Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00817 008695 14650621 na godz. na dobę w sumie
Flota i polityka morska Aleksego I Komnena. Kryzys bizantyńskiej floty wojennej i jego przezwyciężenie przez Aleksego I Komnena. - ebook/pdf
Flota i polityka morska Aleksego I Komnena. Kryzys bizantyńskiej floty wojennej i jego przezwyciężenie przez Aleksego I Komnena. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 298
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-959-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).

Książka prezentuje dzieje floty bizantyńskiej na przełomie XI i XII w. Cesarstwo Bizantyńskie pod rządami nowego cesarza Aleksego I podniosło się wtedy z trwającego trzydzieści lat kryzysu wewnętrznego, pogłębionego przez działania Normanów w Italii i Seldżuków w Azji Mniejszej, godzące w kluczowe dla tego państwa prowincje. Wspomniany kryzys dotknął również sił morskich Bizancjum i to właśnie Aleksy Komnen go przełamał. Niniejsza praca przedstawia poczynania tego władcy, które miały przywrócić Bizancjum talassokrację na Morzu Śródziemnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MARCIN BÖHM Flo ta i polityka mor ska Alek se go I Kom ne na ava l o n Marcin Böhm, urodzony w 1980 roku w Kędzierzynie-Koźlu, adiunkt w Ka te - drze Historii Średniowiecza Uniwersytetu Opolskiego. W kręgu jego zaintere- so wań badawczych znajduje się wojskowość bizantyńska, marynistyka śred- niowieczna, dzieje Normanów w Italii i Górnego Śląska w XV wieku. Flo ta i polityka mor ska Alek se go I Kom ne na Kry zys bi zan tyń skiej flo ty wo jen nej w XI wie ku i je go prze zwy cię że nie przez Alek se go I Kom ne na M a r c i n B ö h m Flo ta i polityka mor ska Alek se go I Kom ne na Kry zys bi zan tyń skiej flo ty wo jen nej w XI wie ku i je go prze zwy cię że nie przez Alek se go I Kom ne na AVA L O N K r a k ó w Współpraca wydawnicza Instytutu Historii Uniwersytetu Opolskiego Recenzenci Prof. dr hab. Maciej Salamon Dr hab. prof. nadzw. UŁ Teresa Wolińska Redakcja i korekta Bartosz Heksel Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Projekt okładki, stron tytułowych Sławomir Onyszko Na okładce Bizantyński dromon używający ognia greckiego, miniatura z madryckiego rękopisu Kodeksu Skylitzesa Aleksy I Komnen, miniatura ze starogreckiego manuskryptu © Copyright by Marcin Böhm, Kraków 2012; wyd. I ISBN 978-83-7730-959-9 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. 48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl S p i s t r e ś c i Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 R o z d z i a ł I : Ro la flo ty w mor skich dzia ła niach Bi zan tyń czy ków pod ko niec rzą dów dy na stii ma ce doń skiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ł I I : Kry zys flo ty bi zan tyń skiej w dru giej po ło wie XI wie ku 2.1 Kry zys flo ty w uję ciu Ke kau me no sa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 Dzia ła nia flo ty bi zan tyń skiej w la tach 1055-1080. Dłu ga dro ga do kry zy su . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Udział flo ty ce sar skiej w pro kla mo wa niu 41 79 92 Alek se go I Kom ne na na ce sa rza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 R o z d z i a ł I I I : Dzia ła nia Bi zan tyń czy ków na mo rzu za pa no wa nia Alek se go I 3.1 Woj na z Nor ma na mi w la tach 1081-1085 . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 3.2 Dzia ła nia mor skie prze ciw ko Tur kom w la tach 1081-1095 . . . 138 3.3 Woj na z Tza cha sem. Re be lia na Cy prze i Kre cie . . . . . . . . . . . . 143 3.4 Pierw sza kru cja ta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 3.5 Flo ta bi zan tyń ska w okre sie kształ to wa nia się państw krzy żow ców (1100-1104). Spra wa Pi zy i Ge nui . . . . . . . . . . . . . 169 3.6 Woj na z Bo emun dem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 R o z d z i a ł I V: Dłu ga dro ga sił mor skich Alek se go I Kom ne na 4.1 Dzia ła nia ce sa rza w ce lu za że gna nia kry zy su flo ty. Funk cje flo ty bi zan tyń skiej na prze ło mie XI/XII wie ku . . . . . 195 4.2 We ne cja nie i ro la ich flo ty w suk ce sach Alek se go I . . . . . . . . . 205 4.3 A lek sy I Kom nen wo bec pro ble ma ty ki mor skiej . . . . . . . . . . . 213 4.4 Ce sarz i je go sztab. Do wód cy flo ty Alek se go I Kom ne na . . . . . 217 Za koń cze nie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 Aneks Aneks 1: Za ło gi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Aneks 2: Okrę ty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Su mma ry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Bi blio gra fia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Skró ty bi blio gra ficz ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 In deks oso bo wy i geo gra ficz ny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Wstęp Ce sar stwo Bi zan tyń skie ucho dzi za przy kład jed ne go z tych, ist nie ją cych w cią gu wie lu wie ków, mo carstw, któ rych po tę ga opie ra ła się do mi na cji nad Mo rzem Śród ziem nym i Czar nym, ja ko mo rzach „we wnętrz nych” im pe - rium. Bi zan tyń czy cy ro lę he ge mo na mor skie go odzie dzi czy li po swo ich po - przed ni kach sta ro żyt nych Rzy mia nach, ci bo wiem po woj nach z Kar ta gi - ną, mo nar chia mi hel le ni stycz ny mi i wresz cie pi ra ta mi za pro wa dzi li Pax Ro ma na rów nież na wo dach mórz. Wła dza nad wszyst ki mi akwe na mi Mo - rza Śród ziem ne go, po zwa la ła Rzy mia nom na zy wać to mo rze Ma re No strum. Tak że Bi zan cjum trwa ło przez wie ki na po dob nej po zy cji ma jąc opar cie w swo jej flo cie wo jen nej, któ ra strze gła je go gra nic mor skich i szla ków ko- mu ni ka cyj nych, pod czas gdy flo ta han dlo wa przy czy nia ła się do do bro by - tu w pań stwie, na da jąc ogrom ną ru chli wość kup com bi zan tyń skim. Mi mo te go, że ci lu dzie in te re su ustę po wa li umie jęt no ścia mi han dlo wy mi i że glar - ski mi Gre kom z cza sów wiel kiej ko lo ni za cji, oraz mie li sil ną kon ku ren cję w po sta ci Ara bów, po tra fi li spraw nie wy ko rzy stać sieć por tów znaj du ją cych się w rę kach Ce sar stwa Bi zan tyń skie go, le żą cych nad Mo rzem Egej skim i Czar nym, do peł nie nia ro li po śred ni ka w han dlu po mię dzy Wscho dem a Za cho dem. Jak mó wi przy sło wie lu do we: Nic jed nak nie trwa wiecz nie i Ce sar stwu Bi zan tyń skie mu przy szło się o tym rów nież prze ko nać. Do mi na cja mi li tar - na i eko no micz na Bi zan cjum na mo rzu koń czy się wraz po ja wie niem się sil nej kon ku ren cji ze stro ny daw nych pod da nych ce sar stwa – miesz kań ców ko mun pół noc no wło skich. To oni usu wa ją Gre ków w XII wie ku na dal szy plan na te re nie naj waż niej szych dla im pe rium akwe nów. Co praw da flo ta Bi - zan cjum nie mia ła jesz cze wte dy cał kiem za nik nąć, jed nak prze łom był wi - 7 docz ny, bo wiem flo ty We ne cji, Ge nui i Pi zy, prze ję ły więk szość tra dy cyj nych funk cji, ja kie wcze śniej peł ni ły okrę ty i stat ki bi zan tyń skie. Wło si pe ne tro - wa li wo dy na le żą ce do Ce sar stwa Bi zan tyń skie go już zresz tą wcze śniej, bo od koń ca wie ku X, lecz nie sta no wi li re al nej kon ku ren cji dla sil nej ów cze - śnie flo ty bi zan tyń skiej, za rów no han dlo wej jak wo jen nej. Do pie ro przy wi - le je nada ne mia stom wło skim, a zwłasz cza We ne cji, na prze ło mie wie ków je- de na ste go i dwu na ste go przez ce sa rza Alek se go I Kom ne na, po zwo li ły im zdo mi no wać Mo rze Egej skie i przy le głe akwe ny w wie ku XII, a w XIII w. na wet usu nąć, co praw da tyl ko na pe wien czas, z ma py po li tycz nej sa mo ce- sar stwo w kon se kwen cji dzia łań czwar tej kru cja ty. Je śli zaś pa no wa nie Alek se go I ma tak prze ło mo we zna cze nie dla lo sów flo ty bi zan tyń skiej, to na le ża ło by usta lić, ja ką po li ty kę pro wa dził on w sto - sun ku do sił mor skich swe go pań stwa, ja kie by ły efek ty je go dzia łań, tak że ja ka by ła sy tu acja flo ty przed je go wstą pie niem na tron, bo to je dy nie mo - że wy ja śnić, co Alek sy mógł, a cze go nie mógł do ko nać. Trud no ści, z ja ki mi zma gał się ce sarz bro niąc mor skich gra nic swe go pań stwa, do wo dzą, że w je - go cza sach do szło do kry zy su flo ty. Po twier dza ist nie nie te go kry zy su wy - po wiedź au to ra z dru giej po ło wy XI w., Ke kau me no sa (o nim ni żej). Nie jest jed nak wca le ja sne, kie dy ten kry zys za ist niał. Chcąc okre ślić za tem za kres chro no lo gicz ny i rze czo wy tej pra cy, wy pa da prze śle dzić na szer szym tle lo - sy ma ry nar ki bi zan tyń skiej. Roz waż my za tem, jak kształ to wa ły się lo sy flo - ty ce sar stwa w wie kach wcze śniej szych, szu ka jąc od po wie dzi na py ta nie, czy moż na mó wić o nie prze rwa nej ta las so kra cji bi zan tyń skiej, czy ra czej o okre sach jej po tę gi i sła bo ści. Flo ta bi zan tyń ska ja ko zor ga ni zo wa na si ła zbroj na ope ru ją ca na akwe - nach ma ją cych zna cze nie dla obro ny ce sar stwa nie jest no wym skład ni kiem sił zbroj nych, im pe rium kon ty nu uje bo wiem tra dy cje rzym skie. Je śli za tem uzna my, że hi sto ria Bi zan cjum w ści słym sen sie za czy na się na po cząt ku VI wie ku, to dzie je flo ty bi zan tyń skiej, sta no wią cej je den ze środ ków re ali zo - wa nia ce lów mi li tar nych ce sar stwa, roz pa try wać wy pa da od tych cza só w¹. ¹ J. Hal don, War fa re, Sta te and So cie ty in the By zan ti ne World 565-1204, Lon dyn –No - wy York 2005, s. 1; J. Pry or, E. Jef freys, The Age of Dro mon, Le iden 2006, s. 13. 8 To w cza sie wo jen, ja kie pro wa dził Ju sty nian I z Wan da la mi oraz Go- ta mi, któ rzy dys po no wa li swo imi wła sny mi si ła mi mor ski mi, flo cie bi zan - tyń skiej przy szło się zma gać z rów no rzęd nym prze ciw ni kiem. Flo ta peł ni - ła w tym okre sie co praw da ra czej spo ra dycz nie za pew ne ro lę si ły bo jo wej w cza sie dzia łań na Sar dy nii prze ciw ko Wan da lom (choć nie jest to po twier - dzo ne źró dło wo)², oraz pod Sa lo ną i Ne apo lem, gdzie do szło do starć z flo - ta mi Wi ti gi sa i To ti li³. Przede wszyst kim jed nak przy pa da ły jej funk cje trans por to we, ja ko że prze wo zi ła woj ska bi zan tyń skie na te ren Afry ki Pół - noc nej, Sy cy lii, Pół wy spu Ape niń skie go i Hisz pa nii⁴. Istot na by ła rów nież ro la de fen syw na flo ty bi zan tyń skiej, któ ra chro ni ła wy brze ża bał kań skich pro win cji Ce sar stwa pa tro lu jąc za gro żo ne od cin ki mor skiej gra ni cy, chro - ni ła tak że Sy cy lie przed ata ka mi flot wspo mnia nych po wy żej Go tó w⁵, jak rów nież kon tro lo wa ła rze kę Du naj, za któ rą znaj do wa ły się ma sy Sło wian, do ko nu ją cych nie jed no krot nie wy pa dów na po łu dnie, na te ren pro win cji bał kań skich⁶. Są dząc z bra ku więk szej ilo ści da nych o ak tyw no ści flo ty po śmier ci Ju sty nia na I, pod rzą da mi któ re go od gry wa ły sto sun ko wo du żą ro lę, moż - na uznać że si ły mor skie Ce sar stwa, zmniej sza ją wów czas zna czą co swo je roz mia ry, lecz z pew no ścią nie za ni ka ją cał ko wi cie. O ich ist nie niu świad - czą dzia ła nia skie ro wa ne prze ciw ko flo cie Lon go bar dów, do ja kich do szło w ro ku 599, a tak że suk ces, ja ki od nio sły okrę ty bi zan tyń skie na Du na ju ² A. R. Le wis, Na val Po wer and Tra de in the Me di ter ra ne an A. D. 500-1100, Prin ce ton 1951, s. 23-24; E. Eic khoff, Se ekrieg und Se epo li tik zwi schen Is lam und Aben dland, Ber - lin 1966, s. 9-10. ³ J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 14-15. ⁴ C. Zuc ker man, Le ar ning from Ene my and Mo re: Stu dies in Dark Cen tu ries By zan tium, Mil le nium 2 (2005), s. 109-110; T. Wo liń ska, Sy cy lia w po li ty ce Ce sar stwa Bi zan tyń skie - go w VI-IX wie ku, Łódź 2005, s. 23-38; J. Strzel czyk, Wan da lo wie i ich afry kań skie pań - stwo, War sza wa 1992, s. 136-191; H. Wol fram, Hi sto ria Go tów, tłum. R. Dar da -St aab, I. Dę bek, K. Ber ger, War sza wa- Gdańsk 2003, s. 388-408. ⁵ J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 17-18. ⁶ Flo ta na Du na ju mu sia ła ope ro wać z baz znaj du ją cych się w pa sie umoc nień bi zan - tyń skich nad tą rze ką. F. Cur ta, The Ma king of Slavs, Cam brid ge 2001, s. 75-89; D. M. Lang, Buł ga rzy, War sza wa 1983, s. 27. 9 w ro ku 602, gdy znisz czo no tra twy prze pra wia ją cych się przez rze kę Sło - wian i Awa rów.⁷ In wa zje Lon go bar dów na Pół wy spie Ape niń skim i Sło wian na Pół wy - spie Bał kań skim roz gry wa ły się na lą dzie, za ra zem jed nak zmu sza ły Ce sar - stwo do uży cia flo ty wo jen nej w ce lu utrzy ma nia kon tro li nad ba za mi ma - ry nar ki le żą cy mi na wy brze żach. Tyl ko dzię ki tym ba zom i flo cie Ce sar stwo po tra fi ło po zo sta wać w kon tak cie ze swo imi za mor ski mi pro win cja mi⁸. Bi - zan cjum nie mia ło w tym cza sie żad nej re al nej kon ku ren cji na mo rzu, po - za nie wiel ki mi flo ta mi Lon go bar dów i pi ra tów sło wiań skich na Ad ria ty ku⁹. Nie zmie nił tej sy tu acji na jazd Awa rów i Per sów w ro ku 626. Wte dy to bi zan - tyń skie okrę ty do słow nie zmio tły z po wierzch ni mo rza ło dzie Sło wian, ob - le ga ją cych Kon stan ty no po l¹⁰. Flo ta, któ ra te go do ko na ła, po cho dzi ła ze sto - li cy, co mo że świad czyć o ist nie niu w Kon stan ty no po lu znacz nych sił mor - skich, któ re pod le ga ły ce sa rzo wi¹¹. W su mie, do po ło wy VII w. flo ta bi zan - tyń ska do mi no wa ła na Mo rzu Śród ziem nym i nie wy da je się, by ko niecz ne by ło jej nad mier ne roz bu do wy wa nie. Za ję cie przez Ara bów por tów Egip tu i Sy rii w la tach czter dzie stych VII wie ku, osła bi ło zna czą co po ten cjał mor ski Ce sar stwa Bi zan tyń skie go. Na prze ło mie ro ku 648/649 pierw sze flo ty mu zuł ma nów za czy na ją pu sto szyć Cypr. Da lej do cho dzi do pierw szych ata ków na Sy cy lię (652 ro ku)¹². Na stęp - ne raj dy Ara bów skie ro wa ne zo sta ją na Ro dos, Kre tę i po now nie na Cy pr¹³. Pa nu ją cy wów czas ce sarz Kon stans II zmu szo ny zo sta je do dzia ła nia, mo - bi li zu je więc po tęż ną flo tę. Jed nak do wo dzo na przez nie go flo ta w bi twie zwa nej Bi twą Masz tów (655 r.) u po łu dnio wych wy brze ży Azji Mmniej sza. ⁷ A. R. Le wis, Na val…, s. 31; J. Pray or, E. Jef freys, The Age of…, s. 19. ⁸ E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 10-13. ⁹ A. R. Le wis, Na val…, s. 32; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 13. ¹⁰ M. Hur ba nič, Ob lie ha nie Konštantíno po lu ro ku 626 v by zant skej hi sto rio gra fii, By zan- ti no slo va ca I (2006), s. 71-73; C. Zuc ker man, Le ar ning from…, s. 112-113; F. Cur ta, The Ma king…, s. 109; J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 19. ¹¹ E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 13. ¹² Ibi dem, s. 14-17; T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 49. ¹³ J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 25. 10 zo sta je przez Ara bów roz bi ta, tym sa mym otwie ra jąc im dro gę na Mo rze Egej skie ¹⁴. Ara bo wie da le cy by li jesz cze do zdo mi no wa nia Mo rza Śród ziem - ne go, jed nak dal sze dzia ła nia ich flot, ja ki mi by ło zdo by cie Ro dos w 667 r., za ję cie Cy pru, wresz cie atak na Afry kę Pół noc ną po łą czo ny z raj dem na Sy - cy lię, po wo li za czy na ły prze chy lać sza lę na ich stro nę ¹⁵. Suk ces Bi zan tyń czy - ków z ro ku 678 w od par ciu arab skie go ata ku na sto li cę nie za trzy mał jed - nak cał ko wi cie eks pan sji mu zuł ma nów na mo rzu ¹⁶. Bi zan tyń czy cy utra ci li wkrót ce Afry kę Pół noc ną na rzecz wy znaw ców Pro ro ka ¹⁷. Sku tecz na obro - na sto li cy do wo dzi mo bi li za cji sił mor skich Ce sar stwa, jed nak wi docz nie wy si łek pań stwa bi zan tyń skie go nie był wy star cza ją cy by zde cy do wa nie za - ha mo wać ofen sy wę mu zuł ma nów. Bi zan cjum do cza su in wa zji arab skiej nie przy szło się zma gać z ta kim prze ciw ni kiem, któ ry dys po no wał wy star cza ją cym po ten cja łem mor skim i był zdol ny rzu cić Ce sar stwu wy zwa nie. Do pie ro do ko na li te go Ara bo wie. Wy ko rzy sta li oni bi zan tyń ską in fra struk tu rę stocz nio wo -po rt ową, by zbu - do wać swo ją wła sną flo tę, któ ra znacz nie roz sze rza ła za sięg ich dzia ła nia. Dzię ki te mu zaj mo wa li ka wa łek po ka wał ku daw ne pro win cje bi zan tyń skie w Afry ce i Hisz pa nii. Ce sar stwo, aby prze trwać, mu sia ło po szu kać ja kichś no wych roz wią zań zwią za nych z flo tą, któ re po zwo li ły by utrzy mać Bi zan - tyń czy kom ich stan po sia da nia i przejść do kontr ofen sy wy. Efek tem sta rań pa nu ją cych ce sa rzy, w szu ka niu no wych i trwa łych roz - wią zań ma ją cych chro nić wy brze ża pro win cji bi zan tyń skich przed raj da mi pi ra tów arab skich, by ło po wsta nie pierw szej re gu lar nej flo ty wo jen nej Bi - zan cjum -zw anej Ka ra bi sia ni ¹⁸, któ ra póź niej otrzy ma ła wspar cie w po sta - ¹⁴ C. Zuc ker man, Le ar ning from…, s. 114-117; J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 25; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 19-20; T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 106. ¹⁵ J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 26-27; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 24-26. ¹⁶ C. Zuc ker man, Le ar ning from…, s. 114-117; A. R. Le wis, Na val…, s. 70-71; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 21-23; T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 107. ¹⁷ E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 23-27; J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 28. ¹⁸ By ła to re ak cja Kon stan ty na IV na mor ską blo ka dę sto li cy przez okrę ty arab skie do ja - kiej do szło w la tach 672-678. H. Ahr we iler, By zan ce et la mer, Pa ris 1966, s. 22-25; H. An to nia dis -B ib icou, Etu des d’hi sto rie ma ri ti me de By zan ce. A pro pos du Thème des 11 ci te mu mor skie go Ki byr ra io ton w Azji¹⁹, a nad to flo ty pro win cjo nal nej te - mu Hel la dy (Hel las) w Eu ro pie ²⁰. Po wsta łe rów nież in ne flo ty pro win cjo na - le, któ re pod le ga ły na miest ni kom po szcze gól nych pro win cji, ta kich jak Sy - cy lia i Cy kla dy ²¹. Re gu lar na flo ta bi zan tyń ska po re for mach roz po czę tych przez Kon- stan sa II i je go sy na Kon stan ty na IV, mu sia ła być już na ty le waż nym ele - men tem sił zbroj nych, że sta ła się tak że czyn ni kiem po li tycz nym, istot nym w wal kę o wła dzę w sto li cy na prze ło mie wie ków VII i VIII. Ta kie dzia ła nia roz po czął stra teg Hel la dy Le on tios, któ ry w ro ku 695 oba lił ce sa rza Ju sty nia - na II, by póź niej zo stać po zba wio nym tro nu przez flo tę spro wa dzo ną przez ko lej ne go uzur pa to ra Ap si ma ro sa, drun ga rio sa Ki byr ra io ton. Te go ostat - nie go usu nął z tro nu po swo im po wro cie Ju sty nian II, by znów zo stać po - zba wio nym wła dzy przez do wo dzą ce go flo tą wy sła ną z Kon stan ty no po la na Cher so nez stra te ga Bar da ne sa w ro ku 711²². Flo ty pro win cjo nal ne, te mów mor skich i sta cjo nu ją ce w sto li cy si ły Ka - ra bi sia ni, miast bro nić Bi zan cjum przed no wą in wa zją Ara bów po grą ży ły się w wal kach o wła dzę. Ich do wód cy za miast pa tro lo wać gra ni ce mor skie Ce - sar stwa i ochra niać wy brze ża, sku pia li się na zdo by wa niu ko ro ny ce sar skiej dla sie bie. Je śli okre so we słab nię cie flo ty bi zan tyń skiej, np. w dru giej poł. VI w. jest do wo dem spad ku za in te re so wa nia flo tą, któ ra jed nak za sad ni czo peł ni swo ją ro lę, to wy da rze nia z prze ło mu wie ków VII i VIII, po zwa la ją na wy su nię cie te zy, że ma my wte dy do czy nie nia z pierw szym wi docz nym kry - zy sem sił mor skich Bi zan cjum, bo wiem flo ta bi zan tyń ska, uwi kła na w roz- gryw ki po li tycz ne, mniej szą uwa gę sku pia ła na swych za sad ni czych za da - Ca ra vi siens, Pa ris 1966, s. 63-68; A.R. Le wis, Na val…, s. 72-73. Ina czej są dzi John Pry - or, któ ry twier dzi że po wsta nie te go te mu z sie dzi bą na Sa mos na stą pi ło na krót ko po Bi twie Masz tów. J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 25. ¹⁹ A. Sa vvi des, The Se cu lar Pro so po gra phy of the By zan ti ne Ma ri ti me The me of the Ca - ra bi sians/Ci byr ra eots, By zan ti no sla vi ca 59 (1998), s. 24-45; C. Zuc ker man, Le ar ning from…, s. 121-123; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 23-24. ²⁰ J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s 32. ²¹ H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 32-33, 43-44; T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 107-109. ²² J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 28-31. 12 niach, tj. na mor skich dzia ła niach wo jen nych prze ciw głów ne mu wro go wi, któ rym prze cież w tym okre sie po zo sta wa li mu zuł ma nie. Efek tem te go by - ła m. in. po raż ka wy pra wy na Ly cję i roz pad flo ty bi zan tyń skiej na Ro dos.²³ Do pie ro prze ję cie wła dzy przez Le ona III, ofi ce ra nie zwią za ne go z flo - tą, sta no wi ło za po wiedź zmia ny tej nie ko rzyst nej dla Ce sar stwa sy tu acji ²⁴. Wkrót ce przy szły wiel kie suk ce sy, od par cie ko lej ne go ata ku flo ty mu zuł - mań skiej na Kon stan ty no pol w 718 ro ku, roz pę dze nie flo ty arab skiej w po - bli żu Cy pru w ro ku 747, aż wresz cie po 752 ro ku wy dar cie ini cja ty wy na mo rzu z rąk Ara bó w²⁵. Roz bu do wa no tak że w tym okre sie flo ty pro win cjo - nal ne, któ re sta ły się pod sta wo wą si łą mor ską chro nią cą od da lo ne od cen - trum pań stwa te my, ta kie jak Sy cy lia. Na cze le ta kiej flo ty pro win cjo nal nej stał ofi cer- drun ga rios pod le gły bez po śred nio stra te go wi da ne go te mu²⁶. Kry zys mu siał na to miast naj bar dziej do tknąć flo ty Ka ra bi sia ni, gdyż to ona nie spraw dzi ła się w cza sie dzia łań pod Kon stan ty no po lem w la tach 717-718. Obo wią zek peł nie nia ro li pod sta wo wych sił mor ski mi Bi zan cjum spo czął na ma ry na rzach z te mu Ki byr ra io ton, któ rzy w pierw szej po ło wie VIII wie ku prze ję li więk szość funk cji flo ty Ka ra bi sia ni ²⁷. Na cze le Ki byr ra - io ton stał do wód ca po cząt ko wo w ran dze drun ga rio sa, póź niej stra te ga ²⁸. Oprócz te go, w tym okre sie w sto li cy wy dzie lo no, za pew ne z daw nych okrę - tów Ka ra bi sia ni, eska drę na zwa ną flo tą im pe rial ną (ba si li kon plo imon)²⁹. ²³ Ibi dem, s. 31. ²⁴ Ibi dem, s. 31. ²⁵ E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 34-39; A. R. Le wis, Na val…, s. 98-100; H. Ahr we iler, By zan - ce et…, s. 35-37. ²⁶ T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 108; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 51. ²⁷ C. Zuc ker man, Le ar ning from…, s. 124-125; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 81-85, 131`- 135; W. Tre ad gold, By zan tium and Its Ar my 284-1081, Stan ford 1995, s. 67; H. An to- nia dis -B ib icou, Etu des…, s. 86-87; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 50-51. ²⁸ N. Oiko no mi des, Les li stes de préséan ce By zan ti nes des IX et X siècles, Pa ris 1972, s. 48- 49; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 82-83. ²⁹ Flo ta im pe rial na to ter min za czerp nię ty z pra cy H. Ahr we il ler – we fran cu skim ist nie - je tyl ko jed no sło wo o zna cze niu „im pe rial ny” (czy li „ce sar ski”). Uży łem go po to aby od róż nić ten odłam flo ty od ca ło kształ tu sił mor skich Bi zan tyń czy ków. J. Pry or, E. Jef- freys, The Age of…, s. 32. 13 Li kwi da cja Ka ra bi sia ni, i roz bu do wa sił flot pro win cjo nal nych przy - nio sła po zy tyw ny efekt tyl ko na krót ki okres – mniej wię cej do ro ku 773³⁰. Na po cząt ku IX wie ku bi zan tyń ska flo ta znów z tru dem da wa ła od pór no - wej fa li is lam skich ar mad, przy by łych tym ra zem z Hisz pa nii, jak rów nież awan tur ni kom sło wiań skich, któ rzy za czę li do mi no wać na Ad ria ty ku. Czę - ściej w tym okre sie na mo rzu Bi zan tyń czy cy do świad cza li po ra żek ni że li suk ce só w³¹. Na osła bie nie zdol no ści bo jo wych flot bi zan tyń skich wpływ mu sia ło mieć po now ne uwi kła nie się sił te mów mor skich (głów nie Ki byr - ra io ton) w wal kę o wła dzę w Kon stan ty no po lu. Flo ty te ak tyw nie po par ły uzur pa cje To ma sza Sło wia ni na ³². Zdo by cie Kre ty przez Ara bów z An da lu - zji, by ło re zul ta tem te go kon flik tu, gdyż flo ty te mów mor skich zo sta ły znisz - czo ne przez flo tę im pe rial ną w cza sie tłu mie nia wspo mia ne go wy żej po w- sta nia, a lu ki w de fen sy wie na mo rzu po wsta łej przez brak tych jed no stek, nie zdo ła no uzu peł nić na cza s³³. Prze łom lat dwu dzie stych i trzy dzie stych IX wie ku przy niósł rów nież po czą tek pod bo ju Sy cy lii przez Ara bów, któ ry wią zał w tym re jo nie przez pra wie pół to ra wie ku znacz ne si ły mor skie Ce sar stwa ³⁴. Po raż ki na Za cho - dzie i Po łu dniu, jak rów nież zbyt nie „upo li tycz nie nie” flo ty Ki byr ra io ton, wy mu si ło na pa nu ją cych w dru giej po ło wie IX wie ku ce sa rzach szu ka nie spo so bu na od zy ska nie sku tecz no ści w dzia ła niach mor skich, ja ką wy ka zy - wa ła flo ta w pierw szej po ło wie ósme go stu le cia. Tem Ki byr ra io ton nie zo - stał zli kwi do wa ny, tak jak wcze śniej Ka ra bi sia ni, za to po zba wio no go czę - ści sił, wy łą cza jąc z nie go dwa no we te my mor skie, Sa mos i Wysp Mo rza Egej skie go, po cząt ko wo ze stra te giem³⁵ i drun ga rio se m³⁶ na cze le ³⁷. Póź - niej rów nież tem Wysp Mo rza Egej skie go otrzy mał swo je go stra te ga ³⁸. ³⁰ A. R. Le wis, Na val…, s. 99-100. ³¹ E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 52-55; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 38-40. ³² J. Pry or, E. Jef freys, The Age of…, s. 42.. ³³ Ibi dem, s. 46. ³⁴ T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 202-224; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 40-44; A. R. Le wis, Na val…, s. 107-109; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 67-77; ³⁵ N. Oiko no mi des, Les Li stes…, s. 100. ³⁶ Ibi dem, s. 52. 14 Dzię ki ba da niom W. Tre ad gol da dys po nu je my da ny mi, któ re po zwa - la ją w czy tel ny spo sób przed sta wić pro ces roz bi cia te mu Ki byr ra io ton. Do - da jąc do ob li czeń te go ba da cza in for ma cje po cho dzą ce z dzieł ce sa rza Kon- stan ty na VII, otrzy ma my bar dzo szcze gó ło wy ob raz prze mian ja kich do - świad cza ła flo ta te mo wa, im pe rial na i pro win cjo nal na od koń ca VIII wie - ku, do po ło wy X stu le cia, któ re przed sta wia po niż sza ta be la ³⁹: Tab. nr 1. Sta ny oso bo we po szcze gól nych te mów mor skich i flo ty im pe rial nej w la tach 773–949. Jed nost ka 773 809 Rok 840 899 911 949 Żoł nie rze i Ma ry na rze Mo rze Egej skie Ki byr ra io ton Hel la da Flo ta im pe rial na Sa mos Łącz nie Mo rze Egej skie Ki byr ra io ton Hel la da Flo ta im pe rial na Sa mos Łącz nie Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton 400 2000 2000 0 2000 2000 0 2000 2000 0 Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton 4000 4000 4000 Wio śla rze 2000 2000 4000 600 9000 Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton 2610 12 300 6500 19600 12300 2300 19600 12300 2300 19600 5710 2300 490 760 700 4900 700 7750 2610 6000 2300 0 0 0 3929 0 3929 1260 6116 440 19600 19600 20230 Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton Ki byr ra io ton 38400 34200 34200 3980 34200 3680 34190 3088 31134 ³⁷ J. Pry or, E. Jef freys, The Age…, s. 47; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 99; A. R. Le wis, Na - val…, s. 156-157. ³⁸ N. Oiko no mi des, Les Li stes…, s. 100. ³⁹ W. Tre ad gold, By zan tium and…, s. 67; Fle ets, ar ma ments, and equ ip ment for dro mons, pam fy loi and ousia ka che len dia ac cor ding to the in wen to ries from the expe di tio nes to Cre te of 911 and 949 in the De Ce re mo niis Au lae By zan ti nae at tri bu ted to Con stan ti - 15 Flo ta bi zan tyń ska od po ło wy VIII do po ło wy X, osia ga ła śred ni stan trzy dzie stu ośmiu ty się cy lu dzi. Zdol na by ła do wy sta wie nia po nad trzy stu okrę tów wo jen nych, co by ło znacz na si łą ⁴⁰. Ana li zu jąc po wyż szą ta bel kę moż na dojść do wnio sku, że Bi zan tyń czy cy sku pi li flo tę głów nie na Mo rzu Egej skim, Kon stan ty no po lu, a tak że wy brze żu Cy li cji i Sy rii, jak by two rząc ba rie rę ochron ną skie ro wa ną prze ciw ko po czy na niom Ara bów wy mie rzo - nych w cen trum pań stwa. By ła to bez wąt pie nia stra te gia de fen syw na. Po wsta nie no wych jed no stek te ry to rial nych po wią za nych z flo tą nie ste - ty nie zmie ni ło ukła du sił na ko rzyść Bi zan tyń czy kó w⁴¹. Rów nież póź niej - sze prze ję cie wła dzy w Kon stan ty no po lu przez ce sa rzy z dy na stii ma ce doń - skiej tak że nie za po wia da ło ja kiejś re wo lu cyj nej zmia ny w dzia ła niach mor - skich, któ ra by przy wró ci ła su pre ma cję bi zan tyń skiej flo ty na mo rzach. Do - szło do sy tu acji zgo ła od wrot nej, bo wiem Ce sar stwo nie mal utra ci ło cał ko - wi cie pa no wa nie na mo rzu na Za cho dzie, gdzie po stra cie Sy cy lii po zo sta - wi ło ini cja ty wę wo jen ną w rę kach wy znaw ców is la mu.⁴² W pierw szej po ło wie X wie ku flo ta bi zan tyń ska zdo ła ła się pod nieść z upad ku. Ma to miej sce za pa no wa nia ce sa rza Kon stan ty na VII Por fi ro ge - ne ty, oraz je go te ścia Ro ma na I Le ka pa na, o któ ry wie my, że za nim zo stał ce - ne VII Po rphy ro gen ne tos, Aneks nr 4 do pra cy J. H. Pry or, E. M. Jef freys, The Age of…, s. 548-570; H. An to nia dis -B ib icou, Etu des…, s. 92-95. ⁴⁰ Licz bę okrę tów moż na wy li czyć przyj mu jąc, że za ło ga prze cięt nej jed nost ki śred niej to 108-110 lu dzi, du żej zaś 150-220. ⁴¹ Wzro sła rów nież ro la flot We ne cji i Ge nui, któ re za ję ły miej sce flo ty bi zan tyń skiej, bro niąc wy brze ża Ita lii, przed na jaz da mi Ara bów. T. Wo liń ska, Sy cy lia w…, s. 226-230; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 105. ⁴² O czym niech świad czy ak tyw ność arab skich kor sa rzy, któ rzy m. in. ze swo je go przy - czół ka na Kre cie, urzą dza li sku tecz ne raj dy na bi zan tyń skie wy brze ża. Naj więk szym ich suk ce sem by ło zdo by cie w ro ku 904 Te sa lo ni ki. Pi ra ci rów nież ope ro wa li z baz po ło żo nych na wy brze żu Afry ki Pół noc nej, An da lu zji i Sy cy lii V. Chri sti di des, „On ce aga in Ca mi nia tes” Cap tu re of Thes sa lo ni ki, By zan ti ni sche Ze it schrift 74 (1980), s. 7- 10; Ten że, The ra ids of the Mo slems of Cre te in the Aege an Sea: pi ra cy and co nqu est, By - zan tion 51 (1981), s. 76-111. ⁴³ J. Pry or, E. Jef freys, The Age…, s. 67; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 113; A. R. Le wis, Na val…, s. 149. ⁴⁴ J. Pry or, E. Jef freys, The Age…, s. 72; A. R. Le wis, Na val…, s. 149. 16 sa rzem, peł nił funk cję na czel ne go do wód cy flo ty bi zan tyń skie j⁴³. Ro man I swo imi dzia ła nia mi stwo rzył pod wa li ny pod suk ce sy Bi zan cjum na mo rzu, któ re na stą pi ły jed nak nie co póź niej, bo w dru giej po ło wie dzie sią te go stu - le cia. War to przy po mnieć, że Le ka pen sku tecz nie od parł wcześniej agre - syw ne dzia ła nia Buł ga rów za gra ża ją cych bał kań skim po sia dło ściom Bi zan - cjum. Ogra ni cze nie nie bez piecz nych dzia łań lą do wych i za bez pie cze nie przez nie go sto li cy czego dokonał dzię ki po sia da nej flo cie unie moż li wi ło ca ro wi Sy me ono wi od nie sie nie zwy cię stwa nad Ce sar stwem. Po od par ciu na jaz du Ru sów w ro ku 941, Ro man wy słał flo tę na Za chód ze wspar ciem dla kró la Ita lii Hu go na, wal czą ce go z na jaz dem arab skich kor sa rzy. To rów nież ten ce sarz zbu do wał w la tach 944-945 na Ro dos mor ski ar se nał, gdzie po - wsta wa ły no we okrę ty, za pew ne dla te mu Ki byr ra io ton i dla im pe rial nej flo - ty w Kon stan ty no po lu ⁴⁴. Od pa no wa nia wnu ka Ro ma na I Le ka pe na, Ro ma na II, roz po czy na się okres naj więk szej chwa ły flo ty bi zan tyń skiej od VII wie ku. Wódz Ni ke for Fo kas w ro ku 961 od zy skał dla Ce sar stwa Kre tę, na stęp nie już ja ko ce sarz znisz czył pi rac kie gniaz do mu zuł mań skiej flo ty w Tar sie, za jął Cypr w ro - ku 965, a tak że pod jął (nie uda ną co praw da) pró bę od zy ska nia Sy cy lii ⁴⁵. Je - go na stęp ca Jan I Tzi mi skes, wy ko rzy stał flo tę, aby od ciąć i znisz czyć okrę - ty Ru sów pod Do ro sto lo nem w 971, a tak że do wspar cia swo ich dzia łań lą - do wych prze ciw ko Ara bom, w kam pa nii w Li ba nie w ro ku 975⁴⁶. Ten czas naj więk szej od cza sów Ju sty nia na I po tę gi mor skiej Bi zan - cjum sta no wi oka zję do ogól ne go spoj rze nia na wcze śniej sze lo sy flo ty bi - zan tyń skiej. Na prze ło mie lat 960/970-tych flo ta bi zan tyń ska znaj do wa ła się w zna ko mi tym sta nie. Li cząc od VI w. prze ży wa ła ona okre so wo raz mniej sze, raz więk sze kry zy sy na prze mian z okre sa mi po myśl no ści. Nie wy da je się, by owe kry zy sy mia ły za wsze jed na ko wy cha rak ter. Wszyst ko wska zu je na to, że ce sa rze sta ra li się tak ad mi ni stro wać, by flo ta nie by ła ⁴⁵ J. Pry or, E. Jef freys, The Age…, s, 72-73; A. R. Le wis, Na val…, s. 186; E. Eic khoff, Se - ekrieg…, s. 340-360; H. Ahr we iler, By zan ce et…, s. 114-117. ⁴⁶ S. McGrath, The Bat tles of Do ro sto lon (971): Rhe to ric and Re ali ty, Pe ace and War in By - zan tium (1995), s. 152-164; A. R. Le wis, Na val…, s. 188; E. Eic khoff, Se ekrieg…, s. 361. 17 zbęd nym ba la stem dla skar bu. Do sto so wy wa li przy pusz czal nie jej roz mia - ry i or ga ni za cję do nie zbęd nych po trzeb. Nie wąt pli wie mo bi li zo wa no ją w mo men tach po ja wie nia się szcze gól nie waż nych za dań, na to miast co dzia - ło się po ich wy ko na niu, nie za wsze po tra fi my orzec. Czy mię dzy VI a XI w. mó wić moż na za tem o ta las so kra cji bi zan tyń skiej, trud no po wie dzieć. Mo - że by ła, je śli pa trzy my z per spek ty wy stu le ci, ale prze cho dzi ła bar dzo zmien - ne ko le je lo sów, naj waż niej sze, że po okre sach osła bie nia uda wa ło się ją wciąż od twa rzać. Spró buj my okre ślić, kie dy w okre sach po prze dza ją cych dru gą po ło wę X wie ku ma my do czy nie nia z do mi nu ją cą ro lą flo ty bi zan tyń skiej na ob sza - rze Mo rza Śród ziem ne go. Na pew no w pierw szej po ło wie VI wie ku, tak że w la tach dwu dzie stych VII wie ku, jak rów nież od dru gie go dzie się cio le cia ósme go stu le cia do lat sie dem dzie sią tych te goż wie ku, gdy wi dzi my ewi - dent ną do mi na cję i prze wa gę Bi zan tyń czy ków nad ich prze ciw ni ka mi mor - ski mi. Mo men tów, w któ rych flo ta Bi zan cjum nie speł nia swo ich ro li obron- nych i bra ku je jej na za gro żo nych od cin kach, jest kil ka. Pierw szy na stę pu je na prze ło mie wie ków VII i VIII, a ko lej ny w pierw szej po ło wie wie ku IX. Po zo sta łe okre sy miesz czą ce się mię dzy wie kiem VI a X trud no okre ślić jed- no znacz nie, ja ko okre sy złe lub do bre dla flo ty, bo wiem Bi zan tyń czy cy dys - po nu ją sil ną i no wo cze sną flo tą wo jen ną, a mi mo to prze gry wa ją z prze ci- w ni kiem, cze go do brym przy kła dem jest Bi twa Masz tów. Jed nak prze gra na nie po cią ga za so bą au to ma tycz nej dez in te gra cji, jak rów nież utra ty mo ra - le przez flo ty bi zan tyń skiej. W omó wio nych po wy żej okre sach mo że my do strzec ukształ to wa nie się i trwa nie okre ślo nej, ogól nej struk tu ry sił mor skich Bi zan cjum. W ich skład wcho dzi flo ta zwią za na z cen trum pań stwa (sto li cą), da lej du że flo ty powią za ne ze spe cjal ny mi jed nost ka mi ad mi ni stra cji woj sko wej (np. Ki byr - ra io ton), wresz cie flo tyl le re gio nal ne (lo kal ne, o za da niach po rząd ko wych, lo kal nej obro ny wy brze ża). Po dział sił mor skich na trzy skła do we czę ści uła twiał Bi zan tyń czy kom w zna czą cy spo sób dzia ła nia na mo rzu. Mo że my na wet stwier dzić, że spi ri tus mo vmens bi zan tyń skiej ma ry nar ki wo jen nej sta ły się flo ty te mów mor skich i pro win cjo nal ne, któ rych ro la znacz nie 18 wzro sła w to ku dzia łań prze ciw ko Ara bom, bo wiem to one peł ni ły za da nia pierw szej li nii obro ny gra nic mor skich. Ustę pu ją ce znacz nie li czeb no ścią flo cie sta cjo nu ją cej w sto li cy, prze ja wia ły za to wie le więk sze aspi ra cje po - li tycz ne bio rąc udział w kil ku uzur pa cjach skie ro wa nych prze ciw ko pa nu - ją cym. Jed nak że ogrom na prze wa ga flo ty sta cjo nu ją cej w Kon stan ty no po - lu, wy ni ka ją ca z wa gi sto li cy ja ko naj więk sze go por tu i stocz ni Bi zan cjum, po zwa la ła ce sa rzom tłu mić te am bi cje. Ob ser wa cja wy da rzeń VI–X w. po - zwa la stwier dzić, że do bra kon dy cja jed ne go ty pu flo ty nie wy klu cza osła - bie nia in ne go. To zróż ni co wa nie bi zan tyń skiej ma ry nar ki wo jen nej kom p- li ku je ob raz kry zy sów flo ty, sko ro zja wi ska okre śla ne tym mia nem mo gą mieć róż ny cha rak ter. Nie wąt pli wie kry zys ta ki po wo du je osła bie nie po zy - cji Bi zan cjum na mo rzu. Źró dła rzad ko do ko nu ją jed nak oce ny tej po zy cji w spo sób ogól ny. Po zna je my z nich głów nie kon kret ne epi zo dy wo jen ne, w któ rych za an ga żo wa na jest tyl ko część flo ty. Tym cza sem kon dy cja jed ne - go lub kil ku skład ni ków flo ty nie ko niecz nie prze są dza o do brej lub złej sy - tu acji Ce sar stwa na mo rzu. Na do da tek ana li za sy tu acji wszyst kich skład ni - ków flo ty by wa utrud nio na ze wzglę du na nie za wsze ob fi tą do ku men ta cję. Mo że się więc zda rzyć, że po sia da my kon kret ne in for ma cje o zde cy do wa - nie do brej lub złej sy tu acji flo ty w pew nych mo men tach, zaś mię dzy ni mi roz cią ga ją się okre sy trud ne do zde fi nio wa nia. Ma to bez po śred nie zna cze- nie dla wy zna cze nia za kre su chro no lo gicz ne go ni niej szej pra cy. Jak stwier dzo no wy żej, szczyt po tę gi Bi zan cjum na mo rzu w okre sie śred nio bi zan tyń skim przy pa da na la ta 960-970. Nie wie my jed nak do kład - nie, jak dłu go utrzy mu je się ta ko rzyst na sy tu acja, bo wiem wia do mo ści do - ty czą ce flo ty po la tach sie dem dzie sią tych X w. sta ją się bar dzo ską pe. Ma my jed ną kon kret ną in for ma cję o bar dzo nie ko rzyst nym sta nie sił mor skich Ce sar stwa Bi zan tyń skie go w dru giej po ło wie XI w., bo za cho wał się bar dzo su ge styw ny opis sta nu bi zan tyń skiej, pió ra Ke kau me no sa ⁴⁷. Opi sy sy tu acji flo ty te go ty pu zda rza ją się w źró dłach bi zan tyń skich rzad ko. Bi zan tyń czy - cy zresz tą w ogó le nie za wie le pi szą o swej flo cie, a je śli już na wet, to je dy - ⁴⁷ Ke ka vmen, So vie ty i ras ska zi, oprac. G. G. Li ta vrin, Sankt -P ete rburg 2003, § 87, 15-8, s. 307-312. 19 nie wzmian ku ją jej dzia ła nia, a nie do ko nu ją oce ny wcho dząc w szcze gó ły or ga ni za cyj ne, czy struk tu rę do wód czą, jak rów nież nie ana li zu ją ne ga tyw - nych zja wisk ma ją cych wpływ na stan ma ry nar ki. Być mo że opi nia Ke kau - me no sa nie za słu gu je na peł ne za ufa nie. Moż na po dej rze wać, że for mu łu je on je dy nie punkt wi dze nia ja kie goś krę gu ofi ce rów prze sad nie ry su jąc trud - no ści te go ro dza ju bro ni. Jed nak na te mat owe go kry zy su po sia da my tak że istot ne świa dec twa z cza sów rzą dów Alek se go I, a tak że je go bez po śred nich po przed ni ków. Kul mi no wał ów kry zys na po cząt ku pa no wa nia te go cesarza np. sze rze niem się pi ra te rii tu rec kiej, z któ rą Bi zan cjum nie umia ło so bie ra dzić, a tak że bez sil no ścią wo bec sił mor skich Nor ma nów. Moż na za tem uznać, że wie my, iż kry zys ist nie je i kie dy występu je, mo że na wet po tra fi my okre ślić, kie dy się koń czy. Na to miast po zo sta je do usta le nia, kie dy i dla cze - go oraz w ja kiej po sta ci się za czął. Trze ba szu kać da ty po cząt ku te go zja wi - ska mię dzy dru gą poł. X i pierw szą po ło wą XI w. Przy pa da ją ce na ten okres la ta pa no wa nia Ba zy le go II są nie zbyt do brze zna ne, gdy cho dzi o stan flo - ty. Flo ta bi zan tyń ska po ja wia się na to miast wie lo krot nie w źró dłach w pierw szej po ło wie XI wie ku, lecz nie jest wte dy opi sy wa na w spo sób ca - ło ścio wy, gdyż kro ni ka rze mó wią o dzia ła niu po je dyn czych flo ty lub eskadr, a cza sem tyl ko po zwa la ją się do my ślać tych dzia łań. Nie po zo sta je za tem nic in ne go jak prze śle dze nie in for ma cji na te mat flo ty po cząw szy od ostat - niej ćwier ci X w. i pró ba okre śle nia, kie dy jej sy tu acja jest jesz cze do bra, a kie dy ule ga wy raź ne mu po gor sze niu. Za tem na po cząt ku pra cy prze sta wio ne zo sta ną po krót ce da ne (lub hi - po te zy) na te mat sił mor skich za Ba zy le go II. Nie ozna cza to wy su wa nia te - zy, że już wte dy ma my do czy nie nia z kry zy sem, cho dzi je dy nie o spraw - dze nie, czy kry zys za ist niał na prze ło mie X i XI w. Da lej po sta ra my się roz - pa trzyć in ne okre sy spraw dza jąc dal sze moż li we da ty po cząt ku kry zy su. Za - sta no wi my się, czy kry zys wy buchł w la tach dwu dzie stych je de na ste go stu - le cia, czy też ma my z nim do czy nie nia do pie ro po ro ku 1055. Roz pa tru jąc sy tu ację w dru giej poł. XI w. po zwo li my so bie okre ślić cha rak ter i przy czy - ny kry zy su. Na ko niec po ru szo ne zo sta ną sto so wa ne przez Alek se go I środ - ki prze ciw dzia ła nia upad ko wi ma ry nar ki wo jen nej Bi zan cjum oraz kwe stia, 20 czy spo sób li kwi da cji kry zy su flo ty przez te go ce sa rza nie przy czy ni ły się w dal szej per spek ty wie do osła bie nia bi zan tyń skich sił mor skich. Pra ca skła da się z czte rech roz dzia łów. W pierw szym przed sta wio ne zo sta ną lo sy bi zan tyń skiej flo ty w la tach ok. 989-1055, w cza sie gdy po ja wia - ją się suk ce sy, któ re Bi zan cjum od no si ło na mo rzu nad swo imi naj więk szy - mi kon ku ren ta mi Ara ba mi, a tak że Ru sa mi. Okres ten jest jed nak istot ny z punk tu wi dze nia po cząt ków kry zy su sił mor skich Bi zan cjum, któ ry na - stę pu je w dru giej po ło wie XI wie ku. Roz wa żać moż na, czy w nim nie ro dzą się za cząt ki nie ko rzyst nych zja wisk dotykających floty Cesarstwa. W roz dzia le dru gim pra cy pod da ny ana li zie zo sta nie je den z pa ra gra - fów dzie ła Ke kau me no sa po świę co ny opi so wi kry zy su sił mor skich Ce sar - stwa. Bę dzie to wpro wa dze nie do przed sta wie nia dzie jów flo ty bi zan tyń - skiej w okre sie lat 1055-1081. Ca łość roz dzia łu za mknie pro ces doj ścia do wła dzy Alek se go I, w któ rym ak tyw ny udział wzię ła tak że flo ta im pe rial na sta cjo nu ją ca w Kon stan ty no po lu. Roz dział trze ci obej muje ana li zę dzia łań flo ty bi zan tyń skiej w okre sie rzą dów Alek se go I Kom ne na, czy li w la tach 1081-1118. W chro no lo gicz nej ko lej no ści po ka za ne zo sta ną po szcze gól ne ope ra cje mor skie, w ja kich bra - ła udział flo ta bi zan tyń ska na róż nych akwe nach na le żą cych do Ce sar stwa Bi zan tyń skie go, a tak że po za ni mi. Do kład nie zo sta ną przed sta wio ne kam- pa nie mor skie Alek se go I prowadzone prze ciw ko Nor ma nom, Tur kom (w szcze gól no ści Tza cha so wi), czy też udział je go flo ty w dzia ła niach pierw - szej wy pra wy krzy żo wej. Zo bra zo wa ne zo sta ną rów nież po mniej sze epi zo - dy wo jen ne, w któ rych udział bra ła flo ta bi zan tyń ska, jak na przy kład ope - ra cje skierowane prze ciw ko bun tow ni kom na Cy prze i Kre cie. Ostat ni roz dział został prze zna czo ny na do kład ną ana li zę po czy nań Alek se go I, ma ją cych na ce lu od bu do wę bi zan tyń skich sił mor skich. Przed - sta wio ne zo sta ną tam re for my Alek se go ma ją ce za za da nie wzmoc nie nie re al ne go po ten cja łu flo ty Bi zan cjum, jak rów nież je go po wią za nia z We ne - cja na mi. Omó wio ne tak że zo sta ną związ ki sa me go ce sa rza Alek se go z mo - rzem i flo tą, gdyż to po win no po móc w wy ja śnie niu kom pe ten cji te go wład - cy ja ko re for ma to ra sił mor skich. Da lej przej dzie my do pro zo po gra ficz ne - 21 go ze sta wie nia do wód ców flo ty Alek se go I. Po da nie wszyst kich da nych na te mat lu dzi wcho dzą cych w skład ka dry do wo dzą cej flo tą bi zan tyń ską pod rzą da mi te go ce sa rza jest istot ne z te go wzglę du, iż wpro wa dzo ne przez nie - go w trak cie re form sił mor skich no we ty tu ły -ra ngi dla naj wyż szych do - wód ców ma ry nar ki wo jen nej Ce sar stwa, po zwa la ją nam ob ser wo wać kształ - tu ją cą się wów czas struk tu rę sił mor skich Bi zan cjum. Ca łość pra cy za mknie aneks z da ny mi na te mat za łóg i okrę tów, używanych przez ma ry na rzy Alek se go. Przed sta wio ne zo sta ną tam naj waż - niej sze ba zy je go flo ty, a tak że funk cjo no wa nie lo gi sty ki w tym ro dza ju sił zbroj nych. Alek sy I Kom nen sto so wał wie le ro dza jów okrę tów, dla nas naj - waż niej sze są te, któ re da dzą się po wią zać z je go re for ma mi. Ce sarz mu siał od bu do wać za ple cze por to wo -stoc zni owe na ob sza rze, któ ry znaj do wał się przez kil ka na ście lat w rę kach Tur ków, zatem te mat ten na le ży rów nież poru szyć pi sząc o je go do ko na niach. W ostat niej czę sci pra cy zwią za nej z tech nicz ny mi aspek ta mi flo ty sku pi my się wy łącz nie na cza sach Alek se - go I, bo wiem ma te riał źró dło wy do ty czą cy pa no wa nia te go wład cy jest o wie le bo gat szy w po rów na niu z okre sem wcze śniej szym i wno si naj wię - cej do ana li zy zmian funk cjo no wa nia sił mor skich Bi zan cjum, za cho dzą - cych na prze ło mie wie ku XI i XII. Za gad nie nia tech no lo gicz ne zwią za ne z bu do wą okrę tów wo jen nych uży wa nych przez Bi zan tyń czy ków z po cząt - ku wie ku XI, nie róż nią się zbyt nio od tych z okre sów po przed nich. Nie wy - da je się więc, by ce lo we by ło po now ne przed sta wia nie pod sta wo wych in- for ma cji na te mat szcze gó łów tech nicz nych flo ty bi zan tyń skiej w dru giej po ło wy pierw sze go ty siąc le cia na szej ery, o któ rej wie le mó wi li te ra tu ra przed mio tu. Ze wzglę dów tech nicz nych wią żą cych się nie do sko na ło ścią do stęp nych fon tów sta ro grec kich w mo jej pra cy bę dę po słu gi wał się trans kryp cją ła - ciń ską grec kich ter mi nów, tyl ko w miej scach szcze gól nie waż nych i wy ma - ga ją cych pre cy zji za pi su się ga jąc po al fa bet sta ro grec ki w ory gi nal nej for mie.  22 Li te ra tu ra po świę co na spe cjal nie zja wi sku upad ku flo ty w je de na stym stu - le ciu jest sto sun ko wo nie wiel ka. Wią że się to być mo że ze zbyt ma łą ilo ścią za cho wa nych in for ma cji źró dło wych na te mat sił mor skich Ce sar stwa. Aby za tem uka zać stan ba dań nad kry zy sem flo ty bi zan tyń skiej i re for mą sił mor skich za Alek se go I, trze ba po krót ce omó wić hi sto rio gra fię flo ty bi zan - tyń skiej, sku pia jąc się na pra cach do ty czą cych flo ty w tym okre sie, któ re jed nak nie za wsze by ły bez po śred nio po świę co ne zja wi skom kry zy so wym. Hi sto rio gra fia bi zan tyń skiej flo ty za czy na się od ba dań C. Neu man na, któ ry pod ko niec wie ku XIX na pi sał je den z pierw szych ar ty ku łów bę dą - cych pew ne go ro dza ju ana li zą lo sów flo ty przez ca ły okres trwa nia Ce sar - stwa Bi zan tyń skie go. W pra cy tej wie le jest bra ków wy ni ka ją cych z nie wie - dzy au to ra na te mat tech ni ki mor skiej i nie peł nej zna jo mo ści źró deł. W po - dob ny spo sób pi sze w swo im ar ty ku le L. Bréhier któ ry zaj mu je się historią flo ty w wie kach VIII -XI. Je go pra ca ja ko o wie le młodsza od ar ty ku łu C. Neu man na, jest znacz nie bo gat sza z punk tu wi dze nia ba dań źró dło wych, jed nak że wciąż nie po ru sza w du żej czę ści pro ble ma ty ki, któ rej po świę co - na jest ni niej sza pra ca. Oby dwaj au to rzy wspo mi na ją o kry zy sie, czy niąc to je dy nie w opar ciu o Ke kau me no sa, po za tym faktem igno ru jąc nie mal to zja wi sko⁴⁸. Ko lej nym au to rem zaj mu ją cym się pro ble ma ty ką bi zan tyń skiej flo ty w je de na stym stu le ciu, jest ame ry kań ski ba dacz A.R. Le wis. Je go dzie ło obej - mu je okres pra wie sze ściu set lat dzia łal no ści flot bi zan tyń skich, arab - skich, ko mun wło skich i w tym sze ro kim spoj rze niu łą czą ce in for ma cje na te mat tych sił do mi nu ją cych na Mo rzu Śród ziem nym, trze ba uznać za bar - dzo war to ścio we. Nie ste ty nie znaj dzie my tutaj przy czyn upad ku flo ty w dru giej po ło wie XI wie ku, gdyż au tor koń czy swo ją pra ce na ro ku 1050⁴⁹. W tym sa mym ro ku, w któ rym Le wis wy dał swo ją pra cę, R. Gu il land opu bli ko wał w for mie ar ty ku łu wy ni ki swo ich ba dań do ty czą cych naj waż - ⁴⁸ C. Neu mann, Die by zan ti ni sche Ma ri ne, Hi sto ri sche Ze it schrift 81 (1898), s. 1-23; L. Bre hier, La ma ri ne de By zan ce du VIIIe au XI siècle, By zan tion 19 (1949), s. 1-16. ⁴⁹ A. R. Le wis, Na val Po wer and Tra de in the Me di ter ra ne an A. D. 500-1100, Prin ce ton 1951. 23 niej szych urzę dów we flo cie bi zan tyń skiej, ta kich jak me ga duks, drun ga rios i me ga drun ga rios. Ar ty kuł te go fran cu skie go ba da cza, znaw cy pro zo po - gra fii i dzie jów ad mi ni stra cji bi zan tyń skiej, roz pa tru je ba da ne za gad nie nie w spo sób szcze gó ło wy, a wnio ski, któ re uczo ny wy su wa na pod sta wie źró - deł nar ra cyj nych i do ku men tów bi zan tyń skich, trze ba uznać za pod sta wo - we dla każ de go ba da cza zaj mu ją ce go się struk tu rą do wód czą flo ty bi zan - tyń skiej. W szcze gól no ści do ty czy to ba da czy zaj mu ją cych się ana li zą kry - zy su sił mor skich w je de na stym stu le ciu i zmian, ja kie wpro wa dził ce sarz Alek sy I.⁵⁰ La ta sześć dzie sią te wie ku dwu dzie ste go przy no szą ba da czom flo ty bi - zan tyń skiej kolejne trzy bar dzo war to ścio we po zy cje. Pierw sza z nich, pió - ra dzia ła ją cej we Fran cji Gre czyn ki He le ny Gly kat zi – Ahr we iler, jest dzie - łem, któ re sta ło się ka mie niem wę giel nym wszyst kich ba dań po świę co nych bi zan tyń skiej te ma ty ce ma ry ni stycz nej. Jej pra ca jest ogrom nie waż na, nie tyl ko ze wzglę du na bo ga tą do ku men ta cję uwzględ nio ną przez au tor kę, ale tak że ze wzglę du na prak tycz nie kom plet ne uchwy ce nie zło żo ne go zja wi ska, ja kim był sto su nek Bi zan tyń czy ków do mo rza w cią gu wie lu wie ków ist nie - nia Ce sar stwa. Mi mo ty ta nicz nej pra cy, któ rej do ko na ła H. Ahr we iler, jej dzie ło by ło już współ cze śnie pod pew ny mi wzglę da mi nie ak tu al ne, a na wet nie po zba wio ne istot nych błę dów. Au tor ka pi sa ła swą książ kę z bi zan tyń - skie go punk tu wi dze nia, głów nie w opar ciu o źró dła grec ko ję zycz ne, co za - owo co wa ło pew nym prze ko lo ry zo wa niem pro ble mów do ty ka ją cych flo ty bi zan tyń skiej w je de na stym stu le ciu, co wi docz ne jest np. w sta łym dą że niu do udo wod nie nia trwa nia bi zan tyń skiej ta las so kra cji na Mo rzu Śród ziem - nym na prze ło mie X/XI wie ku, przy jed no cze snie bar dzo po bież nym trak - to wa niu zna cze nia uży wa nia ob cych flot przez Bi zan cjum, np. wy ko rzy sty- wa nia przez Ba zy le go II okrę tów Ru sów i We ne cji ⁵¹. Au tor ka spo ro miej sca ⁵⁰ R. Gu il land, Le dron ga ire de la flot te, le grand dron ga ire de la flot te, le duc de la flot te, le me ga duc, BZ 44 (1951), s. 212-219 ⁵¹ Sze rzej niż au tor ka na ten te mat wy po wia da ją się: A. Pop pe, Ruś i Bi zan cjum w la tach 988-989, Kwar tal nik Hi sto rycz ny 85 (1978), s. 4-8, 16-17; R. J. Li lie, Han del und Po li- tik zwi shen dem by zan ti ni shen Re ich und den ita lie ni schen Kom mu nen Ve ne dig, Pi sa 24 po świę ca zja wi sku kry zy su flo ty w po ło wie XI wie ku ana li zu jąc w szcze gól - no ści re for my Kon stan ty na IX, w co wpla ta in for ma cje po da ne przez Ke - kaum ne osa. Sku pia się głów nie na aspek tach eko no micz nych i urzęd ni - czych, po ma co sze mu trak tu jąc mi li tar ne i tech no lo gicz ne prze ja wy dzia łal - no ści flo ty. Au tor ka w swo im dzie le zaj mu je się rów nież re for mą flo ty, ja kiej do ko nał Alek sy I Kom nen pod ko niec XI wie ku, głów ną uwa gę po świę ca przy tym ad mi ni stra cji i po czy na niom ce sa rza na po lu or ga ni za cyj no -pra - wnym, nie wie le miej sca po świę ca jąc na peł ne za na li zo wa nie prze bie gu dzia - łań wo jen nych w któ rych udział bra ła flo ta te go władcy⁵². Ko lej nym dzie łem w gru pie naj waż niej szych do ty czą cych flo ty jest pra - ca in nej ba dacz ki fran cu skiej H. An to nia dis -B ib icou. Jej dzie ło jest bar dzo istot ne dla na szej te ma ty ki, po nie waż sta no wi mo no gra fię mor skie go te mu Ka ra bi sia ni/Ki byr ra io ton. Lo sy tych dwóch jed no stek bi zan tyń skiej ad mi - ni stra cji woj sko wej zo sta ły przez au tor kę po ka za ne łącz nie – ob ra zu je ona bo wiem ewo lu cję jed nej for ma cji, prze cho dzą cej w dru gą. Nie wy star cza ją - cy jest jed nak roz dział pod su mo wu ją cy upa dek flo ty te go te mu w wie ku XI, gdyż wia do mo ści na ten te mat zo sta ły przez au tor kę wto pio ne w ca ło kształt jej roz wa żań do ty czą cych pro ce sów do ty ka ją cych si ły mor skie Ce sar stwa w wie kach XII-XV, a to sta no wi zbyt sze ro ką per spek ty wę by umoż li wić na - le ży te roz pa trze nie zja wi ska, któ re mu po świę co na jest niniejsza pra ca⁵³. Ostat nim z tej gru py au to rów ba da ją cych lo sy flo ty bi zan tyń skiej jest E. Eic khoff. Je go pra ca po ru sza za gad nie nia do ty czą ce dzie jów Mo rza Śród - ziem ne go pod do mi na cją flot bi zan tyń skiej i arab skiej, przede wszyst kim z mi li tar ne go i po li tycz ne go punk tu wi dze nia. Jak kol wiek dzie ło to ma charak ter bar dzo szcze gó ło wy i jest istot na dla kon cep cji re ali zo wa nej w niniej szej pra cy, to jed nak ma jed no bar dzo po waż ne ogra ni cze nie. Au tor koń czy książ kę na ro ku 1040, da cie zwią za nej ze znik nię ciem z mo rza und Ge nua in der Epo che der Kom ne nen und der An ge loi (1081-1204), Am ster dam 1984, s. 1-8. ⁵² H. Ahr we iler, By zan ce et la mer, Pa ris 1966. ⁵³ H. An to nia dis -B ib icou, Etu des d’hi sto rie ma ri ti me de By zan ce. A pro pos du Thème des Ca ra vi siens, Pa ris 1966. 25 wielkich flot arab skich, re zy gnu jąc tym sa mym z przed sta wie nia in te re su - ją ce go okre su kry zy su flo ty i pa no wa nia Alek se go I Kom ne na⁵⁴. Pod tym wzglę dem mo ja pra ca sta no wi kon ty nu ację mo no gra fii nie miec kie go badacza, przyj mu jąc jed nak od mien ny od nie go spo sób po dej ścia do pro - blema ty ki. Na po cząt ku lat sześć dzie sią tych pro ble ma mi do ty czą cy mi flo ty bi zan - tyń skiej za pa no wa nia Kom ne nów i An ge lo sów za jął się także M. Se san. Jed - nak że je go ar ty kuł jest ja ko uję cie prze kro jo we lo sów flo ty w XI i XII ma ło war to ścio wy, bo trud no za mknąć okres po nad stu lat dzia łal no ści flo ty Ce - sar stwa Bi zan tyń skie go na kil ku stro ni cach. Au tor co praw da sta ra się ana - li zo wać do ko na nia Alek se go I na po lu od bu do wy flo ty Bi zan cjum, lecz ro - bi to w pa ru tyl ko zda niach, le d wie do ty ka jąc za gad nie nia.⁵⁵ Pro ble ma mi do ty czą cy mi dzia łań flo ty bi zan tyń skiej na fron cie wal ki z arab skim flo ta mi Fa ty mi dów, za jął się Y. Lev. Owo cem je go za in te re so wa - nia tym pro ble mem jest ar ty kuł, sta no wią cy ro dzaj syn te zy wza jem nych sto sun ków, w wie kach X i XI. Pra ca ta jest istot na dla zro zu mie nia re la cji mię dzy Ara ba mi a Bi zan tyń czy ka mi w XI wie ku, lecz au tor koń czy ją na la t- ach trzy dzie stych te go wie ku, po mi ja jąc okres póź niej szy i pa no wa nie Alek- se go I, naj istot niej szy dla za gad nie nia badanego kry zy su, co wy ni ka za pew - ne z za ni ku zma gań bi zan tyń sko arab skich na mo rzu.⁵⁶ Pra ca ko lej ne go au to ra, R. J Li lie do ty czą ca relacji po mię dzy Bi zan tyń - czy ka mi a ko mu na mi wło ski mi w XI i XII w., za wie ra ob szer ny aneks po - świę co ny flo cie za pa no wa nia Ko me nów i An ge lo sów, w któ rym au tor pod - wa ża po glą dy i nie któ re kon cep cje He le ny Ahr we iler, słusz nie przy tym za - rzu ca jąc jej zbyt ni bi zan to cen tryzm. Aneks ten co praw da nie wy czer pu je za gad nień zwią za nych z flo tą bi zan tyń ską za pa no wa nia Alek se go I, lecz zwra ca szcze gól ną uwa gę na kwe stię bar dzo waż ną, a mia no wi cie na ro lę ⁵⁴ E. Eic khoff, Se ekrieg und Se epo li tik zwi schen Is lam und Aben dland, Ber lin 1966. ⁵⁵ M. Se san, La flot te by zan ti ne à L’épo que des Comnènes et des An ges (1081-1204), By - ⁵⁶ Y. Lev, The Fa ti mid Na vy, By zan tium and the Me di ter ra ne an Sea 909-1036/ 297-427 A. zan ti no sla vi ca 21 (1960), s. 52-53 H., By zan tion 54 (1984), s. 220-252 26 miesz kań ców Ita lii w pro ce sach za cho dzą cych w bi zan tyń skich siłach mors- kich w XII wie ku.⁵⁷ Ko lej ny ba dacz Alek sios Sa vvi des w swo ich ar ty ku łach po świę co nych oso bie emi ra Tza cha sa i je go po czy na niom, spo ro miej sca po świę ca pro b- le mo wi pi ra te rii tu rec kiej i jej wpły wu na dzia ła nia Bi zan tyń czy ków, za rów - no Alek se go I, jak i uzur pa to rów z Cy pru i Kre ty. W tym aspek cie wy cią ga - ne przez Sa vvi de sa wnio ski na le ży uznać za war to ścio we, ja ko uzu peł nie nie po zo sta łej li te ra tu ry do ty czą cej sy tu acji flo ty w dru giej po ło wie XI wie ku⁵⁸. W la tach dzie więć dzie sią tych XX w. R. Brow ning za jął się w dzia łal no - ścią bi zan tyń skich kup ców i ich flot han dlo wych. Je go ar ty kuł w dość do bry spo sób przed sta wia lo sy tych „biz nes me nów” śre dnio wie cza, naj waż niej sze prze mie rza ne przez nich szla ki, oraz ro lę dzia łal no ści han dlo wej sto li cy pań - stwa -Ko nsta nt yn op ola. Autor do ty ka zja wi ska upad ku flo ty w XI wie ku, któ re jed nak Browing trak tu je w spo sób po bież ny opar ciu o in for ma cje po- zo sta wio ne przez Ke kau me no sa ⁵⁹. Ba da nia L. Ha vli ko wej i P. M. Strässle go do ty czą ce okrę tów sło wiań - skich (w szcze gól no ści mo nok sy li), zwró ci ły uwa gę bi zan ty ni stów na zja - wi sko sto so wa nia tych jed no stek przez Bi zan tyń czy ków. Co praw da oby - dwa ar ty ku ły tych ba da czy nie do ty czą bez po śred nio zja wi ska kry zy su, ani prób je go prze ła ma nia przez Alek se go I, lecz są istot ne z punk tu wi dze nia pro ble ma ty ki tech nicz nej bi zan tyń skich okrę tów i ło dzi uży wa nych w tym okre sie.⁶⁰ ⁵⁷ R. J. Li lie, Han del und…, s. 613-624. ⁵⁸ A. Sa vvi des, Can We re fer to a con cer ted ac tion among Rap so ma tes, Ca ry ces and the Emir Tza chas be twe en A. D. 1091-1093, w: Acts of the third In ter na tio nal Con gress of Cy priot Stu dies, Ni co sia 2001, s. 255; Idem, Ï Selt zu kos emi res tes Smyr nes Ôza chas (Ca - ka) kai oi epi do mes to te sta mi kro asia ti ka pa ra lia, ta oesia tou ana to li ku Aiga io te kai ten Kon stan ti no po le, c. 1081-1106, Á’: c. 1081-1090, Chia ka Chro ni ka 14 (1982), s. 9- 24 i B’ Chia ka Chro ni ka 16 (1984), s. 51-66. ⁵⁹ R. Brow ning, The Ci ty and The Sea, w: Gre ek and The Sea, wyd. S. Vry onis, New Ro - chel le 1993. ⁶⁰ L. Ha vli ko va, Sla vic Ships in 5th – 12th Cen tu ries By zan ti ne Hi sto rio gra phy, By zan ti- no sla vi ca 52 (1991), s. 92; P. M. Strässle, To mo no xu lon in Kon stan tin VII Po rphy ro gen- ne tos Werk De ad mi ni stran do Im pe rio, Etu des bal ka ni qu es 26 (1990) 2, s. 93-106 27 Od lat osiem dzie sią tych dwu dzie ste go wie ku bar dzo ak tyw nie na po - lu ba dań po rów naw czych ma ry ni sty ki bi zan tyń skiej i arab skiej dzia ła V. Chri sti des, któ ry ana li zu je w spo sób szcze gó ło wy wza jem ne od dzia ły wa nia obu tych po tęg mor skich. W je go za in te re so wa niach są okrę ty wy ko rzy sty- wa ne przez oby dwie kon ku ren cyj ne flo ty, tech no lo gia ich wy ko na nia i sze - ro ko po ję te szkut nic two. Au tor ma za le tę nie czę sto spo ty ka ną u bi zan ty ni - stów, zna bo wiem bar dzo do brze ję zyk arab ski, oraz em pi rycz nie ba da współ cze sne arab skie ża glow ce cią gle uży wa ne na Mo rzu Czer wo nym, Arab- skim i Za to ce Per skiej. Je go ba da nia są klu czo we dla ba dań nad ma ry ni sty - ką Bi zan cjum, choć więc bez po śred nio nie do ty czą te ma tu tej pra cy, po zwa - la ją le piej zro zu mieć tech no lo gicz ne aspek ty wy ko na nia po szcze gól nych jed no stek wcho dzą cych w skład flo ty bi zan tyń skiej w Xi i XII w.⁶¹ Z naj now szej li te ra tu ry związanej z flo tą bi zan tyń ską war to wspo mnieć, o C. Zuc ker ma nie, któ ry w swo im ar ty ku le rzu ca no we świa tło na lo sy flo - ty w tzw. „ciem nych wie kach” Bi zan cjum. Wi dać w tej pra cy so lid ne przy go - to wa nie źró dło we au to ra. Naj bar dziej war to ścio wa jest część po świę co na Kon stan so wi II i je go po czy na niom na po lu flo ty. Po sze rza dzię ki te mu na - szą wie dzę na ten te mat, przed sta wio ną już czę ścio wo w pra cy Ahr we iler.⁶² Ostat nim ba da czem flo ty bi zan tyń skiej jest J. Pry or. W swo ich roz licz - nych pra cach, a w szcze gól no ści w naj now szej książ ce po świę co nej dro mo - nom bi zan tyń skim i sze ro ko po ję tej hi sto rii flo ty Ce sar stwa Bi zan tyń skiego, oprócz so lid nej ba zy źró dło wej, wy ko rzy stu je pew ne ele men ty ar che olo gii eks pe ry men tal nej, któ re słu żą mu do od twa rza nia dokładnych szcze gó łów poszcze gól nych ele men tów bu do wy okrę tów te go ty pu, oraz za sad ich funk - cjo no wa nia na mo rzu w wa run kach nor mal nej że glu gi i dzia łań wo jen nych. Ko lej ną za le tą je go prac jest to, że au tor nie za my ka się je dy nie w krę gu pro - ⁶¹ V. Chri sti dies, The Ra ids of the Mo slems of Cre te in the Aege an Sea. Pi ra cy and Co nqu - est, By zan tion 51 (1981), s. 77-111; Idem, Ibn al -M anq ali (an gli) and Leo VI: New Ev- i den ce on Ara bo -B yza nt ine Ship Con struc tion and Na val War fae, By zan ti no sla vi ca 56 (1993); Idem, Mi li ta ry In tel li gen ce in Ara bo -B yza nt ine Na val War fa re, w: By zan tium at War, Ate ny 1997 s. 279-280. ⁶² C. Zuc ker man, Le ar ning from Ene my and Mo re: Stu dies in Dark Cen tu ries By zan tium, Mil le nium 2 (2005), s. 79-137. 28
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Flota i polityka morska Aleksego I Komnena. Kryzys bizantyńskiej floty wojennej i jego przezwyciężenie przez Aleksego I Komnena.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: