filmów zrealizowanych w krajach Ameryki Południowej, Afryki, Azji i Bliskiego Wschodu. Wymagałoby to bowiem odrębnego, pogłębio- nego opracowania, z uwzględnieniem szerokiego i swoistego dla każdego z państw kontekstu kulturowego, społeczno-politycznego, pedagogicznego oraz problemu kolonializmu i postkolonializmu. Wybór filmów uwarunkowany jest również celem poszukiwań badawczych, dlatego analizie poddano przede wszystkim klasyczne oraz cieszące się popular- nością i uznaniem krytyki bądź publiczności filmy, w których dodatkowo można odnaleźć ideologiczne i pedagogiczne odwołania. Wiele, zwłaszcza starszych fil- mów, to uznane dzieła światowej kinematografii, inne zaś to filmy współczesne, które nie mają takiego statusu, ale są ważne, ze względu na zakres społecznego oddziaływania. Jednym z kryteriów wyboru filmów był również czas ich po- wstania obrazujący klimat epoki; stąd w opracowaniu znalazły się filmy repre- zentatywne zrealizowane w kilku dekadach: w latach trzydziestych XX wieku – okresie ważnym ze względu na umacnianie się w Europie ideologii totalitarnych; w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych – czasie rodzenia się i rozwoju kon- testacji społecznych w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ważny jest z kolei dla filmów polskich o tematyce szkolnej, z uwagi na eskalację niepokojów społecznych prowadzących do transformacji ustrojowej w 1989 roku. W latach osiemdziesiątych, w czasach konserwatywno-liberalnej prezydentury Ronalda Reagana, powstały w Stanach Zjednoczonych liczne filmy, których centralne postaci stanowili charyzmatyczni nauczyciele. Następna dekada zrodziła obrazy szkoły ilustrujące przemiany spo- łeczne w krajach Europy Środkowej. Natomiast filmy powstałe już w XXI wieku oddają nastroje i lęki współczesnego społeczeństwa. W rozważaniach swych nie zajmuję się hollywoodzkimi filmami i serialami z nurtu teen flicks, wykorzystują- cego wątki charakterystyczne dla gatunków kina popularnego oraz kultury popu- larnej kształtowanej przez media, odgrywającej ważną rolę w kreacji wizerunków uczniów, nauczycieli i procesu edukacji. Podążając tropem tematów filmów, szczególną uwagę zwracam na sposoby obrazowania filmowego uwikłanego w perspektywę społeczno-historyczną, któ- rą warunkuje zarówno czas akcji filmu, okres jego powstania, jak i cel realizacji podjęty przez twórcę. W filmach o szkole czas powstania filmu jest czasem jego akcji bądź powrotem do przeszłości; badania wymaga zatem cel odwoływania się do przestrzeni historycznej i odległego w czasie systemu wychowania. Patrząc na dorobek europejskiej, amerykańskiej i australijskiej kinematografii, można za- uważyć, że najstarszą epoką historyczną, do której odwołują się twórcy, jest prze- łom XIX i XX wieku. Filmy najdalej sięgające do przeszłości kultury i historii wy- chowania to między innymi: Piknik pod Wiszącą Skałą (Picnic at Hanging Rock) E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 13 Petera Weira (1975), Wizja lokalna 1901 Filipa Bajona (1980), Młody las Józefa Lejtesa z 1934 roku, Niepokoje wychowanka Törlessa (Der Junge Törless) Volkera Schlöndorffa (1966), Pała ze sprawowania (Zéro de conduite) Jeana Vigo (1933) czy Dziewczęta w mundurkach (Mädchen in Uniform) Leontine Sagan (1931). Różne są tematy filmów o szkole i różne sposoby prezentacji obecnych w nich problemów. Może to być: poszukiwanie własnego miejsca w świecie, rywalizacja, kłopoty miłosne, ofensywa ideologiczna i opis strategii oporu wobec dominują- cego modelu ideologicznego, ideologia i mit władzy, problemy edukacji związanej z przemocą symboliczną i strukturalną, demaskacja indoktrynującej roli szkoły, sprzeciw wobec dehumanizującego skoszarowania w społeczeństwie opartym na hierarchicznych strukturach dominacji, demaskowanie patologii systemu, iro- nia wobec hipokryzji państwa i ideologizacji życia społecznego. Zazwyczaj są to filmy o młodzieży, która przeciwstawia się konserwatywnym wartościom, opo- wiedziane w formie dyskursu parabolicznego pełnego obrazów-metafor, uzupeł- nione o społeczno-polityczną kontekstualizację. Większość filmów, których akcja rozgrywa się w środowisku szkolnym, opowiada o młodych ludziach w okresie dojrzewania, co stwarza wiele możliwości interpretacyjnych. Pełen niepokojów i rozterek czas dorastania wydaje się interesujący dla filmowców, może bowiem służyć zobrazowaniu problemów nie tylko psychologicznych i pedagogicznych, lecz także kulturowych i społecznych. Ideologia ma ogromne znaczenie dla edukacji, a konkretna postawa świato- poglądowa, np. liberalizm, konserwatyzm, socjalizm czy faszyzm, zawiera w sobie określony model obywatela, swoisty portret ideologiczny, uwzględniający aspekt historyczny, socjologiczny, polityczny i ekonomiczny. Edukacja jest dobrym spo- sobem na formowanie i reprodukowanie osób o preferowanych przez ideologię cechach. Ideologia, definiowana jako charakterystyczny dla jakiejś grupy system przekonań, dostarczający wytycznych do działań podejmowanych przez tę gru- pę, stanowi teoretyczne uzasadnienie dla poglądów, dążeń, programu i działań danej zbiorowości. Od czasów oświecenia, czyli od XVIII wieku, społeczeństwa i jednostki żyją w świecie zdominowanym przez ideologię, a powstanie państw narodowych i idei nacjonalizmu przyczyniło się do zdominowania państwowego zinstytucjonalizowanego systemu oświaty przez ideologiczne postawy i progra- my11. Kino nie pozostało obojętne wobec tego zjawiska i zajmuje się jego komen- towaniem, tworząc różnorodne obrazy szkoły, pozostające w związku z rzeczywi- stością społeczno-polityczną i stanowiące interesującą diagnozę współczesności. Coraz częściej uświadamiamy sobie, że nie ma ucieczki od ideologii. Nasz odbiór świata jest uwarunkowany ideologicznie [...]. Dlatego tak fascynujące jest rozpoznawanie mechanizmów oddziaływania ideologii, tych jawnych i ukrytych12 – 11 Por. G.L. Gutek, Filozoficzne i ideologiczne podstawy edukacji, tłum. A. Kacmajor, A. Sujak, GWP, Gdańsk 2003, s. 142–144. 12 T. Rutkowska, Ideologia i film (Od redakcji), „ Kwartalnik Filmowy” 2005, nr 49–50, s. 4. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 14 pisze Teresa Rutkowska. Mirosław Przylipiak natomiast ostrzega: [...] pojęciu ideologii nadaje się tak szerokie znaczenie, że w istocie ozna- cza ono kulturę albo światopogląd, że na skutek tej szerokości staje się nieoperacyjne, że totalizuje ogląd filmów, podciągając wszystko pod ten sam monotonny schemat interpretacyjny, który anihiluje fundamentalne nieraz różnice, także ideologiczne, pomiędzy filmami13. Przywoływane w książce pojęcia ideologii, mitu, władzy, przemocy sym- bolicznej czy instytucji społecznej obecne są w badaniach kulturowych (cultu- ral criticism), które nie mają dokładnie sprecyzowanej, wyraźnej metody. Ich przedmiotem jest szeroko rozumiana kultura, a do analizy różnych przestrzeni kultury wykorzystywane są założenia semiotyki, feminizmu, postkolonializmu, dekonstrukcji, psychoanalizy. Badania kulturowe zajmują się przede wszystkim wpływem dyskursu na postrzeganie rzeczywistości, która ulega fikcjonalizacji, a podstawowe pytania dotyczą związków dzieła z kontekstem kulturowym – war- tościami obecnymi w tekście, instytucjami społecznymi i praktykami symbolicz- nymi. Wybitnymi przedstawicielami tej postawy badawczej byli między innymi: Raymond Williams, Richard Hoggart, Stuart Hall oraz skupieni wokół czasopis- ma filmowego „Screen” – Stephen Heath, Colin McCabe, Jacqueline Rose, a także Pierre Bourdieu, Roland Barthes, Louis Althusser i Michel Foucault14. W niniej- szym opracowaniu powołuję się na koncepcje kilku spośród wymienionych auto- rów. Większość badaczy zajmujących się ideologią w obrębie badań kulturowych wiąże ją z pojęciem władzy, twierdząc, że ideologii nie powinno się ograniczać do kwestii klasy społecznej, tylko można ją rozumieć jako światopogląd grupy dominującej lub dowolnej grupy społecznej uzasadniający jej działania (także podtrzymujący władzę grupy dominującej) i przeciwstawiony prawdzie lub jako światopogląd grupy dominującej lub dowolnej grupy społecznej uzasadniający jej działania (i podtrzymujący władzę grupy dominującej), który nie jest przeciwsta- wiony prawdzie. „[...] może on jednak być stale stwarzany na nowo, co oznacza, że jego akceptacja nie jest nieuchronna”15. Tak rozumiana ideologia nie jest wy- łącznie narzędziem dominacji, ale zbiorem dyskursów wpływających na stosunki władzy na wszystkich poziomach stosunków społecznych16. Pierwsza część książki stanowi umocowane w naukach społecznych i peda- gogicznych wprowadzenie wyjaśniające zasadność przyjętego kierunku badań oraz interpretacji filmów w kontekście uwarunkowań ideologicznych, edukacyj- nych i wychowawczych. Odwołując się do nauk społecznych, w rozdziale pierw- szym omówiono pojęcie ideologii, koncepcje państwa i ich związek z ideologiami 13 M. Przylipiak, Poetyka kina dokumentalnego, Wyd. UG – Wyd. PAP, Gdańsk – Słupsk 2004, 14 Por. A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury w XX wieku: podręcznik, Znak, Kraków s. 87. 2009, s. 521–540. 15 C. Barker, Studia kulturowe: teoria i praktyka, tłum. A. Sadza, Wyd. UJ, Kraków 2005, s. 97–98. 16 Ibidem. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 15 i polityką, relacje między ideologią a religią oraz kategorię mitu politycznego. W rozdziale drugim zaś przedstawiono założenia ideowe wybranych (ze względu na ich obecność w analizowanych w drugiej części książki filmach) dwudziesto- wiecznych nurtów i doktryn politycznych oraz omówiono ich wpływ na edukację. Moim zamiarem nie było szczegółowe omówienie bogatej literatury obej- mującej różnorodne teorie oraz współczesne prądy i kierunki pedagogiczne. Uwzględniając przydatność zagadnień istotnych dla interpretacji wybranych fil- mów, w rozdziale trzecim skupiłam się na rozważaniach na temat podstawowych ideologii edukacyjnych i wychowawczych oraz wybranych koncepcji wychowania (np. personalizmu i antypedagogiki), a także przedstawiłam problem przemocy symbolicznej oraz związków edukacji z mitami – zagadnień ważnych z perspek- tywy podjętych badań. Pojęcia ideologii, edukacji i wychowania, kluczowe dla rozpatrywanej problematyki, przenikają się wzajemnie i pojawiają się w różnych konfiguracjach. Ze względu na mnogość istniejących koncepcji, konieczna była selekcja nurtów obecnych w myśli pedagogicznej i wybór tych, które będą funk- cjonalne wobec przedmiotu badań. Część teoretyczna pracy, poświęcona poję- ciom ideologii, edukacji i wychowania, nie wyczerpuje tematu szeroko opisanego w licznych opracowaniach politologicznych, socjologicznych, pedagogicznych, ale stanowi niezbędny kontekst do interpretacji filmów o tematyce szkolnej. W części badawczej książki omówiono filmy, w których ideologiczne prob- lemy edukacji i wychowania zostały ukazane w przestrzeni szkoły. Interpretacja wybranych filmów poprzedzona jest, zawartą w rozdziale czwartym, krótką re- fleksją teoretyczną, osadzającą podjętą problematykę na gruncie krytyki ideolo- gicznej w badaniach filmoznawczych. Rozdział piąty ilustruje obecność ideologii totalitarnych w systemach oświatowych, które można odnaleźć w wybranych polskich i niemieckich utworach filmowych, pochodzących z różnych okresów i odwołujących się do określonego czasu historycznego. Filmy o szkole mogą pre- zentować różne formy przemocy symbolicznej i strukturalnej, która prowadzi do wzmacniania i utrwalania przemocy realnej i symbolicznego zniewolenia w sferze wartości. To z kolei stanowi przyczynę niechęci uczniów wobec szkoły i rodzi frustrację, przemoc, opór i bunt, co zostało zobrazowane w rozdziale szóstym, w którym omówiono również konsekwencje proponowanego przez instytucje szkolne i kościelne wychowania autorytarnego. Rozważania zawarte w rozdziale siódmym skupiają się na inicjacji i problemach z tożsamością kulturową, spo- łeczną, narodową i seksualną młodego człowieka w okresie dojrzewania. Kolejny obszar badawczy, analizowany w rozdziale ósmym, dotyczy obrazowania relacji pomiędzy uczniem, szkołą a rodziną. Filmy opisujące relację dziecko – szkoła – rodzina, dotykając systemu edukacyjnego, skupiają się na psychologii dziecka i tworzeniu portretów emocjonalnych. Ukazywanie związków pomiędzy dziećmi, nauczycielami a rodzicami wykorzystywane jest często do portretowania ludzi wykluczonych i odrzuconych przez społeczeństwo, jak również osób młodych, mających problemy w porozumieniu ze światem i znalezieniu w nim własne- E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 go miejsca. Jako że wiele filmów o szkole skupia się na prezentacji wizerunku nauczyciela, rozdział dziewiąty opracowania koncentruje się na filmowych syl- wetkach pedagogów, które stanowią nośniki różnorodnych znaczeń i wyrażają tęsknotę za idealnym i mądrym wychowawcą. Omawiane w kolejnych rozdziałach problemy dotyczące: ideologicznego znie- wolenia, przemocy symbolicznej (wyrażającej opresyjność szkoły), wychowania autorytarnego, adolescencji, relacji uczeń – nauczyciel – rodzina, jak również zagadnienia związane z postacią pedagoga – obecne są w większości omawianych filmów, wzajemnie się przenikając i uzupełniając. Trudno się ograniczyć wyłącz- nie do jednego, wybranego aspektu filmu, w każdym można bowiem odnaleźć większość z wyodrębnionych tematów i wątków. Interpretując poszczególne obrazy, starałam się powoływać na informacje zawarte w części teoretycznej pra- cy. Zależało mi jednak na uniknięciu zbędnych powtórzeń i skupieniu się przede wszystkim na omawianym filmie. Na interpretację filmów wpłynęło przyjęcie określonych założeń metodologicznych z kręgu nauk pedagogicznych, społecz- nych i filmoznawczych. Filmy o szkole poruszają problemy ideologizacji edukacji i wychowania na terenie szkoły, co zostało zasygnalizowane w tytule oraz podtytule książki. Roz- dzielenie pojęcia edukacji i wychowania ma swoje uzasadnienie w myśli pedago- gicznej, gdzie „edukacja” jest terminem określającym przede wszystkim proces nauczania, a „wychowanie” nie zawsze wiąże się z nauczaniem szkolnym, choć zdarza się, że pojęcia te stosowane są zamiennie. Moim zamiarem nie było opra- cowanie leksykonu filmów skupiających się na szkole ani historyczno-filmowe podejście do kina podejmującego tę tematykę. Przyjęta w książce perspektywa kompozycyjna opiera się na wyborze, przedstawieniu i analizie problemów zi- lustrowanych w proponowanych filmach, uzupełnionej o niezbędne konteksty edukacyjne, wychowawcze, społeczne i polityczne. Szczególną uwagę poświęcam filmom europejskim, zarówno tym klasycznym, jak i współczesnym, ze względu na obecny w nich dyskurs odwołujący się do różnorodnych aspektów prezento- wanych zagadnień. W każdym rozdziale omówiono kilka filmów ilustrujących główny odnaleziony w nich problem i przywołano dodatkowo te obrazy, w któ- rych pojawia się podobna tematyka. Niektóre kwestie zostały tylko zasugerowane, ponieważ towarzyszący im szeroki kontekst historyczny, polityczny i kulturowy wymaga osobnych, pogłębionych badań, wykraczających poza przedmiot niniej- szego opracowania. Celem podjętych badań był wybór i interpretacja filmów podejmujących temat ideologicznych aspektów edukacji i wychowania w instytucjach eduka- cyjnych i wychowawczych (szkołach podstawowych i średnich, z pominięciem uczelni wyższych, które – zgodnie z założeniami psychologii rozwojowej – zajmu- ją się edukacją ludzi dorosłych). W książce zaproponowano określony kierunek badań – jeden z wielu możliwych – prezentujących zdystansowane spojrzenie na nurt kina opowiadającego o szkole. Mam nadzieję, że zdołałam przedstawić naj- E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 17 ważniejsze problemy edukacyjne, wychowawcze, społeczne i polityczne obecne w wybranych filmach i choćby częściowo spełnić oczekiwania Czytelnika, biorą- cego do ręki tę książkę. * Chciałabym podziękować osobom, bez pomocy których ta książka by nie powstała. Pragnę wyrazić ogromną wdzięczność Profesor Ewelinie Nurczyńskiej- -Fidelskiej za inspirację, wskazówki i niezwykłą życzliwość. Dziękuję za cenne rady Profesor Katarzynie Olbrycht, zachęcającej mnie nieustannie do pracy nad książką. Serdecznie dziękuję Profesorowi Piotrowi Zwierzchowskiemu, który ze- chciał zrecenzować tę książkę i przyczynił się do nadania jej ostatecznego kształtu. Wielkie wsparcie stanowiły również komentarze i sugestie Profesora Marka Hal- tofa, a także uwagi oraz pomoc Doktora Bogusława Dziadzi. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Część pierwsza W kręgu ideologii, edukacji i wychowania Zagadnienia teoretyczne E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Rozdział pierwszy Społeczne i polityczne aspekty ideologii „ Pojęcie ideologii Ideologia” jest terminem używanym zarówno w znaczeniu politycznym, jak i społeczno-naukowym, dotyczy idei zapewniających podstawy zor- ganizowanych działań politycznych i służy wyjaśnianiu lub krytyce istniejącego porządku, zazwyczaj w formie światopoglądu, przedstawiając wizję przyszłości i społeczeństwa oraz możliwości i sposoby przeprowadzenia zmiany politycznej1. Termin „ideologia”, pochodzący od greckich słów „idea” (od gr. eidola – obraz) oraz „logos” (wiedza, nauka, doktryna), został wprowadzony w 1796 roku przez francuskiego filozofa Destutta de Tracy, współtwórcę tzw. filozoficznej szkoły „ideologów”. Jednak pierwotne zastosowanie terminu dotyczące nauki o ideach różniło się od jego późniejszych zastosowań, kiedy ideologią nazywano same idee oraz ich różne rodzaje i kombinacje. Początkowo przedmiotem zainteresowania badaczy były idee w rozumieniu psychologicznym, później zastąpiły je idee spo- łeczne rozpatrywane w kontekście politycznym lub socjologicznym2. Analizując rzeczywiste funkcjonowanie słowa „ideologia” w języku, Włady- sław Stróżewski zwraca uwagę na szlachetny rodowód pojęcia, wywodzącego się z rzeczywistości logosu i rzeczywistości idei: Jeśli ideologia odwołuje się do idei, to raczej do kantowskiego niż pla- tońskiego jej znaczenia. Idea jest rozumiana jako czynnik regulujący, nor- matywny. [...] Drugi współczynnik ideologii odsyła do logosu. Logos ozna- cza słowo, myśl, prawo, także wiedzę. Ale ideologia nie jest „wiedzą” o idei. Jest raczej sposobem jej wypowiedzenia, wyjawienia, propagowania. Logos 1 A. Heywood, Klucz do politologii: najważniejsze ideologie, systemy, postaci, tłum. P. Kornobis, K. Wolański, PWN, Warszawa 2008, s. 13. 2 J. Szacki, Dylematy historiografii idei oraz inne szkice i studia, PWN, Warszawa 1999, s. 218. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 ideologii zmienia się w hasło, które poszukuje pomocy nie tyle w logice, co w retoryce. Logos-słowo ideologii pozostaje w służbie zmistyfikowanej lub fałszywej idei, samo przeto zatraca swój właściwy sens, sprzeniewierza się prawdzie, będącej duchem języka3. Warto w tym miejscu przytoczyć sformułowane przez Stróżewskiego naj- ważniejsze cechy ideologii: 1. Każda ideologia posiada szczególną, nie zawsze wyeksponowaną, na- czelną „ideę kierowniczą”. Stanowi ją najczęściej zbiór celów, które za- łożone zostały przez twórców i zaakceptowane przez wyznawców danej ideologii. 2. W przeciwieństwie do teorii czy filozofii, podobnie natomiast jak światopogląd, ideologia jest zawsze ideologią czyjąś: określonej grupy społecznej, narodu, klasy, państwa. Jako taka – jest w aspekcie ontolo- gicznym – tworem subiektywnym i relatywnym. 3. Ideologia odwołuje się do określonych idei czy twierdzeń uznanych za aksjomaty niezależnie od ich obiektywnej prawdziwości, zależnie nato- miast od nadrzędnego celu, któremu zostały przyporządkowane. W tym aspekcie ideologia jest także relatywna aksjologicznie. 4. Wartość ideologii mierzy się nie jej prawdziwością, lecz skutecznością, tzn. przydatnością do osiągnięcia zamierzonych celów. To, co jest z tym w zgodzie, uznaje się za słuszne. Tak rozumiana słuszność jest tu ważniej- sza od prawdziwości. 5. Oprócz aspektu teoretycznego i pragmatycznego ideologia zawiera także aspekt normatywny: apeluje o realizację jej postulatów i usprawiedliwia związane z tym nakazy. 6. Każda ideologia poszukuje siły dla realizacji celów, którym służy. Wcho- dząc w związek z siłą rozumianą jako władza, instytucjonalizuje się, sta- jąc się własnością władzy. Ideologia uzasadnia siłę, która ją podtrzymuje i rozprzestrzenia. 7. Każda ideologia konstytuuje swe negatywne odbicie, pozwalające na precyzyjne określenie wroga. Wróg ideologiczny to nie ten, kto się danej ideologii sprzeciwia, ale ten, kto w oparciu o jej założenia zostanie za takiego uznany4. Jerzy Szacki stwierdza, że pojęcie ideologii jest tyleż popularne, co niejed- noznaczne. Ideologiami nazywa się bowiem wszelkie poglądy na świat dotyczące sfery religijnej, politycznej czy społecznej, usiłowano zatem tworzyć różnorodne definicje ideologii, pozwalające odróżnić ją od innych zjawisk świadomości spo- łecznej, takich jak: religia, mit, utopia, nauka, ale wiele z tych definicji ma charak- ter perswazyjny wywołujący raczej pożądane reakcje emocjonalne niż precyzyjne określenie zakresu badanych zjawisk. 3 W. Stróżewski, W kręgu wartości, Znak, Kraków 1992, s. 138. 4 Ibidem, s. 139−140. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 23 Słowo ideologia nie zawsze jest bowiem neutralne: u wielu autorów oznacza poglądy stronnicze, jednostronne, irracjonalne lub oparte na ilu- zji. Ten zamęt pojęciowy sprawił, iż np. niektórzy socjologowie unikają słowa ideologia, posługując się raczej takimi terminami, jak pogląd, syste- my wartości itp.5 Szacki podkreśla, że ważne jest zdecydowanie, czy o ideologii mówi się w znaczeniu czysto opisowym czy wartościującym6. Na potrzeby tej pracy pojęcie ideologii używane zatem będzie w znaczeniu opisowym, bez wartościujących od- wołań. W ujęciu opisowym swoistą funkcją ideologii jest możliwość wytworzenia [...] solidarności grupowej i czynienia członków grupy zdolnymi do zbioro- wej akcji przez wyposażenie ich w jednolite definicje sytuacji i świadomość celów do jakich jako członkowie grupy powinni zmierzać. Z tego punktu widzenia ideologia byłaby czymś w rodzaju Durkheimowsko rozumianej religii lub po Sorelowsku rozumianego mitu7. Istnieją również definicje odwołujące się do funkcji rewolucyjnych czy wy- wrotowych oraz przypisujące ideologiom funkcje utrwalania status quo. Ideologią może być również system wierzeń i poglądów odnoszący się do dalszego istnienia obecnego ustroju społecznego. Do ideologii wprowadzane bywa również pojęcie interesu, które jako „ideologiczne” określa wierzenia i poglądy służące jakimś in- teresom grupowym (ideologie klasowe, grupowe, partyjne, zawodowe). Wszyst- kie koncepcje ideologii dotyczą jednak zawsze ideologii jakiejś grupy społecznej8. W ujęciu socjologicznym ideologie stanowią jedną z czterech odmian świa- domości społecznej obok myślenia potocznego, opinii publicznej oraz idei i wy- obrażeń na temat świata nadnaturalnego i spraw ostatecznych, czyli mitów, magii i religii. Jak podaje Piotr Sztompka, ideologie [...] są to takie zbiory czy systemy idei, które dostarczają uzasadnienia, legitymizacji, wsparcia jakimś partykularnym interesom grupowym, lub utwierdzają grupową tożsamość. Zawierają też na ogół pewne negatyw- ne przekonania na temat innych grup, które postrzegane są jako zagro- żenie dla takich interesów czy tożsamości. [...] Jednakże instrumentalna, legitymizująca rola ideologii sprawia, że jest ona szczególnie podatna na wszelkie patologiczne formy myślenia – stereotypy, przesądy, idealizacje, konfabulacje9. Pojęcie to często bywa uważane za kontrowersyjne, ze względu na pejoratyw- ne znaczenie, do którego przyczyniło się wykorzystywanie ideologii jako broni politycznej do krytykowania i potępiania konkurencyjnych stanowisk politycz- 5 J. Szacki, Dylematy historiografii..., op. cit., s. 219. 6 Ibidem, s. 221. 7 Ibidem, s. 223. 8 Ibidem, s. 225−226. 9 P. Sztompka, Socjologia: analiza społeczeństwa, Znak, Kraków 2002, s. 295−296. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 24 nych10. Negatywne zabarwienie ideologii datuje się od Napoleona Bonapartego, który zarzucał filozofom ideologom oderwanie od rzeczywistości; taki punkt wi- dzenia przetrwał do dzisiaj i często to, co ideologiczne, przeciwstawiane jest temu, co realne, prawdziwe czy naukowe11. Zdaniem Raymonda Arona, ideologia służy maskowaniu właściwych życiu wspólnoty krzywd i okrucieństw, przeciwko którym powinno się buntować su- mienie. [...] najważniejszym zadaniem intelektualisty, dziś bardziej niż w jakiejkol- wiek epoce, jest nauczyć ludzi, żeby rozróżniali ideologie i rzeczywistość12, w zmienionych warunkach ideologie mogą bowiem łatwo nabrać odwrotnego znaczenia niż to, jakie miały u źródła. Ideologie polityczne stanowią wypadko- wą opinii o faktach i sądów wartościujących, wyrażają pogląd na świat i zamiary na przyszłość i nie podlegają całkowicie alternatywie prawdy i fałszu, wymagają dialogu zamiast dowodów i kontrdowodów13. Każdy ustrój polityczny, zdaniem Arona, czy to tradycyjny mieszczański czy socjalistyczny, nigdy nie zapewnia ani wolności umysłu, ani solidarności ludzkiej, te same instytucje parlamentarne oznaczają albo postęp, albo zachowawczość, zależnie od klasy społecznej, która je wprowadza i nimi kieruje14. Opium intelektualistów to krytyka różnych ideolo- gii, głównie ideologii marksistowskiej, w której Aron, podobnie jak Daniell Bell w The End of Ideology15, zapowiadał koniec wieku ideologii, przyszłość jednak nie potwierdziła tych diagnoz. Od końca lat sześćdziesiątych XX wieku zaczął się rozkwit nowych ideologii, powróciły dawne hasła rewolucyjne i projekty lepsze- go świata. Ponadto w naukach społecznych rozszerzono zastosowanie definicji ideologii, pojawiła się także nowa grupa tradycji ideologicznych w XX wieku, np. feminizm i ekologizm w latach sześćdziesiątych, Nowa Prawica w latach siedem- dziesiątych czy fundamentalizm religijny w latach osiemdziesiątych. Znaczenie pojęcia „ideologia”, jak zauważa Roland Meighan, [...] rozciąga się od fanatycznych i szkodliwych wizji społeczeństwa, przez fałszywą interpretację poglądów innych, do zbiorów przekonań, które można porównywać i analizować16. Przekonania i poglądy ideologiczne mogą być artykułowane wprost przez pro- gramy polityczne, deklaracje partyjne, manifesty, pamflety, publicystykę i doktryny 10 A. Heywood, Klucz do politologii..., op. cit., s. 14. 11 J. Szacki, Dylematy historiografii..., op. cit., s. 221. 12 R. Aron, Opium intelektualistów, tłum. C. Miłosz, Muza, Warszawa 2000, s. 9. 13 Ibidem, s. 265. 14 Ibidem, s. 21. 15 D. Bell,The End of Ideology: On the Exhaustion of Political Ideas in the Fifties, Free Press, New 16 R. Meighan, Socjologia edukacji, tłum. E. Kiszkurno-Koziej, Z. Knutsen, P. Kwieciński, UMK, York 1960. Toruń 1993, s. 197−198. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 25 lub pośrednio przez inne wytwory myśli ludzkiej: literaturę, twórczość teatralną i filmową, satyrę i kabaret; również muzyka może pełnić funkcje ideologiczne (np. hymny narodowe, pieśni patriotyczne, opery), a także malarstwo i rzeźba (np. histo- ryczne obrazy Jana Matejki, twórczość okresu socrealizmu). Ideologiczną wymowę przypisuje się nawet niektórym dziełom naukowym, zwłaszcza w obrębie nauk hi- storycznych, społecznych i humanistycznych. Ideologia, wyzwalając silne emocje, mobilizuje do działania, przyczynia się do zbiorowych buntów, manifestacji, de- monstracji, stanowi siłę integrującą ruchy społeczne i skłaniającą do walki o zmiany społeczne. „Ze względu na wielość grup i rozbieżność interesów grupowych ideolo- gie są terenem silnych kontestacji i konfliktów”17 – zauważa Piotr Sztompka. Ideologie pojawiają się w różnorodnych rozważaniach teoretyczno-nauko- wych, są obecne w naukach politycznych, społecznych oraz humanistycznych; re- prezentują rozmaite tradycje filozoficzne, polityczne i społeczne często różniące się od siebie perspektywami pojmowania. Najbardziej znaczącymi ideologiami, wyróżnianymi i omawianymi szeroko w naukach politycznych, są (w porządku alfabetycznym): anarchizm, chrześcijańska demokracja, ekologizm, faszyzm, fe- minizm, fundamentalizm religijny, komunitarianizm, komunizm, konserwatyzm, liberalizm, libertarianizm, marksizm, nazizm, Nowa Lewica, Nowa Prawica, ra- sizm, socjaldemokracja, socjalizm, toryzm, Trzecia Droga18. Współcześnie pod wpływem postępującego procesu globalizacji i kształtowania się społeczeństwa globalnego coraz większe znaczenie uzyskują ideologie związane z interesami uniwersalnymi: pacyfizm, ekologia oraz obrona człowieka19. Niebagatelny wpływ na życie polityczne Europy i świata wywarła metafizyka Georga Wilhelma Friedricha Hegla, niemieckiego filozofa pruskiego pochodze- nia, twórcy klasycznego systemu idealistycznego. W swoich wczesnych pismach Hegel utrzymywał, że idea państwa nie istnieje, ponieważ państwo jest czymś me- chanicznym, podczas gdy o idei można mówić tylko jako o przedmiocie wolności. Zdaniem Hegla, aby być wolnym, trzeba wyjść poza państwo, bo państwo znie- wala wolnych ludzi, traktując ich niczym tryby w maszynie. Filozofia Hegla ewo- luowała jednak od teoretycznej negacji nowoczesnego państwa do jego afirmacji. Przedstawiając w Zasadach filozofii prawa i w Encyklopedii nauk filozoficznych nową doktrynę polityczną, stworzył ideologiczne podstawy pruskiej biurokra- cji. Państwo pruskie stało się państwem urzędników, które za pomocą nadzoru politycznego strzegło interesów warstw zamożnych i represjonowało liberalną i rewolucyjną opozycję20. Rozpatrywanie religii w kategoriach historycznych, a historii – w religijnych doprowadziło Hegla, który stał się później nauczycielem Marksa i Lenina, od uni- 17 P. Sztompka, Socjologia..., op. cit., s. 297. 18 Por. A. Heywood, Klucz do politologii..., op. cit. 19 P. Sztompka, Socjologia..., op. cit., s. 297. 20 J. Hudzik, Rozum, wolność, odpowiedzialność: studium z historii idei w nowożytnej i współczesnej myśli filozoficznej, Wyd. UMCS, Lublin 2001, s. 111−112. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 wersalizmu do nacjonalizmu, partykularyzmu i prowincjonalizmu. W systemie Hegla kult państwa łączy się z kultem bohaterów. Heglowska doktryna państwa przyczyniła się do przygotowania gruntu pod rozwój teorii nacjonalizmu, im- perializmu i faszyzmu. Według Hegla w każdej epoce historycznej istnieje jeden i tylko jeden naród, który naprawdę reprezentuje ducha świata, i naród ten ma prawo rządzić wszystkimi innymi narodami. Zaproponowane ideały nacjonali- styczne intensywnie rozwijały się w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku21. Koncepcje państwa i ich związek z ideologią i polityką Państwo definiuje się jako związek polityczny ustanawiający suwerenną zwierzchność w ramach terytorium określonego granicami, stosujący władzę legalną przez działanie grupy stałych instytucji. Państwo charaktery- zuje również jego suwerenność, publiczny charakter instytucji, ponadto – od- zwierciedlając interesy społeczeństwa – państwo jest adresatem legitymizacji, instrumentem dominacji dysponującym środkami przymusu oraz związkiem terytorialnym stosującym swą zwierzchność w ramach geograficznie określonych granic, traktowanym w polityce międzynarodowej jako autonomiczna całość22. Nauki polityczne skupiają się na dwóch istotnych płaszczyznach rozumie- nia państwa. Pierwsza odnosi się do pytań o potrzebę istnienia państwa, gdzie jej uzasadnienie oparte jest na tzw. teorii umowy społecznej, przez przedstawienie obrazu możliwego życia w społeczeństwie bez państwa, w „stanie natury”, cha- rakteryzującym się, zdaniem Hobbsa czy Locke’a, niekończącą się wojną domo- wą. Aby temu zapobiec, ludzie gotowi byli, poświęcając część swojej wolności, zawrzeć porozumienie i stworzyć ciało zwierzchnie umożliwiające uporządko- waną i stabilną egzystencję, wymagającą posłuszeństwa i podporządkowania się państwu. Odmienny pogląd głosili anarchiści, zakładając, że możliwy jest natu- ralny porządek i współpraca między jednostkami jedynie przy wykorzystaniu instytucji społecznych (wspólnota własności, mechanizmy rynkowe) gwarantują- cych stabilność bez istnienia państwa. Drugi obszar badań dotyczy natury władzy państwowej i konkurencyjnych teorii państwa. Liberałowie uważają państwo za neutralnego arbitra między konkurującymi interesami i grupami w społeczeń- stwie23. Klasycy marksizmu nazywają państwo aparatem państwowym, w którego skład wchodzą policja, sądy, więzienia, armia, rząd i administracja. Tak pojmo- wane państwo funkcjonuje, odwołując się do przemocy, i stanowi tzw. represyjny 21 Por. E. Cassirer, Mit państwa, tłum. A. Staniewska, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2006, s. 276−306. 22 Por. A. Heywood, Klucz do politologii..., op. cit., s. 19. 23 Ibidem, s. 20−21. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 27 aparat państwowy24, obok którego, według koncepcji krytyka marksizmu − Loui- sa Althussera, istnieją działające „w oparciu o ideologię ideologiczne aparaty państwowe”25 − religijny (sieć różnych kościołów), szkolny (sieć różnych szkół prywatnych i publicznych), rodzinny, prawny, polityczny (składający się z róż- nych partii), związkowy, informacyjny (prasa, radio, telewizja, itp.), kulturalny (literatura, sztuki piękne, sporty.). Każdy z ideologicznych aparatów państwo- wych stanowi realizację jednej ideologii (religijnej, moralnej, prawnej, politycz- nej, estetycznej itd). Ideologiczne aparaty państwowe funkcjonują w przeważa- jącej mierze, opierając się na ideologii dominującej. Althusser wyraźnie odróżnia władzę państwową i represyjny aparat państwowy od pojęcia ideologicznych apa- ratów państwowych, stanowiących wyodrębnione i wyspecjalizowane instytucje, które nie łączą się z represyjnym aparatem państwowym. Różnice te polegają na sposobie funkcjonowania obu aparatów: istnieje jeden represyjny aparat pań- stwowy i wiele ideologicznych, ponadto represyjny aparat państwowy całkowicie należy do dziedziny publicznej, a większa część ideologicznych aparatów pań- stwowych – do dziedziny prywatnej (kościoły, partie, związki zawodowe, rodziny, niektóre szkoły, większość gazet, placówek kulturalnych itd.)26. Państwo definiowane jest jako związek polityczny, wyjaśnienia zatem wy- maga również pojęcie „polityka”. W szerokim, powszechnym znaczeniu polityka [...] jest planem działania, przyjętym przez jednostki, grupy, przedsiębior- stwa lub rządy. Określenie czegoś mianem polityki oznacza, że podjęta została formalna decyzja nadająca oficjalną sankcję danemu kierunkowi działania27. Polityka może być również rozpatrywana jako związek pomiędzy zamiara- mi, działaniami a ich wynikami. Zamiary odbijają się w stanowisku rządu i jego deklaracjach działania w określonym obszarze, działania odzwierciedla zachowa- nie rządu, wyniki polityczne zaś wyrażają się w rezultatach działania rządu i jego wpływie na społeczeństwo28. Polityka łączy się również z konfliktem i współpracą, dlatego [...] istota polityki przedstawiana jest jako proces rozwiązywania konflik- tów, godzenia rywalizujących poglądów lub konkurencyjnych interesów29. Andrew Heywood wyróżnia cztery różne ujęcia pojęcia polityki: 24 Por. L. Althusser, Ideologie i aparaty ideologiczne państwa: wskazówki do badań (tłum. A. Sta- roń) [w:] L. Althusser, Positions, Editions sociales, Paris 1976, http://www.nowakrytyka.pl/spip. php?article374 [dostęp: 23.09.2008]. 25 Por. ibidem. 26 Por. ibidem. 27 A. Heywood, Klucz do politologii..., op. cit., s. 22. 28 Ibidem. 29 Ibidem, s. 24. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 28 – proces związany ze sztuką rządzenia i działalnością państwa w duchu klasycznej definicji polityki, wywodzącej się z pierwotnego greckiego zna- czenia słowa „polityka” (polis); tak rozumiana polityka jest działalnością silnie związaną z państwem, a ludzie, instytucje i działalność społeczna mogą być usytuowane poza nią; – działalność publiczna, związana „[...] bardziej z przebiegiem i kontrolą spraw wspólnoty niż prywatnych interesów jednostki”30; – „określony sposób rozwiązywania konfliktów na drodze kompromisu, mediacji i negocjacji, a nie przez użycie siły”31; – polityka jest związana z „produkcją, dystrybucją i wykorzystywaniem za- sobów w życiu społecznym”32, co wiąże się z władzą dającą „możliwość osiągnięcia pożądanego celu przy użyciu dowolnych środków”33. Tak różne poglądy na politykę odzwierciedlają odmienne koncepcje porząd- ku społecznego. Definicje wiążące ją ze sztuką rządzenia, sprawami publicznymi i budowaniem porozumienia opierają się na konsensualnym rozumieniu społe- czeństwa i łagodnych rządach opartych na interesach wspólnoty. Natomiast ro- zumienie polityki w kontekście dystrybucji władzy i zasobów konstruuje model społeczeństwa, w które wpisany jest konflikt „podkreślający strukturalne nierów- ności i niesprawiedliwości”34. Koncepcja państwa zależy zatem od poglądów na politykę oraz przyjmowa- nej ideologii. Socjaldemokraci uważają np., że państwo ma możliwość naprawy niesprawiedliwości systemu klasowego i stanowi ucieleśnienie dobra wspólnego, natomiast upodobanie konserwatystów do silnego państwa wiąże państwo z po- trzebą władzy legalnej i porządku; Nowa Prawica zarzuca państwu dbanie wyłącz- nie o swoje interesy, niezależnie od interesów całego społeczeństwa, ze szkodą dla funkcjonowania gospodarki. W opinii feministek patriarchalne państwo stanowi instrument męskiej władzy, służący wykluczaniu kobiet i podporządkowywaniu ich publicznej i politycznej sferze życia, a anarchiści postrzegają państwo jako zale- galizowany ucisk służący interesowi posiadających i uprzywilejowanych grup. Pod koniec XX wieku w wyniku globalizacji i włączeniu gospodarek światowych w glo- balny mechanizm nastąpił spadek znaczenia państwa we współczesnym świecie35. 30 A. Heywood, Klucz do politologii..., op. cit., s. 24. 31 Ibidem. 32 Ibidem. 33 Ibidem. 34 Ibidem, s. 25. 35 Ibidem, s. 21. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 29 „ Ideologia a religia Ideologia bywa implikacją religii”36 − zauważa Piotr Sztompka, afirmującą istniejące i niewzruszalne, bo dane od Boga instytucje polityczne i nierów- ności społeczne, bądź rewolucyjną i reformatorską przez definiowanie porządku politycznego i ekonomicznego jako sprzecznego z planem boskim37. Potrzeba ideologii w społeczeństwie, zdaniem Daniela Bella, wiąże się z siłą ideologii jako świeckiej religii i postępującą sekularyzacją. Współczesne ideologie kulturo- we, w przeciwieństwie do dawnych religii, nie nawołują do podporządkowania jednostki określonym prawom czy regułom, nie wymagają samoograniczenia, samokontroli i ascezy, lecz obiecują wyzwolenie z wszelkich reguł i ograniczeń (samorealizacja jako dobra nowina). Nowe kulty czy ideologie kulturowe cele- brują hasła afirmacji i aktywności, omijają i odsuwają problem śmierci zajmujący centralne miejsce w tradycyjnych religiach, stąd wynika lęk przed śmiercią i kult młodości38. Raymond Aron obarcza intelektualistów odpowiedzialnością za ideologiza- cję rzeczywistości, pisząc: Intelektualiści wynaleźli ideologie i systemy interpretacji społecznego świata, zakładające pewien porządek wartości, zalecające reformy, zapo- wiadające przewrót, którego trzeba się bać albo którego trzeba pragnąć. Ci, którzy potępiali Kościół katolicki w imię rozumu, godzą się na świecki dogmat, dlatego że rozczarowała ich cząstkowa nauka albo dlatego że chcą władzy, jaka jest dana tylko kapłanom prawdy39. Zadaje sobie również pytanie, czy ideologia stała się odpowiednikiem religii, i zauważa: Ideologia, tak jak niegdyś wiara transcendentna, orzeka o wszystkim, co ważne. Uzasadnia ona potrzebę autorytetu i obiecuje, nie jednostce, ale isto- tom zbiorowym, nagrodę w innym życiu historycznym − to jest w przyszło- ści. Komunizm jednak nie chce uznawać siebie za religię, bo uważa religię za przeżytek. Zwalcza Kościół w imię ateizmu, podobnie jak inne instytucje. Totalizm rozdyma sens cząstkowej doktryny, aby zdawało się, że obejmuje ona wszystko, czym jest człowiek. [...] Komunizm jest więc mniej religią, której wzór daje ludziom zachodu ciągle chrześcijaństwo, a bardziej próbą zastąpienia jej przez ideologię, zamienioną w państwową ortodoksję40. W opinii Louisa Althussera w przedkapitalistycznym okresie historii to Kościół stanowił panujący ideologiczny aparat państwowy, skupiający nie tylko 36 P. Sztompka, Socjologia..., op. cit., s. 297. 37 Ibidem. 38 D. Bell, The End of Ideology..., op. cit. 39 R. Aron, Opium intelektualistów, op. cit., s. 307. 40 Ibidem, s. 315−316. E. Konieczna, Filmowe obrazy szkoły, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-692-5, © by Uniwersytet Śląski w Katowicach, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 30 funkcje religijne, lecz także szkolne oraz informacyjne i kulturalne. Rezultatem chęci obalenia dominującej pozycji Kościoła w Europie była antyklerykalna i an- tyreligijna walka ideologiczna trwająca od XVI do XVIII wieku (np. reformacja, rewolucja francuska). Althusser twierdzi, że szkoła zastąpiła dzisiaj Kościół w roli „panującego ideologicznego aparatu państwowego”41, a burżuazyjna ideologia [...] przedstawia szkołę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Filmowe obrazy szkoły
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: