Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00568 010916 20671651 na godz. na dobę w sumie
Filozofia jako praktyka - ebook/pdf
Filozofia jako praktyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 334
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0111-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Myśl krakowskiego praktycyzmu w XV i XVI wieku niewątpliwie legła u podstaw praktycznego zorientowania polskiej filozofii. Potrzeba nieustannego odnoszenia filozoficznego też i teorii do praktyki życia duchownego, społecznego i politycznego stale towarzyszyła krakowskim mistrzom , a w konsekwencji doprowadziła do powstania odrębnego prądu w myśli polskiej, którego naczelny postulat dotyczy podejmowania działań, aktywności, wysiłków.

Czym jest zatem praktycyzm krakowski? Czy w swoim bogatym zróżnicowaniu i wieloaspektowości pozostaje wciąż jednorodnym prądem filozoficznym? Czy można wskazać na wspólną płaszczyznę rozmaitych jego odmian? Czy odnosi się jedynie do pewnego zespołu luźno powiązanych ze sobą zjawisk historycznych i postaw filozoficznych występujących na Uniwersytecie Krakowskim w XV i XVI wieku? Czy też jest określeniem bardziej ścisłym, tj. dotyczy uporządkowanego zbioru tez głoszonych przez krakowskich mistrzów? Wreszcie, czy można mówić o krakowskim praktycyzmie jako pewnej teorii filozoficznej?

Próba odpowiedzi na te pytania była podstawowym celem tej książki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis rzeczy Wprowadzenie | 7 Historyczne źródła krakowskiego praktycyzmu | 10 Praktycyzm jako problem historyczny i filozoficzny: stan badań | 21 Charakterystyka źródeł | 33 Struktura pracy | 34 Część I Praktycyzm krakowski i jego odmiany | 41 Rozdział 1. Praktycyzm jako metafilozofia | 43 1.1. Praktyczny wymiar nauki | 44 1.2. Od praktycyzmu w filozofii do postulatu działania. Rola etyki | 52 1.3. Praktycyzm jako vita activa | 67 1.4. Praktycyzm jako woluntaryzm | 86 Rozdział 2 Praktycyzm – zastosowania i realizacje | 101 2.1. Praktycyzm interiorystyczny | 104 2.2. Praktycyzm eksteriorystyczny | 112 2.3. Permisywne prawo jako praktycyzm | 131 6 Spis rzeczy Część II Filozofia krakowskiego praktycyzmu | 153 Rozdział 3 Działanie i jego podmiot | 157 3.1. Działanie jako ruch i zmiana | 158 3.2. Jedność podmiotu działającego | 172 3.3. Aktywizm władz poznawczych | 190 Rozdział 4 Przyczyny działania: od impetu do potentia activa | 203 4.1. Naturalizacja psychologii | 204 4.2. Teoria impetu w krakowskiej psychologii i etyce | 215 4.3. Dusza jako potentia activa | 230 Rozdział 5 Od woli do szczęścia | 247 5.1. Własności i funkcje woli | 248 5.2. Krakowska teoria cnót i sprawności | 271 5.3. Poprzez działania do szczęścia | 291 Zakończenie Praktycyzm krakowski jako teoria filozoficzna | 313 Summary | 319 Bibliografia | 323 A. Literatura źródłowa | 323 B. Literatura przedmiotowa | 327 Wprowadzenie Filozofię uprawianą na Akademii Krakowskiej nazywa się najczęściej „filozofią praktycystyczną” lub „praktycyzmem krakowskim”1. Określenia te charakteryzują ogólną tendencję krakowskiego środowiska naukowego w XV i XVI wieku, która polegała na skoncentrowaniu zainteresowań naukowych na praktycznych raczej niż teoretycznych dziedzinach filozofii i na jej praktycznym wymiarze. Osią, wokół której rozwijał się praktycyzm krakowski, była filozofia praktyczna i wchodzące w jej zakres dziedziny2. Źródeł tej filozofii należy szukać w myśli Arystotelesa3, a w średniowieczu – przede wszystkim w metodologicznych rozważaniach Hugona ze św. Wiktora. W najbardziej ogólnym zarysie, filozofia praktyczna dotyczy 1 Zob. J. Domański, „Scholastyczne” i „humanistyczne” pojęcie filozofii, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2005, s. 137; J. B. Korolec, Praktycyzm piętnastowiecznej etyki krakowskiej, w: tenże, Wol- ność, cnota, praxis, Wydawnictwo IFIS PAN, Warszawa 2006, s. 187-207; tenże, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Kraków– Warszawa–Gdańsk 1973, s. 7; J. Czerkawski, Humanizm i scholastyka. Studia z dziejów kultury filozoficznej w Polsce w XVI i XVII wieku, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1992, s. 86; S. Swi- eżawski, U źródeł etyki nowożytnej. Filozofia moralna w Europie w XV wieku, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1987, s. 45; Z. Włodek, Krakowski komentarz z XV wieku do „Sentencji” Piotra Lombarda. W poszukiwaniu tendencji doktrynalnych na wydziale teologicznym Uniwersytetu Krakowskiego w XV wieku, „Studia Mediewistyczne” 9 (1968), s. 250; J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, Wydawnictwo WAM, Kraków 2010, s. 56; 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XIV wieku, wybrał i opracował, wstępem i przypisami opatrzył J. Domański, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978, s. 148. 2 Badaczem, który szczególnie podkreśla etyczny charakter praktycyzmu krakowskiego, jest Juliusz Domański. Zwracał również uwagę na podobieństwa między praktycystycznym zorien- towaniem krakowskiej filozofii a europejską filozofią humanistyczną. Zob. J. Domański, „Scho- lastyczne” i „humanistyczne” pojęcie filozofii, dz. cyt., s. 201-210; tenże, Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV wieku, Instytut Tomistyczny, Warszawa 2011; inni badacze, którzy podkreślali etyczny wymiar krakowskiego praktycyzmu, to J. B. Korolec, S. Swieżawski, J. Czer- kawski oraz J. Rebeta. Zob. J. B. Korolec, Wolność, cnota, praxis, dz. cyt.; J. Czerkawski, Humanizm i scholastyka, dz. cyt.; S. Swieżawski, U źródeł etyki nowożytnej, dz. cyt. Dzieła wszystkie, t. 5, tłum. D. Gromska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. 3 O zależności polityki od etyki zob. Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1094a 19-31, w: tenże, 8 Wprowadzenie działania i różni się od spekulacji przedmiotem badania. Spekulacja w nastawie- niu teoretycznym bada byt jako taki. Do dziedzin filozofii praktycznej należą etyka, polityka i ekonomika4. Kryterium podziału stanowi cel danej nauki: o ile celem filozofii praktycznej jest działanie (operatio) lub dzieło (opus), o tyle ce- lem nauki teoretycznej – intelektualne poznanie bytu. Praktycyzm krakowski większy nacisk kładł na uprawianie praktycznych dziedzin filozofii, a w centrum swoich zainteresowań stawiał „praktykę” i „działanie”5. Ten podstawowy aspekt krakowskiego praktycyzmu, podkreślając wyższość działania nad poznaniem wyraził m.in. Paweł z Worczyna6, twierdząc, iż mądrość posiada wartość o tyle, o ile owocuje w cnotach moralnych7. Zresztą uznanie działania (postępowania) za „najważniejszą ze spełnianych przez człowieka funkcji” jest – według Stefana Swieżawskiego – podstawową charakterystyką piętnastowiecznego praktycyzmu jako takiego8. Utrwalona w tradycji studiów nad historią myśli polskiej nazwa „praktycyzm”, odnosząca się do nastawienia środowiska naukowego krakowskiej uczelni, ma charakter zarówno historyczny, jak i systematyczny. Termin „praktycyzm” w per- spektywie historycznej odnosi się do przekonań grupy uczonych Uniwersytetu Krakowskiego działających od powstania uczelni w 1364 roku9 przez cały XV wiek i na początku XVI wieku. W tym ujęciu w obręb praktycyzmu włącza się za- równo mistrzów z wczesnego okresu działalności uczelni10 (takich jak Mateusz 4 Zob. Hugon ze św. Wiktora, Didascalion, czyli co i jak czytać, tłum. M. Frankowska-Terlecka, w: Wszystko to ze zdziwienia. Antologia tekstów filozoficznych z XII wieku, red. M. Frankowska-Terlecka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 295. 5 Mistrzowie krakowscy wykorzystywali ogólny podział nauk Hugona, jednakże w jego ramach dokonywali oryginalnych modyfikacji. Obszerne analizy podziału nauk w twórczości krakowskich mistrzów zob. M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z hi- storii filozofii i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PWN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 53-64. 6 Paweł z Worczyna (ok. 1383–ok. 1430) – filozof i teolog, studiował na uniwersytecie w Pradze, w 1409 roku został magistrem sztuk wyzwolonych na uniwersytecie w Lipsku. Od 1413 związany z Uniwersytetem Krakowskim, gdzie w 1426 został doktorem i profesorem na wydziale teologii. Autor licznych pism filozoficznych, m.in. komentarzy do dzieł Arystotelesa. 7 „Deinde appellat et connotat virtutem sapientiae, secundum quam illa perfecta speculatio communiter appellat prudentiam et omnes virtutes morales parantes locum sapientiae”. Paulus de Worczyn, Quaestiones super libros Ethicae Nicomacheae Aristotelis, rkps BJ 720, f. 192rb. 8 S. Swieżawski, dz. cyt., s. 45. 9 Powstanie Uniwersytetu Krakowskiego zostało 1 września 1364 roku zatwierdzone bullą papieża Urbana V, M. Markowski, Uniwersytet Krakowski w kontekście środkowoeuropejskim późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności, Wydawnictwo Wszechnicy Mazurskiej, Acta Universitatis Masuriensis, Olecko 2005, s. 48. 10 J. Domański, Swoistość i uniwersalizm polskiej myśli średniowiecznej, w: 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XV wieku, wybrał, opracował, wstępem i przypisami opatrzył J. Do- mański, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978, s. 27-28; S. Swieżawski, dz. cyt., Wprowadzenie 9 z Krakowa11 czy Stanisław ze Skarbimierza12), jak i filozofów z początku XVI wieku reprezentujących filozofię humanistyczną (np. Jana ze Stobnicy13). Z kolei w per- spektywie systematycznej nazwa „praktycyzm” charakteryzuje zespół poglądów autorów o odmiennych profilach intelektualnych i zainteresowaniach. Dotyczy różnorodnych poglądów, zjawisk czy kierunków, ponieważ – jak słusznie pod- kreśla Swieżawski – postawa praktycystyczna „znamionuje autorów o bardzo różnych profilach intelektualnych, np. Mateusza z Krakowa (jego praktycyzm jest proweniencji platońsko-augustyńskiej), Jana z Dąbrówki14 (który wykorzy- stuje praktycyzm w prezentacji historii jako źródła egzemplifikacji moralnej) lub Grzegorza z Sanoka15 (wyznającego praktycyzm polityczny i eudajmonistyczny)”16. O ile zatem w historycznym ujęciu praktycyzm obejmuje pewien okres dziejów polskiej filozofii średniowiecznej, o tyle w ujęciu systematycznym traktuje on o tych elementach filozofii krakowskiej, w których występuje problematyka dzia- łania. Dwoistość perspektyw (historycznej i systematycznej) oraz różnorodność stanowisk, poglądów czy tez krakowskich praktycystów powoduje, że termin „praktycyzm” nie odnosi się do zwartej i jednorodnej teorii, którą wykształciło środowisko krakowskie. Powoduje także, że nie jest on spójną, wypracowaną przez krakowskich mistrzów teorią filozoficzną. Praktycyzm jest raczej przydat- nym terminem opisującym filozoficzne poglądy i zajmowane postawy polskich akademików okresu późnego średniowiecza. s. 47; W. Seńko, Mathieu de Cracovie et son oeuvre „De praxi Romanae curiae”, „Mediaevalia Philosophica Polonorum” XVI (1971), s. 39. 11 Mateusz z Krakowa – (ok. 1330–1410), scholastyk, profesor teologii na uniwersytecie w Pra- dze, biskup Wormacji, jeden z pierwszych profesorów Akademii Krakowskiej, autor dzieła De praxi curiae Romanae, w którym opisuje zepsucie w Kościele. 12 Stanisław ze Skarbimierza – (ok. 1365–1431), pierwszy rektor odnowionej w 1400 roku Akademii Krakowskiej, prawnik, doktorat z prawa uzyskał na Uniwersytecie Praskim w 1396 roku, był kanonikiem kapituły katedralnej na Wawelu. W kazaniu De bellis iustis omawiał zagadnienia wojny sprawiedliwej. Razem z Pawłem Włodkowicem uważany jest za twórcę polskiej szkoły prawa międzynarodowego. 13 Jan ze Stobnicy – (ok. 1470–1519), filozof, profesor Akademii Krakowskiej. W 1490 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, był uczniem Michała z Biestrzykowa, polskiego szkotysty. Jest uważany za krakowskiego reprezentanta myśli szkotystycznej i humanistycznej. O sympatiach Jana ze Stobnicy do humanizmu zob. 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XV wieku, dz. cyt, s. 477. 14 Jan z Dąbrówki – (ok. 1400–1472), filozof, teolog, profesor Uniwersytetu Krakowskiego, w 1433 dziekan Wydziału Sztuk Wyzwolonych, uzyskał doktorat prawa ok. 1440 roku, a w 1449 doktorat z teologii. Propagował myśl starożytną i humanistyczną w Krakowie. Jest autorem komentarza do Kronik Wincentego Kadłubka. 15 Grzegorz z Sanoka – (ok. 1407–1477), biskup rzymskokatolicki, profesor Akademii Krakow- skiej, pierwszy przedstawiciel renesansowego humanizmu w Polsce. Znany z biografii Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka napisanej przez Filipa Kallimacha. 16 S. Swieżawski, dz. cyt., s. 47. 10 Wprowadzenie Zróżnicowanie postaw i poglądów składających się na zjawisko piętnasto- i szesnastowiecznego praktycyzmu krakowskiego wyznacza podstawowy cel ni- niejszego opracowania. Jest nim przedstawienie praktycyzmu krakowskiego jako historycznego zjawiska w jego różnorodności, wyselekcjonowanie rodzajów i od- mian praktycystycznych poglądów i postaw oraz eksplikacja jego podstawowych założeń filozoficznych. Dodatkowym celem jest próba wykazania, że krakowski praktycyzm – mimo swej niejednorodności i bogactwa – może stanowić upo- rządkowaną propozycję filozoficzną. Na cel główny składa się kilka celów szcze- gółowych, ich realizacja nastąpi w kilku krokach, w pierwszej jednak kolejności należałoby przyjrzeć się historycznym źródłom praktycyzmu krakowskiego oraz zapoznać się z aktualnym stanem badań na jego temat. Historyczne źródła krakowskiego praktycyzmu Źródła krakowskiego praktycyzmu oraz historyczne wpływy, którym podlegał są liczne i tworzą złożoną sieć odniesień, inspiracji i nawiązań. Słusznie pisze Swieżawski, że „praktycyzm, w epoce przez nas badanej, jest zjawiskiem nie- wątpliwym, a o przyczynach pojawiania i utrwalania się wówczas tej orientacji można by napisać obszerną rozprawę”17. Ze względu na to, że dotychczas wielu historyków polskiej myśli opracowało szczegółowo zagadnienie historycznych źródeł praktycyzmu krakowskiego18, dokonamy skrótowego opisu tego tematu, ograniczając się do kwestii najważniejszych. Próbując zakreślić mapę wpływów, którym podlegała krakowska filozofia, należałoby wymienić przede wszystkim te kierunki filozoficzne19, które przyczyniły się – zdaniem wielu badaczy – do 17 Tamże, s. 45. 18 J. B. Korolec, Filozofia moralna. Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce, t. VII, Zakład Naro- dowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk 1980, s. 25; tenże, Praktycyzm piętnastowiecznej etyki krakowskiej, dz. cyt., s. 197-207; K. Michalski, Prądy filozoficzno-teologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w pierwszej dobie jego istnienia, w: tenże, Filozofia wieków średnich, Wydawnictwo Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy, Kraków 1997; S. Swieżawski, dz. cyt., s. 44-48; Jan Czerkawski, dz. cyt., s. 87; J. Rebeta, Komen- tarz Pawła z Worczyna do „Etyki Nikomachejskiej” Arystotelesa z 1424 roku. Zarys problematyki filozoficzno-społecznej, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa 1970, s. 8; J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, dz. cyt., s. 56, 64. 19 Głównie interesować nas będą te kierunki i prądy filozoficzne, które wywarły wpływ na formo- wanie się podstawowych tez praktycyzmu krakowskiego, w mniejszym zaś stopniu uwzględnimy „zewnętrzne” przyczyny powstania praktycyzmu, o których znaczeniu powstało szereg publikacji naukowych. „Zewnętrzne” przyczyny powstania praktycyzmu w Krakowie można podzielić na „lokalne” (związane z sytuacją Polski na przełomie XIV i XV wieku) oraz „dalsze” (stanowiące ogólne tło epoki). Badacze przede wszystkim zwracają uwagę na okoliczności towarzyszące założeniu Wprowadzenie 11 ukształtowania praktycyzmu i nadały mu ostateczną, historyczną formę. Wśród nich badacze wymieniają w szczególności burydanizm, szkotyzm, awerroizm oraz myśl humanistyczną. Pełny obraz historycznych źródeł praktycyzmu kra- kowskiego wymagałby dodatkowo uzupełnienia o myśl naturalistyczną (filozofię naturalną) oraz neoplatonizm. Najważniejszym – jak się wydaje – prądem, który przyczynił się do uformo- wania krakowskiego praktycyzmu był burydanizm20. Do Krakowa przybył on Akademii Krakowskiej, które nadały krakowskiej nauce praktyczny (praktycystyczny) charakter. Do okoliczności tych Rebeta zalicza „potrzeby i aspiracje społeczeństwa polskiego, dworu kró- lewskiego i Kościoła powstałe w wyniku dokonujących się na szeroką skalę przeobrażeń i zmian w życiu politycznych i społecznym Polski” (J. Rebeta, dz. cyt., s. 8). Okoliczności te zaowocowały potrzebą uprawiania takiej nauki, która wspomogłaby realizację celów państwa, nauki o celach przede wszystkim politycznych. Ponadto Swieżawski wymienia społeczne i ekonomiczne przyczy- ny praktycyzmu (definiowanego jako zainteresowania życiem czynnym). Zwraca uwagę przede wszystkim na zjawisko emancypowania się państw narodowych oraz na przemiany w sferze gospodarczej i polityczno-społecznej, które wykształciły potrzebę formowania się zupełnie nowej warstwy ludzi oddanych sprawom polityki. Opisując sposób, w jaki vita activa torowała sobie drogę do powszechnej świadomości zauważa: „[…] dokonujące się wielkie przeobrażenia społeczne i polityczne, w wyniku których powstawały na ogół przy akompaniamencie walk i zmagań państwa-miasta, państwa narodowe, a pewne warstwy społeczne zaczęły nabierać samoświadomości, powodowały, że w pewnych okresach i sytuacjach czynne życie obywatelskie wydawało się nieporównanie ważniejsze od uchodzącej za społecznie bezpłodną sapiencjalnej zadumy” (S. Swieżawski, dz. cyt., s. 41). Zainteresowanie życiem czynnym, praktyczną stroną działalności człowieka oraz uznanie wyższości działania nad poznaniem (kontemplacją) obecne było nie tylko w praktycyzmie krakowskim, lecz stanowiło signum specificum europejskiej filozofii. Na przykład dla Lorenzo Valii i Coluccio Salutatiego kontemplacja jako cel sam w sobie nie miała żadnego sensu, natomiast miała sens o ile stanowiła środek do nabycia umiejętności opanowania konkretnej sztuki. Podobnie Jan Gerson w duchu św. Bonawentury pisze, że kontemplacja jest całkowicie bezowocna, jeżeli nie czyni człowieka szczęśliwym (tamże, s. 37), a według Erazma z Rotterdamu „filozofia nie ma innego celu poza szczęśliwością człowieka” (J. Domański, Erazm i filozofia. Studium o koncepcji filozofii Erazma z Rotterdamu, Fundacja Aletheia, Warszawa 2001, s. 61). Przeciwstawienie działania bierności zostało opisane w Boskiej komedii: oto Lucyfer został umieszczony w ostatnim kręgu piekielnym w zamarzniętym jeziorze tak, aby nie mógł się ruszyć. W wyobraźni artysty najsurowszą karą był bezruch (Dante Alighieri, Boska komedia, przeł. E. Po- rębowicz, wyd. II, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Łódź–Kraków 1986, s. 159). Podkreślenie przez filozofów pochodzących z różnych orientacji i środowisk roli i znaczenia działania „ducha epoki” tamtego okresu, jest wyrazem tej samej idei przewodniej. Dlatego można mówić – jak sugeruje to Domański – o podobieństwie Pawła z Worczyna do Erazma z Rotterdamu (J. Domański, Erazm i filozofia. Studium o koncepcji filozofii Erazma z Rotterdamu, dz. cyt., s. 6.) czy podobieństwie koncepcji cnoty u mistrzów krakowskich z Macchiavellim, choć nie sposób uzasadnić żadnych związków historycznych i wpływów między tymi kierunkami. 20 „Że wpływ filozofii Burydana w Polsce w pierwszych zwłaszcza dziesiątkach lat po restauracji uniwersytetu przez Jagiełłę był bardzo silny, dowodzi zarówno wielka liczba rękopisów z dziełami paryskiego filozofa, jak i znaczny szereg pism, wyszłych spod pióra krakowskich magistrantów i należących do nowego kierunku”. K. Michalski, Jan Buridanus i jego wpływ na filozofię schola- styczną w Polsce, w: tenże, Filozofia wieków średnich, dz. cyt., s. 137. O znaczeniu burydanizmu 12 Wprowadzenie z Uniwersytetu Praskiego, za pośrednictwem polskich uczonych21. Wywarł wpływ na wiele dziedzin filozoficznych uprawianych w Krakowie, głównie na filozofię moralną22 i filozofię naturalną (fizykę i astronomię)23. Burydanizm odcisnął swoje piętno nie tylko w zakresie poszczególnych tez głoszonych przez krakowskich mi- strzów (takich jak chociażby teoria impetu), ale znacząco wpłynął na kierunek ich zainteresowań. Niektórzy badacze podkreślają negatywny wymiar popularności burydanizmu w Krakowie, sugerując, że filozofia Jana Burydana nadała antyteo- retyczny kształt filozofii krakowskiej: na przykład, zdaniem Jerzego B. Korolca myśl paryskiego terministy jest najistotniejszym źródłem praktycyzmu, ponieważ jako „kierunek deprecjonujący skuteczność spekulacji” znacząco ukształtował „antyspekulatywne tendencje życia umysłowego w Krakowie”24. Niezależnie jednak od oceny burydanizmu, znaczenie koncepcji Burydana – zwłaszcza z zakresu filozofii moralnej – dla krakowskiej filozofii jest niewątpliwe. Jego komentarz do Etyki nikomachejskiej przez dłuższy okres służył jako stały punkt odniesienia dla krakowskiej twórczości komentatorskiej25. Polscy mistrzo- wie opracowując dzieło Arystotelesa secundum Buridanum, często powtarzali tezy paryskiego filozofa dotyczące przedmiotu i celów filozofii moralnej, koncepcji szczęścia, znaczenia kontemplacji oraz relacji woli i intelektu. Wśród najczęściej powtarzających się w Krakowie poglądów o burydanowskiej proweniencji należy wymienić tezę, zgodnie z którą przedmiotem etyki jest homo felicitabilis. Burydan argumentuje, że filozofia moralna dotyczy człowieka, o ile może on osiągnąć szczęście (o ile jest „uszczęśliwialny” – felicitabilis), o ile może stać się szczęśliwy dzięki swojemu wolnemu działaniu (homo in ordine ad ea quae sibi conveniunt ut est liber)26. Mistrzowie krakowscy zwracali szczególną uwagę na wyróżniony 21 M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z historii filozofii dla krakowskiego praktycyzmu pisał również J. B. Korolec. Zob. tenże, Filozofia Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 9. i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, dz. cyt., s. 18-23, 147. kresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt. i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, dz. cyt., s. 200, 208. „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 5. 24 J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu 22 Zob. J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z za- 23 M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z historii filozofii 25 J. Rebeta, dz. cyt., s. 44. 26 „Videtur mihi quod proprie loquendo de subiecto quod neque bonum humanum, neque bonum honestum, neque Deus, neque felicitas, neque virtutes, neque quaecumque hominis operationes debent poni subiectum philosophiae moralis. Secundo videtur mihi, quod homo in ordine ad ea quae conveniunt sibi ut est liber, vel homo secundum quod est felicitabilis, hoc est quantum ad ea, quae sibi conveniunt ad ducendum felicem vitam, est subiectum proprium in hac scientia”. Johannes Buridanus, Quaestiones super decem libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, Paris 1513, Minerva g.m.b.h., Unveränderter Nachdruck, Frankfurt 1968, libr. I, f. aiiii. Wprowadzenie 13 przez Burydana wolny i aktywny charakter działań człowieka jako warunek jego szczęścia27. Koncepcję tę na stałe włączono w obszar krakowskiego praktycyzmu. Wraz z nią mistrzowie krakowscy zaadoptowali wypracowane przez Burydana metodologiczne narzędzia, które pozwoliły ustanowić przedmiotem nauk sub- stancję w aspekcie jej przypadłości28. Poglądowi Burydana o „czynnym szczęściu” towarzyszyło przekonanie o praktycznym celu etyki. Za Arystotelesem uważał on, że etyka powinna prowa- dzić człowieka do szczęścia, którego podstawą jest aktywna cnota29. Szczęście leży zatem nie w kontemplacji – pisze Burydan – lecz w czynnym i wolnym działaniu. Metafizycznym uzasadnieniem burydanowskiego stanowiska był postulowany przez niego pogląd o wyższości woli nad intelektem. Burydan wyjaśnia, że wola jest władzą doskonalszą od intelektu, ponieważ jej akty w większym stopniu niż akty intelektu obdarzone są wolnością30. Poglądy etyczne Burydana, dotyczące przedmiotu i celu etyki oraz poglądy antropologiczne (o strukturze władz czło- wieka) składały się na spójną teorię. Obie koncepcje Burydana stanowią rdzeń krakowskiego praktycyzmu reprezentowanego najsilniej przez Pawła z Worczyna. 27 Podkreślał to szczególnie Korolec: „Homo felicitabilis jest to według naszego filozofa, człowiek, który sam z siebie uszczęśliwia się dzięki posiadanej przez siebie aktywności, a również człowiek oczekujący tego szczęścia, zdolny być szczęśliwym oraz w końcu człowiek będący podłożem tej szczęśliwości”. J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 99. 28 Burydan omawia ten problem – w jaki sposób byt przypadłościowy (cnoty, namiętności, działania człowieka itd.) może stanowić przedmiot nauki – w pierwszej kwestii swojego komen- tarza do Etyki nikomachejskiej: „Prima conclusio est quod large sumendo sciam. De virtutibus potest esse scientia. Quia virtus diffinibilis est: est enim virtus, sed Aristoteles quae habentem perficit et opus ejus bonum reddit vel virtus est habitus electivus immedietate existens quo ad nos et contra. Diffinitio autem facit scire rem secundum notitiam incomplexam et est medium in demonstratione quae res scitur complexa notitia”. Johannes Buridanus, Quaestiones super decem libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, dz. cyt., libr. I, f. aii; krakowską dyskusję nad tzw. przedmiotem formalnym w kontekście badań nad etyką omawiam w 2 podrozdziale I roz- działu. „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 134-135. 30 „[…] sequeretur quod voluntas esset liberior voluntate vel intellectus liberior intellectu, quod non conceditur. Consequentia tamen patet per syllogismum expositorium, arguendo sic: Intellectus est liberior voluntate; et intellectus est voluntas; ergo voluntas est liberior volunta- te. Similiter voluntas est liberior intellectu; et illa voluntas est intellectus; ergo intellectus est liberior intellectu. Et eodem modo arguitur de nobilitate et de principalitate et de potestate et de causalitate et de prioritate et universaliter de omnibus comparationibus et relationibus quibus non contingit idem comparare vel referre ad seipsum […] Prima est quod voluntas est libera libertate oppositionis et quod nulla potentia est magis libera hac libertate quam voluntas. Secunda est quod voluntas libere producit actum volendi vel nolendi, et nullum actum producit liberius quam actum volendi vel nolendi”. Johannes Buridanus, Quaestiones super decem libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, dz. cyt., libr. X, f. cciiii. 29 J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu 14 Wprowadzenie Ponadto, za pośrednictwem filozofii Jana Burydana przyjęto w Krakowie szereg tez augustyńskich. Najistotniejszy wpływ na kształt krakowskiej myśli praktycystycznej miał pogląd o tożsamości władz duszy, ich jedności z substancją duszy oraz braku różnicy między intelektem a wolą31. Idea jedności duszy sprzy- jała – jak się wydaje – uzasadnieniu głównych praktycystycznych tez o prymacie woli i działania, ich niezdeterminowaniu i niezależności od sfery intelektualnej32. Drugim kierunkiem, za którego sprawą mistrzowie krakowscy przyswoili sobie teorie woluntarystyczne, był szkotyzm. Jego początki w Krakowie datuje się na rok 148533. Oprócz silnych wpływów szkotyzmu na krakowską myśl logiczną, gramatyczną34 oraz filozofię przyrody35, należy wymienić jego wpływ w obsza- rze nauki o woli i filozofii moralnej. Wpływ ten szczególnie dotyczył zagadnień etycznych: praktycznego charakteru etyki (jej przedmiotem jest akt władzy od- rębnej od rozumu), poglądu, że szczęście ma swoje źródło w praktyce cnót moral- nych (w życiu czynnym) i twierdzenia, że wola jest podmiotem cnót moralnych36. Oddziaływanie szkotyzmu na krakowską filozofię praktyczną było o tyle istotne, że w drugiej połowie XV wieku dokonał się za jego pośrednictwem „powrót do praktycyzmu”37. Filozofia Dunsa Szkota zainspirowała do precyzyjniejszego wyra- żenia humanistycznych już koncepcji dotyczących „niezbędności praktykowania cnoty i absolutnej niewystarczalności teoretycznego tylko jej badania”38. Ponadto, komentarz do Sentencji Jana Dunsa Szkota dostarczył odpowiednich narzędzi 31 „Et ego suppono ex dictis prius in tertia questione sexti libri, et in tertio De Anima, quod in homine intellectus et voluntas sunt eadem res, ita quod voluntas est intellectus, et intellectus est voluntas […] non solum intellectus est idem quod voluntas: immo etiam in homine est idem quod sensus sive potentia sensitiva, et idem quod appetitus vel potentia appetitiva, quia poni- mus quod eadem anima in homine est potentia intellectiva et sensitiva et vegetativa”. Tamże; por. J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 133; Wanda Bajor źródła krakowskiego stanowiska o identyczności duszy i jej władz upatruje w realizacji „ockhamistycznej metodologicznej dyrek- tywie likwidacji bytów pozornych”. W. Bajor, Wstęp do edycji, w: taż, Benedicti Hesse Quaestiones disputatae super tres libros „De anima” Aristotelis (Liber II et III), Wydawnictwo KUL, Lublin 2011, s. 265. 32 Zob. III rozdział niniejszej książki. 33 O początkach szkotyzmu w Krakowie Konstanty Michalski pisał: „Szkotyzm otworzył sobie z wielkim rozmachem podwoje Uniwersytetu Jagiellońskiego, kiedy w roku 1485 Michał z Biestrzy- kowa, magister paryski, przez półtora dnia dysputował z 30 magistrami krakowskimi na temat, czy materia pierwsza jest jakimś bytem rzeczywistym, czy jest sama przez się poznawalna i czy się da od formy oddzielić”. K. Michalski, Michał z Biestrzykowa i Jan ze Stobnicy jako przedstawiciele szkotyzmu w Polsce, w: tenże, Filozofia wieków średnich, dz. cyt., s. 45. 34 Tamże, s. 70-81. 35 Tamże, s. 92. 36 Tamże, s. 95. 37 J. B. Korolec, Filozofia moralna. Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce, dz. cyt., s. 45. 38 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XII-XVI wieku, dz. cyt., s. 478. Wprowadzenie 15 analitycznych do skrupulatnego i wnikliwego wyjaśnienia pojęcia „praktyka” (praxis)39. Te bezprecedensowe rozważania – znajdujące się chociażby w dziele Jana ze Stobnicy – stanowią ważny element krakowskiego praktycyzmu, ponieważ rzucają światło na rozumienie przez środowisko krakowskie kluczowego dla tego nurtu pojęcia. Bezpośrednia znajomość dzieł Dunsa Szkota była w Krakowie rzadkim zjawiskiem. Częściej krakowscy mistrzowie zapoznawali się ze szkotystyczną filozofią za pośrednictwem pism zwolenników szkotyzmu40 oraz przedstawicieli woluntarystycznej interpretacji człowieka. Jednym z woluntarystów, który wywarł szczególny wpływ na kształtowanie się krakowskiej filozofii, był franciszkanin Gerald Odonis. Jego komentarz do Etyki nikomachejskiej był drugim (zaraz obok komentarza Burydana) dziełem, które wywarło znaczący wpływ na twórczość Pawła z Worczyna41. W obręb praktycyzmu krakowskiego włączono przede wszyst- kim opracowany przez Geralda podział kategorii „działania”, jego naukę o dwóch rodzajach woli, teorię sprawności i ich roli w działaniu; nawiązywano również do jego koncepcji dwóch rodzajów szczęśliwości, także do koncepcji roztropności i jej stosunku do woli oraz działania42. Choć burydanizm i szkotyzm są prądami wywodzącymi się z dwóch róż- nych tradycji (burydanizm był częścią via moderna, a szkotyzm – via antiqua), to oba silnie akcentowały decydującą rolę woli w procesie wyboru, w działaniu, a także w poznawaniu. Oba były obecne w krakowskiej myśli, inspirując mistrzów do sformułowania naczelnych tez praktycystycznych. Wydaje się jednak, że to burydanizm był ważniejszym elementem praktycyzmu i odegrał większą rolę. Szkotyzm występuje u myślicieli późniejszych, znajdujących się już pod wpływem myśli humanistycznej43, burydanizm natomiast oddziaływał na polskie środo- 39 Podobna szkotystyczna analiza terminu praxis obecna jest także w komentarzu Michała z Biestrzykowa do dzieł logicznych Arystotelesa: „Sciendum secundo, quod praxis a doctore subtili sic definitur: est operatio alterius potentiae ab intellectu naturaliter posterior intellectione nata conformiter elici rationi rectae ad hoc, quod sit recta. In qua definitione inveniuntur quatuor condiciones, quae requiruntur ad praxim”. Michał z Biestrzykowa, Quaestiones veteris ac nova logicae, fol. 9, cyt. za: K. Michalski, Michał z Biestrzykowa i Jan ze Stobnicy jako przedstawiciele szkotyzmu w Polsce, dz. cyt., s. 64; por. „[…] praxis sit actus liber, ex 6. Ethic. 5. solus actus vo- luntatis est proprie et per se praxis, actus tamen aliarum potentiarum per accidens praxes sunt, quatenus subsunt voluntati, quia per se sunt actus naturales, non liberi”. Ioannis Duns Scoti Opera omnia, tomus VIII, Quaestiones in primum librum Sententiarum, Vives, Parisiis 1893, prol., quest. IV, s. 197. dz. cyt., s. 60-61. 40 K. Michalski, Michał z Biestrzykowa i Jan ze Stobnicy jako przedstawiciele szkotyzmu w Polsce, 41 J. Rebeta, dz. cyt., s. 114. 42 Zob. III i V rozdział niniejszej książki. 43 K. Michalski, Michał z Biestrzykowa i Jan ze Stobnicy jako przedstawiciele szkotyzmu w Polsce, dz. cyt., s. 93-94. Pokolenie polskich szkotystów doprowadziło nawet do powstania szkotyzmu 16 Wprowadzenie wisko od pierwszych lat istnienia krakowskiej uczelni. Dlatego można sądzić, że woluntarystyczne zręby praktycyzmu krakowskiego są proweniencji raczej burydanowskiej, niż szkotystycznej. W przypadku zarówno burydanizmu, jak i szkotyzmu często podkreśla się ich negatywny wpływ na krakowską myśl filozoficzną. Jeden, jak i drugi kierunek stanowiły bowiem istotną część czternastowiecznego krytycyzmu, który – według słów Korolca – „odmawiając poznaniu – a więc kontemplacji dyskursywnej, czyli spekulacji – tej pewności, jaką jej przypisywała scholastyka klasyczna, tym samym spowodował odwrócenie hierarchicznego porządku rozumu i woli, poznania i działania”44. Przyczyny zaniku krakowskich zainteresowań filozofią dyskursywną często upatruje się w ruchu via moderna. Wpływ burydanizmu i szkotyzmu na kształtowanie się krakowskich zainteresowań naukowych był dwojaki: z jednej strony kierunki te skierowały uwagę polskich uczonych ku „praktycznej działal- ności człowieka”45, z drugiej zaś dostarczyły filozoficznych narzędzi, które wy- korzystano do wyjaśnienia i uzasadnienia praktycyzmu. Narzędziami tymi były przede wszystkim tezy o niezdeterminowaniu i wolności woli, jej wyższości nad intelektem itd., które stanowiły punkt wyjścia dla dokonanego przez krakowskich mistrzów przewartościowania opozycji teorii i praktyki. Podobną funkcję wobec praktycyzmu krakowskiego spełniał awerroizm46. Nurt ten był znany w Krakowie głównie za pośrednictwem dzieł uznawanych – zdaniem Domańskiego – za wyraz „awerroistycznej” myśli, tj. De monarchia Dantego oraz Defensor pacis Marsyliusza z Padwy47. Wpływ awerroizmu zaznaczył się szczególnie w poglądach krakowskich uczonych o oddzieleniu etyki od teologii, szczęścia ziemskiego od nadprzyrodzonego oraz w teorii o dwóch ostatecznych celach człowieka (którą najradykalniej przedstawił Paweł z Worczyna). W myśl tych poglądów etyka miała regulować życie ziemskie człowieka, natomiast sfera na Litwie, zob. V. Gidziunas, Scotism and Scotists in Lithuania, w: De doctrina Ioannia Duns Scoti, Acta Congressus Scotistici Internationalis 11-17 sept. 1966, Studia Scholastica-Scotistica 4, vol. 4: Scotismus decursu saeculorum, Rome 1968, s. 239-248. 44 J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV wieku, dz. cyt., s. 244. 45 J. Rebeta, dz. cyt., s. 8. 46 K. Michalski, Prądy filozoficzno-teologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w pierwszej dobie jego istnienia, w: tenże, Filozofia wieków średnich, dz. cyt., s. 116; J. Rebeta, Komentarz Pawła z Worczyna do „Etyki Nikomachejskiej” Arystotelesa z 1424 roku, s. 10; J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu, dz. cyt., s. 31; M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkoper- nikańskim. Studium z historii filozofii i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, dz. cyt., s. 76-81. 47 Zarówno Rebeta, jak i Domański podkreślają, że trudno wykazać, że krakowscy uczeni rzeczywiście czytali dzieła Dantego czy Marsyliusza. Najprawdopodobniej znali ich poglądy „z drugiej ręki”, bo stały się one – jak pisze Domański – „już w tym czasie szeroko rozpowszech- nionym dobrem wspólnym”. J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu, dz. cyt., s. 247; por. J. Rebeta, dz. cyt., s. 183. Wprowadzenie 17 życia nadprzyrodzonego zarezerwowana była dla teologii. Tak jak porządek docze- sny był odrębny od porządku nadprzyrodzonego i nie stykał się z nim, tak etyka i teologia stanowiły nauki różne, ponieważ dotyczyły one różnych przedmiotów. W konsekwencji awerroiści wytyczyli człowiekowi dwa paralelne, ale nie zacho- dzące na siebie cele – cel ziemski i nadprzyrodzony. Osiągnięcie celu ziemskiego możliwe było dzięki etyce (dzięki wykształceniu cnót moralnych i intelektualnych), zaś osiągnięcie celu nadprzyrodzonego – dzięki teologii (cnotom teologicznym)48. Wpływ awerroizmu zaznaczył się również w krakowskich dyskusjach nad najdoskonalszym sposobem życia. Wywody przemawiające za wyższością vita activa i vita contemplativa opierały się na awerroistycznej tezie o odrębności porządku kontemplacji od działania (doczesności). Właściwa dla człowieka jest tylko vita activa – brzmiał argument mistrzów krakowskich – vita contemplativa jest życiem Boga i aniołów49. Główną awerroistyczną inspiracją dla praktycyzmu była – jak można przypuszczać – myśl o oderwaniu celu działania od porządku nadprzyrodzonego. Otóż rozerwanie porządku doczesnego od nadprzyrodzonego i wypływające zeń ustanowienie działania i kontemplacji jako celów nie upo- rządkowanych hierarchicznie, lecz odrębnych i równoległych, spowodowało, że działanie dobre stało się celem samym w sobie. Konsekwencją awerroizmu, którą praktycyści krakowscy zaakceptowali, było zatem uznanie, że działanie stanowi cel sam w sobie, zyskuje samodzielną, niezależną od innych czynników wartość. Co więcej, tylko tak ujęte działanie mogło stanowić uzasadnienie tezy o niezależnej wartości vita activa. Skoro doczesność traci swój związek z wiecznością, a vita activa przestaje być przygotowaniem do kontemplacji, wartości życia czynnego trzeba szukać gdzie indziej. Koncepcje wyrażające gloryfikację życia czynnego, moralnego doskonalenia, identyfikujące filozofię jako naukę praktyczną przeniknęły do krakowskiej my- śli nie tylko z tradycji scholastycznej, lecz także humanistycznej50. Napływ idei humanistycznych do Krakowa dokonał się dwustopniowo: przez bezpośrednie kontakty krakowskich uczonych z włoskimi humanistami podczas soborów oraz za pośrednictwem włoskich rękopisów51. Według Juliusza Domańskiego wpływ myśli humanistycznej na polską filozofię można obserwować, śledząc migrację idei przewartościowania teorii i praktyki, „przezwyciężenia jednostronności scholastycznego intelektualizmu”, wagi autonomicznego ludzkiego wyboru oraz uprzywilejowanej pozycji etyki praktycznej. Podobnie jak wielu innych bada- czy Domański podkreśla zależność statusu refleksji teoretycznej (ontologicznej) 48 Tamże. 49 J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu, dz. cyt., s. 251. 50 Humanistami w Krakowie byli nie tylko nauczyciele uniwersyteccy, lecz również prawnicy, dygnitarze duchowni, kanoniści, „eksperci królewscy” i dyplomaci. Zob. J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu, dz. cyt., s. 73-74. 51 Tamże, s. 317, 322. 18 Wprowadzenie od „praktycznych” zainteresowań mistrzów: im bardziej skupiali oni uwagę na dziedzinach praktycznych, tym mniej interesowali się „problemami ontologicz- nymi, w których nie wykazywali ani podobnej do scholastycznej ścisłości, ani dociekliwości”52. Wśród myślicieli humanistycznych i prądów, które wywarły szczególny wpływ na krakowski praktycyzm należy wymienić: Franscesco Petrarkę oraz Piera Paolo Vergeria, których rękopisy trafiwszy do Krakowa, zasiliły rodzimą myśl historiograficzną53; Leonarda Bruniego, którego In moralem disciplinam introductio – dzieło promujące praktyczne znaczenie filozofii moralnej oraz war- tość życia czynnego – stało się przedmiotem komentarzy54; Filipa Kallimacha, osobiście związanego z Krakowem, wokół którego skupiło się środowisko pol- skiego renesansu XVI wieku i z którym wiąże się popularyzację pragmatyzmu politycznego55; neoplatoników florenckich, którzy zaszczepili idee praktycyzmu etycznego w Krakowie na przełomie XV i XVI wieku56; a także eksteriorystyczny praktycyzm wczesnych humanistów, od których pochodzi koncepcja filozofii jako autokreatywności, „jako tej siły, która kształtuje człowieka pod względem moralnym”57. Analizując relację humanizmu i krakowskiej filozofii, należy mieć na uwadze dwie kwestie. Na pierwszą zwraca uwagę Domański: chociaż faktyczny wpływ włoskiej myśli na środowisko szkoły jest bezdyskusyjny, a podobieństwo między poglądami krakowskich filozofów a przedstawicielami włoskiego renesansu jest uderzające, naczelnym źródłem poglądów składających się na polski praktycyzm jest późnośredniowieczna filozofia scholastyczna. Na przykład niektórzy krakow- scy filozofowie (Łukasz z Wielkiego Koźmina58 czy Jakub z Gostynina59) głosili kluczowe idee humanistyczne (takie jak autokreatywny aspekt filozofii), lecz głosili 52 Tamże, s. 33. 53 Tamże, s. 318. 54 Jan ze Stobnicy, Komentarz do Leonarda Bruniego „Wprowadzenia w filozofię moralną”, w: 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XVI wieku, dz. cyt., s. 478-500. 55 J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu, dz. cyt., s. 316, 320. 56 Tamże, s. 320-321. 57 Tamże. 58 Łukasz z Wielkiego Koźmina – (ok. 1370–ok. 1412), filozof, teolog, rektor Uniwersytetu Krakowskiego, studiował na Uniwersytecie Praskim, ok. 1400 wrócił do Polski, był uczniem Bartłomieja z Jasła. Interesowały go przede wszystkim zagadnienia z zakresu filozofii moralnej, jest jednym z reprezentantów burydanizmu w Krakowie. 59 Jakub z Gostynina – (ok. 1454–1506), studiował na Uniwersytecie Krakowskim, pełnił funkcję rektora i wicekanclerza Uniwersytetu, od 1499 był kanonikiem kolegiaty św. Floriana w Krakowie. Głównym jego dziełem jest komentarz do Księgi o przyczynach. Jest również autorem komentarzy do Ewangelii i Apokalipsy św. Jana. Wprowadzenie 19 je z inspiracji wyraźnie scholastycznych, a nie humanistycznych60. Ponadto o ile humanizm stał w opozycji do scholastyki i o ile oznaczał koncentrację wysiłków badawczych na praktycznej stronie filozofii, a scholastyka w przeciwieństwie do niego była „doktrynalizmem, intelektualizmem i abstrakcjonizmem”61, o tyle współistnienie obu prądów staje się problematyczne. Dlatego historycy filozofii polskiej często podkreślają, że wpływ i występowanie myśli humanistycznej niejako naturalnie powoduje zanik myśli scholastycznej, tj. teoretycznej, speku- latywnej, skoncentrowanej na zagadnieniach metafizycznych. Ten proces, jak się wydaje, charakteryzuje niemal całe środowisko krakowskie. Jak się jednak okaże w dalszej części niniejszej pracy, zależność ta jest kwestią dyskusyjną, problem zaś relacji praktycznych zainteresowań mistrzów krakowskich oraz ich zainteresowań metafizycznych – dużo bardziej złożony. Do dziedzin scholastycznych, które ukształtowały krakowski praktycyzm, a którym badacze dotychczas nie poświęcili wiele miejsca w swoich pracach, włączyć należy filozofię naturalną (fizykę). Choć poziom uprawianej w Krakowie filozofii przyrody zazwyczaj oceniany jest bardzo wysoko62, traktuje się ją raczej jako kierunek równoległy – w stosunku do filozofii moralnej i filozofii człowieka – i rzadko upatruje się w niej istotnej inspiracji dla idei praktycystycznych. Okazuje się jednak, że badania nad krakowskim praktycyzmem wymagają odniesienia do koncepcji przyrodniczych, ponieważ znajdują w nich wyjaśnienie i uzasadnienie. Związek filozofii naturalnej z psychologią (antropologią bądź etyką) stał się ści- ślejszy w XIV wieku wraz z powstaniem ruchu, który polegał na coraz bardziej wszechstronnym włączaniu rozważań psychologicznych do filozofii naturalnej i coraz częściej praktykowanej aplikacji metod przyrodniczych do rozważań z zakresu filozofii człowieka czy etyki63. Na potrzeby niniejszej książki ruch ten na- zwano „naturalizmem”64. Jego przedstawicielami byli m.in. Jan Burydan i Mikołaj Oresme. Zdzisław Kuksewicz wymienia jeszcze Idziego Rzymianina, którego komentarz do De anima nosi znamiona naturalistycznego ujmowania zagadnień 60 „[…] inspiracje piętnastowiecznych mistrzów krakowskich były raczej późnośredniowieczne”. Tamże, s. 322. 61 Tamże, s. 31. 62 „Zapoczątkowany w 1415 roku rozwój nauk matematycznych i astronomicznych około 1440 stał już na dosyć wysokim poziomie na Uniwersytecie Krakowskim, zataczając coraz to szersze kręgi i zdobywając coraz to więcej adeptów”. M. Markowski, Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z historii filozofii i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, dz. cyt. s. 208, 222, 242-243. philosophy, „Synthese” 110 (1997), s. 315. 64 Por. M. Markowski, Filozofia przyrody w drugiej połowie XV wieku, seria Dzieje filozofii średnio- wiecznej w Polsce, t. X, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszwa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1983, s. 45. 63 J. Zupko, What is the science of the soul? A case study in the evolution of late medieval natural 20 Wprowadzenie psychologicznych65. Głównym założeniem naturalizmu było twierdzenie, że za- równo fizyka, jak i nauka o duszy (psychologia) są naukami przyrodniczymi. Skoro jednak należą do tej samej grupy nauk, to wyjaśnienie zjawisk z zakresu ich obu wymaga zastosowania podobnych zasad analizy. Wpływ wymienionych myślicieli na filozofię krakowską jest niewątpliwy; rozwojowi filozofii naturalnej (fizyki), teorii ruchu czy psychologii towarzyszyła w Krakowie tendencja do rozpatrywania problemów filozoficznych na gruncie nauk przyrodniczych66. Najważniejszą teorią z zakresu filozofii naturalnej, która wywarła znaczący wpływ na krakowski praktycyzm była oczywiście buryda- nowska teoria impetu, ciesząca się ogromną popularnością. Okazała się jednym z bardziej użytecznych narzędzi opisu duszy, woli i jej autonomii, inicjowania działań. Na jej gruncie sprecyzowano i uzasadniono wiele koncepcji wchodzących w obręb krakowskiego praktycyzmu. Ostatnim kierunkiem, który należy wymienić, a którego wpływy na kra- kowski praktycyzm można zaobserwować, jest neoplatonizm. Szczególnie jego wersja Proklosowa stanowiła inspirację dla krakowskich uczonych w zakresie rozumienia działania, kontemplacji oraz ich wzajemnych związków. Emanacyjna, aktywistyczna i dynamiczna wizja świata z Liber de causis wzbogaciła krakowską myśl o tezę, zgodnie z którą „działanie” jest kluczową kategorią nie tylko w rozu- mieniu człowieka, lecz także najtrafniej opisuje metafizyczną konstytucję świata67. Neoplatońską koncepcję ruchu i działania wykorzystano również w krakowskiej filozofii naturalnej; pojawia się w kontekstach uzasadnienia ruchu per se. Praktycyzm krakowski nie wywodzi się zatem tylko z jednego źródła histo- rycznego, lecz powstał w wyniku oddziaływań wielu różnych kierunków, prądów i tradycji filozoficznych. Formował się od początku istnienia uczelni w Krakowie aż do XVI wieku poprzez osobiste kontakty polskich mistrzów z europejskimi myślicielami oraz za pośrednictwem rękopisów z zagranicznych uniwersytetów (z Pragi, z ośrodków włoskich itd.). Wielość i różnorodność wpływów przyczyniły się niewątpliwie do ideowego bogactwa tego kierunku. Dzięki temu bogactwu 65 Komentarz ten wpłynął m.in. na Jana z Głogowa. Zob. Z. Kuksewicz, Dzieje filozofii średnio- wiecznej w Polsce, t. V, Filozofia człowieka. Teoria duszy, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 43; Z. Kuksewicz, Jana z Głogowa koncepcja duszy, „Studia Mediewistyczne” 6, 1964; tenże, Główne źródła „Komentarza do De anima” Jana z Głogo- wa, „Studia Mediewistyczne” 4, 1963; S. Swieżawski, Materiały do studiów nad Janem z Głogowa, „Studia Mediewistyczne” 2, 1961. 66 Zob. rozdz. IV. 67 Zob. rozdz. II. Por. P. Czartoryski, Wczesna recepcja „Polityki” Arystotelesa na Uniwersytecie Krakowskim, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa– Kraków 1963, s. 108. Wprowadzenie 21 i zniuansowanej treści wchodzącej w jego zakres, praktycyzm krakowski jest nie tylko problemem historycznym, lecz także – filozoficznym68. Praktycyzm jako problem historyczny i filozoficzny: stan badań Jerzy B. Korolec charakteryzuje praktycyzm krakowski jako „zjawisko, które intryguje od lat uczonych badaczy Uniwersytetu Krakowskiego”69. Początki ba- dań nad nim to prace Konstantego Michalskiego, w których zwraca się uwagę na praktyczne zorientowanie naukowej działalności mistrzów70, późniejsi zaś badacze krakowskiej filozofii zgodnie podkreślają jej praktycystyczną naturę, wskazując na różnorodne jej aspekty. Choć badania nad praktycyzmem krakow- skim trwają nieprzerwanie od początków studiów nad historią średniowiecznej filozofii polskiej, niewiele powstało systematycznych opracowań poświęconych temu kierunkowi. Częściej badacze zwracają uwagę na rozmaite cechy i aspekty praktycyzmu krakowskiego w kontekście innych zagadnień filozoficznych i hi- storycznych. Wielorakość perspektyw, z których historycy filozofii polskiej badają praktycyzm krakowski, powoduje różnorodność proponowanych jego definicji, ujęć i rozumień. Warto zatem przyjrzeć się poszczególnym interpretacjom prak- tycyzmu krakowskiego, a następnie zebrać – wyodrębnione przez badaczy – jego podstawowe definicje, aby móc dokonać wstępnego zarysowania obszaru badań podjętych w tej książce. I tak we wstępie do antologii polskich tekstów z okresu XIII-XV wieku Domański podkreśla praktycystyczne tendencje polskiej filozofii tamtego okresu przy okazji omówienia okoliczności powstania uniwersytetu w Krakowie oraz wynikającej z nich swoistości polskiej myśli średniowiecznej. Autor upatruje tych tendencji w ogólnym charakterze nauki i filozofii i wiąże je z wpływami kierun- ków filozoficznych, które ukształtowały filozofię w Krakowie (devotio moderna, augustynizm, szkotyzm, neoplatonizm, myśl humanistyczna), a także dostrzega je w ogólnych wytycznych programu uniwersyteckiego71. Wyrażały się one, m.in., w postulatach podporządkowania nauki (w tym również filozofii) celom prak- tycznym (reformie państwowości, wsparciu administracji Jagiellonów, czy mo- 68 Praktycyzm krakowski traktuje się jako fakt historyczno-filozoficzny o zróżnicowanych prze- jawach, lecz posiadający swoją własną wewnętrzną logikę, którą należałoby wydobyć i ukazać. 69 J. B. Korolec, Filozofia moralna Jana Burydana. Paryski wzór krakowskich dysput z zakresu „Etyki” w pierwszej połowie XV wieku, dz. cyt., s. 7. 70 Zob. K. Michalski, Prądy filozoficzno-teologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w pierwszej dobie jego istnienia, s. 112-126; Jan Buridanus i jego wpływ na filozofię scholastyczną w Polsce, s. 129-138; Zachodnie prądy filozoficzne w XIV wieku i stopniowy ich wpływ w środkowej i wschodniej Europie, s. 279-284. 71 J. Domański, Swoistość i uniwersalizm polskiej myśli średniowiecznej, dz. cyt., s. 1-38. 22 Wprowadzenie ralnej odbudowie obywateli)72. Badania nad dziejami i początkami Uniwersytetu Krakowskiego często skłaniały zresztą historyków do podkreślenia praktycy- stycznych tendencji, które wpisywały się w strukturę instytucjonalną krakow- skiej uczelni. Wątek ten pojawia się np. w badaniach Marii Kowalczyk oraz Zofii Kozłowskiej-Budkowej, które analizują treść krakowskich mów uniwersyteckich73. Na obecność praktycyzmu „instytucjonalnego” zwraca uwagę także Mieczysław Markowski. Za „praktycystyczne” uważa on zarówno doraźne motywy założenia polskiej uczelni, jak i wynikający z nich charakter krakowskiej nauki74. Wzmianki o praktycyzmie pojawiają się również w innych pracach historycz- nych polskich badaczy: przede wszystkim należy wymienić studia S. Swieżawskiego nad piętnastowieczną europejską myślą etyczną, który zjawisko praktycyzmu uznaje za jej konstytutywny element, obecny na wielu płaszczyznach życia nauko- wego, społecznego i politycznego75. Pojęcie krakowskiego praktycyzmu obecne jest również w opracowaniach poświęconych europejskiej i polskiej myśli hu- manistycznej. Problematyką tą zajmowali się Jan Czerkawski, Władysław Seńko i przede wszystkim J. Domański76. Podstawowe cechy praktycyzmu humani- stycznego – ustanowienie człowieka w centrum filozoficznych zainteresowań oraz powrót do hellenistycznego ideału filozofa, w którym realizuje się jedność życia i poglądów – Domański odnajduje również w krakowskim praktycyzmie77. Na tej podstawie wnioskuje o podobieństwie, wpływach i zależnościach obu nurtów. Obok badań nad wpływem humanizmu na krakowską filozofię, badacz prowadził również studia dotyczące historycznej dyskusji nad najdoskonalszym sposobem życia (spór o vita activa i vita contemplativa). Domański argumentuje, 72 Tamże, s. 8; por. S. Swieżawski, U źródeł etyki nowożytnej, dz. cyt., s. 64. 73 Zob. M. Kowalczyk, Mowy i kazania uniwersyteckie Łukasza z Wielkiego Koźmina, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 2 (1960), s. 7-20; M. Kowalczyk, Mowy uniwersyteckie Bartłomieja z Jasła, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1-2 (1964), s. 23-32; Z. Kozłowska-Budkowa, Stanisława ze Skarbimierza mowa o złych studentach, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1-2 (1964), s. 11-21. 74 M. Markowski, Uniwersytet Krakowski w kontekście środkowoeuropejskim późnego średnio- wiecza i wczesnej nowożytności, dz. cyt., s. 43. 75 S. Swieżawski, U źródeł etyki nowożytnej, dz. cyt., s. 28, 44-51, 61-64, 106, 174, 271. 76 Zob. J. Czerkawski, dz. cyt.; W. Seńko, Les tendences préhumanistes dans la philosophie polonaise au XVe siècle, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1974; J. Domański, „Scholastyczne” i „humanistyczne” pojęcie filozofii, dz. cyt.; tenże, Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV wieku, dz. cyt., s. 23-50. 77 „Praktycyzm krakowski porównuje się i traktuje jako ten sam rodzaj orientacji filozoficznej, jaki panował w hellenizmie czy w średniowieczu, w którym filozofii (zwłaszcza osobie filozofa) przypisywano cnoty moralne, a ideał filozofa realizował cnoty moralne”. Zob. J. Domański, Etyka a osobowość filozofa. Uwagi o pojęciu filozofii i żywotach filozofów w XIV i XV wieku, „Studia Filo- zoficzne” nr 10 (1979), s. 150. Wprowadzenie 23 że opowiedzenie się krakowskich mistrzów za życiem czynnym należy interpre- tować jako wyraz ich postawy praktycystycznej78. Twierdzenia o krakowskim praktycyzmie lub praktycystycznych tendencjach pojawią się przy okazji prowadzenia wielu innych badań. Na przykład Paweł Czartoryski wzmiankuje o praktycyzmie w swoim opracowaniu poświęconym krakowskiej filozofii politycznej79, natomiast Krzysztof Bochenek uwzględnia ten nurt jako element krakowskiej filozofii człowieka80. J. B. Korolec, wymie- niając podstawowe cechy i aspekty krakowskiej filozofii moralnej, dowodzi jej praktycystycznej natury81, podczas gdy Jerzy Rebeta terminem „praktycyzm” określa filozofię Pawła z Worczyna przedstawioną w jego komentarzu do Etyki nikomachejskiej82. Zofia Włodek z kolei jako przejaw postawy praktycystycznej ocenia obecne w krakowskiej twórczości teologicznej elementy emotywizmu i afektyzmu83. O praktycznym charakterze uprawianej w Krakowie teologii pisze również K. Michalski84. Zarysowany szkicowo stan badań nad krakowskim praktycyzmem ma cha- rakter jedynie poglądowy i z całą pewnością nie wyczerpuje listy katalogu wszyst- kich rozważań, studiów, obszerniejszych opracowań, wzmianek czy przyczynków, w których historycy filozofii omawiają znaczenie tego kierunku. Dotychczasowe badania nad praktycyzmem krakowskim uwypukliły jego wieloaspektowość i wie- lopłaszczyznowość, niejednoznaczność i złożoność. Efektem wielości perspektyw, z których badano praktycyzm krakowski, jest sformułowanie szeregu jego definicji, które z jednej strony eksponują złożone oblicze praktycyzmu, a z drugiej – pro- wadzą do jego ściślejszego, bardziej precyzyjnego i jednoznacznego rozumienia. Przyjrzyjmy się zatem pobieżnie rozmaitym definicjom praktycyzmu krakow- skiego zaproponowanym przez historyków filozofii. 78 J. Domański, Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV wieku, dz. cyt., 241-248; tenże, Życie kontemplacyjne i życie aktywne a praca intelektualna w pismach trzech mistrzów krakowskich, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 25, 1980, s. 25-51. 79 P. Czartoryski, dz. cyt. 80 K. Bochenek, Filozofia człowieka w kontekście piętnastowiecznych krakowskich dyskusji 81 J. B. Korolec, Filozofia moralna. Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce, dz. cyt.; J. B. Korolec, antropologicznych (ciało-dusza), Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2008. Praktycyzm piętnastowiecznej etyki krakowskiej, dz. cyt. 82 J. Rebeta, dz. cyt.; tenże, Paweł z Worczyna, „Materiały i studia Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej”, t. III, „Materiały do historii filozofii średniowiecznej w Polsce”, seria A, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław– Warszawa–Kraków 1964, s. 120-156. 295. jego istnienia, dz. cyt., s. 122. 83 Z. Włodek, Krakowski komentarz z XV wieku do „Sentencji” Piotra Lombarda, dz. cyt., s. 245- 84 K. Michalski, Prądy filozoficzno-teologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w pierwszej dobie 24 Wprowadzenie W znaczeniu najbardziej ogólnym i podstawowym praktycyzm krakow- ski jest kierunkiem metafilozoficznym, propozycją specyficznego pojmowania filozofii, jej przedmiotu i celów. Takie ujęcie praktycyzmu sugeruje Domański, argumentując, że całokształt postaw, kierunków i poglądów składających się na zjawisko krakowskiego praktycyzmu wiąże się z realizowaniem przez krakowskich uczonych postulatów dotyczących rozumienia filozofii jako takiej85. Wedle tych postulatów przedmiotem filozofii jest ogólnie rozumiana praktyka, działanie, a jej celem – praktyczne zastosowanie uzyskanej wiedzy86. Konsekwencją ujęcia filozofii ukierunkowanej na praktykę jest dalsze doprecyzowanie praktycyzmu jako kie- runku, który ustanawia na szczycie hierarchii nauk filozoficznych trzy dziedziny praktyczne, tj. etykę, ekonomię i politykę. Pogląd ten najogólniej wyraża Rebeta, który przymiotnik „praktycystyczny” definiuje jako „zorientowany na nauczanie lub uprawianie problemów wchodzących w zakres tych trzech dziedzin”87. W tym ujęciu praktycyzm oznacza zawężenie zainteresowań filozoficznych do zagadnień stricte etycznych czy politycznych. Pogląd Rebety wyraża wspólne stanowisko większości historyków filozofii badających dzieje krakowskiej myśli. Należy zwrócić jednak uwagę, że pogląd ten jest dwojako rozumiany, można bowiem wyróżnić jego interpretację etyczną (węższą) i pozaetyczną (szerszą). W pierwszej z nich fakt uprawiania przez kra- kowskich mistrzów praktycznych dziedzin filozofii interpretuje się jako wyraz ich zainteresowań problematyką moralną. Pogląd ten wielokrotnie przedstawia Domański88. Co więcej uważa on, że praktycyzm krakowski wyraża się nie tylko w zaakcentowaniu zagadnień moralnych, lecz także jest równoznaczny z poglądem o wyższości cnoty i dobra nad prawdą i poznaniem. W jego opinii, zainteresowanie krakowskich uczonych filozofią praktyczną jest konsekwencją dokonanego przez nich przewartościowania takich pojęć filozoficznych jak: „cnota”, „poznanie”, „dobro” i „prawda”. „Praktycystyczny” oznacza tu przede wszystkim „etyczny”, „moralny”. Domański uzasadnia taką interpretację praktycystycznego charakteru filozofii krakowskiej jej podobieństwem do hellenistycznych czy humanistycznych 85 J. Domański, Swoistość i uniwersalizm polskiej myśli średniowiecznej, dz. cyt., s. 25. 86 W ramach krakowskiego praktycyzmu praktyczny charakter celów filozofii był interpretowany szeroko, ponieważ należała do niego zarówno służba państwu, jak i moralne doskonalenie. 87 Jerzy Rebeta, charakteryzując krakowskie środowisko naukowe jako praktyczne, pisze, że „filozofia praktyczna obejmowała: filozofię moralną, w skład której prócz etyki wchodziła proble- matyka polityczna, społeczna, gospodarcza, prawna”. J. Rebeta, Komentarz Pawła z Worczyna do „Etyki Nikomachejskiej” Arystotelesa z 1424 roku, dz. cyt., s. 7. Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV wieku, dz. cyt., s. 227-228, 241-274. 88 Zob. J. Domański, „Scholastyczne” i „humanistyczne” pojęcie filozofii, dz. cyt., s. 137; tenże, Wprowadzenie 25 orientacji filozoficznych, w których „filozofii (zwłaszcza osobie filozofa) przypisy- wano cnoty moralne, a ideał filozofa realizował cnoty moralne”89. Swieżawski, przedstawiając szerszą interpretację praktycyzmu krakowskiego, proponuje alternatywne – wobec pojęcia Domańskiego – jego ujęcie jako zaintere- sowania filozofią praktyczną. W ujęciu Swieżawskiego praktycyzm „zachodzi wów- czas, gdy postępowanie zaczyna być uznawane za najważniejszą ze spełnianych przez człowieka funkcji”90. Praktycyzm jest zatem kierunkiem, który koncentrując się na praktycznych dziedzinach filozofii, jest ogólnie zainteresowany działaniem człowieka, działaniem jako wspólną podstawą etyki, polityki i ekonomiki, ich wspólną płaszczyzną. O ile zatem Domański podkreśla normatywny charakter działań ludzkich jako przedmiot krakowskiego praktycyzmu, o tyle Swieżawski stoi na stanowisku, że zainteresowania krakowskich mistrzów działaniem wykra- czały poza teren etyki i dotyczyły działania jako kategorii najogólniejszej. Ponadto praktycyzm krakowski nie wyczerpuje się jedynie w ustanowieniu „działania” jako przedmiotu badań praktycyzmu krakowskiego, lecz również – jak twierdzi Swieżawski – traktuje „działanie” jako kategorię opisową. Uwzględniając tak rozumiane „działanie”, autor Dziejów filozofii europejskiej XV wieku wysuwa kolejną propozycję ujęcia praktycyzmu krakowskiego, zgodnie z którą signum specificum tego kierunku jest dynamizm i aktywizm. W tym ujęciu praktycyzm jest orientacją filozoficzną, która opisuje człowieka jako istotę działającą, ak- tywną, czynną i dynamiczną; podkreśla aktywistyczny charakter ludzkiej natury. Działanie jako ogólne i naczelne pojęcie praktycyzmu opisuje człowieka, stanowi najtrafniejsze ujęcie ludzkiej natury91. W uzasadnieniu aktywistycznych podstaw natury ludzkiej uczeni krako
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Filozofia jako praktyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: