Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00472 010629 7486597 na godz. na dobę w sumie
Finanse publiczne. Aspekty teoretyczne i praktyczne - ebook/pdf
Finanse publiczne. Aspekty teoretyczne i praktyczne - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 238
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-6719-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem, jaki postawili sobie autorzy tego podręcznika, jest przedstawienie wiedzy z zakresu podstaw finansów publicznych, a w tym teorii finansów publicznych, obowiązującego systemu kształtowania dochodów i wydatków publicznych, zadań realizowanych przez sektor finansów publicznych na tle wyzwań decyzyjnych oraz nowych instytucji i rozwiązań związanych z wykonywaniem zadań publicznych. Praca składa się z siedmiu rozdziałów, w których – poza zagadnieniami czysto teoretycznymi – prezentowane są rozwiązania dotyczące obecnie obowiązującego w Polsce systemu finansów publicznych. Każdy rozdział zawiera zestaw pytań i studia przypadków, mające ułatwić utrwalenie wiedzy i pozwalające lepiej poznać mechanizmy działania i specyfikę sektora.

Proponowany podręcznik pozwala poznać i zrozumieć główne kategorie, procesy i zjawiska sfery finansów publicznych. Zaprezentowano je w sposób przystępny, uporządkowany, teorię wzbogacono przykładami praktycznymi. Definicje podano w ujęciu jednoznacznym, niebudzącym wątpliwości i kontrowersji. Sposób przekazania wiedzy pozwala studiować zagadnienia od problemów ogólnych do bardziej szczegółowych, bez zbędnych powtórzeń.

Prof. zw. dr hab. Teresa Famulska

Katedra Finansów

Wydział Finansów i Ubezpieczeń

Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach

 

Prezentowana książka jest skierowana zarówno do studentów studiów dziennych i zaocznych, słuchaczy studiów doktoranckich i podyplomowych, jak i praktyków zawodowo związanych z problematyką finansów publicznych. Mamy również nadzieję, że będzie ona służyła wszystkim zainteresowanym problematyką finansów publicznych, gdyż znajomość zaprezentowanych w niej zagadnień pomoże zrozumieć podejmowane decyzje, wybory społeczne, a w dalszej kolejności pozwoli na zrozumienie nowej, ukształtowanej na skutek reform, rzeczywistości społeczno-gospodarczej.

Autorzy: dr hab. Marek Dylewski, Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu; prof. dr hab. Beata Filipiak, WNEiZ, Uniwersytet Szczeciński; dr Małgorzata Gorzałczyńska-Koczkodaj, WZiEU, Uniwersytet Szczeciński; dr Magdalena Zioło, WZiEU, Uniwersytet Szczeciński.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

DylewskiFinanse 8/29/14 11:27 AM Page 1 Celem, jaki postawili sobie autorzy tego podr´cznika, jest przedstawienie wiedzy z zakresu podstaw finansów publicznych, a w tym teorii finansów pu blicz - nych, obowiàzujàcego systemu kształtowania dochodów i wydatków publicznych, zadaƒ realizowanych przez sektor finansów publicznych na tle wyzwaƒ decyzyjnych oraz nowych instytucji i rozwiàzaƒ zwiàzanych z wykonywaniem zadaƒ publicz - nych. Praca składa si´ z siedmiu rozdziałów, w których – poza zagadnieniami czysto teoretycznymi – prezentowane sà rozwiàzania dotyczàce obecnie obowiàzujàcego w Polsce systemu finansów publicznych. Ka˝dy rozdział zawiera zestaw pytaƒ i stu - dia przypadków, majàce ułatwiç utrwalenie wiedzy i pozwalajàce lepiej poznaç mechanizmy działania i specyfik´ sektora. Proponowany podr´cznik pozwala poznaç i zrozumieç główne kategorie, procesy i zja - wiska sfery finansów publicznych. Zaprezentowano je w sposób przyst´pny, uporzàd - kowany, teori´ wzbogacono przykładami praktycznymi. Definicje podano w uj´ciu jednoznacznym, niebudzàcym wàtpliwoÊci i kontrowersji. Sposób przekazania wiedzy pozwala studiowaç zagadnienia od problemów ogólnych do bardziej szczegółowych, bez zb´dnych powtórzeƒ. Prof. zw. dr hab. Teresa Famulska Katedra Finansów. Wydział Finansów i Ubezpieczeƒ Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Prezentowana ksià˝ka jest skierowana zarówno do studentów studiów dziennych i zaocznych, słuchaczy studiów doktoranckich i podyplomowych, jak i praktyków zawodowo zwiàzanych z problematykà finansów publicznych. Mamy równie˝ na - dziej´, ˝e b´dzie ona słu˝yła wszystkim zainteresowanym problematykà finansów publicznych, gdy˝ znajomoÊç zaprezentowanych w niej zagadnieƒ pomo˝e zro zu - mieç podejmowane decyzje, wybory społeczne, a w dalszej kolejnoÊci pozwoli na zrozumienie nowej, ukształtowanej na skutek reform, rzeczywistoÊci społeczno- -gospodarczej. Autorzy: dr hab. Marek Dylewski, Wy˝sza Szkoła Bankowa w Poznaniu; prof. dr hab. Beata Filipiak, WNEiZ, Uniwersytet Szczeciƒski; dr Małgorzata Gorzałczyƒska-Koczkodaj, WZiEU, Uniwersytet Szcze ciƒ ski; dr hab. Magdalena Zioło, WZiEU, Uniwersytet Szczeciƒski. www.ksiegarnia.beck.pl tel. 22 31 12 222 fax 22 33 77 601 Cena 59 z∏ M a r e k D y l e w s k i , B e a t a F i l i p i a k , M a ł g o r z a t a G o r z a ł c z y ƒ s k a - K o c z k o d a j , M a g d a l e n a Z i o ł o F i n a n s e p u b l i c z n e Marek Dylewski Beata Filipiak Małgorzata Gorzałczyƒska-Koczkodaj Magdalena Zioło Finanse publiczne Aspekty teoretyczne i praktyczne E S N A N I F strDylewski 8/26/14 7:17 PM Page 1 Finanse publiczne Aspekty teoretyczne i praktyczne Wolà zespołu autorskiego jest dedykowanie tej ksià˝ki pami´ci naszego Mistrza, prof. zw. dr hab. Adma Szewczuka, który nie tylko stworzył nasz zespół, ale nauczył nas zasad współpracy i wpoił przekonanie, ˝e nauka mo˝e słu˝yç praktyce. strDylewski 8/26/14 7:17 PM Page 2 E Autorzy: S Marek Dylewski 3, 7.3, 7.5, 7.6*, 7.7* Beata Filipiak wst´p, 4, 7.1, 7.2, 7.4, 7.6*, 7.7* Małgorzata Gorzałczyƒska-Koczkodaj 2, 5 Magdalena Zioło 1, 6 N * współautorstwo A N I F strDylewski 8/26/14 7:17 PM Page 3 Marek Dylewski Beata Filipiak Małgorzata Gorzałczyƒska-Koczkodaj Magdalena Zioło Finanse publiczne Aspekty teoretyczne i praktyczne Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2014 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Joanna Perzyńska Recenzent: prof. zw. dr hab. Teresa Famulska Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © iStock/mkos83 © iStock/Elzbieta Sekowska Seria: Finanse Publikacja dofinansowana przez © Wydawnictwo C.H.Beck 2014 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO Michał Moczarski Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-6718-7 ISBN e-book 978-83-255-6719-4 Spis treści Wstęp (Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Finanse publiczne a gospodarka (Magdalena Zioło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Rola i znaczenie finansów publicznych we współczesnej gospodarce . . . . . . . 1.2. Model funkcjonowania państwa w aspekcie finansowania zadań 7 9 9 publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.3. Problem wyboru publicznego w świetle wyborów politycznych i gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.4. Podział dóbr między sektor publiczny i prywatny (mechanizmy dokonywania alokacji, skutki podziału środków) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.5. Zawodność rynku w kontekście istnienia dóbr publicznych . . . . . . . . . . . . . . . 28 1.6. Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 1.7. Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2. Formalnoprawne podstawy funkcjonowania sektora finansów publicznych (Małgorzata Gorzałczyńska-Koczkodaj) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.1. Uwarunkowania prawne działania jednostek sektora finansów publicznych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.2. Podsektory sektora finansów publicznych – ujęcie wieloaspektowe . . . . . . . . 44 2.3. Formy organizacyjne podmiotów sektora finansów publicznych . . . . . . . . . . 46 2.4. Zasady i sposoby funkcjonowania jednostek sektora finansów publicznych w aspekcie wydatkowania środków publicznych oraz sprawowania w nich nadzoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 2.5. Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2.6. Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 3. Aktywność sektora publicznego w aspekcie gospodarowania środkami publicznymi (Marek Dylewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 3.1.  Wydatki budżetowe i ich klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 3.2. Metody planowania i budżetowania wydatków publicznych . . . . . . . . . . . . . 73 3.3.  Sposoby i narzędzia zarządzania wydatkami publicznymi zwiększające ich efektywność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.4. Zamówienia publiczne i ich rola w zapewnianiu racjonalnego wydatkowania środków publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 5 Spis treści 3.5.  Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.6. Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4. Problemy stanowienia danin publicznych (Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.1. Środki publiczne i ich klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.2. Podatek jako szczególny rodzaj daniny publicznej i jego konstrukcja prawna 98 4.3. System podatkowy i jego komponenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 4.4. Problem „optymalnego” opodatkowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 4.5. Systematyka i ewolucja niepodatkowych danin publicznych . . . . . . . . . . . . . . 115 4.6. Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 4.7. Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5. Procesy decyzyjne w sektorze publicznym (Małgorzata Gorzałczyńska-Koczkodaj) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 5.1. Procedura planowania, uchwalania i wykonywania budżetu państwa . . . . . 124 5.2. Budżet krajowy a budżet unijny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 5.3. Deficyt budżetowy i jego klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 5.4.  Dług publiczny i sposoby zarządzania nim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 5.5.  Decyzje finansowe w zakresie finansowania zewnętrznego – ujęcie krótko- i długoterminowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5.6.  Ocena efektów podjętych decyzji w zakresie realizowanych zadań publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.7.  Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 5.8.  Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 6. Redystrybucja budżetowa (Magdalena Zioło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 6.1.  Redystrybucja jako forma interwencjonizmu państwowego . . . . . . . . . . . . . . 153 6.2. Redystrybucja pionowa i pozioma w teorii federalizmu fiskalnego . . . . . . . . . 159 6.3. Narzędzia redystrybucji i społeczno-gospodarcze skutki ich wykorzystania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.4. Mechanizm redystrybucji budżetowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 6.5. Ocena procesów redystrybucyjnych w sektorze publicznym na tle zjawisk gospodarczych i społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 6.6.  Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.7. Studia przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 7. Ewaluacja zadań i odpowiedzialność w sektorze publicznym . . . . . . . . . . . . . . 188 7.1.  Ewaluacja zadań i programów publicznych w świetle metod oceny efektywności ich realizacji (Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 7.2.  Ryzyko w sektorze publicznym – podejście i metody pomiaru (Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7.3.  Kontrola zarządcza jako sposób zwiększania odpowiedzialności za zarządzanie podmiotami sektora finansów publicznych (Marek Dylewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 7.4.  Audyt wewnętrzny i uwarunkowania jego realizacji (Beata Filipiak) . . . . . . . 205 7.5.  Odpowiedzialność urzędnicza a dyscyplina finansów publicznych (Marek Dylewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 7.6.  Zestaw ćwiczeń do samodzielnego rozwiązania (Marek Dylewski, Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 7.7.  Studia przypadków (Marek Dylewski, Beata Filipiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Wstęp Rangi problemów związanych z finansami publicznymi nie sposób przecenić. Wywierają one znaczący wpływ na wszystkie sfery aktywności ludzkiej, za- równo społecznej, jak i gospodarczej. Obserwowana obecnie, ciągła przebudo- wa systemu finansów publicznych powoduje wzrost zainteresowania zjawiska- mi finansowymi i procesami zachodzącymi w sferze publicznej, wywierającymi wpływ na całą gospodarkę. W związku z tym, że finanse publiczne odgrywają coraz większą rolę w organizowaniu i realizacji procesu zaspokajania potrzeb społecznych, ważne jest poznanie procesów i problemów związanych z gospo- darowaniem środkami publicznymi. Decyzje podejmowane przez władzę państwową oddziałują na system go- spodarczy całego państwa. Dlatego też nie można zrozumieć gospodarki ryn- kowej bez należytego wniknięcia w skomplikowane zjawiska i procesy zacho- dzące w sferze finansów publicznych. Zwłaszcza, że wprowadzana od kilku lat reforma finansów publicznych dostarcza stale nowych rozwiązań. Funkcjonu- jąc w zintegrowanej Europie, nie można obojętnie przyglądać się nowym zja- wiskom, wytycznym czy też rozwiązaniom, które w pośredni lub bezpośredni sposób wpływają na procesy finansowe i finanse publiczne. Finanse publiczne wymagają kompleksowego i profesjonalnego spojrzenia na całokształt procesów i zjawisk z nimi związanych. Konieczne jest poszuki- wanie i  pragmatyczne wykorzystywanie nowych idei i  rozwiązań, ponieważ utarte schematy i  wzorce zachowań nie sprawdzają się. Postulat ten dotyczy przede wszystkim organizacji sektora i  służb publicznych, zasad konstrukcji dochodów, racjonalizacji wydatków oraz procedury budżetowej. Autorzy mają 7 Wstęp nadzieję, że w pokonywaniu dysfunkcji systemowych i skutecznym poszukiwa- niu efektywnych wzorców może być pomocna ta publikacja. Celem, jaki postawili sobie autorzy tego podręcznika, jest przedstawienie wiedzy z zakresu podstaw finansów publicznych, a w tym teorii finansów pu- blicznych, obowiązującego systemu kształtowania dochodów i  wydatków publicznych, zadań realizowanych przez sektor finansów publicznych na tle wyzwań decyzyjnych oraz nowych instytucji i rozwiązań związanych z wyko- nywaniem zadań publicznych. Praca składa się z siedmiu rozdziałów, w których – poza zagadnieniami czysto teoretycznymi – prezentowane są rozwiązania do- tyczące obecnie obowiązującego systemu finansów publicznych a także, mają- ce ułatwić utrwalenie wiedzy oraz pozwalające poznać mechanizmy działania i specyfikę sektora – studia przypadków. Autorzy zdają sobie sprawę, że w pra- cy nie zostały ujęte wszystkie zagadnienia skomplikowanej i szerokiej materii związanej z finansami publicznymi. O doborze zagadnień zdecydowały przede wszystkim indywidualne doświadczenia autorów zarówno w  dydaktyce, jak i w praktyce finansów publicznych. Pełniąc różne funkcje w instytucjach sek- tora finansów publicznych, autorzy dostrzegli wagę tych problemów finansów publicznych, których zrozumienie i umiejętne powiązanie z pozostałymi sek- torami gospodarki ma zasadnicze znaczenie dla gospodarki, i omówili je w tej pracy. Prezentowana książka jest skierowana zarówno do studentów studiów dziennych i  zaocznych, słuchaczy studiów doktoranckich i  podyplomowych, jak i  praktyków zawodowo związanych z  problematyką finansów publicz- nych. Mamy również nadzieję, że będzie ona służyła wszystkim zainteresowa- nym problematyką finansów publicznych, gdyż znajomość zaprezentowanych w niej zagadnień pomoże zrozumieć podejmowane decyzje, wybory społeczne, a w dalszej kolejności pozwoli na zrozumienie nowej, ukształtowanej na skutek reform, rzeczywistości społeczno-gospodarczej. W imieniu zespołu autorskiego Beata Filipiak 8 Magdalena Zioło 1. Finanse publiczne a gospodarka 1.1. Rola i znaczenie finansów publicznych we współczesnej gospodarce Finanse publiczne są jedną z najbardziej złożonych kategorii rodzajowych nauk o finansach. Dotyczą bowiem zagadnień związanych z finansowaniem znaczą- cego sektora gospodarki narodowej1, a jednocześnie – w odróżnieniu od pozo- stałych subdyscyplin nauk o finansach – są ważnym instrumentem, za pomocą którego państwo może prowadzić politykę interwencyjną. S. Flejterski podkre- śla, że finanse publiczne, a bardziej precyzyjnie – nauka o finansach publicz- nych – jest składową szeroko rozumianej nauki o finansach, a za czołowych jej reprezentantów uznaje: J.E. Stiglitza, J.M. Buchanana, P.M. Gaudemeta, J. Mo- liniera, R.A. Musgrave’a [Flejterski, 2007, s. 78]. Przegląd definicji finansów publicznych wskazuje, że główne nurty badaw- cze tej składowej nauki o finansach dotyczą [ibidem, s. 77–78]: aktywności państwa w gospodarce; mechanizmów podejmowania decyzji publicznych; wydatków publicznych; procesów gromadzenia środków publicznych i problemu opodatkowania. Uwagę zwraca również różnorodność podejścia do definiowania finansów publicznych, które przedstawiane są jako [Bitner i in., 2011, s. 11]: zasoby środków publicznych; transfery, operacje środkami finansowymi, zjawiska i procesy pieniężne; 1 Według danych OECD z 2011 r. poziom wydatków publicznych w relacji do PKB w Polsce osiąga blisko 46 , a co piąty Polak jest zatrudniony w sektorze publicznym. 9 Magdalena Zioło gospodarka publicznymi środkami finansowymi; pieniężna forma podziału PNB / PKB; proces gromadzenia i rozdziału zasobów pieniężnych; stosunki społeczne powstające w związku z gromadzeniem i wydatkowa- niem środków publicznych. Przeprowadzając selektywną analizę zakresu pojęciowego finansów pu- blicznych, warto wskazać na definicję A. Wernika, traktującego finanse publicz- ne jako: „system finansowania zadań władzy państwowej” [Wernik, 2007, s. 12], jak również na interpretację J. Wiśniewskiego, postrzegającego finanse publicz- ne przez pryzmat „gromadzenia środków pieniężnych przez podmioty sektora publicznego oraz ich rozdysponowanie na wytwarzanie i dostarczanie (podział) dóbr publicznych” [Głuchowski i in., 2005, s. 28]. J. Osiatyński rozszerza proce- sowe podejście do finansów publicznych o aspekt instytucjonalny i kontrolny, rozumiejąc pod tym pojęciem „procesy i instytucje publicznoprawne związane z procesami gromadzenia środków publicznych oraz ich rozdysponowaniem i kon- trolowaniem wydatkowania” [Osiatyński, 2006, s. 16]. Kompleksowe podejście do problematyki finansów publicznych w ujęciu na- uki o finansach publicznych prezentuje S. Owsiak, wskazując, że przedmiotem tej nauki są: „zjawiska oraz procesy związane z powstawaniem i rozdysponowa- niem pieniężnych środków publicznych, zapewniających funkcjonowanie sektora publicznego” [Owsiak, 2005, s. 21]. Analogiczne podejście prezentuje M. Pie- trewicz, określając przedmiot nauki o  finansach publicznych jako: „nie tylko reguły odnoszące się do publicznych zasobów pieniężnych, ale także procesy zwią- zane z ich gromadzeniem i rozdysponowaniem oraz skutki gospodarcze, społeczne i polityczne, będące następstwem operacji środkami publicznymi” [Ostaszewski (red.), 2010, s. 95]. Na dualność podejścia do definiowania kategorii finansów publicznych zwraca uwagę B.  Guziejewska, rozpatrując pojęcie finansów publicznych w  kontekście zarówno ogniwa systemu finansowego, jak i  finansów publicz- nych jako nauki. W  pierwszym aspekcie autorka ta zaznacza, że finanse pu- bliczne polegają na „gromadzeniu, podziale i  wydatkowaniu przez różne pod- mioty publicznoprawne zasobów finansowych w celu zaspokajania różnorodnych potrzeb społecznych i gospodarczych, zarówno zbiorowych jak i indywidualnych” [Guziejewska, 2010, s. 19]. Natomiast finanse publiczne jako naukę postrzega w kontekście przedmiotu zainteresowania, który koncentruje się na badaniu: „przyczyn i konsekwencji zjawisk wywołanych gromadzeniem i wydatkowaniem środków publicznych” [ibidem, s. 20]. 10 1. Finanse publiczne a gospodarka Z punktu widzenia prawa wskazuje się, że kolejne ustawy o finansach pu- blicznych, począwszy od 1998 r., nie zawierały definicji finansów publicznych. Pojęcie to wyjaśniane było przez ustawodawcę za pomocą procesów związa- nych z gromadzeniem i rozdysponowaniem środków publicznych, czyli nawią- zujących do gospodarki finansowej albo gospodarowania środkami publicz- nymi [Majchrzycka-Guzowska, 2007, s.  12]. Obecnie pełne brzmienie art.  3 ustawy o finansach publicznych (dalej ufp) podtrzymuje to podejście i określa finanse publiczne przez ich aspekt przedmiotowy, stanowiąc, że [Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009…, art. 3]: „Finanse publiczne obejmują procesy związane z gromadzeniem środków pu- blicznych oraz ich rozdysponowaniem, a w szczególności: 1) gromadzenie dochodów i przychodów publicznych; 2) wydatkowanie środków publicznych; 3) finansowanie potrzeb pożyczkowych budżetu państwa; 4) zaciąganie zobowiązań angażujących środki publiczne; 5) zarządzanie środkami publicznymi; 6) zarządzanie długiem publicznym; 7) rozliczenia z budżetem Unii Europejskiej”. W tym miejscu warto przedstawić źródła prawa stanowiące ramy regulacyj- ne dla finansów publicznych. Naczelne miejsce w tym względzie zajmuje Kon- stytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. [Borodo, 2000, s. 27–28]. Poza Konstytucją RP źródła prawa finansowego tworzą ustawy, a  zwłaszcza wspomniana już ustawa o finansach publicznych (obok m.in. ustawy o docho- dach jednostek samorządu terytorialnego (JST), ustaw podatkowych i in.). Ko- lejne miejsce zajmują: europejskie prawo finansowe, umowy międzynarodowe, akty wykonawcze do ustaw oraz akty prawa miejscowego, jak również zarzą- dzenia i inne przepisy wewnętrzne, wydawane przez upoważnione do tego or- gany [Bitner i in., 2011, s. 19]. Obszar zainteresowań i specyfika finansów publicznych często charaktery- zowane są w porównaniu z finansami prywatnymi. W tym podejściu eksponuje się nadrzędną przesłankę finansów publicznych, wyrażającą się w tym, że reali- zują się one z udziałem tzw. podmiotów prawa publicznego, oraz że charaktery- zują je następujące cechy [Brzeziński i in., 2006, s. 24]: przynajmniej jeden z podmiotów uczestniczących w stosunkach finanso- wych z zakresu finansów publicznych reprezentuje kategorię podmiotów prawa publicznego; 11 Magdalena Zioło stosunki finansowe, cechujące finanse publiczne, opierają się na zasadzie władztwa i podporządkowania; stosunki zaliczane do finansów publicznych są pochodną działań na rzecz interesu publicznego; dla finansów publicznych charakterystyczny jest wysoki poziom regla- mentacji prawnej; finanse publiczne mogą mieć zarówno scentralizowany, jak i zdecentrali- zowany charakter. Różnicując finanse publiczne na tle finansów prywatnych, należy zwrócić także uwagę na [Bitner i in., 2011, s. 13]: metody wykorzystywane w zarządzaniu środkami publicznymi (dominuje kryterium polityczne, a nie rynkowe); rozmiary publicznych zasobów i  środków pieniężnych, które znacznie przewyższają zasoby znajdujące się w dyspozycji podmiotów prywatnych; nadrzędny cel publicznej działalności finansowej, którym powinno być za- pewnienie równowagi finansowej w skali państwa. Istotną cechą finansów publicznych warunkowaną prawnie (rozdz. 4 ufp) jest ich jawność, co wynika z  publicznego, czyli powszechnego pochodzenia środków publicznych gromadzonych w budżecie państwa. Jawność finansów publicznych oznacza więc zapewnienie obywatelom nieograniczonego dostę- pu do informacji publicznej [Malinowska-Misiąg, Misiąg, 2007, s. 45]. Postulat jawności finansów publicznych realizowany jest m.in.  przez: jawność debaty budżetowej oraz debaty nad sprawozdaniem z wykonania budżetu, jawność de- baty nad projektem wieloletniego planu finansowego, podawanie do publicznej wiadomości informacji i  podstawowych danych budżetowych (planowanych i wykonanych) itp.2. Podsumowując rozważania na temat pojęcia i  specyfiki finansów publicz- nych, należy wskazać na odrębność znaczeniową finansów publicznych i sys- temu finansów publicznych. System finansów publicznych jest określany jako: „ogół zasad i instytucji stanowiących podstawę dokonywania publicznych opera- cji finansowych. Zasady oraz instytucje utworzone i funkcjonujące na podstawie obowiązujących w danym państwie, w określonym czasie norm prawa finanso- wego stanowią system tego prawa” [Bitner i in., 2011, s. 14]. System finansów publicznych zapewnia więc warunki umożliwiające realizację operacji finanso- wych objętych zakresem przedmiotowym finansów publicznych. 2 Pełny katalog czynności związanych z zasadą jawności przedstawia art. 34 ufp. 12 1. Finanse publiczne a gospodarka W  literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na różną rolę finansów pu- blicznych w zależności od przyjętego modelu państwa, a tym samym różnice w zakresie jego oddziaływania na gospodarkę [Piotrowska-Marczak, Uryszek, 2009, s. 28, 30]. W teorii finansom publicznym przypisuje się trzy funkcje za- proponowane przez R. Musgrave’a: stabilizacyjną; alokacyjną; redystrybucyjną. Funkcje te są przejawem działań interwencyjnych państwa w  gospodarce i tym samym są wyrazem jego polityki regulacyjnej. Charakter i zakres tej po- lityki determinowany jest przede wszystkim bieżącą oceną stanu gospodarki oraz fazą cyklu koniunkturalnego, w której się ona znajduje. W ostatnim cza- sie, zwłaszcza po ujawnieniu się symptomów spowolnienia gospodarczego (2008 r.) wzrosło znaczenie funkcji stabilizacyjnej – aktywnie oddziałującej na zjawiska koniunkturalne. S. Owsiak zwraca jednak uwagę, że w latach 70. i 80. XX. w. instrumenty polityki fiskalnej okazały się nieskuteczne w stabilizowaniu gospodarki, oraz zaznacza, że stale nierozstrzygnięty jest spór między keynesi- stami i monetarystami, dotyczący kształtu polityki fiskalnej państwa [Owsiak, 2005, s. 73]. W tym kontekście nie należy zapominać, że w stabilizowaniu go- spodarki w warunkach dekoniunktury powinny być również wykorzystywane instrumenty polityki monetarnej. Funkcja stabilizacyjna finansów publicznych przejawia się zatem przez działanie interwencyjne państwa, polegające na wykorzystaniu instrumentów polityki fiskalnej i polityki monetarnej w celu niwelowania wpływu cyklu ko- niunkturalnego na gospodarkę. Efektem interwencji powinno być takie oddzia- ływanie na globalny popyt w gospodarce [Majchrzycka-Guzowska, 2007, s. 16], które prowadzi do zapewnienia wysokiego poziomu zatrudnienia i  stałego wzrostu gospodarczego przy utrzymaniu równowagi bilansu płatniczego oraz stabilnych cen [Filipiak-Dylewska, Szewczuk (red.), 1999, s. 31–32]. S. Owsiak wskazuje, że podstawowymi instrumentami oddziaływania na łączny popyt, poziom zatrudnienia, stopę inflacji i stopę procentową są [Owsiak, 2005, s. 75]: wielkość dochodów budżetowych; wielkość wydatków budżetowych; saldo budżetu państwa. Wskazane środki oddziaływania mają wpływ na [ibidem, s. 76]: skłonność do oszczędzania, skłonność do inwestowania, poziom stopy procentowej oraz poziom bezrobocia. Jednocześnie podkreślić należy, że głównym instrumen- 13 Magdalena Zioło tem oddziaływania fiskalnego po stronie dochodowej budżetu są podatki, a po stronie wydatkowej – wydatki publiczne. W przypadku instrumentów podatko- wych stosowanych w ramach funkcji stabilizacyjnej możliwe są dwa sposoby ich wykorzystania [ibidem]: w  formie automatycznych stabilizatorów koniunktury, wbudowanych w system podatkowy; jako uznaniowe (dyskrecjonalne) regulowanie poziomu opodatkowania. Oddziaływanie państwa na poziom stopy procentowej jest z kolei realizowa- ne za pomocą instrumentów polityki monetarnej i wiąże się z deficytem i dłu- giem publicznym [ibidem]. Funkcja redystrybucyjna dotyczy „podziału wytworzonych dóbr między człon- ków społeczności według określonych kryteriów” [Bitner i in., 2011, s. 26]. Redy- strybucja dokonywana jest za pośrednictwem budżetu państwa, a konieczność jej przeprowadzania wynika z braku zdolności produkcyjnej państwa, które – nie mając własnych dochodów – zmuszone jest do pozyskiwania ich za pomocą sys- temu danin publicznych. Z funkcją redystrybucyjną, polegającą na wtórnym po- dziale dochodu narodowego, ściśle związany jest system transferów i dochodów. Transfery cechuje zróżnicowany charakter (wewnątrz i na zewnątrz sektora finansów publicznych, związanych z konkretnym świadczeniem lub nieekwiwa- lentne itp.). Przykładem transferów dokonywanych wewnątrz sektora finansów publicznych są transfery z budżetu państwa do budżetów JST m.in. w formie do- tacji i subwencji. Transfery poza sektorem finansów publicznych dokonywane są z budżetu państwa do podmiotów sektora prywatnego i tzw. trzeciego sektora za- zwyczaj w formie dotacji. Transferami nieekwiwalentnymi są m.in. renty, emery- tury i zasiłki, a transfery związane z konkretnym świadczeniem to – jak wskazuje S. Owsiak – praca lekarza, nauczyciela, policjanta [Owsiak, 2005, s. 69]. Między funkcją redystrybucyjną a stabilizacyjną występuje silna zależność, spowodowana ograniczonością środków publicznych. Im bowiem skala prze- prowadzanej redystrybucji budżetowej jest większa, tym państwo ma mniej- sze możliwości oddziaływania w  ramach funkcji stabilizacyjnej, i  odwrotnie – mniejszy zakres redystrybucji pozwala na szerszy zakres interwencji państwa w warunkach cyklu koniunkturalnego. Ostatnią z funkcji finansów publicznych jest funkcja alokacyjna, która pozo- staje w ścisłym związku z funkcją redystrybucyjną oraz funkcją stymulacyjną. Funkcja alokacyjna polega na tym, że „poprzez system finansów publicznych na- stępuje alokacja zasobów – z publicznych środków są finansowane zakupy dóbr i usług publicznych” [Osiatyński, 2006, s. 55]. Do alokacji w warunkach sektora 14 1. Finanse publiczne a gospodarka publicznego, w odróżnieniu od sektora prywatnego, wykorzystuje się mecha- nizm administracyjny, a nie mechanizm rynkowy, co jest uzasadnione wysokim poziomem zróżnicowania dochodów obywateli i  koniecznością zapewnienia dostępu do dóbr i usług publicznych także osobom o najniższym poziomie do- chodu, którzy w warunkach działania mechanizmu rynkowego zostaliby wy- kluczeni z konsumpcji [Majchrzycka-Guzowska, 2007, s. 15]. Funkcje finansów publicznych są urzeczywistnieniem sposobów oddziały- wania państwa na gospodarkę oraz definiują zakres tego oddziaływania. Stąd finanse publiczne są często określane mianem środka realizacji polityki pań- stwa [Osiatyński, 2006, s. 55]. W literaturze przedmiotu podstawowe funkcje finansów publicznych często są rozszerzane i omawiane na tle funkcji państwa (m.in.  funkcja ochrony ustroju, funkcja gospodarcza, funkcja socjalna) oraz funkcji dotyczącej stricte finansów publicznych, tj. funkcji ewidencyjno-kontro- lnej [Filipiak, 2008b, s. 24]. 1.2. Model funkcjonowania państwa w aspekcie finansowania zadań publicznych Wielkość sektora publicznego, mierzona m.in.  relacją wydatków publicznych w stosunku do PKB, determinowana jest przyjętym w danym kraju modelem państwa. Model ten warunkuje zakres zadań publicznych, a tym samym zapo- trzebowanie na publiczne środki finansowe, zapewniające ich prawidłową re- alizację. Model taki może być analizowany z uwzględnieniem wielu kryteriów, m.in. funkcji państwa lub doktryny politycznej [Piotrowska-Marczak, Uryszek, 2009, s. 28]. Pierwsze kryterium podziału pozwala na wyodrębnienie tzw.  państwa ograniczonego (lub inaczej państwa „minimum”) oraz państwa opiekuń- czego. Jednocześnie podział ten jest sprzężony z drugą z wymienionych kla- syfikacji krajów, tj.  państw: liberalnych, motywacyjnych i  redystrybucyjnych [ibidem]. Zróżnicowane definiowanie aktywności państwa jest możliwe ze względu na mieszany charakter wybranych kategorii zadań publicznych, które mogą być realizowane zarówno przez sektor publiczny, jak i sektor prywatny (m.in. opieka zdrowotna, edukacja i oświata), z zaznaczeniem, że istnieją sfery pozostające domeną podmiotów lub spółek publicznych (tzw. monopole natu- ralne, do których należą m.in. energetyka, wodociągi i kanalizacja). 15 Magdalena Zioło Głównym kryterium klasyfikacji jest zakres aktywności państwa wyrażo- ny za pomocą liczby przypisanych mu do realizacji zadań publicznych. W tym kontekście państwo „minimum” realizuje tylko podstawowe funkcje i zadania, które z uwagi na specyfikę i uwarunkowania nie mogą zostać scedowane na obywateli. Można do nich zaliczyć funkcję organizowania i funkcję regulo- wania. Pierwsza z wymienionych funkcji koncentruje się na kierowaniu przez państwo określonymi instytucjami, zapewniającymi realizację zadań z zakre- su m.in.: bezpieczeństwa publicznego i energetycznego, prowadzenia polityki zagranicznej, wymiaru sprawiedliwości, administracji publicznej, edukacji na poziomie podstawowym oraz podstawowej opieki medycznej [Seidler, Groszyk, Pieniążek, 2003, s. 66]. Natomiast funkcja regulowania dotyczy reglamento- wania stosunków społecznych za pomocą nakazów i zakazów (m.in. przepisy regulujące podstawowe sfery życia społecznego), a realizowane w jej ramach zadania są domeną wyłącznie władzy publicznej. Wskazane funkcje i  towarzyszące im zadania są charakterystyczne dla państwa ograniczonego o niskim poziome fiskalizmu. W przypadku państwa „minimum”, określanego przez F. Fukuyamę mianem „silnego państwa ograni- czonego” lub „państwa mniejszego, lecz silniejszego” [Fukuyama, 2005, s. 136], obywatelom pozostawia się większość dochodów do dyspozycji [Piotrowska- -Marczak, Uryszek, 2009, s. 28], z tym jednak założeniem, że będą oni zobo- wiązani samodzielnie zapewnić sobie dostęp do tej sfery dóbr i usług, której nie dostarcza sektor publiczny, nabywając je w sektorze prywatnym. W tym podej- ściu wielkość sektora publicznego pozostaje ograniczona ze względu na zredu- kowany do minimum zakres zadań publicznych. Znajduje to odzwierciedlenie w  znacznie niższych kosztach zarówno świadczonych usług publicznych, jak i  funkcjonowania aparatu państwowego tego rodzaju krajów, w  porównaniu z państwami o charakterze opiekuńczym. Przykładami państw ograniczonych są m.in. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Nowa Zelandia. Modelem przeciwstawnym jest państwo opiekuńcze, reprezentowane m.in. przez kraje skandynawskie. W tym modelu sektor publiczny jest mocno, a  często nawet nadmiernie rozbudowany, zakłada się bowiem, że obywatele nie są w stanie lub nie chcą efektywnie zaspokoić swoich potrzeb, wobec cze- go państwo przejmuje odpowiedzialność za wiele dziedzin życia, zwłaszcza związanych z opieką socjalną [ibidem]. Tym samym poziom redystrybucji oraz zakres finansów publicznych w krajach o tym modelu jest znacznie szerszy od państw o ograniczonym sektorze publicznym (zob. tab. 1.1). W modelu państwa opiekuńczego całe ryzyko zaspokojenia popytu obywateli na dobra i usługi pu- 16 1. Finanse publiczne a gospodarka j D C E O h c a a r k h c y n a r b y w w   )   w ( B K P o d h c y n z c i l j b u p w ó k t a d y w ą c a e r a n o z r e m o g e n z c i l i l b u p a r o t k e s ć ś o k e W i l . 1 . 1 a e b a T l 1 1 0 2 0 1 , 2 5 0 5 , 4 4 2 1 , 8 5 9 0 , 4 5 1 3 , 5 5 5 3 , 9 4 4 4 , 2 4 8 4 , 5 4 9 4 , 0 4 1 3 , 5 4 4 8 , 5 4 8 4 , 7 4 7 1 , 9 4 7 0 , 0 5 8 4 , 0 5 0 9 , 1 5 0 1 0 2 0 0 , 3 5 0 1 , 5 4 3 2 , 8 5 4 1 , 5 5 6 1 , 6 5 8 4 , 9 4 6 9 , 4 4 2 0 , 7 6 4 2 , 1 4 8 6 , 6 4 2 8 , 5 4 1 7 , 0 5 2 6 , 8 4 1 0 , 1 5 7 5 , 0 5 6 0 , 3 5 9 0 0 2 3 6 , 3 5 3 9 , 5 4 2 4 , 8 5 5 2 , 6 5 9 9 , 5 5 3 6 , 3 5 0 8 , 5 4 0 9 , 8 4 7 1 , 2 4 0 5 , 7 4 8 0 , 4 4 7 1 , 8 4 6 4 , 0 5 4 6 , 1 5 7 8 , 1 5 6 1 , 5 5 8 0 0 2 0 5 , 9 4 0 9 , 2 4 0 9 , 1 5 3 3 , 9 4 1 9 , 2 5 5 6 , 9 4 9 2 , 1 4 9 7 , 2 4 7 8 , 6 3 1 8 , 3 4 5 2 , 3 4 1 7 , 4 4 6 7 , 8 4 2 4 , 7 4 3 8 , 8 4 8 6 , 1 5 7 0 0 2 8 4 , 8 4 0 5 , 2 4 1 8 , 0 5 5 2 , 7 4 1 3 , 2 5 1 8 , 6 4 8 1 , 9 3 9 7 , 6 3 7 1 , 6 3 6 5 , 3 4 9 1 , 2 4 8 7 , 3 4 8 9 , 9 4 7 9 , 3 4 6 8 , 7 4 7 9 , 0 5 6 0 0 2 0 4 , 9 4 0 8 , 3 4 0 6 , 1 5 0 9 , 8 4 0 7 , 2 5 0 2 , 2 4 0 5 , 8 3 0 8 , 3 3 0 6 , 8 3 0 3 , 5 4 0 8 , 3 4 0 3 , 6 4 0 9 , 1 5 0 2 , 4 4 0 9 , 9 4 0 3 , 4 5 5 0 0 2 0 4 , 0 5 0 0 , 5 4 9 7 , 2 5 9 1 , 0 5 5 4 , 3 5 5 9 , 3 4 4 4 , 8 3 7 9 , 3 3 2 5 , 1 4 2 9 , 6 4 6 4 , 3 4 7 7 , 5 4 3 9 , 9 4 5 0 , 4 4 4 1 , 8 4 5 8 , 3 5 4 0 0 2 0 3 , 4 5 0 2 , 5 4 5 5 , 4 5 5 0 , 0 5 8 2 , 3 5 2 5 , 5 4 8 8 , 8 3 9 5 , 3 3 5 5 , 2 4 5 2 , 7 4 2 7 , 2 4 7 6 , 4 4 9 6 , 8 4 3 1 , 3 4 9 7 , 7 4 8 1 , 4 5 3 0 0 2 0 7 , 1 5 0 3 , 7 4 7 0 , 5 5 7 1 , 0 5 4 2 , 3 5 4 7 , 4 4 0 4 , 8 3 9 1 , 3 3 8 7 , 1 4 2 4 , 8 4 2 6 , 4 4 8 7 , 3 4 4 0 , 9 4 2 4 , 2 4 9 2 , 8 4 7 6 , 5 5 2 0 0 2 0 9 , 0 5 0 3 , 6 4 6 5 , 4 5 3 9 , 8 4 0 6 , 2 5 9 0 , 5 4 9 8 , 8 3 1 4 , 3 3 3 5 , 1 4 2 0 , 8 4 1 2 , 4 4 1 3 , 2 4 3 7 , 0 5 5 9 , 0 4 8 3 , 7 4 0 6 , 5 5 1 0 0 2 0 7 , 1 5 0 3 , 4 4 9 1 , 4 5 5 8 , 7 4 5 5 , 1 5 9 2 , 5 4 4 6 , 8 3 4 1 , 3 3 3 1 , 8 3 9 4 , 7 4 3 7 , 3 4 8 4 , 2 4 8 7 , 6 4 0 9 , 9 3 2 0 , 8 4 2 5 , 4 5 0 0 0 2 9 6 , 6 4 2 8 , 1 4 8 6 , 3 5 9 2 , 8 4 4 6 , 1 5 9 6 , 6 4 2 1 , 9 3 7 2 , 1 3 9 5 , 7 3 1 1 , 5 4 8 0 , 1 4 3 1 , 1 4 6 7 , 6 4 5 0 , 9 3 8 1 , 6 4 9 0 , 5 5 j e a r K a i r t s u A y h c e z C i a n a D i a d n a n F i l g r u b m e s k u L i a d n a l r I y c m e N i a k s o P l a i l a g u t r o P y r g ę W i a n a p z s H i j a c n a r F j a c e r G i a n a t y r B a k e W i l y h c o W ł j a c e w z S . ) . r   9 0 0 2 . 2 1 . 0 1 – 1 n o i s r e V , P D G e r u t i d n e p x e t n e m n r e v o g l a r e n e G ( D C E O h c y n a d e w a t s d o p a n : o d ó r Ź ł i 17 Magdalena Zioło bliczne przejmuje państwo z mocno rozbudowanym systemem opieki społecz- nej. W  tym układzie państwo przejmuje kontrolę nad kompleksową obsługą obywateli także w tej części zadań, które mogliby oni sami realizować, nabywa- jąc odpowiednie dobra lub usługi w sektorze prywatnym. Państwo opiekuńcze cechuje szeroki pakiet zabezpieczenia społecznego i  szeroki zakres zadań publicznych, które determinują wielkość sektora pub- licznego (w tym jego administracji) i koszty jego funkcjonowania, finansowane z danin publicznych, co wpływa na poziom fiskalizmu i redystrybucji. Model ten spełnia więc jednocześnie kryteria modelu państw redystrybucyjnych, dla których redystrybucja jest także głównym kryterium wyodrębnienia krajów ukierunkowanych na wyrównywanie szans społecznych, co staje się podsta- wową formą aktywności państwa [ibidem]. Zapewnienie obywatelom równo- miernego dostępu do dóbr i usług publicznych oraz wyrównywanie możliwości rozwoju wymaga znacznego rozbudowania funkcji i  zadań pełnionych przez państwo, przy jednoczesnym kreowaniu wysokich kosztów tego rodzaju dzia- łalności. W  przeciwieństwie do modelu redystrybucyjnego, model liberalny ozna- cza ograniczenie pomocy państwa świadczonej na rzecz obywateli do niezbęd- nych form interwencji. W doktrynie liberalnej państwo nie ingeruje w życie go- spodarcze, pełni natomiast rolę „nocnego stróża” [Seidler, Groszyk, Pieniążek, 2003, s. 69]. W przypadku państwa liberalnego wyróżnia się dwie płaszczyzny jego aktywności: w sferze społeczno-ekonomicznej oraz w sferze polityczno- -prawnej. Obie płaszczyzny aktywności są ze sobą zintegrowane [ibidem]. War- to podkreślić, że postulat nieingerowania państwa w  gospodarkę w  modelu liberalnym nie oznacza całkowitego wycofania się państwa ze sfery regulacji i zaniechania tzw. funkcji gospodarczej na rzecz przekazania jej do sektora pry- watnego. Udział państwa w życiu gospodarczym w omawianym modelu wyra- ża się przez zapewnienie warunków sprzyjających do prowadzenia działalności zarówno w sferze regulacyjnej (normy prawne, koncesje, licencje itp.), jak i re- alnej (dostarczanie infrastruktury publicznej wspomagającej rozwój przedsię- biorczości) [ibidem]. Ostatnim z omawianych modeli jest model motywacyjny, w którym nacisk kładziony jest na kreowanie pozytywnych postaw i  zachęcanie obywateli do pracy oraz „podejmowanie działań równoważących stosunki społeczne” [Pio- trowska-Marczak, Uryszek, 2009, s. 28]. Czynnikiem mającym wpływ na model państwa i zarazem zakres finansów publicznych jest także rodzaj doktryny społeczno-gospodarczej, warunkującej 18 1. Finanse publiczne a gospodarka rosnący bądź malejący stopień liberalizmu gospodarczego państwa. Najwyższy poziom fiskalizmu państwa cechuje doktryny lewicowe (kolejno: kolektywi- styczna, socjalistyczna) [Polarczyk, 2008]. Natomiast doktryny centrowe, pra- wicowe oraz liberalne odznaczają się zdecydowanie niższym poziomem opie- kuńczości państwa, a  tym samym niższym zakresem finansów publicznych. Analogicznie kształtuje się relacja między ustrojem społeczno-gospodarczym a poziomem fiskalizmu: dla komunizmu i socjalizmu poziom ten pozostaje naj- wyższy, najniższy jest natomiast w warunkach kapitalizmu wolnorynkowego. Analizując związek między modelem państwa a finansowaniem zadań pu- blicznych, nie sposób pominąć postulatów zasady subsydiarności (pomocni- czości), która urzeczywistnia koncepcję decentralizacji władzy, a tym samym decentralizacji zadań publicznych. Zgodnie z  zasadą subsydiarności zadania publiczne powinny być realizowane przez jednostki niższego szczebla podziału terytorialnego państwa, umiejscowione najbliższej obywatela, a państwo po- winno ingerować w sytuacji, gdy ze względów organizacyjnych, technicznych czy finansowych jednostki te zgłaszają trudności w realizacji wybranych zadań [Sługocki, 2006, s. 198]. Zasada pomocniczości znajduje wyraz w podziale te- rytorialnym państwa i  tym samym w  charakterze samorządu terytorialnego i jego organizacji. W tym podejściu wyodrębnia się trzy rodzaje państw: uni- tarne, federalne i  regionalne, dla których przyjęto różne koncepcje podziału władzy i związków między rządem a samorządem. Kraje federalne i regionalne to zazwyczaj państwa o geograficznie dużym obszarze terytorialnym, w  których dopuszcza się znaczący poziom swobody jednostek niższego szczebla podziału terytorialnego, w tym także w kontekście kreowania własnych źródeł dochodów dla powierzonych im zadań. Wielkość państwa oraz tempo jego rozwoju decyduje także o organizacji sektora publicz- nego i kosztach jego finansowania, choćby z punktu widzenia kosztów pono- szonych na rzecz utrzymania aparatu władzy. W grupie krajów tzw. złożonych (federalnych i regionalnych) dominują państwa o wysokim udziale wydatków publicznych w PKB. Państwa unitarne to kraje o jednorodnym kulturowo i ob- szarowo charakterze. Samorząd terytorialny tych państw ma często formę administracji zdecentralizowanej, co oznacza niski poziom samodzielności fi- nansowej jednostek niższego szczebla podziału terytorialnego kraju. Poziom redystrybucji tych państw jest zróżnicowany. Model państwa determinuje wielkość jego wydatków publicznych i realizo- wanych zadań. Dokonując analizy tych zależności, należy jednak zwrócić uwa- gę na to, że w ostatnich latach – ze względu na kryzys i spowolnienie gospodar- 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Finanse publiczne. Aspekty teoretyczne i praktyczne
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: