Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00707 010396 16904901 na godz. na dobę w sumie
Forma i treść. Polski i zagraniczny feature radiowy oraz jego odmiany gatunkowe - ebook/pdf
Forma i treść. Polski i zagraniczny feature radiowy oraz jego odmiany gatunkowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 154
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-679-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Książka jest poświęcona gatunkowi radiowemu feature zbliżonemu do reportażu artystycznego. Autorka prezentuje stan badań, precyzuje terminologię, wyznacza granice omawianego gatunku i jego odmian. Kreśli historię feature’a i pokrewnych form wypowiedzi, odwołując się zarówno do przykładów polskich, jak i obcych, głównie zachodnioeuropejskich – czytelnik znajdzie tu m.in. podrozdział o roli reportażu artystycznego w programie Radia Wolna Europa. Publikacja zawiera też analizę takich kategorii, jak narrator, aktor i elementy „słuchowiskowe” w twórczości z gatunku feature.

*

Opracowania dotyczące feature’a w polskiej literaturze przedmiotu są właściwie nieliczne. Nie chciałbym dokonywać porównań wartościujących, odnoszę jednak wrażenie, że książka Natalii Kowalskiej jest nie tylko wyraźniej ukierunkowana w swych celach i wywodach, lecz także pełniejsza, obszerniejsza, bardziej wyczerpująca. Dla „utwierdzenia” gatunku na gruncie polskim wydaje się niezwykle pożyteczna i na chwilę obecną trudna do zastąpienia. […\ Pod wieloma względami jest dziełem pionierskim i w zakresie podjętego tematu stanie się bezsprzecznie ważnym punktem odniesienia.

Z recenzji prof. dr. hab. Jana Tomkowskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Natalia Kowalska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Jan Tomkowski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Beata Otocka SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Jizo © Copyright by Natalia Kowalska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09300.19.0.M Ark. wyd. 9,1; ark. druk. 9,625 ISBN 978-83-8142-678-7 e-ISBN 978-83-8142-679-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 PODZIĘKOWANIA Badania rozpoczęłam pod kierunkiem Pani Profesor Elżbiety Pleszkun- -Olejniczakowej, która była moją mentorką. To Ona ukształtowała moje myśle- nie o radiu i nadała kierunek badaniom. Motywowała mnie, okazywała niezwykłą serdeczność, a przede wszystkim dzieliła się miłością do radia. Dziękuję Panu Profesorowi Konradowi Tatarowskiemu i Pani Doktor Joan- nie Bachurze-Wojtasik za życzliwość, nieustającą pomoc, wszelkie rady, opinie i wskazówki. Nieocenione było dla mnie również wsparcie moich Bliskich, bez których powstanie tej książki byłoby znacznie trudniejsze, jeśli nie niemożliwe. Chcia- łabym serdecznie podziękować Mamie i  Rafałowi, Tacie, Siostrze, a  przede wszystkim Danielowi – za cierpliwość, wyrozumiałość, dobre słowo i motywa- cję do pracy. SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1 Feature – perspektywa genologiczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Feature – stan badań i terminologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Feature i reportaż radiowy w oczach współczesnych polskich twór- ców radiowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Odmiany gatunkowe audycji typu feature . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Bohater i autor w feature . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2 Rys historyczny: pierwsze features. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Pierwsze audycje typu feature w BBC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Film akustyczny: pierwsze features w Niemczech . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Rys historyczny artystycznego reportażu radiowego w Polsce. . . . . . . 2.4. Reportaż artystyczny w rozgłośni Radio Wolna Europa. . . . . . . . . . . . . Rozdział 3 Narrator w feature. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Feature narracji odautorskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Feature narracji bezpośredniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Feature bohatera-autora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4 Aktor i elementy słuchowiskowe w feature . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Feature z elementami słuchowiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Feature aktorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5 Struktura feature jako główny wyróżnik odmian gatunkowych . . . . . . 5.1. Feature inscenizowany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Feature eksperymentalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Feature mozaikowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 17 17 32 35 38 43 43 48 50 61 67 76 85 89 97 100 103 113 115 122 127 137 8 Spis treści Bibliografia (wybór) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks audycji szerzej omawianych w kolejności występowania. . . . . . . . . Indeks wszystkich audycji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis rycin, tabel i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 144 147 149 153 WSTĘP Książka ta powstawała przez kilka lat, a jej pierwotna wersja była moją dy- sertacją doktorską. Feature – od momentu wysłuchania pierwszej realizacji tego gatunku – stał się dla mnie formą fascynującą, bogatą i nieco tajemniczą. Opraco- wań akademickich tego typu audycji powstało niewiele; feature jako samodziel- ny gatunek radiowy nie stanowił dotychczas przedmiotu zainteresowań badaczy radia, pojawiał się natomiast w pracach dotyczących reportażu radiowego i słu- chowiska jako kontrapunkt dla tych gatunków. Ze względu na długą historię tego typu dzieł i jego liczne realizacje w Polsce i za granicą, postanowiłam w całości poświęcić pracę tej wciąż nieuporządkowanej badawczo formie. Tytuł książki bezpośrednio wskazuje na międzynarodowy charakter moich badań – przyjęcie takiej perspektywy było nieodzowne. Feature ma swoje początki w  radiofonii brytyjskiej, niemalże równolegle rozwijał się również w Niemczech, nie sposób zatem prowadzić badania w odizolowaniu od dokonań zagranicznych twórców. Relacja formy i treści, chociaż obecna w każdym przekazie artystycznym czy me- dialnym, zasługuje na szczególną uwagę, bowiem – jak wynika już z pionierskich opracowań gatunku – forma i treść w feature są sobie równe, powinny być zatem analizowane i interpretowane jako jedność. Gatunek ten, choć realizowany przez polskich twórców, niezbyt często okreś lany jest jako feature, niekiedy mylony bywa z reportażem radiowym, słu- chowiskiem czy faktomontażem. W niniejszej publikacji dokonuję kategoryza- cji odmian gatunkowych feature oraz opisuję wybrane egzemplifikacje powstałe w różnych częściach świata. Features to audycje radiowe łączące w sobie cechy reportażu, słuchowiska, eksperymentu i  innych form audialnych. Analizą zostały objęte zarówno pol- skie audycje, jak i  zagraniczne, ze szczególnym uwzględnieniem produkcji za- chodnioeuropejskich, amerykańskich i australijskich. Za wyborem konkretnych realizacji, poza kryterium językowym, stały również kwestie różnorodności po- szczególnych egzemplifikacji. Feature jest gatunkiem niezwykle zróżnicowanym wewnętrznie, dobór audycji miał na celu zaprezentowanie możliwie najszerszej perspektywy, zarówno ze względu na miejsce i czas powstania, jak również stronę formalną i tematyczną. Dokumentalno-artystyczne audycje z  kręgu anglojęzycznego przynale- żą zazwyczaj do jednej z dwóch kategorii: radio documentary, co byłoby odpo- wiednikiem polskiego reportażu radiowego i właśnie feature, czyli audycji o cha- rakterze dokumentalno-artystycznym. Punktem wyjścia do analizy polskich 10 Wstęp egzemplifikacji feature było wyróżnienie dzieł, które można do tej kategorii zakwalifikować, mimo braku takiej sugestii ze strony autora czy stacji radiowej emitującej audycję. Pierwszym wyróżnikiem, najszerzej stosowanym w polskim radioznawstwie, jest użycie elementu kreacji, zmyślenia. Pod tymi pojęciami rozu- miem zastosowanie przez autora takich zabiegów konstrukcyjnych, które nie wy- pływają ze swobodnej rozmowy z bohaterem, a stanowią o wartości artystycznej audycji. Może to być włączenie aktora, oparcie dzieła na wcześniej przygotowa- nym tekście, wykreowanie sytuacji, która nie zdarzyłaby się bez ingerencji autora, zestawienie realnego bohatera z wykreowanym, zabiegi montażowe i edytowanie dźwięku mające znaczny wpływ na odbiór dzieła. Pojęć fikcja, kreacja czy zmyśle- nie używam zamiennie i stanowią one reprezentację wyżej wymienionych zabie- gów. „Fikcja nie tyle służy jako zwierciadło albo powiela wciąż siebie samą, co zra- sta się ze światem, kreując znaczącą »rzeczywistość«, której nie było przedtem”1, pisze Ronald Sukenick. Chociaż słowa te dotyczą literatury, jego spostrzeżenia uważam za trafne również w kontekście omawianego gatunku radiowego. Fikcja w perspektywie gatunku feature zrasta się ze światem rzeczywistym, bywa wy- korzystywana umiarkowanie lub zaczyna dominować nad rzeczywistością. Nie oznacza to jednak, że reportażysta tworzący feature kłamie; ciekawie o twórczych zdolnościach pisze Sukenick dalej: „Nazywać twórcze zdolności umysłu »kłam- liwymi« jest równie bez sensu jak mówić tak o  prokreacyjnych zdolnościach ciała”2. Badacz wyraźnie wskazuje na rozbieżność między kłamstwem a kreacją w sferze działań artystycznych, tworzenie jest więc procesem powstawania „no- wego”, nie zaś pozorowaniem „obecnego”. Fikcja i zabiegi kreacyjne dopełniają obrazu rzeczywistości, są elementem twórczym, a nie przekłamaniem, i stają się autorską soczewką, w której słuchacz przysłuchuje się światu przedstawionemu. Jak wspominałam, feature nie stanowił jak dotąd autonomicznego przedmio- tu badań wśród polskich medioznawców. Podstawą bibliograficzną w mojej pra- cy były zagraniczne pozycje traktujące o tym gatunku, które niekiedy czyniły go głównym obiektem zainteresowań, częściej jednak był on tylko jednym z wielu analizowanych gatunków. Celem mojej pracy jest analiza feature w ujęciu geno- logicznym oraz case study poszczególnych realizacji. Na tej podstawie wyodręb- niłam osiem odmian gatunkowych tego typu audycji, które stanowią przedmiot badań w rozdziałach od trzeciego do piątego. Przy wyborze poszczególnych egzemplifikacji gatunku kierowałam się chę- cią ukazania jego różnorodności i rozpiętości międzygatunkowej. Ograniczeniem był krąg językowy, stąd gros zagranicznych dzieł to działa powstałe w języku an- gielskim, w przypadku innych języków posiłkowałam się skryptami anglojęzycz- 1 R. Sukenick, cyt. za: R. Federman, Surfikcja – cztery propozycje w formie wstępu, [w:] Nowa proza amerykańska. Szkice krytyczne, Czytelnik, Warszawa 1983, s. 421. 2 Tamże. Wstęp 11 nymi przygotowywanymi na potrzeby konferencji międzynarodowych lub reali- zacjami Radio Atlas. Projekt ten tworzy angielskie napisy do features i reportaży radiowych stworzonych w innych, głównie europejskich, językach. Pierwszy rozdział Feature – perspektywa genologiczna traktuje o  gatunku w perspektywie pozostałych radiowych form artystycznych i ich wzajemnych relacji. Pierwszy podrozdział jest opisem stanu badań i powstał w oparciu o opraco- wania polskich i zagranicznych badaczy radia. Na podstawie tych stanowisk usta- lono nomenklaturę, a także przedstawiono rozdźwięk między pojęciami feature, reportaż, reportaż artystyczny w definicjach polskich i zachodnich. Podjęłam też próbę zdefiniowania gatunku w sposób, który uwzględniałby różnorodność tych audycji, a także rozbieżność definicji powstałych w różnych krajach i w różnym czasie. Ustalenie definicji i zaprezentowanie stanu badań nad gatunkiem feature było punktem wyjścia do rozważań nad historią tego gatunku. Nazwa ta nie była używana w Polsce, powstawały jednak audycje, które wpisują się w jego wzorzec gatunkowy, dlatego też zdecydowałam się na rozpoczęcie pracy od opisania ga- tunku, by dopiero po tym przejść do omawiania jego początków w Europie. W kontekście stanu badań nad gatunkiem niebagatelne są również opinie twórców radiowych. Ich definicje składają się na drugi podrozdział. Stanowiska reportażystów zostały zebrane spośród ich publikacji oraz poprzez kontakt za pomocą poczty elektronicznej. Zależało mi na reportażystach zarówno doświad- czonych, jak i początkujących, tworzących reportaże artystyczne czy związanych z klasyczną formą reportażu radiowego. W celu uwypuklenia opinii rodzimych re- portażystów na temat rozumienia tego gatunku, a po części z powodu trudności nomenklaturowych, zdecydowałam się wyodrębnić te definicje spośród definicji zagranicznych twórców. Trzeci podrozdział – Odmiany gatunkowe audycji typu „feature” – stanowi wstęp do kolejnych rozdziałów, a jego celem jest krótkie wprowadzenie do zapro- ponowanych przeze mnie odmian gatunkowych. Podział ten jest dwustopniowy. Pierwszy etap to wyodrębnienie trzech głównych wyróżników: narratora, aktora i struktury dzieła. Drugi – to już odmiany gatunkowe, które zostały wyszczegól- nione ze względu na rodzaj zastosowanej przez autora kreacji. Rozdział pierwszy zamyka podrozdział Bohater i autor w gatunku „feature”. Ze względu za stylistyczną, strukturalną i tematyczną dowolność, feature może się opierać się na bohaterze wykreowanym aktorsko, zrównanym z autorem dzieła, lub celowo z konstrukcji głównej postaci rezygnować. Rozważania na temat au- tora i bohatera oparłam na kilku wybranych egzemplifikacjach, o których w tym podrozdziale wzmiankuję, zwracając na te dwie kwestie uwagę, by w kolejnych rozdziałach przyjrzeć się dziełom bardziej szczegółowo. Drugi rozdział nosi tytuł Rys historyczny: pierwsze „feature”. Powodem, dla którego historyczne audycje zostają omówione po przedstawieniu aktualnego sta- nu badań, jest fakt, iż termin feature często wkraczał do języka później, niż powstały 12 Wstęp pierwsze realizacje. Postanowiłam zatem najpierw omówić audycje od strony ge- nologicznej, ustalić ich ramy i elementy składowe, by na tej podstawie przejść do omawiania pierwszych realizacji. Jak podaję w pierwszym rozdziale, termin feature do dziś nie ugruntował się w polskiej radiofonii, co nie oznacza jednak, że takie audycje nie powstają. Wśród badaczy nie ma również jednomyślności, czy feature oznacza to samo co reportaż artystyczny. Z analizy poszczególnych audycji, a także z ogólnej perspektywy definicyjnej, mogę przyjąć, że terminy te są tożsame. Naj- istotniejsza w feature jest perspektywa autora, której – na poziomie definicji – nie akcentowano tak silnie w reportażu artystycznym, jednak mimo wszystko punkt widzenia twórcy w dziele artystycznym plasuje się na pierwszym miejscu. Pierwszy podrozdział omawia pionierskie tego typu audycje w stacji radiowej BBC. Ze względu na fakt, iż w Wielkiej Brytanii powstał pierwszy feature – The Kaleidoscope Lance’a Sievekinga – zdecydowałam się rozpocząć rys historyczny od tej stacji. W podrozdziale opisuję okoliczności powstania tej audycji, przemia- ny w zespołach redakcyjnych zajmujących się tworzeniem features i wzmiankuję o innych tego typu programach. Drugi podrozdział opisuje początki audycji feature w  Niemczech. Feature rozwijał się w  radiostacjach niemieckich niezależnie od działań Brytyjczyków. Początki audycji związane są z filmem akustycznym i tak je pierwotnie nazywano. Termin feature zaczyna funkcjonować w niemieckiej nomenklaturze od lat 50. Alfred Andersch opublikował w 1953 roku Versuch über des Features, opisując pra- cę nad nowym gatunkiem realizowanym przez Ernsta Schnabelsa, jednego z pio- nierów niemieckiego reportażu radiowego i feature. Przedmiotem badań w trzecim podrozdziale zatytułowanym Rys historyczny artystycznego reportażu radiowego w Polsce jest feature w Polsce. Mimo faktu, iż nie wszyscy badacze są zgodni co do tego, by utożsamiać pojęcia feature i artystyczny reportaż radiowy, zdecydowałam się użyć zwrotu „reportaż artystyczny” w tytule podrozdziału, a to ze względu na dłuższą tradycję posługiwania się tym sformu- łowaniem w Polsce. Nieocenione okazały się ustalenia reportażystki Janiny Jan- kowskiej. W swoich pracach wzmiankuje ona o audycjach, które wprawdzie nie przetrwały do dziś w formie dźwiękowej, jednak ich opis może dać wgląd w ar- tystyczne realizacje, jakie miały miejsce w Polskim Radiu w latach 50. XX wieku. Znaczna część audycji, na których skupiam się w tej części dysertacji, nie została nigdy poddana naukowej refleksji w pracach radioznawczych. Reportaże zebrane w Archiwum Polskiego Radia pozwoliły mi na opisanie, w przyczynko- wej formie, rozwoju artystycznego reportażu radiowego w latach 50. i 60. ubiegłe- go wieku. Na obraz początków feature w Polsce składają się audycje realizowane m.in. przez Mariana Bekajłę, Bronisława Wiernika, Witolda Zadrowskiego, Joan- nę Zadrowską, Jerzego Janickiego, Andrzeja Mularczyka. Nie była moim celem wnikliwa analiza przemian w zespołach redakcyjnych czy podejmowanych tematów, chciałam natomiast przybliżyć proces, którego efektem są różnorodne audycje radiowe o  charakterze artystyczno-dokumen- Wstęp 13 talnym realizowane przez polskich twórców. Poszczególne reportaże różnią się dobieranymi przez autorów metodami kompozycyjnymi autorzy czerpią ze wszystkich gatunków radiowych, co staram się udowodnić, analizując ich prace w kolejnych rozdziałach. W tym samym podrozdziale opisuję również szczególną realizację Joanny Zadrowskiej i Andrzeja Mularczyka. Skrzydła na własny użytek to audycja powsta- ła w 1958 roku. Forma łączy w sobie słuchowisko i reportaż, a przez udramaty- zowaną rozmowę daje wgląd w reporterską relację z małego miasteczka. Chociaż wiadomo, że już wcześniej podejmowano próby – często udane – artystycznych realizacji, niestety audycje się nie zachowały. Skrzydła… są więc najpewniej naj- starszą zachowaną polską realizacją typu feature. Ostatni podrozdział traktuje o polskiej rozgłośni Radia Wolna Europa. Po- cząwszy od 1954 roku, opisuję wybrane realizacje stacji, które wpisują się w ramy gatunkowe feature. Charakter stacji ma swoje odzwierciedlenie w specyfice reali- zowanych tam audycji. Poruszają one bardzo różnorodne kwestie: londyńskich audycji radiowych, domu Anny Frank w  Amsterdamie czy sudańskich śladów Stasia i Nel. Kolejne rozdziały to analiza feature według ustalonych przeze mnie odmian gatunkowych. Opisy przedstawione zostały w trzech rozdziałach, wyodrębnio- nych ze względu na dominujący komponent kreacyjny: narrację, aktora lub strukturę dzieła. Trzeci rozdział nosi tytuł Narrator w  „feature”. Analizuję w  nim audycje, w których istotną rolę, nie tylko informacyjną, ale również artystyczną, odgrywa narrator. Jego funkcję może pełnić autor, co znane jest w reportażach radiowych od początku ich istnienia, jednak dla mnie najistotniejsza była estetyczna funkcja narracji odautorskiej, która stanowiła drogę do osiągnięcia artystycznego zamysłu twórcy. Kategorię tę nazwałam feature narracji odautorskiej. W narratora wcielić się może również bohater, tworząc tym samym feature narracji bezpośredniej, lub role te – bohatera i autora – mogą zostać zrównane w dziełach bohatera-autora. W opisie funkcji i rodzajów narratora w feature wykorzystuję teorię Gerar- da Genetta; jej pierwszej adaptacji na grunt radiowy dokonała Susana Herrera Damas. W procesie analizy partii narracyjnych uzupełniam stanowiska badaczy o estetyczną funkcję narracji w dziełach artystycznych oraz egzemplifikacje po- szczególnych poziomów narracyjnych. Teoria ta pozwala na kompleksowe przed- stawienie funkcji pełnionych przez narratora oraz całościową analizę wyszczegól- nionych przeze mnie odmian gatunkowych. Czwarty rozdział traktuje o dziełach, w których pojawia się aktor. Może on odgrywać jednego z bohaterów w feature aktorskim lub stanowić element będący zapożyczeniem z dzieł słuchowiskowych – tę kategorię nazwałam feature z ele- mentami słuchowiska. Feature aktorski jest stosunkowo często wybieraną przez autorów formą, szczególnie gdy decydują się oni na opowieść o bohaterach, któ- rzy sami nie mogą się w audycji wypowiedzieć. Szczególną odmianą gatunkową 14 Wstęp jest feature z elementami słuchowiska; może on być realizowany przez krótkie scenki słuchowiskowe lub formą w całości przypominać słuchowisko. Dramat radiowy, z pewnymi modyfikacjami, również może stać się podstawą do przed- stawienia „pejzażu dźwiękowego”, czyli audycji, w której najważniejszym elemen- tem jest pozasłowna przestrzeń dźwiękowa. Piąty rozdział opisuje kategorie wyróżnione ze względu na strukturę au- dycji. Pod pojęciem struktury rozumiem taki układ elementów w  audycji lub czynnik pozadźwiękowy, który wpływa na przynależność gatunkową programu. Feature może zostać zainscenizowany na dwa sposoby: autor kreuje sytuację, któ- ra nie wydarzyłaby się bez jego udziału, lub w całości opiera audycję na wcze- śniej istniejącym tekście. Kolejny, drugi podrozdział, analizuje feature ekspery- mentalny. Dzieła te oddalają się od szeroko rozumianego reportażu radiowego, by zbliżyć się do audialnego eksperymentu, hybrydy gatunkowej łączącej wiele różnych metod przekazu. Ostatnią wyróżnioną przeze mnie kategorią jest feature mozaikowy, który łączy w sobie kilka różnych elementów kreacji będących wy- różnikiem poszczególnych kategorii, jednak ich udział nie jest na tyle duży ani nie zaburza klasycznego charakteru dzieła, by można by go traktować jako feature eksperymentalny. Praca nie reprezentuje jednej, konkretnej metodologii, a stosuje wiele metod badawczych. Przy opisie odmian gatunkowych korzystam z  podejścia genolo- gicznego zaczerpniętego z teorii literatury i prasoznawstwa. Podczas definiowa- nia gatunku pomocne mi było filologiczne spojrzenie na stan badań oraz wywia- dy z twórcami radiowymi. Różnorodność metodologiczna związana jest z próbą pełnej analizy gatunku radiowego, który dotąd nie stanowił samodzielnego przedmiotu badań w pol- skim medioznawstwie. Feature traktuję zarówno jako wypowiedź dziennikarską, ale również jako dzieło sztuki audialnej. Analiza poszczególnych komponentów nie bez podstaw przywodzić może na myśl analizę dzieła filmowego czy słucho- wiskowego, bowiem znamiona artystyczne obecne w każdym dziele typu feature są jego istotą i celem. Maria Wojtak, w  opisie metodologii badawczej koniecznej do analizy ga- tunków dziennikarskich, wyszczególniła cztery aspekty wzorca gatunkowego: aspekt strukturalny, aspekt pragmatyczny, aspekt poznawczy i aspekt stylistycz- ny3. W odniesieniu do gatunku feature rozumiem wyżej wymienione komponen- ty następująco: 1. Aspekt strukturalny jako kompozycja dzieła, z poszczególnymi scenami, elementami strukturalnymi i określonymi – rzeczywistymi i kreacyjnymi – two- rzywami głosowymi obecnymi w dziele. Jest to cała audycja, gdzie poszczególne 3 M. Wojtak, Gatunki prasowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodow- skiej, Lublin 2004, s. 16. Wstęp 15 elementy, odpowiednio uszeregowane przez autora, wpływają na siebie i stano- wią o ostatecznym wydźwięku dzieła. Kompozycja audycji typu feature natural- nie różni się w poszczególnych realizacjach i może przypominać swoją formą inne gatunki radiowe, o czym wspominałam już wcześniej. Istotne w tym aspekcie są walory artystyczne, które postrzegam jako nadrzędny cel twórcy, by jego audy- cja nosiła znamiona dzieła sztuki i posiadała walory estetyczne, które są niejako środkiem do osiągnięcia tego celu. W  realizacji feature estetyczne rozwiązania akustyczne nie zawsze są bezpośrednio związane z kategorią piękna i harmonii odbioru, użyte dźwięki często będą dla słuchacza nieprzyjemne, jednak właśnie takie będą drogą do osiągnięcia zamierzonego – artystycznego – efektu. 2. Aspekt pragmatyczny będący reprezentacją celu komunikatu, sytuacji odbiorcy i nadawcy oraz potencjału illokucyjego. Aspekt ten, jako prymarny cel realizacji audycji, związany jest z artystycznym zamysłem twórcy lub chęcią przekazania opowieści. Wszystkie audycje typu feature omawiają pewien wy- cinek rzeczywistości i są audycjami z dokumentalnym komponentem, jednak proporcje pomiędzy prawdziwą historią a przekazem artystycznym mogą być różne dla poszczególnych realizacji, co nie pozostaje bez wpływu na cel, jaki chciał osiągnąć autor. 3. Aspekt poznawczy rozumiany jako temat audycji i sposób jego przed- stawienia, który w  dziełach artystyczno-dokumentalnych związany będzie z  elementami dokumentalnymi, opowiadającymi o  danym wycinku rzeczy- wistości – prawdziwej historii, którą autor chce opowiedzieć. Niezależnie od stopnia artystyczności czy eksperymentalności dzieła feature zawsze przekazy- wać będzie jakąś prawdę o świecie: konkretnym bohaterze, zdarzeniu, zjawisku bądź samym autorze. 4. Aspekt stylistyczny wiąże się z  użytymi środkami dźwiękowymi: two- rzywami głosowymi, kuchnią akustyczną, muzyką, świadomym użyciem ciszy. Komponenty te są niezwykle istotne w dziełach, w których forma jest równie istotna co treść. Feature korzysta ze wszelkich słyszalnych środków, a audycje są dziełami artystycznymi. Takie rozumienie poszczególnych aspektów daje kompletny obraz wzorca gatunkowego audycji typu feature, jednak z zaznaczeniem jego wariacyjności. Jak pisze Wojtak: „Wzorca gatunkowego nie traktuję zatem jako jakości stałej (trwa- łej) ani miary stopnia doskonałości jednostkowych wykonań”4. Poszczególne egzemplifikacje gatunku mogą przybierać formę zbliżoną do słuchowiska, repor- tażu czy eksperymentu radiowego, jednak nie sposób – np. na podstawie liczby tworzyw głosowych czy środków artystycznych – zmierzyć ich wartość i bliskość do doskonałości. 4 Tamże, s. 18. 16 Wstęp Feature jest gatunkiem otwartym na wszelkie zasoby audialne i twórcze po- dejście do materii radiowej, co pozwala twórcom niezwykle kreatywnie podcho- dzić do opowiadanych historii. Balansowanie na granicy sztuki audialnej i dzien- nikarstwa sprawia, że ta „wolna” forma pozwala na swobodne manewrowanie dystansem między autorem, bohaterem i słuchaczem. Rozdział 1 FEATURE – PERSPEKTYWA GENOLOGICZNA 1.1. Feature – stan badań i terminologia Zarówno w badaniach naukowych, jak i codziennym obcowaniu z działa- niami artystycznymi przywykliśmy do opozycji dokument – sztuka. Pytanie o tę opozycję sformułował w 1980 roku Roch Sulima w publikacji Dokument i literatura1: Wśród szczegółowych rozgałęzień tak pomyślanej opozycji zjawia się szereg donio- słych dziś przeciwstawień typu: literatura artystyczna — literatura faktu, literatura intelektualnego eksperymentu — literatura bezpośredniego doświadczenia. Wspo- mniane wyżej opozycje przenikają z jednej strony wprost do wnętrza dzieła literac- kiego, wyznaczając krąg spraw ludzkich oraz charakterystyki postaci i bohaterów, a z drugiej strony modelują wyobrażenia m.in. o dokumentach, pamiętnikach i au- tobiografiach, pośrednio modelując je same. […] Realizm uchylił lub zatarł granicę pomiędzy zorganizowanym opowiadaniem (narracją artystyczną w wąskim sensie) a „ludzkim dokumentem”. W obrębie poszerzonej sfery tego, co „artystyczne”, mo- gła pojawić się kategoria „literatury dokumentalnej”. Badacz zwraca uwagę na stopniowe zacieranie granic na gruncie literackim, w czym znajduję przełożenie na audialne formy wypowiedzi. Gatunki dzienni- karskie, w tym gatunki radiowe, mają wszak swoje korzenie w literaturoznawczej genologii i bezpośrednio się z nimi łączą. Formy dokumentalne czerpią z doko- nań literackich czy też artystycznych, same stając się formą sztuki. Feature radiowy czy też radiowy reportaż artystyczny – do podobieństw i różnic obu form przejdę później – nie jest ani bardziej dokumentalny, ani bar- dziej artystyczny i tylko kompleksowe spojrzenie na oba te czynniki może za- owocować pełną jego percepcją i zrozumieniem. Feature, by najkrócej opisać tę formę przed dokładną jej analizą, bezpośrednio czerpie ze wszystkiego, co sły- szalne, pośrednio zaś ze wszystkich form sztuki, przekazu artystycznego i do- kumentalnego. Łączy w  sobie opowieść o  człowieku bądź zdarzeniu, fabułę, kreację, elementy zmyślone i fakty, by w możliwie najpełniejszy sposób oddać myśl autora. 1 R. Sulima, Dokument i literatura, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980, s. 9. 18 Na zachodzie Europy feature jest formą niezwykle popularną i twórcy dzieł radiowych często decydują się na jej realizację. W Niemczech praktykowany jest od kilkudziesięciu lat, również w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wie- lu twórców wyspecjalizowało się w produkcji tego typu dzieł. Od 1974 roku or- ganizowana jest International Feature Conference, podczas której prezentowane są features z całego świata. Konferencja co roku odbywa się w innym mieście, w Pol- sce zorganizowana została dwukrotnie: w 1998 roku w Warszawie i w 2015 roku w Lublinie. W Stanach Zjednoczonych features prezentowane są podczas konfe- rencji organizowanych od 2001 roku w Chicago przez Third Coast International Audio Festival. Na polskim gruncie staje się przedmiotem badań naukowców oraz tematem rozważań wśród praktyków, ale również wyzwaniem dla obu tych grup. W pierw- szym rozdziale pracy chciałabym przedstawić definicje tego gatunku w Polsce i na Zachodzie oraz ukazać różne sposoby rozumienia features. Audycje radiowe typu feature są nierozłącznie związane z reportażem radio- wym, gatunki te przenikają się i bywają ze sobą mylone. Feature inaczej rozumia- ny jest na gruncie polskim, amerykańskim czy brytyjskim. Feature jako forma ar- tystyczna jest pojęciem niezwykle pojemnym i poszczególne jego realizacje mogą bardzo się od siebie różnić. Reportaż, niezależnie od medium, dla którego został stworzony – prasy, telewizji czy radia – jest gatunkiem non-fiction. Wymóg autentyczności obliguje twórców re- portażu do opisu rzeczywistych stanów, bohaterów czy zdarzeń, niemniej niektórzy twórcy reportażowi odchodzą od skrajnego mimetyzmu, przekładając nad relację z rzeczywistości aspekty artystyczne. Środek ciężkości przeniesiony zostaje na funk- cję estetyczną dzieła; jak uważa Kazimierz Koźniewski „reportaż przekazuje czytelni- kowi prawdę dnia dzisiejszego z użyciem wszelkich środków artystycznych – prócz fikcji”2. Reprezentacje gatunku w radiostacjach Europy Zachodniej, Stanów Zjedno- czonych i Australii często zawierają elementy fikcyjne, zostały wzbogacone artystycz- nie. Dzieła te na całym świecie nazywane są feature. Ten angielski termin ugruntował się w nauce polskiej (posługują się nim m.in.: Elżbieta Pleszkun-Olejniczakowa, Je- rzy Tuszewski, Kinga Klimczak, Joanna Bachura-Wojtasik), niemieckiej czy połu- dniowokoreańskiej3. Stosowany jest również w odniesieniu do reportażu prasowego, jednak na tym gruncie pojęcie wiąże się z tekstem o prostej konstrukcji, formą uboż- 2 K. Koźniewski, Rzeczywistość i fikcja, [w:] Pisma krytyczne, red. S. Baczyński, A. Ki- jowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963, s. 404. Cyt. za: K. Wolny- -Zmorzyński, A.  Kaliszewski, W.  Furman, Gatunki dziennikarskie, teoria – praktyka – język, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s. 57. 3 O feature jako gatunku radiowym w Korei Południowej pisze m.in. Kim Seung-wal, producent radiowy i autor słuchowisk. Kim Seung-wal, Das Radio-Feature in Korea, En- gland und Deutschland, Seul 2001. Forma i treść 19 szą od reportażu4. Chociaż w nomenklaturze niemieckiej przyjęto anglojęzyczną na- zwę gatunku, w pierwszych latach jego funkcjonowania nie obyło się bez pewnych trudności. W latach 60. XX wieku badacz Eugen Kurt Fischer uznawał termin feature za „utrapienie dla wielu słuchaczy”5. Porównywał określenie do Feuilleton (pol. fe- lieton), do którego niemieckojęzyczni odbiorcy musieli się przyzwyczaić. Sądził, że feature spotka podobny los i termin stanie się powszechnie używany. Jego przewi- dywania się sprawdziły, na temat gatunku powstało wiele publikacji akademickich i popularnonaukowych, a Das Radio Feature znalazł miejsce w języku niemieckim. Na częstsze używanie terminu feature niż wcześniej obecnego w języku niemieckim Hoerbilder (pol. obraz dźwiękowy), wskazuje – poza niemieckimi badaczami – au- stralijska znawczyni form artystycznych Virginia Madsen6. Feature radiowy jest dziełem o  naturze dokumentalnej, jednak termin ten wskazywać ma na dzieło śmiałe artystycznie7. Konstrukcja audycji może przypo- minać reportaż radiowy lub oddalać się od tej formy, realizując założenia progra- mów artystycznych czy eksperymentalnych. Jednym z pierwszych badaczy opisujących feature był Alfred Andersch, nie- miecki pisarz, autor słuchowisk, dziennikarz radiowy. O formie tej pisał: Termin feature nigdy nie odnosi się do treści przedmiotu; raczej opisuje sposób przedstawienia: od making, form, appearance poprzez facial aspect człowieka albo począwszy od fashion aż do special inducement gazet i radia. Feature oznacza więc formę, a nie przedmiot sam w sobie, przy czym jednak, jak w wyglądzie człowieka, bywa, że forma i treść są takie same8. Andersch uznaje zatem sposób realizacji tego typu dzieł audialnych za osiową cechę audycji typu feature. Nacisk położony na formę sprawia, że egzemplifikacje tegoż gatunku zapewniają odbiorcom doznania estetyczne. Wartości artystyczne dzieła są równie istotne jak – posługując się terminologią Anderscha – sam jego przedmiot. O reportażu radiowym Helena Wiegner pisała, że „pełni wszystkie funkcje środków masowego przekazu, a także pewne funkcje sztuki”9. Krzysztof Kąko- 4 Por. K.  Wolny-Zmorzyński, A.  Kaliszewski, W.  Furman, Gatunki dziennikarskie. Teoria. Praktyka. Język, WAiP, Warszawa 2006. 5 E.K. Fischer, Hoerpiel. Form und Funktion, Alfred Kröner, Stuttgart 1964, s. 86. 6 V. Madsen, Children of Sodom and Gomorrah: A critical reflection, „RadioDoc Re- view” 2014, nr 1(1), s. 7. 7 J. Biewen, A. Dilworth, Reality Radio. Telling True Stories in Sound, North Carolina University Press, Chapel Hill 2010, s. 10. 8 A.  Andersch, Versuch über des Features, „Fehrsehen und Rundfunk” 1953, nr  1, s. 95. O ile nie zaznaczono inaczej, wszystkie tłumaczenia pochodzą od autorki. 9 H. Wiegner, Funkcja form reporterskich w „Programie dla Zagranicy” Polskiego Radia, Warszawa 1972, s. 20. Feature – perspektywa genologiczna 20 lewski wskazywał na fakt, iż „od literatury pięknej oddziela reportaż wymóg au- tentyzmu, od dziennikarstwa – piękno formy”10. Na podobną analogię wskazuje Andersch, pisząc o radiowym feature: Feature może rozprzestrzeniać się na wszystkie możliwe rodzaje przekazu ra- diowego. Wziął w posiadanie raport, reportaż, opis zagadnień społecznych, psy- chologicznych i politycznych. Jest formą, sztuką, jego zasoby są nieograniczo- ne. Sięga od dziennikarstwa do poezji, od racjonalnego opisu po surrealistyczny sen11. To bogactwo zasobów i różnorodność formalna są niezwykle istotne przy charak- teryzowaniu tego typu audycji. Inspiracją może być zarówno sen, jak i poezja, nie tylko fakty, jak w przypadku dzieł czysto dokumentalnych. Eugen Kurt Fischer, zaliczany do pionierów niemieckiej radiofonii, pełnił funkcję kierownika literac- kiego radiostacji MIRAG.  Obok aktywności dziennikarskiej, Fischer zasłynął jako medioznawca. W centrum jego zainteresowań naukowych znajdowało się słuchowisko. To właśnie w dziele poświęconym słuchowisku, a zatytułowanym Hoerpiel. Form und Funktion (Słuchowisko. Forma i funkcja), umieścił swoje roz- ważania na temat feature. Twierdził, iż nazwanie feature „przekazem dokumental- nym” czy po prostu „dokumentem” umniejszy znaczenie „poetyckiego kompo- nentu nowej formy”12. Kontynuatorem myśli Anderscha i Fischera zdaje się być współczesny nie- miecki twórca dokumentów i  producent radiowy Jens Jarisch13. Definiuje on feature jako „twór dźwiękowy pozwalający na ponowne doświadczenie zdarzeń i  zależności pomiędzy nimi”14. Dla Jarischa istotą gatunku jest jego dualność, gdzie zawartość jest dokumentalna, forma natomiast – artystyczna. W szerszej perspektywie feature składać może się zatem ze wszystkiego, co jest słyszalne, jak również z ciszy15. Zgodne jest to z twierdzeniem Anderscha, który zasoby feature określił jako nieskończone. Wraz z możliwymi do wykorzystania środkami arty- stycznymi wzrasta ilość możliwych do podjęcia tematów. Feature, o czym pisał Andersch, dotyczyć może niemal każdego zagadnienia. 10 K. Kąkolewski, Reportaż [hasło], [w:] Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka i in., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1993, s. 932. 11 A. Andersch, Versuch über des Features, „Fehrsehen und Rundfunk” 1953, nr 1, 12 E.K. Fischer, Hoerpiel…, s. 86. 13 Niemiecki reportażysta, w 2010 roku otrzymał nagrodę Prix Italia za audycję Dzie- 14 J. Jarisch, Was ist eigentlich ein Feature?, http://www.yeya.de/journal/faq (dostęp: s. 95. ci Sodomy i Gomory. 4.10.2014). 15 Tamże. Forma i treść
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Forma i treść. Polski i zagraniczny feature radiowy oraz jego odmiany gatunkowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: