Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 008594 10463525 na godz. na dobę w sumie
Filozofia przyrody współcześnie - ebook/pdf
Filozofia przyrody współcześnie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 357
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1437-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Na niniejszy tom składają się wybrane teksty referatów wygłoszonych na ogólnopolskiej konferencji naukowej z udziałem gości zagranicznych Filozofia przyrody współcześnie, zorganizowanej w Lublinie w dniach 17-18 kwietnia 2008 r. przez Zakład Ontologii i Teorii Poznania Instytutu Filozofii UMCS oraz Lubelski Oddział Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Filozofia przyrody jest fascynującą dyscypliną, gdyż jej zagadnienia dotyczą fundamentalnych aspektów świata, będących niegdyś przedmiotem wyłącznie filozoficznej spekulacji, a współcześnie także przedmiotem badań nauk szczegółowych. Praca ukazuje wielkie bogactwo, złożoność i wieloaspektowość problematyki pojawiającej się w ramach filozofii przyrody i nauk szczegółowych, zarówno przyrodniczych, jak i matematycznych.

W części pierwszej (Zagadnienia statusu filozofii przyrody, jej relacji do nauk przyrodniczych i metafizyki) zebrano teksty dotyczące problematyki metafilozoficznej: zagadnienia relacji między filozofią przyrody a naukami przyrodniczymi i techniką z jednej strony, oraz pozostałymi dyscyplinami filozoficznymi, w szczególności zaś metafizyką (ontologią) z drugiej. W części drugiej (Filozoficzne zagadnienia nauk przyrodniczych) znajdują się artykuły podejmujące filozoficzne zagadnienia fizyki, chemii, kosmologii i biologii oraz matematyki. Część trzecia (Wybrane zagadnienia filozofii przyrody) jest zbiorem tekstów dotyczących istnienia przypadku i celowości w świecie, rozróżnienia na przedmioty naturalne i sztuczne, filozoficznych zagadnień związanych z wpływem na współczesną filozofię przyrody technologii informatycznych, komputerowych systemów odkryć naukowych oraz filozofii procesu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

F LOZOFIA WSPÓŁCZEŚN E filozofia przyrody współcześnie UNIVERSITAS filozofia przyrody współcześnie F I L O Z O F I A W S P Ó Ł C Z E Ś N I E seria pod redakcją Marka Hetmańskiego Bogactwo problemów, stałość kategorii i stanowisk, nieustanne po- szukiwania odpowiedzi na odwieczne pytania o świat, człowieka, po- znanie, wartości, a także niezwykle zróżnicowana tradycja – wszystko to zazwyczaj orientuje filozofię na jej przeszłość, która jak nigdzie in- dziej wciąż na nas wszystkich oddziałuje. Ale intensywnie doświad- czana współczesność i to wszystko, co dzieje się poza horyzontem tradycji i poza samą filozofią kieruje naszą uwagę także na zmiany, jakie się w niej dokonują. Co dzięki temu zachowa, a co zmieni ze swej tra- dycji, z czym ją to skonfrontuje, na jakie próby intelektualne i praktycz- ne wystawi, jak bardzo ją przy tym odmieni? Nauka, polityka, religia, sztuka, kultura masowa – wszystkie te dziedziny współokreślają sens i znaczenie tematyki epistemologicznej, ontologicznej, aksjologicznej czy antropologicznej. Filozofia współcześnie jest w trakcie różnorod- nych zmian, które zasługują na uwagę, a także twórcze współuczestni- czenie. filozofia przyrody współcześnie redakcja Mariola Kuszyk-Bytniewska Andrzej Łukasik Kraków Publikacja dofinansowana przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie © Copyright by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2010 ISBN 97883-242-1437-2 TAiWPN UNIVERSITAS Projekt okładki i stron tytułowych Ewa Gray www.universitas.com.pl Andrzej Łukasik WPROWADZENIE Kto nie poznał gruntownie natury świata, lecz za- dowala się domysłami mitologicznymi, nie potrafi się uwolnić od strachu w sprawach największej wagi życiowej. A zatem bez znajomości filozofii przyrody nie można osiągnąć prawdziwej rozkoszy. Na nic się nie zda zapewnienie sobie bezpieczeństwa wobec lu- dzi, jeśli zjawiska zachodzące tam w górze i pod zie- mią, i w nieskończonym wszechświecie wzbudza- ją w nas trwogę. Epikur1 Na niniejszy tom składają się wybrane referaty wygłoszone pod- czas ogólnopolskiej konferencji naukowej z udziałem gości zagra- nicznych Filozofia przyrody współcześnie, która odbyła się w dniach 17–18 kwietnia 2008 roku w Instytucie Filozofii UMCS w Lublinie. Konferencja zorganizowana została przez Zakład Ontologii i Teo- rii Poznania Instytutu Filozofii UMCS oraz Lubelski Oddział Pol- skiego Towarzystwa Filozoficznego. Była to druga (po Epistemologia współcześnie, Lublin, 7–8 listopada 2005) konferencja z cyklu zaini- cjowanego przez Instytut Filozofii UMCS. Jej celem było przedy- skutowanie aktualnych zagadnień współczesnej filozofii przyrody oraz jej statusu i relacji do nauk przyrodniczych. Filozofia przyrody niewątpliwie jest najstarszą dyscypliną filo- zoficzną. Początek filozofii w ogóle, datowany na przełom VII i VI 1 Epikur, Główne myśli, w: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, tłum. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski, PWN, Warszawa 1984, X, 143. 6 Andr zej Łuk asik w. p.n.e., zbiega się bowiem z początkiem filozofii przyrody. Pierwsi filozofowie – Tales i jego następcy (Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit, Pitagoras, Parmenides, Empedokles, Anaksagoras, Leukip- pos i Demokryt) – przedmiotem swych rozważań uczynili przyrodę, dlatego też nazywani są filozofami przyrody lub fizykami (gr. phy- sis – przyroda). Podstawowe zagadnienie, którym się zajęli, doty- czyło początku i zasady rzeczy (gr. arché – początek, zasada – termin wprowadzony przez Anaksymandra). W zagadnieniu tym (zwanym problemem elementarności) chodzi o to, jaki jest najbardziej podsta- wowy rodzaj materii, z którego składają się wszystkie rzeczy w przy- rodzie. Dyskutowano kwestie, czy jest jeden rodzaj podstawowego tworzywa, czy też jest ich wiele, czy materia jest ciągła i podzielna w nieskończoność, czy też istnieją ostateczne jej składniki. Wiąza- no je z zagadnieniem natury czasu i przestrzeni (w szczególności dyskutowano na temat skończoności i nieskończoności przestrzeni oraz istnienia próżni), charakterem zmian, jakim podlegają procesy przyrody (czy każde zjawisko ma swoją przyczynę i wszystko dzieje się wskutek konieczności, czy też jest miejsce w świecie na przypa- dek, czy świat jest urządzony celowo), stawiano problem, czy świat istnieje odwiecznie, a jeśli nie, to w jaki sposób powstał, czy istnie- je tylko jeden świat, czy jest ich wiele. Od starożytności aż do wieku XVII przyrodoznawstwo nie było wyodrębnione z filozofii. Filozofowie przyrody formułowali swoje koncepcje na podstawie bezpośredniego doświadczenia zmysłowego, opierając się zwykle na pewnych założeniach o charakterze metafi- zycznym. Chociaż w spekulacjach tych osiągnięto wiele interesują- cych rezultatów (z perspektywy nauki współczesnej do najwartoś- ciowszych należy niewątpliwie atomizm Leukipposa i Demokryta, rozwinięty potem przez Epikura i Lukrecjusza), to jednak koncep- cje te w niewielkim tylko stopniu (o ile w ogóle) były podatne na weryfikację empiryczną. W wieku XVII nastąpił proces wyodrębniania się z filozofii no- wożytnego przyrodoznawstwa, do czego przyczyniły się między in- nymi rewolucyjne prace Kopernika, Galileusza i Newtona. Zmianie uległ preferowany model poznania przyrody z kontemplatywnego (Arystoteles) na eksperymentalny (Bacon). Doświadczenie, eks- peryment i matematyczny opis zjawisk okazały się niezwykle sku- Wprowadzenie 7 tecznym sposobem poznania i opanowania przyrody. Nauki przy- rodnicze wypracowały własne metody, stopniowo ukształtował się paradygmat fizyki, chemii, biologii i innych nauk przyrodniczych jako samodzielnych dyscyplin empirycznych. W wieku XX również kosmologia uzyskała status dyscypliny empirycznej. Wiele zagad- nień, które rozważano w ramach filozofii przyrody, stało się przed- miotem badań nauk przyrodniczych. Filozofia przyrody nie zosta- ła jednak wyeliminowana przez rozwój nauk, ponieważ podejmuje kwestie najogólniejsze, wykraczające poza przedmiot badań poszcze- gólnych dyscyplin i właściwe im metody, oraz dąży do wypracowa- nia ogólnego obrazu świata jako całości. Poza tradycyjnymi proble- mami filozoficznymi podejmuje także zagadnienia nowe, ponieważ fundamentalne teorie współczesnego przyrodoznawstwa są źródłem nowych problemów o charakterze filozoficznym. Obraz współczesnej filozofii przyrody jest jednak wysoce nie- jednolity. W odróżnieniu od nauk przyrodniczych, w których ucze- ni, przynajmniej w okresie tzw. nauki normalnej, pracują w ramach dobrze określonych paradygmatów, filozofię przyrody (jak również filozofię w ogóle) charakteryzuje wielość współistniejących ze sobą koncepcji, w ramach których różnie pojmuje się jej cel, przedmiot i metodę badań. Charakterystyczną cechą filozofii, odróżniającą ją od nauk przyrodniczych, jest również ciągle podejmowana reflek- sja nad własnymi podstawami. Nie sposób dziś uprawiać filozofii przyrody niezależnie od nauk przyrodniczych, ponieważ prowadziłoby to do prób wypracowa- nia całościowego obrazu świata jedynie na podstawie potocznych intuicji lub przestarzałej wiedzy o świecie. Jednakże w zależności od przyjmowanej koncepcji filozofii przyrody jej stosunek do nauk przyrodniczych bywa pojmowany rozmaicie. Współcześnie obecne są zarówno tendencje scjentystyczne, podporządkowujące filozofię przyrody naukom przyrodniczym, jak również koncepcje bronią- ce pewnej autonomii filozofii przyrody. Wybór określonej koncep- cji filozofii przyrody determinuje oczywiście jej przedmiot badań, a zatem również podejmowaną w jej ramach problematykę oraz sto- sowane metody. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest, między in- nymi, ogromne zróżnicowanie tematyczne tekstów w ramach ni- niejszego zbioru. 8 Andr zej Łuk asik W części pierwszej niniejszego zbioru, zatytułowanej Zagadnie- nia statusu filozofii przyrody, jej relacji do nauk przyrodniczych i metafi- zyki, znajdują się teksty dotyczące szeroko pojmowanej problema- tyki metafilozoficznej. Głównym tematem analiz podejmowanych przez poszczególnych autorów są zagadnienia relacji między filo- zofią przyrody a naukami przyrodniczymi i techniką z jednej stro- ny, oraz pozostałymi dyscyplinami filozoficznymi, w szczególności zaś metafizyką (ontologią) – z drugiej. Zbiór otwiera artykuł Anny Latawiec W poszukiwaniu obrazu współczesnej filozofii przyrody. Autorka analizuje czynniki kształtu- jące współczesną filozofię przyrody, do podstawowych zaliczając: przyjmowaną koncepcję filozofii przyrody (artykuł zawiera zwię- zły przegląd podstawowych koncepcji), przedmiot badań i metody jej uprawiania. Autorka wskazuje również na wspomnianą już nie- jednolitość koncepcyjną i metodologiczną, interdyscyplinarny cha- rakter oraz dynamiczność rozwojową filozofii przyrody. Ta ostatnia wynika z jej wielorakich związków z rozwijającą się nauką i techniką. Na tle powyższych analiz zaproponowana zostaje pewna koncepcja, zwana przez Autorkę systemową koncepcją filozofii przyrody. Jak już wspomniano, w ramach większości współczesnych kon- cepcji ściśle wiąże się filozofię przyrody z naukami przyrodniczymi. Ponieważ w ramach tradycyjnych koncepcji przedmiot badań filo- zofii przyrody jest taki sam, jak przedmiot badań nauk przyrodni- czych (choć filozofia i nauki stosują różne metody), wyników nauk przyrodniczych nie sposób ignorować. Jednak ścisłe powiązanie fi- lozofii przyrody z naukami przyrodniczymi może prowadzić do przekształcenia się filozofii przyrody jedynie w filozofię przyrodo- znawstwa, czyli w filozoficzną refleksję nad metodami i wynikami nauk przyrodniczych. Powstaje zatem problem: czy filozofia przy- rody powinna zajmować się wyłącznie tymi zagadnieniami, które pojawiają się na gruncie poszczególnych nauk (fizyki, chemii, biolo- gii, kosmologii i na styku tych dyscyplin), czy też może mieć włas- ny, autonomiczny wobec nauk przyrodniczych obszar badawczy? Anna Lemańska w artykule Filozofia przyrody czy przyrodoznawstwa? poddaje analizie i ocenie koncepcje filozofii przyrody ściśle wiążą- ce ją z naukami przyrodniczymi. Autorka twierdzi, że ograniczenie refleksji filozoficznej wyłącznie do rezultatów nauk przyrodniczych Wprowadzenie 9 jest zbytnim zawężeniem jej przedmiotu badań, oraz broni koncepcji autonomicznej filozofii przyrody. By uniknąć nieporozumień, nale- ży podkreślić, że autonomia nie oznacza tu w żadnym wypadku se- parowania filozofii przyrody od nauk przyrodniczych i ignorowania ich rezultatów. Oczywiście, proponowane przez filozofa rozwiąza- nia nie mogą być niezgodne z dobrze potwierdzonymi wynikami nauk przyrodniczych. Rzecz raczej w tym, by w filozofii przyrody zachować odrębną perspektywę badawczą, stawiać pytania par ex- cellence filozoficzne, dotyczące – zdaniem Autorki – istoty rzeczywi- stości fizycznej i jej znaczenia dla człowieka, nie poprzestawać tylko na poziomie teorii przyrodniczych, a w poszukiwaniu całościowego obrazu świata uwzględniać zarówno rezultaty nauk przyrodniczych, jak również poznanie potoczne i intuicję intelektualną. Warto przypomnieć, że zagadnienie relacji między filozofią przy- rody, naukami przyrodniczymi i metafizyką rozważali również polscy filozofowie. Maciej Dombrowski w artykule Filozofia przyrody w uję- ciu Bolesława Józefa Gaweckiego – pytanie o aktualność programu doko- nuje rekonstrukcji koncepcji filozofii przyrody Gaweckiego i podej- muje próbę ukazania aktualności koncepcji polskiego filozofa. Jest to również koncepcja autonomicznej filozofii przyrody, w odróżnieniu od przeważających dziś modeli uprawiania tej dyscypliny filozoficz- nej jako filozofii w kontekście nauki czy nawet filozofii w nauce. Po- dobnie jak w ujęciu Lemańskiej, zdaniem Dombrowskiego autono- mia filozofii przyrody nie oznacza dystansowania się od rezultatów nauk przyrodniczych, jak proponowali niegdyś na przykład Hegel czy Schelling, ani też zamknięcia się filozofii na dialog z nauką. Z drugiej strony, pogląd przenoszący filozofię przyrody do samej nauki uzna- wany jest za zbyt skrajny. Jest to zatem propozycja filozofii przyrody jako złotego środka między skrajnościami – filozofia i nauka mają ze sobą współistnieć, dopełniając się wzajemnie. Z koncepcjami broniącymi tak czy inaczej pojmowanej autono- mii filozofii przyrody kontrastuje koncepcja filozofii przyrody jako „filozofii w nauce”2. Jej celem jest, jak rzecz ujmuje Michał Heller, 2 Przykładem takiego ujęcia jest praca: M. Heller, T. Pabjan, Elementy filozofii przyrody, Biblos, Tarnów 2007. Por. także M. Heller, Filozofia i wszechświat. Wybór pism, Universitas, Kraków 2006, s. 5–33. 10 Andr zej Łuk asik „tropienie i analizowanie tradycyjnie filozoficznych wątków uwikła- nych w teorie nauk empirycznych”3. W rozumieniu zwolenników tej koncepcji filozofia w nauce ma stanowić współczesny odpowied- nik tradycyjnej filozofii przyrody. Punktem wyjścia dla rozważań filozoficznych są w tym przypadku odpowiednie teorie naukowe, w które – jak się twierdzi – uwikłane są pewne problemy filozoficz- ne. Uczony, analizując te zagadnienia, zmuszony jest często do wy- kraczania poza standardowe narzędzia tychże nauk – staje się więc również filozofem, co znaczy, że sama nauka może być także trak- towana jako filozofia przyrody4. Zwykle przyjmuje się, że najbardziej podstawową nauką przy- rodniczą jest fizyka, ponieważ bada ona najbardziej fundamentalne, najogólniejsze i najgłębsze własności przyrody. Niezależnie od tego, że w polu zainteresowań innych nauk przyrodniczych (np. chemii, biologii) znajdują się własności przyrody nieredukowalne do bada- nych przez fizykę, takie własności, jak masa, energia czy lokalizacja czasoprzestrzenna, przysługują obiektom na wszystkich poziomach organizacji materii. Również prawidłowości badane przez fizykę (niezależnie od tego, że na wyższych poziomach organizacji mate- rii obowiązują również prawidłowości nieredukowalne do badanych przez fizykę) mają znaczenie uniwersalne. Podobnie, obiekty badane przez chemię czy biologię istnieją w czasie i przestrzeni, lecz struk- tura samego czasu i przestrzeni jest przedmiotem badań fizyki. Mar- cin Szymajda w artykule Fizyka a filozofia przyrody stawia śmiałą tezę, że rozumianą w odpowiedni sposób fizykę można uważać za pew- ną odmianę filozofii przyrody. Autor argumentuje, że współczesne nauki przyrodnicze zawierają treści charakterystyczne dla spekula- tywnej metafizyki w tym sensie, że zarówno idee filozoficzne mają wpływ na uprawianie fizyki przez uczonych (co przejawia się na przykład w doborze formalizmu matematycznego teorii), jak rów- nież idee filozoficzne obecne są w treści odnośnych teorii fizycz- nych (a przynajmniej w interpretacji tych teorii). Reprezentatyw- nym przykładem jest tu spór Alberta Einsteina z Nielsem Bohrem, dotyczący interpretacji mechaniki kwantowej. Autor argumentuje, 3 M. Heller, Filozofia..., dz. cyt., s. 30. 4 Tamże, s. 31. Wprowadzenie 11 że zwolennicy Bohra głosili ostateczny charakter kopenhaskiej in- terpretacji mechaniki kwantowej, ponieważ znaleźli w zinterpreto- wanej w ten sposób mechanice kwantowej wyraz swoich poglądów i intuicji filozoficznych dotyczących natury rzeczywistości fizycz- nej, przeciwnicy zaś podważali ostateczność i zupełność teorii, gdyż sprzeciwiała się ich poglądom filozoficznym. Część pierwszą zamyka tekst Teresy Grabińskiej Wyjaśnienie pew- nych nieporozumień w filozofii przyrody. Autorka utrzymuje, że filo- zofowie przyrody zbyt często uwzględniają osiągnięcia współczes- nej nauki, korzystają z prac o charakterze popularnonaukowym lub metanaukowym, które określa mianem „wiedzy naukowej z drugiej ręki”, co często uniemożliwia właściwą recepcję wiedzy przyrodni- czej w dyskusjach z zakresu filozofii przyrody. W części drugiej Filozoficzne zagadnienia nauk przyrodniczych znaj- dują się artykuły poruszające różne zagadnienia teorii współczesne- go przyrodoznawstwa – fizyki, chemii, kosmologii i biologii – oraz matematyki. Filozof przyrody, który w swoich rozważaniach respektuje rezul- taty nauk przyrodniczych (a ci, jak już wspomniano, stanowią współ- cześnie znakomitą większość), zmuszony jest do zajęcia stanowiska w sporze między realistyczną a antyrealistyczną koncepcją nauk przy- rodniczych. W dwudziestowiecznej filozofii nauki znaczną popu- larność zdobyła koncepcja rewolucji naukowych Thomasa Kuhna. Zgodnie z nią rozwój nauki nie ma charakteru kumulatywnego, lecz dokonuje się w sposób nieciągły – okresy nauki normalnej, w któ- rych uczeni pracują w ramach ustalonego paradygmatu i skupiają się na rozwiązywaniu dobrze określonych problemów szczegółowych, przedzielone są rewolucjami naukowymi, w rezultacie których sfor- mułowany zostaje nowy paradygmat, niewspółmierny z poprzednim. Żaden paradygmat nie może nigdy być ostatecznym, niedającym się zastąpić opisem i interpretacją badanych zjawisk. Zatem właści- wie każda teoria naukowa po okresie rozwoju i sukcesów dochodzi do granic swoich możliwości poznawczych, napotyka na anomalie, z którymi już nie potrafi sobie poradzić, i w rezultacie musi zostać zastąpiona inną teorią. Utrwaliło się również przekonanie, że moż- liwych jest wiele alternatywnych teorii tych samych rodzajów zja- wisk i w związku z tym aktualny obraz przyrody, który przedstawiają 12 Andr zej Łuk asik nauki przyrodnicze, jest po prostu jednym z wielu (może nawet nieskończenie wielu) możliwych. Koncepcja ta wspiera niewątpli- wie antyrealistyczną interpretację teorii przyrodniczych. Oczywiście trudno byłoby dziś utrzymywać, że nauki przyrod- nicze po prostu opisują rzeczywistość taką, jaka ona jest sama w so- bie, całkowicie niezależnie od podmiotu poznającego. Nie znaczy to jednak, że nie można bronić realistycznej koncepcji przyrodo- znawstwa. Można to czynić na przykład przez osłabienie przekona- nia o konwencjonalnym charakterze obrazu świata proponowanego aktualnie przez najważniejsze teorie fizyki. Taki sposób argumenta- cji przyjął Michał Tempczyk w artykule Stabilność fizycznego obrazu świata. Wskazuje on, że schemat zaproponowany przez Kuhna do- brze stosuje się do fizyki początków dwudziestego wieku, kiedy to przekonanie o ostatecznym charakterze mechaniki klasycznej zostało zakwestionowane przez teorie względności i mechanikę kwantową. Również współczesna teoria cząstek elementarnych czy kosmolo- gia dalekie są od stanu dojrzałości. Pomimo wielu sukcesów są wy- soce fragmentaryczne i niezadowalające. Zapewne w tych dziedzi- nach czeka nas rewolucja naukowa, która może przynieść radykalne zmiany w naszym obrazie materii na poziomie podstawowym. Jed- nakże wiele dojrzałych teorii naukowych, takich jak fizyka atomowa, teoria ciała stałego, termodynamika, elektrodynamika czy mechani- ka kwantowa, niezmiernie precyzyjnie opisuje własności świata i po- zwala na bardzo skuteczne zastosowania praktyczne. W ramach tych teorii nie występują trudności w opisie badanych zjawisk i nic nie wskazuje na to, że trudności takie pojawią się w przyszłości. Ewen- tualne (i dość prawdopodobne) rewolucje naukowe w dziedzinie fizyki cząstek elementarnych czy kosmologii, chociaż miałyby nie- wątpliwie wielki wpływ na nasze rozumienie podstawowych praw przyrody, wywarłyby zapewne jedynie niewielki wpływ na teorie pośrednich szczebli budowy materii, takich jak na przykład fizyka atomowa czy teoria ciała stałego. Autor argumentuje, wbrew anty- realistom, że naukowy obraz materii jest w dużej mierze ustalony i jednoznaczny, a prawdopodobieństwo dokonania rewolucyjnych zmian w wielu dojrzałych teoriach współczesnej fizyki jest równie niewielkie, jak w przypadku teorii mocno związanych z codziennym poznaniem, takich jak na przykład fizjologia zwierząt, anatomia czy Wprowadzenie 13 geografia. Stabilność naukowego obrazu świata jest, zdaniem Auto- ra, mocnym argumentem na rzecz realizmu naukowego. Powyższa argumentacja przemawiająca za realizmem oparta jest przede wszystkim na analizie teorii współczesnej fizyki. Czy jed- nak można ją stosować również do chemii? Paweł Zejdler w arty- kule Co, w jakim celu i w jaki sposób badają chemicy? Współczesne kon- trowersje wokół przedmiotu i specyfiki metodologicznej praktyki badawczej chemii broni stanowiska, że podstawowym celem chemii jest nie tyle cel czysto poznawczy, to znaczy odkrywanie faktów chemicznych i formułowanie możliwie najogólniejszych teorii, ile praktyczny – analiza i synteza nowych substancji chemicznych. Autor, opierając się na badaniach naukometrycznych, wskazuje na specyfikę meto- dologiczną i autonomię chemii jako nauki laboratoryjnej. Oznacza to, że praktyki laboratoryjnej, która jest podstawowym typem prak- tyki badawczej tej dyscypliny, nie można traktować jako działalno- ści ściśle podporządkowanej teorii, w której funkcja eksperymen- tu sprowadzałaby się przede wszystkim do ustalenia faktów, które byłyby podstawą formułowania i sprawdzenia teorii chemicznych. Mikroskopowe teorie budowy cząsteczek chemicznych są oczywi- ście istotne dla zrozumienia przemian chemicznych, jednak są ści- śle podporządkowane celom praktycznym. Do określenia przebiegu większości przemian chemicznych stosuje się prawa fenomenolo- giczne, zawierające uzyskane z doświadczenia parametry, a praw tych nie da się dedukcyjnie wyprowadzić z podstawowej teorii dotyczącej mikroskopowej budowy materii (mechaniki kwantowej). Podobnie nie można dedukcyjnie wyprowadzić z mechaniki kwantowej pew- nych specyficznych konstruktów teoretycznych chemii, takich jak na przykład orbitale molekularne. Chemia jest w tym ujęciu defi- niowana jako „nauka makroskopowa o substancjach i ich przemia- nach”, natomiast idea redukcji chemii do fizyki to – zdaniem Auto- ra – jedynie „przesąd dwudziestowiecznej filozofii nauki”. Kontrowersje między realizmem a antyrealizmem dotyczą rów- nież – już od kilkudziesięciu lat – interpretacji mechaniki kwanto- wej. Mechanika kwantowa jest podstawową teorią opisującą ele- mentarne składniki materii. Ze względu na elegancję formalizmu matematycznego i znakomitą zgodność przewidywań teoretycz- nych z rezultatami eksperymentów uznawana jest za najdoskonalszą 14 Andr zej Łuk asik z dotychczas sformułowanych teorii. Nikt nie kwestionuje em- pirycznej adekwatności mechaniki kwantowej. Jednak radykalne zmiany i trudności pojęciowe, jakie wprowadziła, ukazując aspekty mikroświata tak paradoksalne i niezgodne z naszymi intuicyjnymi przekonaniami ukształtowanymi na podstawie świata makroskopo- wego, sprawiły, że uczeni nie dysponują (jak dotąd) jasnym obrazem elementarnych składników materii. Prosty ontologiczny model świa- ta klasycznego atomizmu okazał się całkowicie nieadekwatny w sto- sunku do mikroświata, lecz nie jest jasne, czym go zastąpić. Kopenhaska interpretacja mechaniki kwantowej sformułowana przez Nielsa Bohra i Wernera Heisenberga ma charakter antyreali- styczny. Zgodnie z nią mechanika kwantowa jest jedynie schema- tem matematycznym, pozwalającym na przewidywanie prawdopo- dobieństw rezultatów pomiarów wielkości fizycznych mierzalnych (obserwabli), i nie daje podstaw do sformułowania ontologiczne- go modelu świata na poziomie elementarnych składników mate- rii. Pogląd ten prowadzi do wniosku, że mikroświat na zawsze po- zostanie dla nas niewyobrażalny, ponieważ nasza wiedza o świecie wyrażana jest w schemacie pojęciowym fizyki klasycznej. Schemat ten może być stosowany do opisu rezultatów obserwacji (pomia- rów), ale nie do opisu tego, co się dzieje pomiędzy jednym pomia- rem a drugim. Spór między realizmem a antyrealizmem na gruncie interpre- tacji mechaniki kwantowej przybiera specyficzną formę, gdy roz- ważamy zagadnienie pomiaru kwantowomechanicznego. Zgodnie z mechaniką klasyczną wszystkie obiekty fizyczne mają pewne pa- rametry dynamiczne (takie jak położenie, pęd czy energia), całko- wicie niezależnie od tego, czy zostaną one zaobserwowane (zmie- rzone), czy też nie. Jeżeli wykonamy pomiar pewnej wielkości fizycznej i otrzymamy określoną jej wartość, to możemy wno- sić, że dana wartość tej wielkości fizycznej przysługiwała obiek- towi również przed wykonaniem pomiaru. W mechanice kwan- towej sytuacja jest całkowicie odmienna. Zgodnie z obowiązującą w niej zasadą superpozycji stanów przed wykonaniem pomiaru danej wielkości fizycznej obiekt kwantowomechaniczny nie po- siada jej ustalonej wartości, lecz znajduje się w stanie opisanym jako kombinacja liniowa wszystkich możliwości (na przykład róż- Wprowadzenie 15 nych położeń czy pędów cząstki elementarnej, takiej jak elektron). W rezultacie pomiaru następuje nieciągła i indeterministyczna re- dukcja tej superpozycji do jednej wartości, będącej wynikiem po- miaru. Rezultatu pomiaru nie możemy już interpretować tak jak w mechanice klasycznej, a mianowicie zakładać, że pomiar ujawnia stan obiektu, w którym znajdował się on przed pomiarem. Rezul- tat pomiaru ujawnia raczej reakcję badanego obiektu na oddziały- wanie przyrządu pomiarowego, a nie jego stan niezależny od tego oddziaływania. Czy zatem powinniśmy uznać, że realne są jedy- nie własności uzyskane w rezultacie pomiaru, czy też same stany obiektów kwantowomechanicznych można potraktować jako re- alne, choć niemierzalne? Kwestie te rozważa szczegółowo Woj- ciech P. Grygiel w artykule The quantum world – real but not mea- surable (Świat kwantowy – realny, ale niemierzalny). Problem realizmu dotyczy także zagadnienia sposobu istnie- nia przedmiotów matematyki. Już pitagorejczycy, którzy dokona- li wielkich osiągnięć w dziedzinie matematyki (m.in. twierdzenie Pitagorasa, odkrycie wielkości niewymiernych), wysunęli przypusz- czenie, że stosunki liczbowe odgrywają podstawową rolę w budowie wszechświata, a poznać świat to znaczy poznać panujące w nim pra- widłowości matematyczne. Idea ta wywarła wielki wpływ na Platona, który w dialogu Timajos postawił hipotezę, że własności żywiołów (ziemi, wody, powietrza i ognia, które w większości koncepcji sta- rożytnych uznawano za podstawowe elementy, z jakich składają się wszystkie rzeczy w przyrodzie) zdeterminowane są geometrycznymi własnościami wielościanów foremnych (zwanych obecnie bryłami Platońskimi), z których zbudowane są ich cząsteczki – odpowienio sześcianu, dwudziestościanu, ośmiościanu i czworościanu. Faktem jest, że pierwsze próby przyporządkowania struktur matematycz- nych obiektom świata realnego miały charakter całkowicie arbitralny, a na skuteczne zastosowanie matematyki do opisu przyrody (prze- de wszystkim do opisu ruchu) trzeba było czekać aż do wieku XVII. Galileusz i Newton wyznaczyli nowy cel filozofii przyrody – mate- matyczny opis zjawisk, bez „wymyślania hipotez” na temat ich przy- czyn. Sformułowany przez Newtona (i niezależnie przez Leibniza) rachunek różniczkowy i całkowy stał się niezwykle potężnym na- rzędziem matematycznego modelowania zjawisk przyrody. 16 Andr zej Łuk asik Pytanie filozoficzne brzmi: dlaczego przyroda jest matematyczna, czyli efektywnie poznawalna za pomocą matematyki? Jak to możli- we – jak rzecz ujął Einstein – aby matematyka, będąca przecież pro- duktem ludzkiego myślenia, niezależnym od wszelkiego doświadcze- nia, tak doskonale pasowała do przedmiotów rzeczywistości?”5 Wielu uczonych wyrażało swoje zdumienie „niepojętą skutecznością mate- matyki w naukach przyrodniczych” (Wigner). Co więcej, równie zdu- miewający jest fakt, że zjawiska przyrody można modelować stosun- kowo prostymi strukturami matematycznymi, to znaczy takimi, które nie są zasadniczo niedostępne umysłowi ludzkiemu, co Einstein wy- raził w znanym powiedzeniu „Bóg jest wyrafinowany, ale nie jest per- fidny”. Czy jednak matematyka jest jedynie narzędziem, a matema- tyczność jest jedynie cechą naukowej metody, czy też sama przyroda jest w jakimś sensie matematyczna? Czy struktury matematyczne są rzeczywiście całkowicie swobodnymi konstrukcjami ludzkiego umy- słu (konstruktywizm), czy też istnieją obiektywnie, to znaczy nieza- leżnie od jakiegokolwiek umysłu podmiotu poznającego (realizm)? Różne płaszczyzny sporu konstruktywizmu z realizmem w dyskusji na temat statusu matematyki są przedmiotem rozważań Elżbiety Ka- łuszyńskiej w artykule Język a rzeczywistość. Performatywna funkcja języ- ka. Autorka argumentuje na rzecz stanowiska, które określa mianem arystotelizmu. Zgodnie z nim „przedmiotem matematyki jest rzeczy- wistość”, co znaczy, że uprawianie matematyki nie polega ani na pe- netracji platońskiego świata idei, ani na tworzeniu dowolnych kon- strukcji pojęciowych, ale na poszukiwaniu arystotelesowskiej formy w rzeczach, czyli struktury świata fizycznego. Oczywiście każda nauka przyrodnicza ma pewne cechy specy- ficzne. Specyficzny charakter kosmologii polega przede wszystkim na tym, że przedmiotem jej badań jest pojedynczy obiekt – Wszech- świat. Fakt ten powoduje pewne osobliwości metodologiczne tej dyscypliny. Kosmolog ma w takiej sytuacji do wyboru dwie me- tody badań – ekstrapolacyjną (indukcjonistyczną) lub dedukcyjną. W przypadku pierwszym zakłada się czasoprzestrzenną jednorodność praw przyrody i dokonuje się ich ekstrapolacji na cały Wszechświat. 5 A. Einstein, Geometria a doświadczenie, tłum. K. Napiórkowski, w: S. Butryn (red.), Albert Einstein. Pisma filozoficzne, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 1999, s. 51. Wprowadzenie 17 Jest to oczywiście bardzo silne założenie, ponieważ zjawiska fizycz- ne badane są jedynie w ziemskich laboratoriach i (współcześnie jedynie w niewielkim zakresie) w przestrzeni kosmicznej blisko Ziemi. W przypadku drugim przyjmuje się pewne postulaty doty- czące globalnych własności Wszechświata, a własności lokalnych oddziaływań traktuje się jako konsekwencje praw ogólnych. Oczy- wiście postulaty te formułowane są na podstawie znanych praw empi- rycznych. Przykładem pierwszego typu kosmologii jest kosmologia relatywistyczna i neonewtonowska, przykładem typu drugiego – kos- mologia Milne’a i teoria stanu stacjonarnego (Bondi, Gold). We współczesnej kosmologii koncepcja ekstrapolacyjna wygrała ry- walizację z koncepcją dedukcyjną. Dlaczego tak się stało? Epistemiczne i pozaepistemiczne uwarunkowania tego faktu są przedmiotem ana- liz Dariusza Dąbka w artykule Dlaczego kosmologia dedukcyjna przegra- ła rywalizację z kosmologią ekstrapolacyjną? Poza historyczną prezentacją problemów kosmologii relatywistycznej (zapoczątkowanej zastoso- waniem w 1917 roku przez Einsteina ogólnej teorii względności do badania struktury Wszechświata), kinematycznej teorii względności Milne’a, neonewtonowskiej, stanu stacjonarnego, teorii Eddingto- na, Diraca i Jordana artykuł zawiera również analizę przyczyn (także w warstwie aksjologicznej) sukcesu strategii ekstrapolacyjnej. Autor zwraca uwagę na wieloaspektowy charakter kryteriów wyboru teorii naukowych – formalno-matematyczny, filozoficzny, światopoglądo- wy, społeczny i religijny – oraz rolę założeń filozoficznych w ocenie i akceptacji teorii naukowych przez uczonych. Nawet bardzo specjalistyczne odkrycia we współczesnej kosmo- logii mogą mieć duże znaczenie dla filozofii przyrody. Przykładem takiej sytuacji jest najpierw teoretyczne odkrycie, a następnie do- świadczalne potwierdzenie (1951) istnienia promieniowania neu- tralnego wodoru, czyli linii wodoru o długości 21 cm, co odpowia- da częstotliwości 1,42 GHz. Promieniowanie to wykorzystuje się we współczesnej kosmologii między innymi do badania struktury i dy- namiki naszej galaktyki, badania wielkoskalowej struktury wszech- świata, supermasywnych czarnych dziur i procesów tworzenia się galaktyk. Odkrycie to znajduje również zastosowanie w programie poszukiwania pozaziemskiej inteligencji, gdzie podstawową metodą jest nasłuch sygnałów radiowych, które mogą pochodzić od obcych 18 Andr zej Łuk asik cywilizacji. Na tym aspekcie odkrycia promieniowania neutralnego wodoru koncentruje się Zenon Roskal w artykule Odkrycie promie- niowania neutralnego wodoru w perspektywie kosmofilozofii. Nie dysponujemy wprawdzie, jak dotąd, wiarygodnymi teoriami pozwalającymi na oszacowanie prawdopodobieństwa istnienia we Wszechświecie planet podobnych do Ziemi, a tym bardziej prawdo- podobieństwa powstania na nich życia i jego ewolucji aż do fazy cywi- lizacji technicznej posługującej się falami radiowymi w celu komuni- kacji, jednakże radioastronomowie uważają, że gdyby takie cywilizacje istniały, to promieniowanie neutralnego wodoru powinno być wyko- rzystywane do komunikacji, ponieważ leży ono w zakresie częstości (1,42 GHz – 1,64 GHz), które są w stosunkowo niewielkim stopniu tłumione przez atmosferę ziemską. Stąd wynika doniosłość odkrycia linii wodoru o długości 21 cm dla programu CETI-SETI. Współczesna biologia w stopniu nie mniejszym niż fizyka, che- mia czy kosmologia dostarcza materiału do pasjonujących rozwa- żań z dziedziny filozofii przyrody. W szczególności teoria ewolucji Darwina postawiła na nowo pytanie „kim jest człowiek?” Niewąt- pliwie szczególne znaczenie (nie tylko dla filozofii teoretycznej, ale również dla etyki, prawa czy medycyny) ma współcześnie wypra- cowanie takiego pojęcia osoby ludzkiej, co do którego zgodziliby się zarówno ludzie wierzący, jak i niewierzący, i to nie tylko przed- stawiciele nauki. Ludwik Kostro i Magdalena Gajewska w artykule Nowa antropolo- gia rodząca się w Kościele katolickim w kontekście osiągnięć nauki analizują nowy nurt w antropologii chrześcijańskiej, który opierając się na fak- tach ustalonych przez embriologię i antropologię naukową i jedno- cześnie posługując się tzw. antropologią biblijną, głosi, że nie tylko strona cielesna człowieka, ale również jego strona psychiczna wyło- niła się na drodze ewolucji ze świata zwierzęcego. Autorzy wskazu- ją, że pojęcie nieśmiertelnej z natury duszy, która może istnieć na- wet po śmierci ciała, jest pochodzenia helleńskiego i jako takie nie występuje w Biblii hebrajskiej. Pojęcie to przeniknęło do chrześ- cijaństwa dopiero w III i IV wieku. Zgodnie z najbardziej rozpo- wszechnioną w Kościele katolickim antropologią tomistyczną du- sza człowieka jest stwarzana przez Boga w momencie poczęcia, jest ponadto z natury swej nieśmiertelna. Autorzy artykułu twierdzą Wprowadzenie 19 jednak, że pogląd taki jest nie do utrzymania w świetle współczes- nej embriologii, która wymaga uznania istnienia przedosobowego stadium w embrionalno-płodowym rozwoju człowieka. Pozostaje zatem próba określenia podstawowych cech osoby ludzkiej, które byłyby zgodne z danymi nauki, a ponadto możliwe do zaakceptowa- nia zarówno przez wierzących (oczywiście przedstawicieli różnych religii), jak i niewierzących, ludzi nauki, lekarzy czy polityków. Za podstawowe cechy konstytuujące pojęcie osoby ludzkiej autorzy ar- tykułu proponują uznać niepodzielność, niestapialność, odróżnial- ność od innych bytów oraz posiadanie genotypu ludzkiego. W uję- ciu autorów takie pojęcie osoby ludzkiej zgodne jest z osiągnięciami współczesnej nauki, a ponadto ma charakter ponadświatopoglądowy i umożliwia porozumienie między genetykami a Kościołem katoli- ckim co do „początków” osoby ludzkiej. Jest to teza zapewne kon- trowersyjna, przynajmniej z punktu widzenia orzeczeń doktrynal- nych Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Filozofowie przyrody od dawna stawiali również pytania dotyczą- ce prawdziwości naszego obrazu świata i granic poznania. Grzegorz Nowak w artykule Filozofia biologii jako konieczna część filozofii przy- rody zwraca uwagę między innymi na fakt, że chociaż wiedzę o ota- czającym nas świecie tworzymy na postawie wyników badań wszyst- kich nauk przyrodniczych, to jednak wiedzę o centralnym układzie nerwowym zawdzięczamy przede wszystkim biologii. Zatem odpo- wiedzi na pytania o prawdziwość i granice naszego poznania muszą przede wszystkim uwzględniać biologiczną wiedzę o naszym mózgu i jego strukturze, funkcjonowaniu oraz możliwościach. Prowadzi to do konieczności uświadomienia sobie pewnych ograniczeń poznaw- czych człowieka, wynikających z biologii naszego gatunku. Trzecia część pracy Wybrane zagadnienia filozofii przyrody jest zbio- rem tekstów dotyczących różnych zagadnień filozofii przyrody, takich jak kwestia istnienia przypadku i celowości w świecie, roz- różnienie na przedmioty naturalne i sztuczne, a także pewnych za- gadnień związanych z wpływem na współczesną filozofię przyrody technologii informatycznych, komputerowymi systemami odkryć naukowych oraz filozofią procesu. Jednym z najstarszych zagadnień filozofii przyrody jest zagadnie- nie związku przyczynowo-skutkowego i spór determinizmu z in- 20 Andr zej Łuk asik determinizmem. Czy każde zdarzenie ma przyczynę, czy też istnieją zdarzenia pozbawione przyczyn, czyli przypadkowe? Nad pojęcia- mi przypadku, konieczności i celowości zjawisk dyskutowano już w ramach starożytnych systemów filozofii przyrody. Kontrowersje związane z pojęciem przypadku pojawiły się na przykład w ramach filozofii atomistycznej – Demokryt twierdził, że nie ma w świecie zdarzeń przypadkowych, lecz „wszystko dzieje się wskutek koniecz- ności”, Epikur zaś wprowadził do filozofii przyrody pojęcie przy- padkowych odchyleń ruchu atomów, zwane parenklizą. Po sukcesach deterministycznej mechaniki Newtona zapanowa- ło wśród większości uczonych i filozofów przekonanie, że nie ma w przyrodzie zdarzeń przypadkowych. Laplace sądził nawet, że gdy- by istniał taki umysł (nazwany później demonem Laplace’a), któ- ry znałby prawa mechaniki i potrafiłby ustalić warunki początkowe układu (pędy i położenia) z dowolną dokładnością, mógłby prze- widzieć całą przyszłość wszechświata i odtworzyć całą przeszłość w najdrobniejszych szczegółach. Wprowadzono wprawdzie, naj- pierw w ekonomii i socjologii, potem w fizyce, prawa statystycz- ne, lecz nadawano im status praw wtórnych, których zastosowanie – jak sądzono – wynika ostatecznie z naszej niewiedzy o dynamice procesów podstawowych. Pogląd ten został zakwestionowany po sformułowaniu mechaniki kwantowej i jej kopenhaskiej interpre- tacji (Bohr, Heisenberg). Okazało się bowiem, że pewne zdarzenia w mikroświecie (np. rozpad atomu pierwiastka promieniotwórczego czy przeskok elektronu w atomie z jednej „orbity” na drugą) podle- gają jedynie prawom statystycznym, pozwalającym obliczyć praw- dopodobieństwo tego, że dane zdarzenie nastąpi w pewnym prze- dziale czasu. Indeterministyczny charakter mechaniki kwantowej wywołał krytykę ze strony wielu wybitnych uczonych, co Einstein wyraził w sławnym powiedzeniu „Bóg nie gra w kości”. Próbowa- no, co prawda, uratować klasyczny determinizm, poszukując „pa- rametrów ukrytych”, odpowiedzialnych za zajście danego zdarzenia (Bohm), lecz jak dotąd prace te nie zostały uwieńczone sukcesem. Teoria chaosu deterministycznego (dynamika nieliniowa) pokaza- ła zaś, że układy nieliniowe (tzn. takie, których dynamika opisywa- na jest nieliniowymi równaniami różniczkowymi) wykazują silną wrażliwość na warunki początkowe (efekt motyla). Ponieważ wa- Wprowadzenie 21 runki początkowe można zawsze ustalić jedynie ze skończoną do- kładnością, a w układach nieliniowych bardzo mały błąd w określe- niu warunków początkowych może prowadzić do bardzo dużych różnic w przewidywaniach przyszłego zachowania układu, to dy- namika takiego układu szybko staje się nieprzewidywalna pomimo deterministycznego charakteru prawidłowości. Samo pojęcie przypadku bywa jednak różnie rozumiane, w za- leżności od tego, czy przez zdarzenie przypadkowe rozumiemy takie zdarzenie, które nie ma przyczyny (lub przyczyna jego jest nam nie- znana), czy też takie zdarzenie, które nie jest rezultatem działania ce- lowego (lub nie potrafimy tego rozpoznać). Grzegorz Bugajak w ar- tykule Pojęcie przypadku i jego zastosowanie w analizach teorii naukowych przedstawia typologię różnych pojęć przypadku. Autor wskazuje, że najczęściej treść pojęcia przypadku określa się negatywnie (jako pe- wien brak), a wypowiedzi o zdarzeniach przypadkowych mogą doty- czyć albo obiektywnego przebiegu zdarzeń, albo naszej wiedzy o nich. Okazuje się więc, że można mówić o przypadku jako braku przyczy- ny lub o przypadku jako braku celu. Przypadek może być ponadto rozumiany w sensie ontologicznym (brak przyczyny) lub w sensie epistemologicznym (brak wiedzy o związkach przyczynowych, jakie występują między zdarzeniami). Przypadek jako brak celu może być zaś rozumiany w sposób przedmiotowy lub podmiotowy. Autor pro- ponuje ponadto rozróżnić absolutne i względne rozumienie przy- padku (tak w sensie ontologicznym, jak i epistemologicznym). Niezmiernie długą tradycję w filozofii przyrody ma również spór między mechanicyzmem a teleologią o celowość w przyrodzie. Ła- two zgodzić się z poglądem, że pojęcie celu może być stosowane w kontekście działań ludzkich i, przynajmniej w jakimś zakresie, w odniesieniu do bytów ożywionych. Ale czy może ono być sto- sowane również w odniesieniu do przyrody nieożywionej, a nawet w odniesieniu do przyrody jako całości? Czy świat jest urządzony celowo, czy też toczy się na oślep przed siebie, a jedynym „zegarmi- strzem” jest „ślepy zegarmistrz”, czyli siły przyrody działające bez żadnego zamysłu, planu i celu? W starożytnej filozofii przyrody Demokryt postulował, by wszelkie zdarzenia wyjaśniać, podając ich przyczyny (kauzalizm), i sformułował program wyłącznie przyczynowej teorii i mechani- 22 Andr zej Łuk asik stycznego poglądu na świat. Arystoteles zaś głosił tezę o celowym charakterze zjawisk także w przyrodzie nieożywionej. Teleologicz- ny sposób wyjaśniania zjawisk przyrody stał się na wiele stuleci do- minujący, jednak powstanie nowożytnego matematycznego przy- rodoznawstwa sprzyjało eliminacji kategorii celu najpierw w fizyce (mechanicyzm), następnie w biologii (teoria ewolucji Darwina). Zakwestionowano również przekonanie, że kategorie teleologiczne mogą być prawomocnie stosowane w antropologii i etyce (np. be- hawioryzm, teoria systemów). Współcześnie można jednak stwierdzić pewien renesans zainte- resowania teleologią: trwają dyskusje ma temat celowości w świecie organizmów żywych, nowa postać teleologii pojawiła się na gruncie filozoficznych problemów kosmologii, a mianowicie w formie py- tania: dlaczego wszechświat ma takie własności, że mogło powstać w nim życie? Teleologiczne wyjaśnienia własności wszechświata cha- rakterystyczne są dla zwolenników tzw. silnej zasady antropicznej, dla kreacjonistów i zwolenników tzw. teorii inteligentnego projek- tu (ID), co jest przedmiotem burzliwych dyskusji między zwolen- nikami tych koncepcji a ewolucjonistami. Rzecz jasna, współczesne dyskusje wzbogacone są o świadomość historycznych uwarunkowań pojęć. Specyficzny charakter przybie- rają próby rehabilitacji teleologii w ramach praktycznej filozofii przy- rody. Zbigniew Wróblewski w artykule Współczesne próby rehabilitacji teleologii w praktycznej filozofii przyrody analizuje główne elementy te- orii celów w ujęciu dwóch reprezentatywnych przedstawicieli filo- zofii przyrody uwzględniającej praktyczne odniesienia człowieka do przyrody – H. Jonasa i H.-D. Mutschlera. Dla filozofa przyrody będącego jednocześnie człowiekiem wie- rzącym poważne wyzwanie stanowi pojęcie cudu. Czy można po- godzić tezę o istnieniu cudów z tezą o obiektywnym istnieniu praw przyrody? A jeżeli tak, to w jaki sposób stwierdzić, że rzeczywiście mamy do czynienia z cudem, to znaczy z czymś, co w żaden sposób nie mogło zostać spowodowane przyczynami naturalnymi, lecz je- dynie przez przyczynę transcendentną, czyli przez Boga? Problem ten podejmuje Adam Świeżyński w artykule Aspekt empiryczny zda- rzeń cudownych jako przedmiot filozofii przyrody. Zdaniem Autora w po- jęciu cudu zawiera się zarówno element pozaempiryczny (nadprzy- Wprowadzenie 23 rodzony) w postaci boskiej przyczynowości, który służy objawieniu się Boga i może być rozważany przez teologię, jak również element empiryczny, wyrażający się w postaci obserwowanego niezwykłego zjawiska, które może być przedmiotem refleksji filozoficznej. Poza omówieniem poglądów na cuda św. Augustyna, św. Tomasza, Kanta oraz koncepcji cudu jako znaku i koncepcji cudu jako symbolu wy- różnione zostają trzy koncepcje cudu: subiektywna, obiektywna i znakowo-symboliczna. Autor argumentuje, że jest możliwa taka koncepcja zdarzeń cudownych, która nie przeczy obiektywności praw przyrody, choć oczywiście akceptacja danego zdarzenia jako cudownego wymaga wiary religijnej. Kolejne zagadnienie dotyczy dyskutowanego w filozofii przy- rody rozróżnienia na przedmioty naturalne i przedmioty sztuczne i związane jest z podziałem na wytwory natury i kultury. Podejmu- je je Jacek Rodzeń w artykule Rozróżnienie na przedmioty naturalne i sztuczne a rozwój przyrządów naukowych – zarys historyczny. Wpraw- dzie w filozofii starożytnej, głównie za sprawą Arystotelesa, ostro przeciwstawiano sobie wytwory natury i wytwory człowieka i od- mawiano wartości badaniu zjawisk przyrody w sztucznie wywoła- nych warunkach, to jednak przyrządy pomiarowe i eksperymenty faktycznie stosowano, zwłaszcza w nauce aleksandryjskiej. Współ- cześnie problematyczność rozróżnienia na przedmioty naturalne i przedmioty sztuczne bierze się przede wszystkim stąd, że cho- ciaż za przedmiot poznania filozofii przyrody uznawano tradycyj- nie właśnie samą przyrodę, niezależną od poznającego podmiotu, to jednak (przynajmniej) od czasów powstania nowożytnych nauk przyrodniczych obraz przyrody formułowany jest poprzez struk- tury pojęciowe teorii oraz coraz bardziej wyrafinowaną technolo- giczną aparaturę eksperymentalną. Pojawia się naturalnie pytanie o wpływ naszych przyrządów naukowych na formułowany obraz przyrody oraz o to, czy z rozwoju nauk przyrodniczych można wyprowadzić wniosek o zacieraniu się różnicy między „tym, co na- turalne”, a „tym, co sztuczne”. We współczesnej filozofii przyrody nie sposób również uniknąć pytania o wpływ rewolucji informatycznej na nasz obraz przyrody i człowieka. W czasach panowania filozofii przyrody Arystotelesa świat pojmowano na podobieństwo organizmu, od czasów Kartezjusza 24 Andr zej Łuk asik i Newtona metaforę tę zastąpiono wyobrażeniem świata–maszyny, La Mettrie uznał nawet samego człowieka za rodzaj maszyny. Dziś coraz częściej mówi się o przyrodzie jako o „informacji do przetwa- rzania”, a umysł ludzki porównuje się do komputera. Tezę, że re- wolucja informatyczna doprowadzi do całkowicie nowego obrazu przyrody i stosunku człowieka do niej, postawił już ćwierć wieku temu Jay David Bolter w książce Człowiek Turinga. Rzeczywiście, takie pojęcia jak informacja, system, hardware, software, samore- gulacja czy kompatybilność weszły na trwałe do języka potocznego i słownika filozofii, pojawiła się komputacyjna teoria umysłu, wiele problemów współczesnej biologii rozpatrywanych jest jako proble- my związane z przechowywaniem, przekazywaniem, wykorzysta- niem i sterowaniem przepływem informacji, pojawiła się również tendencja, aby za Johnem A. Wheelerem pojęcie informacji trakto- wać jako podstawowe pojęcie w opisie przyrody, a pojęciom mate- rii i energii nadać sens wtórny. Pojawia się zatem pytanie o wpływ technologii komputero- wej na filozofię przyrody: na ile owocne jest opisywanie przyro- dy na wzór maszyny liczącej, czy takie podejście może przynieść jej głębsze zrozumienie – na przykład w odniesieniu do proble- mu związku matematyki z rzeczywistością (problemu matema- tyczności przyrody)? Czy podejście to nie jest jedynie przejawem fascynacji obecną technologią informatyczną, podobnie jak daw- niej filozofia mechanicyzmu była przejawem niekiedy bezkry- tycznej fascynacji mechaniką Newtona? Na ile opis informacyjny jest adekwatny w stosunku do ekosystemów i umysłu ludzkiego? Czy komputer i – ogólniej – pojęcia zaczerpnięte z computer scien- ce są nadal źródłem płodnych inspiracji dla filozofów? Czy moż- na zasadnie mówić o nowym paradygmacie informacyjnym? Czy metody analityczne w filozofii zostaną zastąpione metodami mo- delowania i symulacji komputerowej? Problematykę tę podejmu- je Paweł Polak w artykule Komputery, wyobraźnia i współczesne filo- zofia przyrody. Od lat siedemdziesiątych XX wieku podejmowane są również w ramach badań nad sztuczną inteligencją próby konstruowa- nia systemów komputerowych, które mogłyby modelować histo- ryczny proces odkrycia naukowego w matematyce, fizyce, chemii Wprowadzenie 25 i biologii. Współczesne systemy odkryć maszynowych mogą for- mułować równania empiryczne pasujące do danych wejściowych w laboratorium, analizować bazy danych pod kątem użytecznej wiedzy, formułować i uzasadniać hipotezy dotyczące struktury materii wyjaśniającej zjawiska. Jest to zatem próba automatyza- cji odkrycia naukowego, które tradycyjnie uznawano za przejaw ludzkiego geniuszu. Celem tych badań jest nie tylko stworzenie „maszynowego od- krywcy” (robota), który przeprowadza eksperymenty i rozwija teorie na podstawie analizy uzyskiwanych danych, ale również poznanie psychologicznych procesów przetwarzania informacji związanych z odkryciem naukowym i odtworzenie ich za pomocą systemów komputerowych, próba naszkicowania normatywnej teorii odkrycia naukowego, podanie reguł, którymi należałoby się kierować, chcąc osiągnąć sukces w dokonywaniu odkryć, zbadanie relacji pomiędzy procesami odkrywania i weryfikacji teorii oraz stworzenie nowych metod analizy historycznego procesu odkrycia naukowego. Piotr Giza w artykule Czy możliwa jest automatyzacja odkrycia naukowego: perspek- tywy głównych programów badawczych w dziedzinie teorii odkryć maszyno- wych przedstawia osiągnięcia i porównuje założenia metodologiczne tkwiące u podstaw trzech głównych tradycji badawczych zajmują- cych się komputerowym modelowaniem odkryć naukowych – gru- py Herberta Simona, tradycji Alana Turinga i przedstawicieli grupy zwanej HHNT (J. Hollanda, K. Holyoaka, R. Nisbetta i P. Thagar- da). Autor rozważa zarzuty natury filozoficznej i epistemologicznej wysuwane przez niektórych filozofów nauki wobec programu auto- matyzacji odkryć naukowych podjętego przez badaczy w dziedzinie sztucznej inteligencji i argumentuje, że badania nad automatyzacją odkrycia naukowego pozwalają wybrane aspekty i dziedziny odkry- cia naukowego „odrzeć z aury mistycyzmu i tajemniczości i wyrazić w bardziej racjonalnych terminach” oraz prowadzą do wniosku, że systemy odkryć mogą stanowić konstruktywny dowód istnienia lo- giki odkrycia naukowego. Autorem ostatniego tekstu Modelling the World: A Process-Ontological Approach jest Jari Palomäki. Nawiązuje on do głównych idei filozofii procesu Alfreda N. Whiteheada, głoszących, że podstawowymi ele- mentami świata są zdarzenia, które cechuje dynamiczność – zmiana 26 Andr zej Łuk asik jest aktualizacją pewnych potencjalności i jednocześnie zanikaniem innych. W metafizyce tej podstawową własnością świata jest nie tyle „istnienie”, co „stawanie się”. Autor przyjmuje ideę, że świat skła- da się z procesów, wśród których wyróżnia wieczne procesy (eternal processes), interpretowane jako pojęcia, oraz aktualne procesy (actu- al processes), interpretowane jako zdarzenia usytuowane w skończo- nym obszarze czterowymiarowej czasoprzestrzeni. W tym modelu świata zdarzenia częściowo nakładają się na siebie, a porządek cza- soprzestrzenny wynika z relacji między nimi. Autor konstruuje to- pologiczny model procesu, w którym zdarzenia są interpretowane jako zbiory otwarte, a proces jako całość rozumiany jest jako prze- strzeń topologiczna T. * Zawarte w niniejszym zbiorze artykuły to, rzecz jasna, jedynie wierzchołek góry lodowej przebogatej problematyki współczesnej filozofii przyrody. Publikacja niniejsza nie pretenduje do tego, by dać jej całościowy obraz, dowodzi jednak słuszności tezy, że filozo- fia przyrody jest dyscypliną potrzebną i bujnie rozwijającą się współ- cześnie, choć wewnętrznie zróżnicowaną i pozbawioną jednolitych podstaw. Różnorodność nie musi jednak być wadą. Jak bowiem za- uważył Paul K. Feyerabend, „różnorodność opinii jest niezbędna dla wiedzy obiektywnej”6. 6 P. Feyerabend, Przeciw metodzie, tłum. S. Wiertelski, Siedmiogród, Wrocław 1996, s. 39. Część pierwsza ZAGADNIENIA STATUSU FILOZOFII PRZYRODY, JEJ RELACJI DO NAUK PRZYRODNICZYCH I METAFIZYKI Anna Latawiec W POSZUKIWANIU OBRAZU WSPÓŁCZESNEJ FILOZOFII PRZYRODY Istnieją co najmniej dwa powody, dla których podjęty został ten właśnie temat. Po pierwsze, podczas VII Zjazdu Filozofii Polskiej w Szczecinie w sekcji Filozofii Przyrody dyskutowano na temat Komu i po co potrzebna jest filozofia przyrody? Uczestnicy spotkania wy- raźnie przyjmowali odmienne koncepcje filozofii przyrody. Po drugie, z tej dyskusji wynika, iż zdaniem jej uczestników obraz współczesnej filozofii przyrody jest mocno uwikłany w osiągnięcia nauki i techniki. Jeśli tak, to należy uznać, że dyscyplina ta ewoluu- je w swym rozwoju adekwatnie do rozwoju nauki i techniki, inspi- rując do podejmowania kolejnych badań naukowo-technicznych. Filozofia przyrody współuczestniczy z nauką i techniką w odkry- waniu (malowaniu) całościowego obrazu świata, jest zwierciadłem postępu zachodzącego w nauce i w technice. Nadto we wspomnianej dyskusji wyrażona została obawa, czy w ogóle dyscyplina, jaką jest filozofia przyrody, jeszcze istnie- je i jakie racje za jej istnieniem przemawiają. Obawy te pojawiają się już z chwilą wskazania przyjmowanej koncepcji tej dyscypliny. Na tym tle obraz współczesnej filozofii przyrody nie jest jednoli- ty, ale fakt ten jest determinowany przez szereg czynników, które zostaną omówione. 30 Anna Latawiec 1. CZYNNIKI KSZTAŁTUJĄCE OBRAZ WSPÓŁCZESNEJ FILOZOFII PRZYRODY Na obraz współczesnej filozofii przyrody wpływa szereg czyn- ników, a wśród nich przyjmowane jej koncepcje, przedmiot badań, metody uprawiania. Czynniki te zostaną omówione poniżej. 1.1. PR ZEGL ĄD KONCEPCJI FILOZOFII PR Z Y RODY Podstawowym czynnikiem wpływającym na obraz współczes- nej filozofii przyrody jest przyjęta jej koncepcja. Warto jednak już w tym miejscu zaznaczyć, że problem dotyczy nie tylko różnych koncepcji filozofii przyrody, ale także i różnych nazw stosowa- nych na określenie tej dyscypliny. Warto więc przypomnieć nie- które z nich spotykane dziś w literaturze przedmiotu: z angiel- skiego – philosophy of nature, natural philosophy, philosophy of science (choć ta ostatnia nazwa odnoszona jest częściej do filozofii nauki, to często dla wielu jest nieodróżnialna od klasycznie pojmowa- nej filozofii przyrody); z niemieckiego – Naturphilosophie; z fran- cuskiego – philosophie de la nature; czy z łaciny – cosmologia, philo- sophia naturalis1. A zatem wracając do wielości koncepcji filozofii przyrody, trzeba najpierw wydzielić obszar filozofii przyrody nieożywionej oraz filo- zofii przyrody ożywionej. Niezależnie od tego podziału dotyczące- go typu przedmiotu powszechnie uznaje się, że filozofia przyrody jest filozoficzną refleksją, namysłem nad materialną rzeczywistoś- cią, czyli nad przyrodą. Oznacza to, że przedmiot filozofii przyrody jest taki sam, jak nauk przyrodniczych, lecz sposób jego badania – odmienny. W pierwszym przypadku jest to refleksja, w drugim – całe bogactwo metod stosowanych w naukach empirycznych: roż- ne typy obserwacji (czynna, bierna), doświadczenie, eksperyment, prowadzące do opisu zjawiska, formułowania hipotez czy tworzenia 1 Z. Hajduk, Filozofia przyrody. Filozofia przyrodoznawstwa. Metakosmologia, Lub- lin 2004, s. 9. W poszukiwaniu obr azu w spółczesnej f ilozof ii pr zyrody 31 teorii. Z tej racji warta uwagi jest relacja łącząca filozofię przyrody i nauki przyrodnicze, filozofię przyrody i inne dyscypliny filozoficz- ne, i z tego też powodu formułowane są rożne sposoby pojmowa- nia i uprawiana filozofii przyrody. W dostępnej współczesnej literaturze przedmiotu odnaleźć można różne propozycje pojmowania filozofii przyrody. Jedną z takich klasyfikacji koncepcji filozofii przyrody wprowadza A. Le- mańska, stąd odwołam się do tej właśnie propozycji2. Proponuje ona wyróżnienie dwu typów koncepcji filozofii przyrody: ujęć tra- dycyjnych, w których przyroda jako przedmiot badania poznawa- na jest bezpośrednio lub za pośrednictwem nauk przyrodniczych, oraz ujęć nietradycyjnych, w których przedmiotem są inne jesz- cze obiekty niż byty materialne. W ramach tradycyjnych ujęć filozofii przyrody na szczególną uwagę zasługuje neotomizm. Podstawą różnorodności stanowisk występujących w obrębie tego kierunku jest odmienne umiejsco- wienie filozofii przyrody i metafizyki. W szkole warszawskiej (ATK/ UKSW) przyjmuje się za K. Kłósakiem3 (od Maritaina – potem Sz.W. Ślaga, a w Krakowie – T. Wojciechowski), że filozofia przy- rody jest dyscypliną autonomiczną w stosunku do metafizyki, co wyraża się między innymi szczególną metodą jej uprawiania. Na- tomiast propozycje uzależniające miejsce filozofii przyrody od me- tafizyki występują w dwu charakterystycznych wersjach: według pierwszej z nich, filozofia przyrody stanowi fragment metafizyki (J. Kalinowski4, M.A. Krąpiec5); według drugiej zaś, filozofia przy- rody traktowana jest jako metafizyka stosowana, z racji zastosowania zasad metafizyki w badaniu przyrody nieożywionej (S. Adamczyk6, 2 A. Lemańska, Filozofia przyrody a nauki przyrodnicze, Warszawa 1998, s. 31– 74, a także: Z. Hajduk, Współczesna postać sporów o koncepcję filozofii przyrody, „Studia Philosophiae Christianae” 30 (1994) 2, s. 115–134; tenże, Filozofia przyrody. Filozo- fia przyrodoznawstwa. Metakosmologia, dz. cyt., s. 270–311. 3 K. Kłósak, Z teorii i metodologii filozofii przyrody, Poznań 1980. 4 J. Kalinowski, O istocie i jedności filozofii, „Roczniki Filozoficzne” 6 (1958) 1, s. 5–17; oraz tenże, Ontologia czy aitiologia?, „Znak” 15 (1963), s. 1069–1076. 5 M.A. Krąpiec, Metafizyka. Zarys teorii bytu, Lublin 1985. 6 S. Adamczyk, Kosmologia, Lublin 1963, s. 7–8. 32 Anna Latawiec S. Mazierski7). W ramach kolejnego stanowiska (zainspirowanego propozycją A.G. van Melsena8), reprezentowanego w Polsce przez F. Kwiatkowskiego9, przyjmuje się utożsamienie filozofii przyro- dy z metafizyką szczegółową. Wspólne wyróżnionym powyżej stanowiskom jest wskazanie na byt materialny realnie istniejący w przyrodzie. W ramach nietradycyjnych ujęć filozofii przyrody wyróżnić na- leży te, w których refleksja filozoficzna oparta jest na osiągnięciach nauk przyrodniczych. Stąd też filozofia przyrody traktowana jest tu albo jako synteza nauk przyrodniczych, albo jako ekstrapolacja i uogólnienie wyników badań nauk przyrodniczych, albo jako filo- zofia w nauce. Filozofowie przyrody utożsamiający tę dyscyplinę z syntezą wyników nauk przyrodniczych dążą do utworzenia całościowe- go obrazu świata. Ponieważ nauka jest w stanie niekończącego się rozwoju, ciągłych poszukiwań, to i obraz w jej ramach po- wstający jest niepełny. Zdaniem zwolenników tak pojętej filozofii przyrody jej celem jest konstruowanie wizji rzeczywistości przy- rodniczej. Ponieważ jednak w ramach nauk przyrodniczych po- dejmowane są także próby syntezy ich wyników (tak powstają na przykład teorie z pogranicza kilku różnych dyscyplin czy ogólna teoria systemów itp.), to trudno dostrzec różnice zachodzące mię- dzy tak pojętą filozofią przyrody i teoriami przyrodniczymi będą- cymi efektem opracowań. Zwolennicy filozofii przyrody traktowanej jako ekstrapola- cja bądź uogólnienie wyników nauk przyrodniczych usiłują kon- struować wizje rzeczywistości, wykraczając poza wyniki badań własnej dyscypliny naukowej (fizyka, biologia itp.). Do tej gru- py uczonych zaliczyć należy między innymi: M. Tempczyka10, 7 S. Mazierski, Przedmiot filozofii przyrody inspiracji arystotelesowsko-tomistycznej, „Roczniki Filozoficzne” 15 (1967) 3, s. 5–28 – warto jednak zaznaczyć, że autor ten opowiadał się za metodą abstrakcji fizycznej, co może wpływać na odmienne umiejscowienie jego koncepcji pośród dyscyplin filozoficznych. 8 A.G. van Melsen, Filozofia przyrody, Warszawa 1963. 9 F. Kwiatkowski, Filozofia wieczysta w zarysie, Kraków 1947. 10 M. Tempczyk, Ontologia świata przyrody, Kraków 2005; tenże, Teoria chaosu dla odważnych, Warszawa 2002. W poszukiwaniu obr azu w spółczesnej f ilozof ii pr zyrody 33 B. Gaweckiego11, R. Thoma12, W. Heisenberga13, S. Hawkinga14, R. Dawkinsa15 itd. Ostatnie z nietradycyjnych ujęć filozofii przyrody zaproponowane zostało i realizowane jest w Krakowie w Ośrodku Badań Interdyscy- plinarnych przede wszystkim przez M. Hellera16. Przyjmuje się tutaj, że filozof przyrody winien poszukiwać i wykrywać filozoficzne zało- żenia i problemy wplątane w teorie naukowe wyjaśniające rzeczywi- stość materialną z punktu widzenia jej struktury i własności. Jak widać, wybór koncepcji filozofii przyrody decyduje także o doborze jej przedmiotu. O ile w ujęciach tradycyjnych tym przed- miotem jest byt materialny, o tyle w ujęciach nietradycyjnych – są to zdecydowanie inne obiekty, jak na przykład: teorie przyrodni- cze, a w szczególności metody nauk badań przyrodniczych, sposoby uzasadniania, weryfikowania i falsyfikowania twierdzeń. Dodajmy także, że w ramach ujęć tradycyjnych przyjmuje się doprecyzowują- cy podział przedmiotu materialnego na ożywiony (badany w ramach filozofii przyrody ożywionej, zwanej przez Sz. Ślagę17 – biofilozo- fią) i nieożywiony (badany w ramach filozofii przyrody nieożywio- nej, zwanej kosmologią). W zaproponowanym przeglądzie koncepcji filozofii przyrody warto wspomnieć o propozycji W. Krajewskiego, dla którego jest to dyscyplina leżąca na pograniczu ontologii przyrody i filozofii nauki i nazywana jest naukową filozofią przyrody. Na sposobie pojmowa- nia filozofii przyrody mogła zaciążyć historia nauki18. 11 B. Gawecki, Przygotowanie do filozofii, Warszawa 1964. 12 R. Thom, Ku odrodzeniu filozofii przyrody, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” VII (1985), s. 5–20; tenże, Miejsce filozofii przyrody, „Zagadnienia Filozoficzne w Na- uce” XI (1989), s. 34–40. 13 W. Heisenberg, Ponad granicami, Warszawa 1979. 14 S.W. Hawking, Krótka historia czasu. Od wielkiego wybuchu do czarnych dziur, Warszawa 1993. 15 R. Dawkins, Rzeka genów, Warszawa 1995; tenże, Bóg urojony, Warszawa 2007. 16 M. Heller, Jak możliwa jest „ filozofia w nauce”?, „Studia Philosophiae Chri- stianae”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Filozofia przyrody współcześnie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: