Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00335 007742 11494469 na godz. na dobę w sumie
Finansowanie i corporate governance w przedsiębiorstwach rodzinnych - ebook/pdf
Finansowanie i corporate governance w przedsiębiorstwach rodzinnych - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8597-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka prezentuje wyniki przeprowadzonych w Polsce i Austrii badań empirycznych dotyczących ładu korporacyjnego i finansowania przedsiębiorstw rodzinnych, których interpretacja oparta jest na obszernej literaturze światowej oraz wtórnych danych statystycznych. Przedstawiono w niej pojęcie i znaczenie gospodarcze firm rodzinnych, ich sktuktury kapitałowe, politykę dywidend, zarządzanie finansami i relacje z bankami oraz kwestie związane z ładem korporacyjnym, a także kontrolą procesów ekonomicznych i pozaekonomicznych zachodzących w przedsiębiorstwach rodzinnych.

Specyfika zarządzania przedsiębiorstwem rodzinnym powoduje, że staje się ono bardzo popularnym przedmiotem rozważań naukowych. Najwięcej jednak uwagi poświęca się problematyce odmienności struktur organizacyjnych tych przedsiębiorstw, problemom przedsiębiorstwa, sukcesji, w znacznie mniejszym stopniu problemom finansowania tych przedsiębiorstw oraz ładu korporacyjnego w tego typu przedsiębiorstwach. Z tego punktu widzenia książka wypełnia w pewnym stopniu lukę, która wciąż występuje w polskiej literaturze. Jest to niewątpliwy walor opracowania. Dodatkowo na uwagę zasługuje fakt, że mamy tu swego rodzaju dwugłos, a więc analizę porównawczą omawianych zjawisk w Polsce i w Austrii.

Prof. zw. dr. hab. Jerzy Różański

Katedra Finansów i Strategii Przedsiębiorstwa, Uniwersytet Łódzki

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ksià˝ka prezentuje wyniki przeprowadzonych w Polsce i Austrii badaƒ empi rycz - nych dotyczàcych ładu korporacyjnego i finansowania przedsi´biorstw rodzin nych, których interpretacja oparta jest na obszernej literaturze Êwiatowej oraz wtórnych danych statystycznych. Przedstawiono w niej poj´cie i znaczenie gospodarcze firm rodzinnych, ich sktuktury kapitałowe, polityk´ dywidend, zarzàdzanie finansami i relacje z bankami oraz kwestie zwiàzane z ładem korporacyjnym, a tak˝e kon trolà procesów ekonomicznych i pozaekonomicznych zachodzàcych w przedsi´biorstwach rodzinnych. Specyfika zarzàdzania przedsi´biorstwem rodzinnym powoduje, ˝e staje si´ ono bardzo popularnym przedmiotem rozwa˝aƒ naukowych. Najwi´cej jednak uwagi poÊwi´ca si´ problematyce odmiennoÊci struktur organizacyjnych tych przedsi´biorstw, proble mom przedsi´biorstwa, sukcesji, w znacznie mniejszym stopniu problemom finansowania tych przedsi´biorstw oraz ładu korporacyjnego w tego typu przedsi´biorstwach. Z tego punktu widzenia ksià˝ka wypełnia w pewnym stopniu luk´, która wcià˝ wyst´puje w polskiej literaturze. Jest to niewàtpliwy walor opracowania. Dodatkowo na uwag´ zasługuje fakt, ˝e mamy tu swego rodzaju dwugłos, a wi´c analiz´ porównawczà oma - wianych zjawisk w Polsce i w Austrii. Prof. zw. dr hab. Jerzy Ró˝aƒski Katedra Finansów i Strategii Przedsi´biorstwa Uniwersytet Łódzki Autorzy: o. Univ.-Prof. Dr. Helmut Pernsteiner, Institut für betriebliche Finanzwirtschaft, Johannes Kepler Universität Linz, Austria Prof. dr hab. Jerzy W´cławski, Katedra BankowoÊci UMCS w Lublinie Dr Markus Dick, Institut für betriebliche Finanzwirtschaft, Johannes Kepler Universität Linz, Austria Dr Robert Zajkowski, Katedra BankowoÊci UMCS w Lublinie www.ksiegarnia.beck.pl tel. 22 31 12 222 fax 22 33 77 601 i F n a n s o w a n i e i c o r p o r a t e g o v e r n a n c e w p r z e d s i ´ b i o r s t w a c h r o d z i n n y c h Redakcja naukowa Helmut Pernsteiner | Jerzy W´cławski Finansowanie i corporate governance w przedsi´biorstwach rodzinnych E S N A N I F Finansowanie i corporate governance w przedsi´biorstwach rodzinnych E Autorzy: Markus Dick rozdział 2 Helmut Pernsteiner rozdział 3 Jerzy W´cławski rozdział 1 Robert Zajkowski rozdział 4 S N A N I F Redakcja naukowa Helmut Pernsteiner, Jerzy W´cławski Finansowanie i corporate governance w przedsi´biorstwach rodzinnych Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2016 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Agnieszka Niegowska Recenzent: prof. zw. dr hab. Jerzy Różański Projekt okładki i stron tytułowych: Grafos Ilustracja na okładce: iStock/anigoweb Seria: Ekonomia Publikacja sfinansowana ze środków projektu Narodowego Centrum Nauki (NCN 2012/07/B/HS4/00455) „Ład korporacyjny, struktura własnościowa i wyniki finansowe przedsiębiorstw rodzinnych w Polsce i Austrii – analiza porównawcza” © Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Jolanta Straszewska Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-8596-9 ISBN ebook 978-83-255-8597-6 Spis treści Wstęp .......................................................................................................................... 1. Przedsiębiorstwa rodzinne we współczesnej gospodarce (J. Węcławski) ................. 1.1. Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych ................................................. 1.1.1. Cechy przedsiębiorstwa rodzinnego ..................................................... 1.1.2. Definicje przedsiębiorstwa rodzinnego ................................................. 1.2. Znaczenie gospodarcze i społeczne przedsiębiorstw rodzinnych..................... 1.2.1. Przedsiębiorstwa rodzinne w Polsce ..................................................... 1.2.2. Przedsiębiorstwa rodzinne w Austrii .................................................... 1.2.3. Sektor MSP i przedsiębiorstwa rodzinne w Unii Europejskiej ................ 1.3. Przedsiębiorstwa rodzinne w Polsce – charakterystyka badanej próby ............ 1.4. Strategie przedsiębiorstw rodzinnych i sposoby ich finansowania ................... 1.4.1. Plany i strategie rozwoju przedsiębiorstw ............................................. 1.4.2. Źródła i sposoby finansowania przedsiębiorstw rodzinnych .................. 2. Struktura kapitałowa i polityka dywidend (M. Dick) .............................................. 2.1. Determinanty decyzji przedsiębiorstw rodzinnych w zakresie zarządzania finansami ....................................................................................................... 2.2. Struktura kapitału przedsiębiorstw rodzinnych .............................................. 2.2.1. Teorie struktury kapitału ...................................................................... 2.2.2. Cechy szczególne struktury kapitałowej w przedsiębiorstwach rodzinnych .......................................................................................... 2.2.3. Empiryczna analiza struktury kapitału przedsiębiorstw rodzinnych ..... 2.3. Polityka dywidend w przedsiębiorstwach rodzinnych..................................... 2.3.1. Polityka dywidend w przedsiębiorstwach ............................................. 2.3.2. Cechy szczególne polityki dywidend w przedsiębiorstwach rodzinnych 2.3.3. Empiryczna analiza polityki dywidend przedsiębiorstw rodzinnych ..... 2.4. Struktura kapitału i polityka dywidend w polskich przedsiębiorstwach – wyniki badań .............................................................................................. 2.4.1. Struktura kapitału ................................................................................ 2.4.2. Polityka dywidend ............................................................................... 2.5. Wnioski.......................................................................................................... 7 13 13 13 21 28 28 33 40 43 47 47 53 63 64 66 66 67 70 71 71 72 74 76 76 80 84 5 3. Zarządzanie finansami i współpraca z bankami (H. Pernsteiner) ............................. 3.1. Zarządzanie finansami przedsiębiorstw rodzinnych ....................................... 3.1.1. Współpraca międzynarodowa oraz fuzje i przejęcia .............................. 3.1.2. Zarządzanie finansami ......................................................................... 3.2. Współpraca z bankami ................................................................................... 86 87 87 90 99 3.2.1. Zmiany w dostępie do kredytów bankowych ......................................... 100 3.2.2. Długoterminowa współpraca z bankami ............................................... 102 3.3. Podsumowanie i perspektywy ........................................................................ 111 4. Ład korporacyjny a procesy ekonomiczne i pozaekonomiczne w przedsiębiorstwie (R. Zajkowski) ........................................................................................................ 114 4.1. Bezpośrednie i pośrednie składowe ładu korporacyjnego ............................... 114 4.1.1. Istota ładu korporacyjnego ................................................................... 114 4.1.2. Rodzinność jako czynnik kształtujący ład korporacyjny w przedsiębiorstwach ......................................................................... 122 4.1.3. Struktura własnościowa badanych przedsiębiorstw .............................. 125 4.1.4. Znaczenie powiązań międzynarodowych oraz fuzje i przejęcia ............. 128 4.1.5. Struktura osobowa organów zarządczych i kontrolnych badanych podmiotów .......................................................................................... 129 4.1.6. Wynagradzanie menedżerów w przedsiębiorstwach ............................. 133 4.1.7. Inni członkowie rodziny w przedsiębiorstwie ....................................... 135 4.1.8. Konflikty w przedsiębiorstwach rodzinnych.......................................... 136 4.1.9. Modele ładu korporacyjnego w przedsiębiorstwach rodzinnych ........... 140 4.1.10. Zmiany w obszarze własności firm rodzinnych ................................... 143 4.2. Ład korporacyjny a wybrane aspekty funkcjonowania przedsiębiorstw ........... 144 4.2.1. Wpływ rodziny na krótko- i długookresowe funkcjonowanie przedsiębiorstwa ................................................................................. 144 4.2.2. Wartości pozaekonomiczne w działalności przedsiębiorstw ................. 153 4.2.3. Ład korporacyjny a percepcja wybranych cech jakościowych przedsiębiorstw ................................................................................... 157 4.2.4. Ład korporacyjny a efekty ekonomiczne przedsiębiorstw ..................... 161 Zakończenie ................................................................................................................ 166 Spis rysunków ............................................................................................................. 171 Spis tabel ..................................................................................................................... 173 Bibliografia .................................................................................................................. 175 Indeks ........................................................................................................................ 185 Spis treści Wstęp Przedsiębiorstwa rodzinne od stuleci stanowią istotny element gospodarki. Samo pojęcie przedsiębiorstwa rodzinnego zaczęło się pojawiać w literaturze przed- miotu w latach trzydziestych ubiegłego stulecia, co było związane z rosnącym znaczeniem przedsiębiorstw o rozproszonej własności, funkcjonujących jako spółki publiczne, i ich wyodrębnianiem się z tradycyjnej gospodarki, w której przedsiębiorstwa znajdowały się pod kontrolą rodziny bądź wąskiej grupy osób. W wielu krajach przedsiębiorstwa rodzinne nadal są najliczniej występującą for- mą prowadzenia działalności gospodarczej. Szersze zainteresowanie nimi jako specyficzną kategorią ekonomiczną pojawiło się jednak stosunkowo niedawno, bo w latach sześćdziesiątych XX wieku. Podjęte wówczas – najpierw w Stanach Zjednoczonych, a następnie w innych krajach – badania naukowe tej formy pro- wadzenia działalności gospodarczej wskazały na jej duże znaczenie społeczne i gospodarcze, a jednocześnie na szereg specyficznych właściwości różniących ją od firm nierodzinnych. Wiele kwestii dotyczących przedsiębiorstw rodzinnych nie jest jednak jeszcze w pełni poznanych. W Polsce ciągłość funkcjonowania tych przedsiębiorstw została przerwana w wyniku wprowadzenia zmian syste- mowych po drugiej wojnie światowej. Większość z nich została administracyj- nie wyeliminowana z rynku, a nieliczne, które przetrwały, nie miały możliwości rozwoju. Sytuacja ta uległa zmianie po podjęciu procesu transformacji gospodar- czej w 1989 roku. Z jednej strony doszło do reaktywacji i ożywienia działalno- ści firm rodzinnych, które przetrwały okres gospodarki nakazowo-rozdzielczej, a z drugiej w szybkim tempie zaczęły powstawać nowe podmioty prowadzone przez rodzinę. Badania nad firmami rodzinnymi w Polsce znajdują się na wczesnym etapie rozwoju. Przeprowadzono dotychczas stosunkowo niewiele badań empirycznych 7 o charakterze kompleksowym. Dlatego też krajowa literatura przedmiotu jest sto- sunkowo nieliczna i dotyczy w większości zagadnień o charakterze cząstkowym. Badania przedsiębiorczości rodzinnej w Polsce dotyczą początkowego etapu jej rozwoju i napotykają na problemy natury metodycznej. Zdecydowana więk- szość tego typu firm prowadzi działalność w pierwszym, a stosunkowo rzadko w drugim pokoleniu. Tymczasem w zagranicznej literaturze przedmiotu za ro- dzinne uważa się często takie przedsiębiorstwa, które znajdują się we władaniu rodziny od co najmniej dwóch pokoleń. Sytuacja taka skłania do dużej ostrożno- ści przy formułowaniu wniosków, zwłaszcza w ramach analiz porównawczych. Wskazane problemy dotyczące uwarunkowań i stanu badań nad przedsiębior- czością rodzinną w Polsce sprawiły, że dla opracowania koncepcji, a w szczegól- ności sformułowania celu, hipotez oraz zakresu przedmiotowego badań wyko- rzystano wiedzę Autorów wynikającą ze studiów literatury zagranicznej, głównie amerykańskiej, niemieckiej i austriackiej. Szczególne znaczenie miała współ- praca naukowa w ramach międzynarodowego zespołu badawczego z partnera- mi austriackimi dysponującymi wieloletnim doświadczeniem w zakresie badań nad firmami rodzinnymi we własnym kraju. Prezentowane w niniejszej pracy badania realizowane były przez pracowników naukowych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Uniwersytetu Johannesa Keplera w Linzu w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki (NCN 2012/07/B/HS4/00455) „Ład korporacyjny, struktura własnościowa i wyniki finansowe przedsiębiorstw rodzinnych w Polsce i Austrii – analiza porównawcza”. Głównym celem badań było określenie ilościowych i behawioralnych zależ- ności zachodzących pomiędzy modelami władztwa a efektywnością ekonomicz- ną i finansową przedsiębiorstw rodzinnych w Polsce. Dla lepszego uchwycenia specyfiki firm rodzinnych badaniami objęto także przedsiębiorstwa nierodzinne, co umożliwiło przeprowadzenie analiz porównawczych. Krótki okres funkcjono- wania przedsiębiorstw rodzinnych w Polsce skłonił do przeprowadzenia analiz porównawczych obejmujących także przedsiębiorstwa austriackie. Cel główny został rozwinięty w formie celów szczegółowych. 1) Dokonanie identyfikacji modeli ładu korporacyjnego w przedsiębiorstwach rodzinnych i określenie częstotliwości ich występowania. 2) Ustalenie zależności pomiędzy poszczególnymi modelami ładu korpora- cyjnego a przebiegiem realnych procesów w przedsiębiorstwach, począwszy od fazy inicjalnej, poprzez fazę wzrostu i dojrzałości, aż do zapewnienia sukcesji. 3) Przeprowadzenie analizy porównawczej struktury finansowania, zarządza- nia finansami i polityki dywidend oraz identyfikacja różnic i podobieństw w sfe- rze finansów pomiędzy przedsiębiorstwami rodzinnymi i nierodzinnymi. 8 Wstęp 4) Dokonanie ilościowej i behawioralnej oceny siły zależności pomiędzy mo- delami ładu korporacyjnego a efektywnością przedsiębiorstw rodzinnych. W badaniach przyjęto hipotezę, że model ładu korporacyjnego wywiera wymierny, deterministyczny wpływ na efektywność ekonomiczną i finansową przedsiębiorstw rodzinnych, prowadząc do osiągnięcia przez nie przewag konku- rencyjnych w stosunku do przedsiębiorstw nierodzinnych. W szczególności przy- jęty ład korporacyjny oddziałuje na przebieg procesu kreowania przedsiębiorstw rodzinnych, strategie ich rozwoju i strategie finansowe, źródła i formy finanso- wania zewnętrznego, zarządzanie przedsiębiorstwem, w tym zarządzanie sferą finansową i materialną, specyficzne rodzaje ryzyka działalności, innowacyjność przedsiębiorstw rodzinnych oraz ich cykl życia i problemy sukcesji. Badania ilościowe zostały przeprowadzone w okresie od czerwca do września 2014 roku na dobranej losowo ogólnopolskiej próbie przedsiębiorstw rodzin- nych i nierodzinnych. Dobór przedsiębiorstw do badania został przeprowadzo- ny z zachowaniem struktury terytorialnej (województwa), wielkości (zatrud- nienie powyżej 49 osób), sekcji PKD 2007. Z badania zostały wyłączone sekcje A (rolnictwo i leśnictwo), O (administracja publiczna i obrona narodowa), T (go- spodarstwa domowe) i U (organizacje). Wybranie do badań przedsiębiorstw co najmniej średnich wynikało z przyjętego celu, jakim było ustalenie związku po- między ładem korporacyjnym a efektywnością przedsiębiorstw. Struktury za- rządcze związane z ładem korporacyjnym tworzone są w przedsiębiorstwach większych. Jako przedsiębiorstwa rodzinne zostały uwzględnione firmy za- trudniające co najmniej dwóch członków rodziny, z których co najmniej jeden posiada istotny wpływ na zarządzanie, rodzina zaś ma większościowe udzia- ły w przedsiębiorstwie. W trakcie prac analitycznych przynależność do grupy firm rodzinnych została zweryfikowana za pomocą wskaźnika SFI. Zastosowano dwie metody badawcze: badania kwestionariuszowe wspomagane komputero- wo (CATI) oraz indywidualne wywiady pogłębione (IDI). Kwestionariusz an- kiety w badaniach ilościowych zawierał 67 pytań pogrupowanych w 12 działów obejmujących w szczególności: strukturę organizacyjną przedsiębiorstwa, cele i strategię działalności, politykę dywidend, wyniki finansowe, politykę inwesty- cyjną, zarządzanie finansami, współpracę z bankami, społeczną odpowiedzial- ność biznesu. Ankieterzy nawiązali łącznie 12 215 kontaktów z respondentami, którymi byli właściciele przedsiębiorstw bądź osoby z ich kierownictwa i służb finansowych, przy czym 5504 przedsiębiorstwa nie wyraziły zgody na udział w badaniach. Spośród tych, które początkowo zgodziły się wziąć udział w bada- niu, 4235 wycofało się przed rozpoczęciem ankiety bądź w jej trakcie. Ostatecz- nie uzyskano 758 pełnych kwestionariuszy ankiet, w tym 396 z przedsiębiorstw rodzinnych. Taka proporcja firm rodzinnych i nierodzinnych w ramach próby 9 Wstęp oznacza nadreprezentację tych pierwszych w stosunku do struktury występu- jącej w polskiej gospodarce. Wynikało to z obranego punktu ciężkości prowa- dzonych analiz, który położono na zjawiska zachodzące w firmach rodzinnych, przedsiębiorstwa nierodzinne traktując jako element porównawczy względem zasadniczych badań. Badania jakościowe opierały się na indywidualnych wywiadach pogłębionych przeprowadzonych w okresie od lipca do września 2015 roku z celowo dobraną grupą przedsiębiorstw rodzinnych. Objęto nimi 20 firm austriackich z obszaru Górnej Austrii oraz 20 polskich z ośmiu województw: dolnośląskiego, kujawsko- -pomorskiego, mazowieckiego, podkarpackiego, podlaskiego, śląskiego, święto- krzyskiego i wielkopolskiego. Dobór przedsiębiorstw został dokonany z uwzględ- nieniem dywersyfikacji branżowej oraz wielkości obrotów (powyżej 3 mln euro). Kwestionariusz wywiadów indywidualnych obejmował cztery grupy zagadnień: wpływ rodziny na zarządzanie finansami przedsiębiorstwa, działalność mene- dżerów finansowych, współpracę przedsiębiorstwa z bankami oraz stosowanie zasad społecznej odpowiedzialności biznesu. Rozmowy zostały przeprowadzo- ne z właścicielami bądź osobami odpowiedzialnymi za zarządzanie finansami przez wyspecjalizowane instytuty badawcze – polski i austriacki. Ich celem było uszczegółowienie i pogłębienie analizy procesów zachodzących we wskazanych obszarach badawczych. Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawiono istotę przedsiębiorstw rodzinnych, wskazując na dylematy związane z wyodrębnie- niem tej kategorii jednostek gospodarczych. Następnie zaprezentowano gospo- darcze znaczenie przedsiębiorstw rodzinnych w Austrii i w Polsce oraz dokonano charakterystyki badanej próby. Rozdział zamykają rozważania na temat celów i strategii działalności przedsiębiorstw rodzinnych oraz źródeł i sposobów ich finansowania. W rozdziale drugim przedmiotem rozważań jest problematyka struktury kapi- tału i polityki dywidend. Pierwsza część rozważań przedstawia obydwie kwestie w ujęciu licznych teorii wyjaśniających te zjawiska oraz wyników badań innych autorów. Druga część rozdziału poświęcona jest analizie struktury kapitału i po- lityce dywidend opartej na wynikach badań empirycznych odnoszących się do polskich i austriackich przedsiębiorstw rodzinnych i nierodzinnych. Rozdział trzeci poświęcono zarządzaniu finansami w przedsiębiorstwach ro- dzinnych i ich związkom z bankami. Przedmiotem szczegółowych analiz są trzy grupy problemów. Pierwsza obejmuje zagadnienia związane z finansowaniem działalności zagranicznej przedsiębiorstw. Druga dotyczy kwestii pomiaru wy- ników działalności przedsiębiorstw, zarządzania ryzykiem finansowym, roli do- radców finansowych oraz zarządzania kapitałem obrotowym. Trzeci zakres pro- 10 Wstęp blemów odnosi się do współpracy przedsiębiorstw z bankami, a w szczególności stosowania bankowości relacyjnej. Rozdział czwarty przedstawia problematykę stosowania ładu korporacyjne- go w firmach rodzinnych oraz jego wykorzystania do kontroli przebiegu proce- sów ekonomicznych i pozaekonomicznych. Omówiono w szczególności kwestie związane ze strukturami własnościowymi i zarządczymi oraz modelami ładu korporacyjnego. Przedmiotem analizy jest także wpływ ładu korporacyjnego na efekty ekonomiczne przedsiębiorstw oraz polityka społecznej odpowiedzialno- ści biznesu. Helmut Pernsteiner Jerzy Węcławski Wstęp 1 Przedsiębiorstwa rodzinne we współczesnej gospodarce 1.1. Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych 1.1.1. Cechy przedsiębiorstwa rodzinnego Przedsiębiorstwo rodzinne jest złożoną jednostką społeczno-gospodarczą wyod- rębnianą na podstawie zestawu cech prawnych, społecznych i ekonomicznych. Decydujące znaczenie dla określenia jego istoty mają: struktura własności, prawa do wykonywania kontroli, forma sprawowania zarządu, orientacja na przetrwa- nie i przekazanie następnej generacji, relacje pomiędzy właścicielami a pracow- nikami oraz relacje z otoczeniem. Badania nad przedsiębiorstwami rodzinnymi zainicjowane w latach sześć- dziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego stulecia w Stanach Zjednoczonych do- prowadziły do stwierdzenia, że ich istota związana jest z połączeniem i wzajem- nym oddziaływaniem dwóch elementów: rodziny i przedsiębiorstwa [Donnelley, 1964, s. 93]. Dalsze prace w tym zakresie wskazały, że w przedsiębiorstwach rodzinnych istotne znaczenie mają nie tylko problemy powstające na styku ro- dzina–przedsiębiorstwo, ale także te występujące w ramach przedsiębiorstwa, a związane z własnością i zarządzaniem przedsiębiorstwem. Stanowiło to pod- stawę do rozwinięcia modelu w postać składającą się z trzech systemów: rodzi- ny, przedsiębiorstwa i własności [Gersick i in., 1997, s. 5]. Słuszność takiego po- dejścia potwierdziły badania prowadzone w kolejnych latach. Wskazują one, że zaangażowanie rodziny w przedsiębiorstwo może przybierać wiele form i mieć różny charakter. W związku z tym nie istnieje jeden typ przedsiębiorstwa rodzin- nego, a czynnikami kluczowymi dla określenia związków występujących między rodziną a przedsiębiorstwem najczęściej są kwestie własności i udziału w zarzą- dzaniu [Simon, 2011, s. 9]. 13 Każdy z trzech systemów tworzących w ujęciu modelowym przedsiębiorstwo rodzinne ma inny charakter i pełni różne funkcje w przedsiębiorstwie. System ro- dziny tworzą osoby wchodzące do niej z racji pokrewieństwa bądź małżeństwa. Komunikacja między nimi ma charakter bezpośredni i oparta jest na więziach emocjonalnych. System przedsiębiorstwa bazuje na podstawach materialnych tworzących przedsiębiorstwo i zorientowany jest na realizację zadań ekonomicz- nych. Komunikacja w tym systemie opiera się na kompetencjach. System własno- ści tworzą współwłaściciele przedsiębiorstwa pochodzący z grona rodziny bądź będący zewnętrznymi dostawcami kapitału własnego. Zorientowani są oni na utrzymanie optymalnej relacji pomiędzy dochodem a ekspozycją na ryzyko. Ich wpływ na przedsiębiorstwo i relacje między nimi wynikają z wielkości posiada- nych udziałów [Hepperle, 2011, s. 8]. Trzy systemy składające się na przedsiębiorstwo rodzinne oddziaływują na sie- bie wzajemnie i nie można ich rozpatrywać w oderwaniu od pozostałych. Wpływ każdego z nich na przedsiębiorstwo może jednak przybierać różny zakres w zależ- ności od tego, w jakim stopniu tworzące go podmioty są zaangażowane w przedsię- biorstwo jako pewną całość. Niewątpliwie czynnikiem konstytuującym przedsię- biorstwo rodzinne jest partycypowanie przez rodzinę w jego własności. Natomiast uczestniczenie członków rodziny w przedsiębiorstwie, wielkość posiadanych przez nią udziałów kapitałowych oraz charakter ich zaangażowania w działalność przed- siębiorstwa tworzą szerokie spektrum związków występujących pomiędzy tymi systemami – od pełnego pokrywania się wszystkich systemów (A) przez pokry- wanie częściowe (B) aż do ich całkowitej rozłączności (C). W ujęciu graficznym ilustruje to zakres zachodzenia na siebie okręgów symbolizujących poszczególne systemy składające się na przedsiębiorstwo rodzinne (rys. 1.1). Rysunek 1.1. Systemy przedsiębiorstwa rodzinnego i powiązania między nimi Źródło: opracowanie własne. 14 1. Przedsiębiorstwa rodzinne we współczesnej gospodarce 1.1. Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych Najściślejszy związek pomiędzy rodziną a przedsiębiorstwem ma miejsce wówczas, gdy jest ona jedynym jego właścicielem, pracują w nim wszyscy jej członkowie w wieku produkcyjnym i nie zatrudnia się pracowników spoza jej grona. Sytuacja taka występuje w praktyce rzadko i jedynie w odniesieniu do bar- dzo małych przedsiębiorstw. Tego typu przedsiębiorstwo może prowadzić dzia- łalność tylko na małą skalę i dysponuje niskim potencjałem rozwoju. Z reguły w przedsiębiorstwach utworzonych na styku trzech systemów mamy do czynie- nia z określonym udziałem rodziny we własności przedsiębiorstwa, zaangażo- waniem w nim określonej liczby jej członków oraz określoną formą tego zaanga- żowania. Siła oddziaływania tych trzech komponentów stanowi często podstawę do formułowania definicji przedsiębiorstwa rodzinnego, co będzie przedmiotem rozważań w dalszej części tego rozdziału. Udział tych trzech elementów jest tak- że podstawą do tworzenia różnych klasyfikacji przedsiębiorstw rodzinnych. Jed- na z najczęściej stosowanych dzieli je na przedsiębiorstwa jednoosobowe, wła- ściwe przedsiębiorstwa rodzinne i przedsiębiorstwa rodzinne zarządzane przez menedżerów (osoby zewnętrzne) [Kirchdörfer, Kögel, 2000, s. 231]. Połączenie w ramach przedsiębiorstwa rodzinnego dwóch podmiotowości – rodziny i przedsiębiorstwa – wywiera wpływ na stabilność stosunków własno- ściowych, a także określenie celów, norm, systemów wartości, zasad i sposobów jego funkcjonowania. Stosunki własnościowe w przedsiębiorstwie nierodzinnym są stosunkowo ela- styczne. Właściciele podejmują decyzje o pozostaniu w przedsiębiorstwie, wy- stąpieniu z niego bądź przyjęciu nowych wspólników, kierując się kryteriami fi- nansowymi. Rodzina natomiast jest nastawiona na utrzymanie stanu posiadania w długiej perspektywie czasowej. Dlatego też stosunki własnościowe w przed- siębiorstwie rodzinnym charakteryzuje wysoka stabilność udziałów utrzymywa- nych przez członków rodziny. Założyciele przedsiębiorstwa rodzinnego zakłada- ją, że przekażą je swoim następcom w gronie rodziny. Rodzina jest systemem opartym na podstawach biologiczno-emocjonalnych. Do głównych funkcji rodziny należy zapewnienie jej trwania, dostarczenie mate- rialnych podstaw egzystencji, wykształcenie kolejnej generacji oraz zaspokojenie potrzeb emocjonalnych [Achleitner i in., 2010b, s. 231]. Rodzinę tworzy grupa osób o względnie stabilnym składzie, w ramach której w razie potrzeby dochodzi do zamiany wykonywanych funkcji – w szczególności w przypadku ich przeka- zywania następnemu pokoleniu. Działalność rodziny opiera się na założeniu jej długookresowego trwania i międzypokoleniowego transferu wartości. Postępo- wanie i relacje pomiędzy członkami rodziny opierają się przede wszystkim na zasadach równego traktowania, zaufaniu, lojalności, w mniejszym zaś stopniu na kryterium efektywności [Simon, 2011, s. 20–23]. 15 Przedsiębiorstwo tymczasem jest jednostką gospodarczą opierającą swoją działalność na zasadach racjonalności ekonomicznej. Zorientowane jest na reali- zację stałych funkcji w zakresie produkcji, zbytu i rozwoju, a jego funkcjonowa- nie opiera się na aktywności grupy pracowników o zmiennym składzie, których efektywność wynika z motywacji finansowej. Brak osiągnięcia oczekiwanych efektów może być podstawą wypowiedzenia zatrudnienia. Taki charakter dwóch systemów tworzących przedsiębiorstwo rodzinne de- terminuje cele jego działalności. Przedsiębiorstwa rodzinne z reguły kierują się w swojej działalności nie tylko celami finansowymi związanymi z zyskiem i war- tością przedsiębiorstwa, ale w dużym stopniu także celami niefinansowymi, jak długotrwały rozwój, przekazanie przedsiębiorstwa następnej generacji czy two- rzenie miejsc pracy dla członków rodziny [Kailer, 2005, s. 9]. Nie ma przy tym pełnej zgodności, które cele – rodziny czy przedsiębiorstwa – mają wyższy priory- tet. O ile jedni autorzy utrzymują, że prymat wiodą cele przedsiębiorstwa, o tyle inni twierdzą, że ważniejsze są cele rodziny [Achleitner i in., 2010b, s. 233]. Niewątpliwie wyższy stopień realizacji celów przedsiębiorstwa pozwala na lep- sze zaspokojenie potrzeb rodziny, ale z drugiej strony rodzina może akceptować relatywnie gorsze efekty ekonomiczne, na pierwszym miejscu stawiając prze- strzeganie przyjętego systemu wartości czy utrzymanie dobrej opinii w otocze- niu. Badania prowadzone w tym zakresie pozwalają na stwierdzenie określonych zależności co do priorytetu celów przedsiębiorstwa bądź rodziny. Po pierwsze, w przedsiębiorstwach mniejszych przewagę mają cele rodziny, natomiast wraz ze wzrostem wielkości firmy dominację uzyskują cele przedsiębiorstwa [Olson i in., 2003, s. 640], przy czym inne badania wskazują na zależność odwrotną [Achleitner i in., 2010b, s. 250]. Po drugie, na układ celów w przedsiębiorstwie wpływ ma struktura jego organów kierowniczych – istnienie rady nadzorczej sprzyja zwracaniu większej uwagi na cele przedsiębiorstwa niż na cele rodziny. Po trzecie, im młodsze przedsiębiorstwo, tym większą przykłada wagę do ce- lów rodziny, a przekazywanie firmy kolejnym generacjom prowadzi do wzrostu znaczenia celów ekonomicznych [Jaskiewicz, Klein, 2007, s. 1080]. Można się w tym zakresie spotkać także z poglądem przeciwnym, a mianowicie że młode i małe przedsiębiorstwa walczą przede wszystkim o przetrwanie i z tego względu nastawione są na realizację celów ekonomicznych, a dopiero postępująca z cza- sem stabilizacja ich sytuacji prowadzi do zwracania większej uwagi na cele ro- dziny [Achleitner i in., 2010b, s. 241]. Rozbieżność wyników badań w podanych zakresach wskazuje na wielką różnorodność sytuacji występujących w prakty- ce. Analizując hierarchię celów w aspekcie ich horyzontu czasowego, wskazuje się na przywiązywanie przez przedsiębiorstwa rodzinne większej wagi do celów długoterminowych (zachowanie własności przedsiębiorstwa i kontroli nad nim, 16 1. Przedsiębiorstwa rodzinne we współczesnej gospodarce 1.1. Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych dokonanie sukcesji, wzrost wartości przedsiębiorstwa) niż do celów krótkookre- sowych (maksymalizacja zysków czy zatrudnianie członków rodziny) [Achleitner i in., 2010b, s. 250]. Model przedsiębiorstwa rodzinnego oparty na trzech systemach (rodzina, przedsiębiorstwo, własność) ma charakter statyczny. Pozwala on na identyfika- cję cech tego podmiotu, ale nie uwzględnia wpływu zmian zachodzących w jego ramach na przedsiębiorstwo. Tymczasem przedsiębiorstwo rodzinne, jak każdy organizm gospodarczy, w trakcie swojego istnienia podlega zmianom. Badając to zjawisko, wprowadzono typologię przedsiębiorstw rodzinnych opartą na cyklu ich życia [Gersick i in., 1997, s. 15]. Kluczowa rola rodziny w określeniu istoty przedsiębiorstwa rodzinnego skłania do powiązania jego przekształceń ze zmianami dokonującymi się na przestrzeni czasu w rodzinie. W literaturze przedmiotu jako uniwersalny mo- del rodziny przyjmuje się jednostkę społeczną składającą się z trzech pokoleń: dziadków, rodziców i dzieci. Ten model ulega powieleniu w kolejnych genera- cjach z ewentualnymi modyfikacjami wynikającymi z liczby dzieci i zakładanych przez nie rodzin [Simon, 2012, s. 63]. W pierwszej generacji założycieli przed- siębiorstwa rodzinnego, którymi są z reguły rodzice, występuje bardzo ścisły związek między rodziną a przedsiębiorstwem. Przedsiębiorstwo jest podstawą utrzymania rodziny, obydwoje rodzice biorą aktywny udział w jego funkcjono- waniu, a dzieci są przygotowywane do roli następców. Właściciele przedsiębior- stwa w drugiej generacji nie są tak silnie zaangażowani w jego działalność, jak założyciele, i tak związani z nim emocjonalnie. Sprzyja to włączeniu do przed- siębiorstwa, jako współwłaścicieli i menedżerów, osób spoza rodziny. Trzecia ge- neracja właścicieli jest ostatnią wypełniającą schemat trzypokoleniowej rodziny. Uważa się, że w jej ramach możliwe jest jeszcze wspólne oddziaływanie rodziny na przedsiębiorstwo, jednak im dłużej przedsiębiorstwo znajduje się w posiada- niu rodziny, tym szybciej rośnie liczba właścicieli, spada zainteresowanie części z nich przedsiębiorstwem i zmniejsza się zakres ich bezpośredniego zaangażo- wania w kierowanie nim [Schweinsberg, Koenen, 2010, s. 4]. Przy jednoczesnym wzroście wielkości przedsiębiorstwa prowadzi to do jego przekształceń własno- ściowych i stosowania pośrednich form kontroli nad nim, np. przez fundacje, w których większość głosów mają członkowie rodziny [Hepperle, 2011, s. 10]. Zarysowany schemat rodziny jako właścicieli przedsiębiorstwa oraz jej ewolucji wraz z pojawianiem się kolejnych generacji ma charakter modelowy. W prak- tyce występuje znaczna różnorodność rodzajów przekształceń własnościowych i będących ich konsekwencją form przedsiębiorstw rodzinnych. Należy również wskazać, że do przedsiębiorstw rodzinnych zalicza się także takie, w których od- powiedni udział we własności i wykonywaniu praw kontrolnych ma więcej niż 17 jedna rodzina. W takiej sytuacji niezbędne jest jednak, aby rodziny te dążyły do wspólnych celów związanych z działalnością przedsiębiorstwa. W szerszym ro- zumieniu przedsiębiorstwami rodzinnymi są też firmy będące własnością i pro- wadzone przez jedną osobę (tzw. przedsiębiorstwa jednoosobowe). Niezwykle istotną cechą przedsiębiorstwa rodzinnego jest osobiste zaanga- żowanie właścicieli przedsiębiorstwa w jego funkcjonowanie. Znajduje to swój wyraz w wykonywaniu funkcji zarządczych, kontrolnych i nadzorczych. Właści- ciele przedsiębiorstwa rodzinnego często angażują się w zarządzanie operacyj- ne. Zarząd przedsiębiorstwa może się składać przy tym wyłącznie z członków rodziny, ale wraz ze wzrostem wielkości przedsiębiorstwa nasila się potrzeba angażowania menedżerów o wysokich kwalifikacjach spoza jej grona [Win- keljohann, Kellersmann, 2008, s. 254; Klein, 2010, s. 246]. Odwołując się do modelu przedsiębiorstwa rodzinnego opartego na trzech systemach (rodzina, właściciele, przedsiębiorstwo), można wskazać, że menedżerowie mogą znaj- dować się w jednej z trzech pozycji. Po pierwsze, menedżerami mogą być człon- kowie rodziny posiadający udziały w przedsiębiorstwie. Po drugie, menedżero- wie mogą nie być udziałowcami, a z przedsiębiorstwem związani są wyłącznie na zasadach kontraktu. Po trzecie, menedżerowie spoza kręgu rodziny obejmu- ją udziały kapitałowe w przedsiębiorstwie, co silniej ich z nim wiąże i ma zna- czenie motywacyjne. Włączanie menedżerów do grona udziałowców napotyka w przedsiębiorstwach rodzinnych na większe opory niż w nierodzinnych, to zaś ze względu na dążenie tych pierwszych do unikania nadmiernego rozproszenia własności i utraty wpływu na przedsiębiorstwo [Achleitner i in., 2010a, s. 113]. Badania dotyczące przedsiębiorstw rodzinnych wskazują na postępujący wzrost roli menedżerów pochodzących spoza grona rodziny i niezwiązanych z nim ka- pitałowo [Klein, Bell, 2007, s. 20]. Oznacza to jednak narastanie w przedsiębior- stwie problemu agencji i konieczności uruchomienia mechanizmów zapewnienia spójności interesów pryncypała (rodziny) i agenta (menedżera spoza grona ro- dziny) [Hiebl, 2012, s. 62]. Sposób pełnienia funkcji kontrolnych i nadzorczych przez rodzinę właścicieli zależy od formy prawnej przedsiębiorstwa, jego wiel- kości i przyjętych rozwiązań organizacyjnych. W przedsiębiorstwach mniejszych, o prostszych formach prawnych, nadzór i kontrola mają charakter bardziej bez- pośredni, w większych, w szczególności w spółkach kapitałowych, odbywają się one poprzez udział w odpowiednich organach przedsiębiorstwa. Silne, długotrwałe i bezpośrednie powiązanie właścicieli z przedsiębiorstwem ma odzwierciedlenie w kształtowaniu się ich relacji z pracownikami. Znajdują one wyraz w budowaniu w przedsiębiorstwie rodzinnym kultury organizacyjnej opisywanej na gruncie teoretycznym przez teorię służebności (ang. stewardship theory) [Davis i in., 2010, s. 1096]. Właściciele wykazują duże poczucie odpo- 18 1. Przedsiębiorstwa rodzinne we współczesnej gospodarce 1.1. Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych wiedzialności za przedsiębiorstwo i jego pracowników. Badania wskazują wręcz, że nawet w spółkach, gdzie ta odpowiedzialność jest formalnie wyłączona bądź ograniczona, właściciele nie pozbywają się jej [Bettermann, 2009, s. 31]. Jest to w dużej mierze spowodowane dbałością o reputację rodziny w lokalnym oto- czeniu. Forma prawna nie należy do istotnych wyróżników przedsiębiorstw rodzin- nych [Hennerkes, 2005, s. 17]. Zarówno dostępne dane statystyczne, jak i bada- nia różnych autorów wskazują, że przedsiębiorstwa rodzinne tworzone są w ra- mach wszystkich dostępnych form prawnych przedsiębiorstwa. Także wielkość przedsiębiorstwa nie jest specyficzną cechą przedsiębiorstw rodzinnych [Wim- mer i in., 2005, s. 6]. Występuje jednak rozbieżność opinii co do zależności po- między formą prawną a wielkością przedsiębiorstwa. Część badaczy uważa, że nie występuje jednoznaczny związek formy prawnej i wielkości przedsiębiorstwa [Bettermann, 2009, s. 34], inni jednak wskazują, że wraz ze wzrostem rozmia- rów przedsiębiorstwa nasila się dążenie do ograniczenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki i rośnie stopień skomplikowania zarządzania nią, co skłania do przechodzenia od spółek osobowych do kapitałowych [Klein, 2010, s. 115]. O skomplikowaniu zależności w tym zakresie świadczą przykłady dużych przed- siębiorstw rodzinnych funkcjonujących jako spółki osobowe bądź spółki z ogra- niczoną odpowiedzialnością1. Można zatem stwierdzić, że wybór formy prawnej przedsiębiorstwa dokonywany jest na podstawie różnych kryteriów. Jako po- tencjalne kryteria brane są pod uwagę: zakres odpowiedzialności założyciela, płynność wniesionych udziałów kapitałowych, możliwości pozyskania kapitału na finansowanie działalności, uprawnienia do podejmowania decyzji, regulacje podatkowe, obowiązki sprawozdawcze i informacyjne. Wpływ poszczególnych kryteriów na wybór formy prawnej zależy także od indywidualnych preferencji założyciela przedsiębiorstwa. Specyfika przedsiębiorstwa rodzinnego jako podmiotu złożonego z trzech sys- temów wyraża się w szczególności w tym, że zachodzące pomiędzy nimi interak- cje mogą wywierać pozytywny bądź negatywny wpływ na jego funkcjonowanie i rozwój [Simon i in., 2005, s. 11]. Pozytywny wpływ związany jest z wykorzy- staniem efektów synergii zasobów wnoszonych do przedsiębiorstwa przez każ- dy z tych systemów. W przedsiębiorstwach rodzinnych może jednak dochodzić do konfliktów zarówno na styku interesów rodziny, wspólników i przedsiębior- stwa, jak i wewnątrz tych systemów. Duże znaczenie ma w tym aspekcie okre- ślenie priorytetu – czy na pierwszym miejscu stawiany jest interes rodziny (ang. 1 Przykładowo, największe przedsiębiorstwo rodzinne w Austrii, Porsche Holding GmbH, czy mający swoją siedzibę w Niemczech największy koncern handlowy w Europie, Schwarz Gruppe GmbH. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Finansowanie i corporate governance w przedsiębiorstwach rodzinnych
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: