Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00300 006691 13422066 na godz. na dobę w sumie
Filozofia prawa Immanuela Kanta. Wprowadzenie - ebook/pdf
Filozofia prawa Immanuela Kanta. Wprowadzenie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-835-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Ostatecznym celem nauki prawa wedle Kanta jest ustanowienie i zagwarantowanie trwałego pokoju na świecie. Chociaż filozof w Metafizycznych podstawach nauki prawa zajmuje się wieloma innymi kwestiami, to jednak wszystkie jego ustalenia są ukierunkowane na jeden cel - przyjęcie powszechnego stanu prawnego, który ma położyć kres wszelkim wojnom, a każdemu człowiekowi zapewnić wrodzoną wolność. Jeśli chodzi o praktyczne użycie rozumu, nie ma dla Kanta zagadnienia istotniejszego i bardziej fundamentalnego.

„W polskiej literaturze przedmiotu dysponujemy bardzo skromną liczbą publikacji na temat prawnych aspektów myśli Kanta. Z tego względu recenzowana książka znajdzie się niewątpliwie w centrum zainteresowania badaczy zajmujących się tymi problemami. Autorka ma bardzo jasno skonkretyzowaną wizję interpretacji filozofii Kanta, dobrze uzasadnioną merytorycznie i osadzoną w literaturze przedmiotu. Te dwa aspekty stanowią o wartości monografii. Można ją uznać za bardzo udaną i syntetyczną prezentację stanowiska Kanta z uwzględnieniem aktualnego stanu dyskusji i kwestii spornych w podstawowych obszarach piśmiennictwa zagranicznego. Biorąc zaś pod uwagę niewątpliwe zalety książki - bardzo dobry i dojrzały styl, jasne i rzeczowe wyłożenie zagadnień prawnych na tle filozofii transcendentalnej - należy ją zaszeregować do znaczących publikacji filozoficznych, jakie się ostatnio ukazały na naszym rynku księgarskim.”

Z recenzji prof. Leona Miodońskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewa Wyrębska-Đermanović – Uniwersytet Łódzki, Wydział Historyczno-Filozoficzny Instytut Filozofii, Katedra Etyki, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5 RECENZENT Leon Miodoński REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Granosik SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/georgios © Copyright by Ewa Wyrębska-Đermanović, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08046.17.0.M Ark. wyd. 10,5; ark. druk. 10,0 ISBN 978-83-8088-834-0 e-ISBN 978-83-8088-835-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Błogosławieni, którzy wprowadzają pokój. (Biblia Tysiąclecia, Mt 5, 9) Dla Gorana, Iliji i Miriam SPIS TREŚCI Wstęp. Ostateczny cel wszelkiej nauki prawa ................................ Ostateczny cel nauki prawa a filozofia polityki ..................................... Uwagi metodologiczne ............................................................................... Objaśnienia terminów ................................................................................ Rozdział I. Źródła prawa. Od wolności do systemu obowiązków .... Wolność jako warunek możliwości pojęcia obowiązku ...................... Wolność psychologiczna jako pozór świata doświadczenia .............. Wolność w rozumieniu transcendentalnym Przyczynowość z wol- ności ........................................................................................................... Idea wolności w Uzasadnieniu metafizyki moralności ........................... Wolność i władza pożądania. Ewolucja poglądów Kanta ................... Wolność a prawo moralne .......................................................................... Autonomia woli a prawo moralne. Imperatyw kategoryczny ............ Forma, materia i zupełność prawa moralnego ...................................... Obowiązek a zobowiązanie ....................................................................... Normodawstwo etyczne a normodawstwo jurydyczne Typy zobo- wiązania ..................................................................................................... Podział obowiązków ................................................................................... Rozdział II. Pojęcie prawa. Od systemu obowiązków do prawa w sensie ścisłym............................................................................... Ogólny podział obowiązków prawa za Ulpianem ................................ Obowiązki prawa wewnętrzne Obowiązek cnoty a obowiązek etyczny ....................................................................................................... Obowiązek prawa a obowiązek jurydyczny Prawo w sensie ści- słym ............................................................................................................ Sankcja przymusu a wolność zewnętrzna .............................................. Prawo natury i prawo pozytywne ............................................................ Prawo wrodzone i prawo nabyte a własność wewnętrzna i zewnętrz- na ................................................................................................................. Prawo natury a prawo obywatelskie, prawo prywatne a prawo pu- bliczne ........................................................................................................ 11 12 14 16 19 19 22 23 27 30 34 35 38 42 43 45 51 51 53 56 59 61 63 67 8 Rozdział III. Prawo prywatne. Od pojęcia prawa do praw jednost- kowych ............................................................................................. Własność a posiadanie. Co to znaczy mieć coś zewnętrznego ......... Prawny postulat rozumu praktycznego. Lex permissiva ...................... Własność w stanie natury i stanie obywatelskim ................................. Materia prawa prywatnego ........................................................................ Nabywanie praw .......................................................................................... Prawo rzeczowe ............................................................................................ Prawo osobowe ............................................................................................. Prawo wspólnoty domowej ....................................................................... Sprawiedliwość rozdzielcza a prawo prywatne ..................................... Rozdział IV. Metafizyczne podstawy nauki o prawie publicznym. Od prawa prywatnego do prawa publicznego ................................ Stan natury wedle Kanta ............................................................................ Postulat prawa publicznego ....................................................................... Sprawiedliwość w stanie prawnym .......................................................... Uniwersalność stanu prawnego ................................................................ Constitutio i prawo publiczne .................................................................... Lex permissiva a prawo publiczne ............................................................. Państwo w idei i republikanizm ................................................................ Suweren i idea kontraktu ............................................................................ Formy rządzenia a formy panowania ...................................................... Stan obywatelski .......................................................................................... Rozdział V. Nauka prawa zastosowana do warunków doświadcze- nia. Od stanu natury do stanu prawnego ....................................... Prawo państwowe – państwo wobec poddanych ................................. Państwo jako osoba moralna. Suwerenność u Kanta .......................... Prawo międzynarodowe ............................................................................. Stan natury między państwami ................................................................ Prawo w stanie natury ................................................................................. Stan prawny między narodami ................................................................. Prawo kosmopolityczne ............................................................................. Prawo o zasięgu globalnym ....................................................................... Idea obywatelstwa światowego ................................................................ Rozdział VI. Uniwersalny stan prawny. O wiecznym pokoju ....... Idea „wiecznego pokoju” ............................................................................ Stan prawny i postulat „wiecznego pokoju” ........................................... 69 69 72 78 80 80 81 84 87 90 93 93 97 98 100 101 103 106 107 108 111 115 116 121 123 123 125 129 134 135 136 139 139 140 Spis treści Formy uniwersalnego stanu prawnego ................................................... Uniwersalny stan prawny w idei i empirii .............................................. Bibliografia ......................................................................................................... Indeks pojęć ....................................................................................................... Od Redakcji ....................................................................................................... 9 142 145 149 157 163 Spis treści Wstęp OSTATECZNY CEL WSZELKIEJ NAUKI PRAWA Celem tej książki jest wprowadzenie czytelnika do najważniejszych zagad- nień filozofii prawa Immanuela Kanta. Mimo oczywistych skojarzeń ustalenia tutaj zawarte nie odnoszą się wyłącznie do kwestii prawoznawstwa, lecz mają znacznie szerszy zakres. Wynika to przede wszystkim z samego rozumienia zagadnienia prawa i jego metafizycznych podstaw przez filozofa z Królewca. W pierwszej kolejności należy wspomnieć, że ostatecznym celem wszelkiej na- uki prawa wedle Kanta jest ustanowienie i zagwarantowanie trwałego pokoju na świecie1. Wprawdzie filozof w Metafizycznych podstawach nauki prawa rozpra- wia się z wieloma innymi zagadnieniami, a mianowicie wyodrębnia sferę prawa z szeroko rozumianej moralności, uzasadnia przymus prawny, zewnętrzną włas- ność, autorytet państwa i inne, to jednak w ostateczności wszystkie te Kantow- skie ustalenia skierowane są ku jednemu celowi – który jest zarazem obowiąz- kiem całej ludzkości i każdego człowieka z osobna – to znaczy ustanowieniu uniwersalnego stanu prawnego, który kładzie kres wszelkim wojnom, a zarazem każdemu człowiekowi gwarantuje jego wrodzoną wolność. Gdy chodzi o prak- tyczne użycie rozumu w odniesieniu do wolności zewnętrznej, nie ma dla Kanta zagadnienia istotniejszego i bardziej fundamentalnego. Zdaniem filozofa, pokój nie pojawia się po prostu po ustaniu wszelkich konfliktów, lecz należy go dopiero „ustanowić” poprzez wprowadzenie stanu prawnego. Kant zdawał sobie bowiem sprawę, że pokój nie jest tylko nieobecnością wojny, lecz oznacza całkowite i per- manentne wyeliminowanie wojny jako sposobu rozwiązywania wszelkich kon- fliktów. Zapewnienie trwałego pokoju mogło się więc dla Kanta dokonać tylko dzięki zastąpieniu wojny, która oznaczała dla niego nieunormowaną przemoc, przez przemoc pod panowaniem norm, to znaczy przez stan prawny. Celem tejże pracy nie jest wcale przekonanie czytelnika, że Kantowskie rozwiązanie problemu wojny jest rozwiązaniem trafnym ani też że filozof sta- wia właściwą diagnozę, uznając kwestię zapewnienia pokoju za najistotniejszy cel prawa. Stan prawny w wymiarze uniwersalnym z pewnością nie rozwiązuje wielu problemów, z którymi współcześnie boryka się ludzkość (związanych cho- ciażby ze społeczną nierównością, konfliktem wartości o podłożu kulturowym, bezpieczeństwem informacyjnym czy kontrolą rynków finansowych). Z drugiej jednak strony, może zapobiec dalszemu generowaniu ogromu przemocy, nędzy 1 Por. I. Kant, Metafizyczne podstawy nauki prawa, przeł. W. Galewicz, Kęty 2006, s. 158. 12 Wstęp i nieszczęścia, które towarzyszą każdej wojnie, a przy tym umożliwić sprawniejsze zarządzanie problemami globalnymi, które domagają się uregulowania na pozio- mie ponadpaństwowym (jak choćby kwestie ekologiczne). Dlatego też, w naszej ocenie, Kantowska filozofia prawa, której naczelnym zadaniem jest ustanowie- nie pokoju przez wprowadzenie struktur prawnych, nadal pozostaje propozycją niezwykle interesującą, nie tylko z teoretycznego, ale też praktycznego punktu widzenia. Należy jednak pamiętać, że mimo swych oczywistych zalet Kantowska fi- lozofia prawa może współcześnie stanowić punkt odniesienia jedynie w ogra- niczonym zakresie. Wynika to z faktu, że jest to refleksja powstała w czasach oświecenia, a zatem spektrum problemów poruszanych przez filozofa jest zawę- żone przez sposób widzenia właściwy tamtym czasom. Dlatego też współcześnie istnieje wiele spraw, o których zawsze można rozmawiać przy okazji dyskusji o Kancie (na przykład problem redystrybucji dóbr, klasowości społeczeństwa czy też równości płci), jednak z całą pewnością nie można się o nich dowiedzieć bezpośrednio z Kantowskich pism. Kantowska filozofia prawa nie tylko pozostaje w ścisłym związku ze sta- wianym jej przez filozofa naczelnym postulatem praktycznym (ustanowieniem wiecznego pokoju), ale porusza wiele tematów z obszarów, które współcześnie nazwiemy: filozofią polityczną, filozofią społeczną, teorią państwa itd. Na po- trzeby niniejszego wprowadzenia odniesiemy się krótko do relacji między Kan- towską filozofią prawa a filozofią polityki. Ostateczny cel nauki prawa a filozofia polityki Ostatecznym celem nauki prawa, jak powiada Kant, jest uniwersalny stan praw- ny2, gwarantujący peremptoryczny charakter wszelkich praw, a przeto wieczny pokój między ludźmi i ludami. Drogą do osiągnięcia tego celu jest polityka. Ta ostatnia musi być jednakże rozumiana tak, jak definiuje ją Kant, to znaczy jako „stosowa- nie nauki prawa”3. Kant przedstawia swą koncepcję polityki niejako na marginesie rozważań dotyczących prawa, zaś samą politykę uznaje za pochodną i służebną 2 Termin uniwersalny oznacza w tejże pracy ogólnoświatowy zasięg owego stanu prawnego. Termin ten jest (przynajmniej gdy chodzi o filozofię prawa Kanta) synoni- mem terminu powszechny, dlatego określenia te stosowane są wymiennie. Ponieważ jednak w naszej ocenie termin uniwersalny lepiej wyraża fakt, iż ów stan prawny ma zo- stać urzeczywistniony w wymiarze ogólnoświatowym i ogólnoludzkim, ma on pierw- szeństwo przed terminem powszechny. 3 I. Kant, Do wiecznego pokoju, [w:] Idem, Rozprawy z filozofii historii, T. Kupś (red.), Kęty 2005, s. 189, w oryginale: Politik als ausübende Rechtslehre („wykonawcza nauka prawa”), przekład nieznacznie zmodyfikowany. Wstęp 13 względem norm prawnych4. Nie jest to wcale zaskakujące, jeśli powyżej przytoczoną definicję rozważyć w kontekście Kantowskiego systemu filozofii praktycznej. Trady- cyjnie to właśnie polityka stanowiła pojęcie centralne, zaś prawo pełniło funkcję słu- żebną, a mianowicie było narzędziem kształtowania polityki, stawiającej sobie róż- ne cele5. W koncepcji Kanta mamy do czynienia z radykalną zmianą w rozumieniu tychże pojęć (prawa i polityki). Mianowicie, prawo nie jest skierowane na żaden cel, lecz ma czysto formalny charakter i wyznacza sferę wolności w obrębie formalnego systemu obowiązków. Innymi słowy, prawo dla filozofa n i e s ł u ż y ani szczęściu, ani dobru społeczeństwa, ani też innym materialnie określonym celom. Przeciw- nie, to prawo jest pierwotne wobec wszelkich celów materialnych, ponieważ nie jest ono niczym innym, jak harmonizowaniem wolności wszystkich skończonych istot rozumnych pod panowaniem powszechnych norm. Nie można (oprócz wolności zewnętrznej, z którą jest ono tożsame) zatem wskazać żadnej innej wartości, na którą owo prawo jest w Kantowskiej filozofii ukierunkowane. W tym sensie filozof z Kró- lewca radykalnie reformuje nie tylko naukę moralności, ale również rozumienie pra- wa, a przez to również polityki. Polityka bowiem, inaczej aniżeli nauczała tradycja, jest całkowicie podporządkowana nauce prawa. To znaczy, że zawiera ona wprawdzie pewne reguły, które zostały wyprowadzone z doświadczenia empirycznego, ale jej celem nadrzędnym oraz zasadą ograniczającą jest każdorazowo nauka prawa6. Kant 4 Przyjęte w niniejszej pracy stanowisko redukujące politykę u Kanta do realizacji po- stulatów prawnych nie jest jedynym w literaturze przedmiotu. Wielu autorów przedstawia- ło w obrębie Kantowskiej filozofii politycznej również jego teorię moralną (w ogólności) oraz elementy nauki prawa. Por. H. Williams, Kant’s Political Philosophy, Oxford 1983, oraz P. Riley, Kant’s Political Philosophy, New Jersey 1983. Nie komentując takiego podejścia, pragniemy jedynie zaznaczyć, że wszelkie niezwiązane ściśle ze „stosowaniem nauki pra- wa” aspekty sfery praxis, zaś w jakimś stopniu ocierające się o Kantowską wizję polityki, zostały tutaj pominięte, ponieważ ich omówienie znalazło się w częściach poświęconych odpowiednio ugruntowaniu nauki prawa w Kantowskiej teorii moralnej oraz samej na- uce prawa. Podobne podejście w dyskutowaniu Kantowskiej koncepcji polityki proponuje G. Cavallar, por. Idem, Pax Kantiana. Systematisch-historische Untersuchung des Entwurfs „Zum ewigen Frieden” (1795) von Immanuel Kant, Wien, Köln, Weimar 1992, s. 75–99. 5 Jak choćby osiągnięcie Najwyższego Dobra w przypadku Platona czy też szczęśli- wości, gdy rozważamy filozofię Arystotelesa. Celem polityki w filozofii nowożytnej była natomiast wolność, sprawiedliwość, szczęście (wyczerpująca analiza różnych stanowisk wykracza poza ramy tejże rozprawy). W niniejszej uwadze pragniemy podkreślić, że jak- kolwiek by rozumieć cel polityki (gdzie prawo stanowi jej – wcale niekoniecznie najważ- niejsze – narzędzie) w różnych nie-Kantowskich koncepcjach politycznych, istotne jest zrozumienie, że owe teorie zawsze zakładały zarówno dla polityki, jak i prawa pewien zewnętrzny wobec tych ostatnich cel (były to zatem koncepcje polityki o charakterze teleologicznym). Kant wprowadza radykalną zmianę w rozumieniu owych pojęć. 6 Należy zaznaczyć, że wedle Kantowskich kryteriów, zasady polityki nie przyna- leżą w istocie do filozofii praktycznej (której naczelną zasadą jest wolność), a są jedynie 14 Wstęp wielokrotnie podkreśla, że „prawa nigdy nie powinno się dostosowywać do polity- ki, ale zawsze to politykę do prawa” 7. Zadaniem polityki jest kształtowanie relacji między ludźmi w sferze wolności zewnętrznej w taki sposób, aby były one zgodne z pojęciami prawa. Podczas jednak gdy sfera prawa pozostaje ślepa na warunki do- świadczenia, zadaniem polityki jest dostosowywanie środków i narzędzi realizacji prawa do empirycznych warunków w międzyosobowych relacjach. W tym sensie polityka jest wprawdzie podporządkowana nauce prawa, ale jako część szeroko ro- zumianej sfery działania opiera się również na wiedzy zaczerpniętej z doświadcze- nia. Empiryczna wiedza o naturze ludzkiej dyktuje zatem nie same normy prawa, ale decyduje o tym, w jaki sposób nauka prawa zostaje zastosowana do warunków doświadczenia8. Uwagi metodologiczne Podstawowym założeniem metodologicznym niniejszej pracy jest zasada nakazująca analizowanie pewnej części Kantowskiej filozofii (a mianowicie filozofii prawa) z perspektywy całego systemu filozofa z Królewca. To znaczy, że rozważając jedynie pewien element tego systemu, zawsze mamy na uwadze całość. Nie jest to wcale założenie trywialne, gdy uświadomimy sobie, że wielu badaczy Kantowskiej filozofii prawa nie uwzględnia wniosków wypływających dla tej ostatniej z innych dzieł filozofa9. W naszym przekonaniu systemowe po- dejście do filozofii prawa jest konieczne choćby z tego względu, że była to wedle Kanta część szerszego projektu filozofii naukowej10. pochodną nauki o przyrodzie, czyli teorii. Zasady polityczne podają bowiem sposoby osiągnięcia pożądanego stanu rzeczy (realizacji nauki prawa) i jako takie stanowią pra- widła techniczno-praktyczne (czyli imperatywy hipotetyczne). Por. I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, przeł. J. Gałecki, Warszawa 2004, s. 12–14. 7 I. Kant, O domniemanym prawie do kłamstwa z pobudek miłości ludzkiej, [w:] Idem, Rozprawy z filozofii historii, s. 207. 8 Ograniczone ramy niniejszego wprowadzenia do nauki prawa nie pozwalają na rozwinięcie i wyjaśnienie dwu istotnych z punktu widzenia Kantowskiej filozofii polityki pojęć – moralnego polityka oraz publicznego użycia rozumu. Dla zapoznania się z tymi koncepcjami polecamy lekturę Dodatków do pisma Do wiecznego pokoju oraz eseju Odpowiedź na pytanie: czym jest oświecenie?, por. I. Kant, Do wiecznego pokoju, oraz Idem, Odpowiedź na pytanie: czym jest oświecenie?, przeł. M. Żelazny, [w:] Idem, Rozprawy z filozofii historii. 9 Wielu badaczy tej części filozofii Kanta nie uwzględnia przykładowo teorii wol- ności zawartej w Krytyce czystego rozumu. Inni uznają, że filozofię prawa należy badać, abstrahując od Kantowskiej teorii moralności. 10 Niezwykle pomocny schemat projektu czystego rozumu, przedstawiający rela- cje między elementami Kantowskiego systemu filozoficznego oraz wyjaśnienie, czym Wstęp 15 Gdy chodzi o pisma filozofa stanowiące podstawę naszej analizy, główny punkt odniesienia stanowiła pierwsza część wydanej przez Kanta w 1797 roku Metafizyki moralności, zatytułowana Metafizyczne podstawy nauki prawa. Dzieło to, które, po wielu latach zapomnienia, w drugiej połowie XX wieku doczeka- ło się w świecie Kantowskim rehabilitacji i właściwej oceny, poddawane było (już po śmierci autora) wielokrotnym poprawkom. Zasadnicza teza tych, którzy dokonywali zmian w układzie tekstu, głosiła, że manuskrypt Kanta został znie- kształcony na etapie składu książki do druku. W naszej analizie Metafizycznych podstaw nauki prawa uznajemy ową tezę za prawdziwą i korzystamy z edycji tego pisma dokonanej przez Bernda Ludwiga11. Oprócz Metafizycznych podstaw nauki prawa korzystamy z wielu innych tekstów Kanta, które traktują o filozofii prawa, przede wszystkim jest to rozprawa Do wiecznego pokoju, ale również Spór fakul- tetów, Antropologia w ujęciu pragmatycznym oraz teksty pomniejsze. Na zakończenie niniejszych uwag pragniemy odnieść się pokrótce do ostat- niego rozdziału pracy. Rekonstrukcja zamysłu Kanta odnośnie do uniwersalne- go stanu prawnego prowadzi nas do sformułowania wniosków w zakończeniu książki, które wykraczają poza te, które filozof opublikował w swoich dziełach. Wnioski te wynikają z uporządkowania różnych interpretacji tej części filozofii Kanta, pojawiających się w literaturze przedmiotu. Należy zaznaczyć, że anali- zowany w ostatniej części projekt pokojowy (stanu prawnego w wymiarze uni- wersalnym) jest niezwykle często komentowany przez kantystów, zaś kontro- wersje związane z interpretacją owego projektu Kanta są często większe aniżeli rozbieżności interpretacyjne dotyczące innych części filozofii prawa. Winą za ten stan rzeczy w badaniach nad filozofią Kanta można po części obarczyć samego filozofa, który w Metafizycznych podstawach nauki prawa powiada: Niektóre końcowe rozdziały książki opracowałem z mniejszą dokładnością, niż można by oczekiwać w zestawieniu z rozdziałami poprzedzającymi; [postąpiłem tak] w części dlatego, że wydawało mi się, iż dają się one łatwo wywnioskować z tych poprzednich, w części zaś ze względu na to, że ostatnie rozdziały (dotyczące prawa publicznego) [omawiają sprawy, które] właśnie teraz stanowią przedmiot tak wielu dyskusji, a jednak są na tyle ważne, aby na pewien czas wolno było po- wstrzymać się od rozstrzygającego sądu [na ich temat]12. Kant, powstrzymując się od „rozstrzygającego sądu” na tematy związane z prawem publicznym, otworzył pole do swobodnej dyskusji nad tym, jaką dla Kanta była filozofia naukowa, można odnaleźć w znakomitym opracowaniu A. Ba- naszkiewicza, por. Idem, Między światem dostępnym zmysłom a transcendencją, Łódź 2013, s. 381. 11 Por. I. Kant, Metaphysische Anfangsgründe der Rechtslehre. Metaphysik der Sitten. Erster Teil, B. Ludwig (red.), wyd. 3. poprawione, Hamburg 2009. 12 Ibidem, s. 21. 16 Wstęp ostateczną formę przybrać powinien uniwersalny stan prawny. Niniejsza książka jest kolejnym głosem w tejże dyskusji. Należy jednakże podkreślić, że naszym głównym celem jest rekonstrukcja i wprowadzenie do kolejnych części Kantowskiej filozofii prawa, nie zaś omówienie rozbieżności interpre- tacyjnych. Z tego względu, jak również dla większej przejrzystości tekstu, przedstawienie oraz ewentualna polemika z poglądami zawartymi w litera- turze przedmiotu zostały wyłączone z tekstu głównego i w całości zawarte w przypisach. Objaśnienia terminów W tekście pracy posługujemy się wieloma terminami, które stanowią dla Kanta terminy techniczne. Dla większej jasności wywodu przedstawiamy te z nich, które mogą sprawiać kłopot w lekturze pracy czy też przy porównywa- niu tekstu książki z polskimi przekładami tekstów filozofa. Wszelkie inne kwe- stie terminologiczne zostały zawarte w przypisach. Moralność. Kant posługuje się terminem Moral dla oznaczenia nauki o ca- łej sferze filozofii praktycznej. W tym znaczeniu używany jest również termin Sittlichkeit. To znaczy, że moralność, wzięta w szerokim sensie, stanowi ogół dyktowanych przez rozum praktycznych praw. Termin Sittlichkeit używany jest również w znaczeniu Moralität, tzn. moralność, i oznacza wtedy tę część sfery praktycznej, która dotyczy wewnętrznej motywacji czynów. Wtedy to moralność (czynu) oznacza działanie na podstawie samego tylko przedstawienia obowiąz- ku, nie zaś z pobudki empirycznej. Moralność w węższym znaczeniu jest synoni- mem terminu etyka (z jednym zastrzeżeniem, a mianowicie, że ta ostatnia może również oznaczać refleksję nad moralnością). Prawo a norma. W naszych rozważaniach wielokrotnie pojawiają się termi- ny prawo i norma. W niniejszej rozprawie konsekwentnie posługujemy się ter- minem norma dla oddania niemieckiego Gesetz, zaś terminem prawo jako tłu- maczeniem terminu Recht. W polskich przekładach niejednokrotnie terminem prawo oddane zostały oba te niemieckie pojęcia. Jednakowoż w Kantowskiej filozofii praktycznej istnieje zasadnicza różnica między terminem norma, który oznacza regułę ograniczającą (może to być reguła nakazująca, zakazująca lub przyzwalająca) działanie, a terminem prawo, które oznaczać może, po pierwsze, cały zespół norm (np. prawo prywatne), po drugie, uprawnienie (np. wrodzona wolność), wreszcie – część filozofii praktycznej regulującą wolność zewnętrz- ną (prawo w sensie ścisłym). Dlatego też owa różnica każdorazowo znajduje odzwierciedlenie w stosowanych terminach. Odnośnie do przekładu terminu Gesetz – w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie, gdy mowa o prawie pu- blicznym, ustanowionym przez władzę ustawodawczą w państwie, oddajemy go również terminem ustawa. Wstęp 17 Normodawstwo. Termin normodawstwo stosujemy jako tłumaczenie nie- mieckiego Gesetzgebung. Uznajemy, że jest on bardziej precyzyjny aniżeli bar- dziej popularny w polskich przekładach Kanta termin prawodawstwo. Wprawdzie ten ostatni nie budzi kontrowersji w filozofii teoretycznej (chodzi w niej wszak o prawo natury opisywane przez naukę), to w filozofii praktycznej, ze względu na istotne rozróżnienie między normą i prawem, musi zostać zastąpiony przez normodawstwo. W Kantowskiej filozofii wyróżniamy normodawstwo wewnętrz- ne i zewnętrzne. Różnicę między nimi wyznacza charakter pobudki do wypeł- nienia normy, a mianowicie, może ona być wewnętrzna (etyczna, tj. przedsta- wienie prawa moralnego) lub zewnętrzna (jurydyczna, tj. sankcja przymusu). Z uwagi na pobudkę normodawstwo jest albo etyczne, albo jurydyczne. Stan prawny. Terminem stan prawny oddajemy niemieckie Rechtszustand. Termin ten oznacza stan panowania powszechnych, publicznie ogłoszonych norm, któremu towarzyszy istnienie trójdzielnej władzy zwierzchniej. Stan praw- ny spełnia zatem wedle Kanta minimalne warunki, pod którymi można uznawać dany byt polityczny za prawowity. Termin stan prawny należy z jednej strony odróżnić od terminu stan obywatelski, oznaczającego stan, w którym poddani dysponują pełnią praw. Z drugiej zaś strony nie wolno utożsamiać terminu stan prawny z terminem byt polityczny. Nie każdy bowiem byt polityczny jest stanem prawnym, tak jak nie każdy stan prawny jest stanem obywatelskim. Wspólnota poddanych a społeczeństwo. Kant wielokrotnie posługuje się termi- nem Gesellschaft, co współcześnie można oddać słowem społeczeństwo. Termin społeczeństwo we współczesnym rozumieniu wykształcił się jednak znacznie póź- niej (m.in. pod wpływem filozofii Hegla), aniżeli powstała Kantowska filozofia. Dlatego też nie stosujemy w pracy terminu społeczeństwo, zastępując go bardziej neutralnym terminem wspólnota (poddanych). Naród a lud. Z terminem naród, którym w języku polskim posługujemy się za- zwyczaj dla oddania niemieckiego słowa Volk, wiążą się zazwyczaj podobne pro- blemy do tych, jakie stwarza pojęcie społeczeństwa. Jego współczesne znaczenie wykształciło się bowiem dopiero w wieku XIX. W niniejszej rozprawie staramy się zatem posługiwać terminem lud tam, gdzie mamy do czynienia z abstrahują- cymi od warunków empirycznych pojęciami prawa. Natomiast tam, gdzie mowa jest o rzeczywiście istniejących państwach (oraz zamieszkujących je narodach), jak również o stosunkach międzynarodowych, stosujemy termin naród. Państwo. Termin ten ma w Kantowskiej filozofii wiele różnych znaczeń. Państwem jest zarówno „państwo w idei”, a zatem model idealnego ustroju po- litycznego, jak również państwa empiryczne istniejące w czasach Kanta. Ter- min państwo nie jest jednak nigdy używany w znaczeniu współczesnym, które ukształtowało się pod wpływem filozofii dziewiętnastowiecznej. Współcześnie bowiem pod pojęciem państwo, zarówno w języku potocznym, jak też w naukach politycznych, rozumie się byt polityczny, który jest określony nie tylko przez przestrzeń geograficzną i pewien ustrój regulujący współistnienie jego członków 18 Wstęp (i mieszkańców danych terenów), ale również przez historię danego obszaru, od- wołanie do jego kultury, języków, religii oraz do pojęcia narodu, a zatem pewnej wspólnoty wartości, która posiada własną tożsamość oraz uznawane nadal przez większość społeczności międzynarodowej „prawo do samostanowienia”, czyli do utworzenia przez naród samodzielnego bytu państwowego. U Kanta termin ten nie jest obarczony takim ciężarem znaczeniowym. Byt polityczny. Kant nie używa w swojej filozofii terminu byt polityczny. Po- sługujemy się nim jednak jako określeniem zbiorczym dla różnego typu poli- tycznych struktur (na poziomie państwowym i ponadpaństwowym), które nie- koniecznie spełniają warunki stanu prawnego. Bytem politycznym może być zatem państwo, kongres państw, federacja, związek itd. *** Niniejsza książka nie powstałaby bez nieocenionej pomocy wielu osób. Przede wszystkim pragnę podziękować mojemu wieloletniemu opiekunowi na- ukowemu i promotorowi pracy doktorskiej Profesorowi Andrzejowi Maciejo- wi Kaniowskiemu – za ogromne wsparcie naukowe i nieprzeciętną życzliwość. Dziękuję również Profesorowi Arturowi Banaszkiewiczowi oraz Profesorowi Pawłowi Łukowowi za wszelkie uwagi skierowane pod adresem rozprawy dok- torskiej, na kanwie której powstała ta praca. Wyrazy wdzięczności należą się też Profesorowi Christophowi Hornowi z Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma w Bonn i Profesorowi Paulowi Guyerowi z Uniwersytetu Browna w Providen- ce, którzy sprawowali nade mną opiekę naukową podczas stażów badawczych KAAD Osteuropaprogramm w Niemczech oraz Fulbright Junior Advanced Research Award 2012 w USA, jak również Profesorowi Berndowi Ludwigowi z Uniwersytetu Jerzego Augusta w Getyndze, który przekazał mi wiele cennych uwag dotyczących mojego projektu badawczego. Na koniec dziękuję również moim Najbliższym – za ich cierpliwość, wsparcie i codzienną inspirację. Łódź, marzec 2017 Rozdział I OD WOLNOŚCI DO SYSTEMU OBOWIĄZKÓW ŹRÓDŁA PRAWA Pierwszy rozdział poświęcony jest źródłom normatywności w filozofii Kan- ta, czyli jego rozumieniu wolności oraz prawa moralnego. Te dwa pojęcia stano- wią podstawę, na której ugruntowany jest cały system norm, mających dla nas charakter obowiązków. W pierwszej kolejności uzasadniamy kluczowe znaczenie wolności dla Kantowskiej filozofii praktycznej i omawiamy różne pojęcia wolno- ści, którymi posługuje się filozof. Następnie przedstawiamy związek wolności z naczelną zasadą moralności oraz różne sformułowania imperatywu kategorycz- nego. Rozważania te prowadzą nas do pojęcia obowiązku i systemu obowiązków w Kantowskiej filozofii. Wolność jako warunek możliwości pojęcia obowiązku Rekonstrukcję Kantowskiego systemu obowiązków poprzedzić musi wła- ściwe zrozumienie znaczenia wolności zarówno w teoretycznej, jak i praktycz- nej części filozofii Immanuela Kanta. Filozofia ta zaś stanowi, jak powszechnie wiadomo, system, który obejmować ma wszelkie poznanie rozumowe w sposób systematyczny i przy użyciu metody naukowej. System ten, wedle królewieckie- go filozofa, odzwierciedlać ma zaś samą strukturę naszego rozumu, który ma budowę organiczną, a zatem każdy element istnieje w nim gwoli każdego inne- go, zaś wzajemne powiązania nie pozwalają na oddzielenie tychże elementów1. Kantowska deklaracja odnośnie do jego własnej filozofii nie obliguje wprawdzie w sposób bezwzględny, aby badacz różnych aspektów Kantowskiego systemu każdorazowo brał pod uwagę całość – historia recepcji myśli Kanta pokazuje, że można z powodzeniem zajmować się tylko jednym aspektem bądź częścią jego systemu. Przywołanie ustaleń Kanta na gruncie filozofii teoretycznej, jako koniecznej podstawy dla jego filozofii praktycznej, jest więc pewnym rozstrzyg- nięciem interpretacyjnym, które domaga się uzasadnienia. W pierwszej kolejności sam autor rozważanego systemu uznaje osiągnięcia na gruncie filozofii teoretycznej za warunek sine qua non wszelkiej refleksji nad 1 I. Kant, Krytyka czystego rozumu, przeł. R. Ingarden, Warszawa 1986, BXII– XXIII, s. 35–36, por. też Idem, Pierwsze wprowadzenie do „Krytyki władzy sądzenia”, [w:] Idem, Pisma teleologiczne, Toruń 1998, s. 45–50. 20 wolnością. Przedstawiony w Krytyce czystego rozumu transcendentalny idealizm, polegający na rozróżnieniu fenomenów i noumenów, a co za tym idzie – dopusz- czający, obok aspektu empirycznego, aspekt czysto inteligibilny w naszej naturze, stanowi teoretyczną podstawę dla Kantowskiej nauki o wolności człowieka: Otóż przypuśćmy [na chwilę], że odróżnienie rzeczy jako przedmiotów doświad- czenia od tychże właśnie rzeczy jako rzeczy samych w sobie, którego konieczność krytyka nasza wykazała, nie zostałoby wcale przeprowadzone. Wówczas zasa- da przyczynowości, a z nią i mechanizm przyrody w kształtowaniu rzeczy mu- siałyby koniecznie obowiązywać dla wszystkich w ogóle rzeczy jako przyczyn działających2. Transcendentalny idealizm pozwala jednakże na ujmowanie człowieka jako przyczyny działającej na innych zasadach aniżeli prawo przyrody. Innymi słowy, ludzkie działanie może dzięki niemu być ujmowane jako niezdeterminowane przez naturę empiryczną danego podmiotu działającego (na którą składa się natura ze- wnętrzna – cielesność, jak i wewnętrzna – cechy i uwarunkowania psychologicz- ne). Nie oznacza to jednak, że natura empiryczna nie ma wpływu na to, jak działa- my. Jednakże nie jest ona jedynym czynnikiem, który wszechstronnie określałby działania podmiotu. Drugim z nich jest wolność. Rozpatrując możliwość działania podmiotu, należy zatem każdorazowo uwzględnić obydwa aspekty, a takie postę- powanie możliwe jest jedynie przy uwzględnieniu wyników pierwszej Krytyki: O tej samej więc istocie, np. o duszy ludzkiej, nie mógłbym powiedzieć bez po- padnięcia w jawną sprzeczność, że jej wola jest wolna, a zarazem przecież podległa konieczności przyrodniczej, tzn. niewolna; wziąłem bowiem w obu zdaniach duszę w tym samym znaczeniu, mianowicie jako rzecz w ogóle (rzecz samą w sobie), i nie mogłem też inaczej uczynić, nie przeprowadziwszy przedtem krytyki3. Krytyka rozumu umożliwia zatem ujmowanie dwóch aspektów duszy ludz- kiej, tj. podmiotu działającego, jako należących do dwu różnych porządków: feno- menalnego i noumenalnego. Człowiek w porządku fenomenów jest częścią przy- rody, to znaczy podlega koniecznym i niezmiennym prawom związanym z jego człowieczeństwem. Wprawdzie do dziś nie zostały odkryte wszystkie mechani- zmy i prawa rządzące ludzkim działaniem (nasza natura empiryczna okazuje się bardziej złożona niż inne elementy świata przyrody), jednak wysiłki ludzi nauki zmierzają właśnie do tego celu – aby wyjaśnić, czym kieruje się człowiek w swoim postępowaniu i swoich decyzjach. Ta naukowa perspektywa nie pozwala jednakże w sposób zadowalający odpowiedzieć na pytanie, jak w danej sytuacji powinniśmy postąpić. Innymi słowy, perspektywa wyjaśniająca ludzkie działanie nie umożliwia 2 I. Kant, Krytyka czystego rozumu, BXXVII, t. 1, s. 40. 3 Ibidem. Filozofia prawa Immanuela Kanta. Wprowadzenie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Filozofia prawa Immanuela Kanta. Wprowadzenie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: