Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00252 004342 12932566 na godz. na dobę w sumie
Formuły werbalne polskiej etykiety językowej od połowy XVIII do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Analiza socjolingwistyczna - ebook/pdf
Formuły werbalne polskiej etykiety językowej od połowy XVIII do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Analiza socjolingwistyczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9705-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
W badaniach etykiety językowej szczególną wartość mają źródła autentyczne: pamiętniki, dzienniki i wspomnienia. Możemy w nich znaleźć zapisy fragmentów konwersacji. Ważną ich zaletą jest fakt, że w przeciwieństwie do konwersacji pochodzących z powieści czy dramatów, zwykle pozbawione są wpływów konwencji literackich i gatunkowych. Wybierając teksty do ekscerpowania, starano się, by ich autorzy prezentowali możliwie szeroki przekrój społeczeństwa: arystokrację, szlachtę, służbę, literatów, mieszczan i żołnierzy. Szczególnie ważne jest, że we wszystkich ekscerpowanych utworach można przynajmniej w przybliżeniu określić status społeczny rozmówców. Powieści i dramaty są właściwie jedynym źródłem, na podstawie którego można próbować rekonstruować repertuar formuł etykietalnych używanych przez najniższe warstwy społeczne, szczególnie chłopów. W przebadanych źródłach najlepiej poświadczony został oczywiście język szlachty. Autorami tekstów wspomnieniowych, utworów literackich i listów były niemal wyłącznie osoby wykształcone. Wybrane teksty dramatów i powieści ukazują szeroką panoramę całego ówczesnego społeczeństwa. Akcja w nich zawarta rozgrywa się w arystokratycznych pałacach i szlacheckich dworkach oraz w domach mieszczan i w wiejskich chałupach.
Celem założonym w pracy jest przedstawienie repertuaru formuł werbalnych pierwszego wieku doby nowopolskiej oraz ukazanie zależności między ich formą a uwarunkowaniami pragmatycznymi z uwzględnieniem aspektu socjolingwistycznego.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anita Pawłowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Historii Języka Polskiego 90-404 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Stanisław Borawski REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06539.14.0.D ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-160-9 ISBN (ebook) 978-83-7969- Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SpiS treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Przedmiot, cel i metoda pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Charakterystyka źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 1. Prace dotyczące współczesnej etykiety językowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2. Prace dotyczące dawnej etykiety językowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Powitania i formuły inicjalne w listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.1. Formuły pochodzące od fraz zawierających 2. lub 3. osobę trybu rozkazującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.1.1. „Witaj” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.1.2. „Dzień dobry”/„dobry wieczór” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 1.1.3. „Niech będzie pochwalony…” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.2. Formuły pochodzące od fraz zawierających 1. osobę trybu oznajmującego . . . . 35 1.2.1. „Padam/ścielę się do nóg/stóp” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.2.2. „Kłaniam”/„kłaniam się” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 1.2.3. „Całuję rączki/stopy” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.2.4. „Sługa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1.2.5. „Zdrowia życzę” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 1.3. Pytania powitalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 1.3.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 1.3.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 1.4. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2. Pożegnania i formuły końcowe w listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 2.1. Formuły pochodzące od fraz zawierających 2. lub 3. osobę trybu rozkazującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 2.1.1. „Bądź/bywaj zdrów/zdrowy” i podobne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 2.1.2. „Dobranoc” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 2.1.3. „Idź/jedź/bądź z Bogiem” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 2.1.4. „Niech Bóg prowadzi” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 2.1.5. „Żegnaj/adieu”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 2.1.6. „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2.1.7. „Przyjmij/racz przyjąć/proszę przyjąć” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 2.2. Formuły pochodzące od fraz zawierających 1. osobę trybu oznajmującego . . . . 61 2.2.1. „Źegnam (się)” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.2.2. „Kłaniam (się)” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.2.3. „Upadam do nóg/stóp” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 2.2.4. „Całuję…” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2.2.5. „Ściskam…” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 5 2.2.6. „Sługą uniżonym”, „najniższym sługą”, „podnóżkiem” itp. . . . . . . . . . 80 2.2.7. „Zostaję z…”, „jestem z…” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 2.2.8. „Życzę” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 2.2.9. „Pozdrawiam” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 2.2.10. „Polecam się/mię”, „oddaję mnie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 2.3. Formy „do zobaczenia”, „do widzenia (się)” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.3.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2.3.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2.4. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 3. Prośby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.1. Czasowniki perlokucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.1.1. Tryb rozkazujący czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.1.2. Tryb przypuszczający czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 95 3.1.3. Tryb przypuszczający lub czas przyszły czasownika w zdaniu pytajnym . . 96 3.1.4. „Racz” ”+ infinitivus czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 3.1.5. „Raczysz”+ infinitivus czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 98 3.1.6. „Chciej”+ infinitivus czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 3.1.7. „Zechcesz”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 3.1.8. „Pozwól” + czasownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 3.1.9. „Pozwolisz” + czasownik perlokucyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 3.1.10. „Bądź łaskaw” + czasownik perlokucyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 3.1.11. „Zmiłuj się”, „zlituj się” + czasownik perlokucyjny . . . . . . . . . . . . . . 103 3.2. Czasowniki performatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 3.2.1. „Proszę” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 3.2.2. „Upraszam” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.2.3. „Suplikuję” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.2.4. „Dopraszam się” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3.2.5. „Życzyłbym” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3.2.6. „Zaklinam” i „błagam” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 3.2.7. Formy analityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 3.3. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 4. Polecenia i rozkazy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 4.1. Czasowniki perlokucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 4.1.1. Formy trybu rozkazującego czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . 125 4.1.2. „Żebyś…” + czasownik perlokucyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 4.1.3. Formy czasu przyszłego czasownika perlokucyjnego. . . . . . . . . . . . . . 126 4.1.4. Bezokolicznik czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 4.1.5. „Racz”, „chciej”, „pozwól”, „bądź łaskaw” + czasownik perlokucyjny . . . 127 4.1.6. „zmiłuj się” + tryb rozkazujący czasownika perlokucyjnego . . . . . . . . 128 4.2. Czasowniki illokucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 4.2.1. „Rozkazuję”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 4.2.2. „Proszę o”, „proszę” + gen., „proszę, aby (żeby, by)”, „proszę” + infinitivus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 4.2.3. „Życzę”, „żądam” i warianty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.3. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 6 5. Przeprosiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 5.1. „Przepraszam” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 5.2. „Przepraszam za…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 5.2.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 5.2.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 5.3. „Przepraszam, że…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 5.3.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 5.3.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.4. „Przepraszam, ale…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 5.5. „Przepraszam, jeśli…” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 5.6. „Daruj”/„darujesz” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 5.6.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 5.6.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.7. „Wybacz/przebacz”, „wybaczysz/przebaczysz” i przekształcenia . . . . . . . . . . 148 5.7.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 5.7.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.8. „Nie gniewaj się” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.8.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.8.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 5.9. „Przepuść/odpuść” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.10. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 6. Zaproszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 6.1. Formuły oralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 6.1.1. „Zapraszam na” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 6.1.2. „Prosimy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 6.1.3. „Proszę” + bezokolicznik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 6.1.4. „Proszę na” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 6.1.5. „Proszę do” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 6.1.6. „Proszę” + zdanie okolicznikowe celu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 6.1.7. Formy imperatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 6.1.8. „Racz / pozwól” + infinitivus i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 6.1.9. Inne formy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.2. Formuły epistolarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.3. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 7. Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 7.1. „Dziękuję” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 7.2. „Dziękuję za” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 7.2.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 7.2.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 7.3. „Dziękuję, że…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 7.4. „Składam dzięki” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 7.4.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 7.4.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 7.5. „Proszę przyjąć/racz przyjąć podziękowania” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 7.6. „Jestem wdzięczny/obowiązany/obligowany” i przekształcenia . . . . . . . . . . . 182 7 7.6.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 7.6.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 7.7. „Bóg zapłać” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 7.7.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 7.7.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 7.8. „Upadam do nóg”, „Całuję rączki” itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 7.9. „Jakże mam dziękować…?” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 7.10. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 8. Powinszowania (gratulacje) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 8.1. „Winszuję” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 8.1.1. W rozmowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 8.1.2. W listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 8.2. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9. Życzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 9.1. „Życzę” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 9.2. „Winszuję” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 9.3. Formy imperatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 9.3.1. Formuły z opisową formą trybu rozkazującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 9.4. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 10. Toasty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 10.1. Formuły zawierające czasownik w 1. osobie i przekształcenia . . . . . . . . . . . 205 10.2. „Niech żyje…” – wiwaty w funkcji toastów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 10.3. Inne formy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.4. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 11. Przedstawianie kogoś, przedstawianie się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 11.1. „prezentuję/rekomenduję/przedstawuję” i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . 209 11.2. Inne formy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 11.3. Formuły przedstawiania się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 11.4. Odpowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 12. Formuły używane przy wręczaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 12.1. Formuły oralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 12.1.1. „przyjmij’ i przekształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 12.1.2. Inne formy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 12.2. Formuły listowne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 13. Kondolencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 14. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 14.1. Związek z tłem historycznym i kulturowym epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 14.2. Aspekt formalnojęzykowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 14.3. Aspekt pragmatycznojęzykowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Wykaz tekstów źródłowych ze skrótami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 8 WPROWADZENIE PRZEDMIOT, CEL I METODA PRACY Przedmiotem pracy są formuły werbalne polskiej etykiety językowej, wy- stępujące w pierwszym wieku doby nowopolskiej. Zgodnie z definicją Małgo- rzaty Marcjanik etykieta językowa to „zbiór przyjętych w danej społeczności wzorów językowych zachowań grzecznościowych, zwyczajowo przyporządko- wanych określonym sytuacjom pragmatycznym1”. Wyrażenia pełniące funkcję grzecznościową można podzielić na dwa rodzaje. Pierwszy z nich to autono- miczne akty etykiety językowej, pierwotnie mające formę werbalną czyli np. powitania, podziękowania, życzenia, przeprosiny. Natomiast drugi typ to ele- menty obudowy aktów autonomicznych, które dzielą się na werbalne np. ośmie- lam się, mam honor oraz nominalne: formy adresatywne, autoadresatywne i na- zywające osobę trzecią, określenia przysłówkowe i przymiotnikowe np. pilnie, szczerze, wierny, miłościwy. W pracy omówione zostaną oba typy wyrażeń grzecznościowych, z tym jed- nak, że formuły werbalne, należące do autonomicznych aktów etykiety języko- wej, będą tu nadrzędnym kryterium klasyfikacji, prezentacji i analizy materiału. Ich ewolucja mogła powodować, że zostały skrócone o pierwotnie występujący w nich człon czasownikowy; zalicza się je tu jednak do werbalnych, ponieważ za nadrzędne uznaje się w niniejszej pracy kryterium genetyczne. Granice czasowe wybranych do ekscerpowania tekstów wyznacza z jednej strony przełom doby średniopolskiej i nowopolskiej2, z drugiej zaś powstanie styczniowe i przełom pozytywistyczny. Badany okres jest szczególnie ciekawy, ponieważ jest to moment istotnych przemian — widoczna staje się świadomość kryzysu wartości typowych dla sarmatyzmu, co w konsekwencji powoduje zani- kanie obyczajów językowych charakterystycznych dla socjolektu szlacheckiego, a w ich miejsce pojawiają się nowe formy grzecznościowe. Godne analizy są zmiany wywołane utratą państwa, wpływem idei oświeceniowych i demokratycz- nych, romantycznych, wpływem francuskim w okresie napoleońskim, oddziały- wania rosyjskie, niemieckie i austriackie w okresie zaborów. 1 M. Marcjanik, Etykieta językowa, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001, s. 281. 2 S. Urbańczyk, Periodyzacja dziejów polskiego języka literackiego, [w:] Prace z dziejów języka polskiego, Wrocław 1979, s. 50–62. 9 Do analizy zebranego materiału wykorzystana została metoda socjolin- gwistyczna, według której bada się związki między sposobem używania języka a społecznymi strukturami, w których funkcjonują jego użytkownicy3 oraz teoria aktów mowy4. Z punktu widzenia socjolingwistyki akt mowy jest elementem pro- cesu komunikowania, który podlega wpływom społecznym i kulturowym5. Niniejsza praca mieści się też w zakresie pragmatyki językowej, gdyż opisuje relacje między znakami języka, rzeczywistością pozajęzykową a sytuacją aktu komunikacji6. Wybór strategii grzecznościowej w dużej mierze zależy od takich czynników jak władza i społeczny dystans7. W badanych formach ważne jest od- różnienie znaczenia systemowego i pragmatycznego wypowiedzi. Semantyka poprzestaje na opisaniu informacji wnoszonych przez kod językowy, natomiast pragmatyka pozwala na wskazanie znaczeń, intencji nadawcy, podtekstów i alu- zji, które stają się widoczne dopiero w konkretnym użyciu języka8. Znaczenie pragmatyczne jest bardzo istotne dla badanych aktów etykiety, gdyż tylko dzięki niemu można zaobserwować znaczenia wychodzące poza konwencję. Pragma- tyczne badania nad grzecznością mają na celu kontekstowe i kulturowe tłumacze- nie zróżnicowania zachowań językowych9. Wstępna faza pracy polegała na wyszukiwaniu w źródłach formuł, czyli po- wtarzalnych elementów formalnych. Pod pojęciem formuły rozumiem grupę wy- razów, które wyrażają określoną intencję i określone wartości, relatywnie trwałą pod względem formalnym i powielaną w konkretnej sytuacji pragmatycznej10. Trzeba jednak dodać, że przedmiotem analizy są również formy jednowyrazowe, jeśli powstały wskutek redukcji grup lub gdy, przeciwnie, rozwinęły się z nich formuły. Następny etap to analiza sytuacji pragmatycznej, która pozwala usta- lić zasady rządzące użyciem konkretnych form. Formuła jest rozpatrywana jako część wypowiedzi, która jest z kolei komponentem konkretnego aktu mowy. Nie- zbędne jest uwzględnienie tutaj elementów danej sytuacji komunikacyjnej11, które mają wpływ na kształt aktu mowy. Trzeba zatem wziąć pod uwagę czas, miejsce, 3 K. Handke, Socjologia języka, Warszawa 2008, s. 9–11. 4 J.R. Searle, Czynności mowy: rozważania z filozofii języka, tłum. B. Chwedeńczuk, Warszawa 5 D. Bula, J. Nawacka, Próba klasyfikacji aktów mowy, „Socjolingwistyka” 1983, t. 5, s. 65. 6 R. Kalisz, Pragmatyka językowa, Gdańsk 1993, s. 11–20. 7 Dyskurs jako struktura i proces, red. A. van Dijk, przeł. G. Grochowski, Warszawa 2001, s. 231. 8 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa 2001, s. 31–35. 9 P. Brown, S.C. Levinson, Politeness: Some Universals in Language Usage. Studies in Inte- ractional Sociolinguistics, Cambridge 1987. 10 M. Cybulski, Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopol- skiej, Łódź 2003, s. 7. 11 Przez sytuację komunikacyjną rozumiem: „to wszystko, co dla mówiących ma znaczenie, gdy konstruują teksty, czy też to, co powinni brać pod uwagę, gdy mówią inni, wreszcie to wszystko, z czego powinni zdawać sobie sprawę, wchodząc w interakcję, przy założeniu, że stronom zależy na osiąganiu konkretnych celów”. B. Boniecka, Lingwistyka tekstu. Teoria i praktyka, Lublin 1999, s. 49. 1987. 10 typ kontaktu (bezpośredni, pośredni) i sytuacji (oficjalna, nieoficjalna, intymna), intencje mówiącego i cel wypowiedzi. W przypadku formuł grzecznościowych szczególnie ważny jest aspekt socjo- lingwistyczny analizy, gdyż istotną ich funkcją jest wyznaczanie społecznych ról językowych. W badanym materiale kładziony jest szczególny nacisk na pozycje społeczną nadawcy i odbiorcy, na ich role komunikacyjne oraz charakter łączącej ich relacji (symetryczna lub niesymetryczna), ale również na płeć i wiek uczestni- ków interakcji, gdyż czynniki biologiczne także mogły mieć duży wpływ na status społeczny. Uwzględnienie tych wszystkich elementów pozwoliło zobaczyć, w jaki sposób język wyraża pewne fakty społeczne i jaki obraz społeczeństwa zawierają badane formuły oraz na ile na ich stosowanie miała wpływ hierarchia społeczna. Plan pracy określają ogólne kategorie wyznaczone przez dominującą funkcję i aspekt illokucyjny (intencję) wypowiedzi. Dalsze kryteria podziałów to struktura składniowa formuły, właściwości morfologiczne czasownika, stanowiącego jej ośrodek, czy dodatkowe elementy przy tym czasowniku np. przysłówki. W przy- padku tych aktów grzecznościowych, które są bardzo bogato reprezentowane w zebranym materiale, zastosowany został dodatkowy podział na formuły kon- wersacyjne i formuły epistolarne – brak odpowiedniego podrozdziału oznacza, że odnotowano tylko akty ustne lub tylko pisemne. Celem założonym w pracy jest przedstawienie repertuaru formuł werbalnych pierwszego wieku doby nowopolskiej oraz ukazanie zależności między ich formą a uwarunkowaniami pragmatycznymi ze szczególnym uwzględnieniem aspektu socjolingwistycznego. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Podjęte w niniejszej pracy zagadnienia wymagały zgromadzenia możliwie obszernego i różnorodnego materiału. W celu omówienia aspektu pragmatycz- nego i socjolingwistycznego analizowanych formuł werbalnych konieczne było przebadanie korpusu tekstów, który ukazuje ich zmienność formalną i funkcyjną w możliwie szerokim kontekście społecznym i sytuacyjnym. W badaniach etykiety językowej szczególną wartość mają źródła autentycz- ne: pamiętniki, dzienniki i wspomnienia. Często możemy w nich znaleźć zapisy przynajmniej fragmentów konwersacji. Choć nieraz były one rekonstruowane przez autora po długim czasie, to możemy przyjąć, że przywoływane formy są prawdopodobne i dobrze obrazują język potoczny12 w badanym okresie. Ich waż- na zaleta to również fakt, że w przeciwieństwie do konwersacji pochodzących 12 Przez język potoczny za A. Furdalem rozumiem język, którym posługujemy się na co dzień w celu porozumiewania się na tematy wspólne nam wszystkim. Zob. A. Furdal, Językoznawstwo otwarte, Wrocław 2000, s. 143–144. 11 z powieści czy dramatów, zwykle pozbawione są wpływów konwencji literackich i gatunkowych. Wybierając przeznaczone do ekscerpowania teksty starano się, by ich autorzy prezentowali możliwie szeroki przekrój społeczeństwa: arystokrację, szlachtę, służbę, literatów, mieszczan i żołnierzy. Materiał zebrany ze źródeł autentycznych jest jednak zbyt szczupły, by moż- na na nim poprzestać i wyłącznie na jego podstawie opisywać zjawiska typowe dla języka mówionego. Badanie formuł konwersacyjnych w perspektywie dia- chronicznej czyni koniecznym odwoływanie się do utworów literackich – po- wieści i dramatów. W przypadku dzieł literackich trzeba oczywiście pamiętać, że pewien wpływ na postać i funkcje formuł może mieć konwencja gatunkowa. Wszystkie wybrane do analizy teksty charakteryzują się prawdopodobieństwem świata przedstawionego13. Zawarte w nich dialogi, choć niekiedy literacko prze- tworzone, zazwyczaj jednak mają formę językową zbliżoną do autentycznych rozmów14. Dla aspektu socjolingwistycznego pracy szczególnie ważny jest też fakt, że we wszystkich ekscerpowanych utworach można przynajmniej w przy- bliżeniu określić status społeczny rozmówców. Powieści i dramaty są właściwie jedynym źródłem, na podstawie którego możemy próbować rekonstruować reper- tuar formuł etykietalnych używanych przez najniższe warstwy społeczne, szcze- gólnie chłopów. W przebadanych źródłach najlepiej poświadczony został oczywi- ście język szlachty, co nie może dziwić, zważywszy na fakt, że autorami tekstów wspomnieniowych, utworów literackich i listów były niemal wyłącznie osoby wykształcone. Wybrane do ekscerpowania teksty dramatów i powieści ukazują szeroką panoramę całego ówczesnego społeczeństwa. W badanych utworach ak- cja rozgrywa się nie tylko w arystokratycznych pałacach i szlacheckich dwor- kach, ale też w domach mieszczan i w wiejskich chałupach. O ile w przypadku formuł konwersacyjnych zmuszeni jesteśmy do korzy- stania ze źródeł pośrednich, to badanie aktów grzecznościowych właściwych dla języka pisanego takich trudności nie napotyka. Listy to wypowiedzi dostępne nam bezpośrednio, w których możemy obserwować, oprócz innych zwrotów grzecz- nościowych, formuły charakterystyczne dla tego gatunku np. inscriptio, salutatio, subscriptio. Analizowane w pracy frazy epistolarne zostały wyekscerpowane ze zbiorów listów, w których jasny jest układ nadawczo-odbiorczy. Piszący pocho- dzili z różnych środowisk i warstw społecznych. Szczególne miejsce zajmuje tu korespondencja znanych poetów i pisarzy (A. Mickiewicza, J. Słowackiego, Z. Krasińskiego, S. Goszczyńskiego i innych), która pozwala sprawdzić na ile romantyczny indywidualizm wpłynął na postać formuł grzecznościowych stoso- wanych w epistolografii. 13 H. Markiewicz, Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1980, s. 124. 14 O przydatności tekstów literackich w badaniach dotyczących konwersacji zob. M. Kita, O możliwościach badań nad przemianami rozmowy (źródła do badań), [w:] Gatunki mowy i ich ewolucja, red. D. Ostaszewska, Katowice 2000, s. 345–353. 12 Źródłem wiedzy o dawnej etykiecie językowej są też podręczniki dobrych manier i listowniki15. Trzeba jednak pamiętać, że celem takich prac nie było po- świadczanie rzeczywistego stanu języka, ale tworzenie tekstów wzorcowych. Ponadto ówczesne poradniki savoir-vivre’u skupiały się raczej na omawianiu grzecznościowych zachowań niewerbalnych np. gestów, a także na udzielaniu wskazówek dotyczących moralności (szczególnie pozycje przeznaczone dla mło- dzieży), natomiast bardzo mało miejsca poświęcano uwagom odnoszącym się bezpośrednio do etykiety językowej. Z kolei porównanie listów prezentowanych w podręcznikach epistolografii z autentyczną korespondencją pokazuje, że pomysły autorów tych prac rzadko stosowano w korespondencyjnej praktyce. Listy, które tam znajdujemy, są zawsze podporządkowane jednemu, często bardzo ściśle określonemu tematowi (np. do- niesienie rodzicom o chorobie, doniesienie kupca, że handel swój synowi odstąpił, ojciec donosi przyjacielowi o odłożeniu polowania, winszując tanio kupionej wsi, udzielając rady przyjacielowi, aby nie nabywał więcej pól, lecz swoje starał się polepszyć16). Podręczniki te zwykle również dokładnie precyzowały układ nadaw- czo-odbiorczy z uwzględnieniem rang społecznych nadawcy i adresata. Propono- wane listy często były oparte na jakimś koncepcie, cytacie literackim, czy aluzji17. Należy także pamiętać, że wiele tego typu podręczników korzystało z obcych wzorców – przede wszystkim francuskich. Wpływ listowników na autentyczną korespondencję wydaje się niewielki. Tak dobrane typy tekstów pozwalają na zbadanie zarówno pisemnych jak i ustnych aktów grzecznościowych charakterystycznych dla badanego okresu. Jednak zebrany materiał, mimo że dość obszerny, zawiera na pewno wiele luk – jest to nieuniknione przy badaniu zjawiska tak różnorodnego jak etykieta języ- kowa. Przytaczane w pracy cytaty z tekstów źródłowych podawane są zawsze w transkrypcji (stara ortografia jest transponowana lub powtarza się transkrypcję wydawcy). 15 P. Matuszewska, Listowniki polskie. Stan i perspektywy badań, „Pamiętnik Literacki” 1982, z. 3/4, s. 41–53. 16 M. Korzeniowski, Wybór wzorowych listów we wszelkich stosunkach i okolicznościach po- tocznego życia. Wzory do władz rządowych, wekslów, obligów, kontraktów, cessyi, testamentów, roz- maitych zapisów, zaświadczeń, wszelkich aktów urzędowych i.t.p. z dołączeniem krótkich obiaśnień nad temiż, Wrocław 1847, s. V. 17 E. Miozga, Osiemnastowieczne listowniki. Teoria i praktyka, Katowice 2000. 13 STAN BADAŃ 1. prace dotyczące współczesnej etykiety językowej Zagadnienia polskiej etykiety językowej doczekały się licznych opracowań. W większości jednak są to ujęcia synchroniczne i ograniczające zakres badań do polszczyzny mówionej. Obecnie używanym formułom werbalnym poświęcili swoje studia: Kazi- mierz Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa)18 i Małgorzata Marcjanik, Polska grzeczność językowa19. Przedmiotem obydwu prac są autonomiczne akty etykiety językowej, ale jedynie te używane w kontaktach bezpośrednich – nie obejmują one formuł używanych w listach. Współczesna etykieta językowa nie tylko w aspekcie opisowym, ale także normatywnym ujęta została w podręczniku M. Marcjanik pt. Grzeczność w ko- munikacji językowej20. Również zagadnieniom poprawnościowym poświęcona jest praca Językowy savoir-vivre. Praktyczny poradnik posługiwania się pol- szczyzną w sytuacjach oficjalnych i towarzyskich autorstwa Haliny i Tadeusza Zgółków21. Obydwa podręczniki uczą nie tylko podstawowych zasad etykiety konwersacyjnej, ale też reguł obowiązujących przy pisaniu listów, podań, ży- ciorysów itp. Dodatkowo M. Marcjanik podejmuje problematykę komunikowa- nia za pomocą nowych mediów: czatów, komunikatorów, poczty elektronicznej i SMS-ów. Oprócz wspomnianych monografii i poradników powstało też wiele prac po- święconych konkretnym aktom etykietalnym. Trzeba wspomnieć tu o serii ar- tykułów K. Ożoga, Powitania i pożegnania w języku mówionym mieszkańców Krakowa22, Podziękowania w polszczyźnie mówionej23 oraz Przeproszenia w dzi- siejszej polszczyźnie24, w których przedstawiona została formalna i socjolingwi- styczna analiza tytułowych aktów etykiety językowej. Przedmiotem zaintereso- wań badaczy były też konkretne zwroty grzecznościowe, czego przykładem jest 18 K. Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), Kraków 1990. 19 M. Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Kielce 2000. 20 M. Marcjanik, Grzeczność w komunikacji językowej, Warszawa 2007. 21 H. i T. Zgółkowie, Językowy savoir-vivre. Praktyczny poradnik posługiwania się polszczy- zną w sytuacjach oficjalnych i towarzyskich, Poznań 1993. 22 K. Ożóg, Powitania i pożegnania w języku mówionym mieszkańców Krakowa, „Język Pol- ski” 1980, R. LX, s. 129–138. 23 K. Ożóg, Podziękowania w polszczyźnie mówionej, „Język Polski” 1982, R. LXII, z. 4–5, 24 K. Ożóg, Przeproszenia w dzisiejszej polszczyźnie, „Język Polski” 1985, R. LXV, s. 265–276. s. 259–266. 14 artykuł Haliny Zgółkowej pt. „Dobranoc” jako formuła grzecznościowa i nazwa własna25. O strategiach używania najczęściej spotykanych w dzisiejszej polszczyźnie formuł grzecznościowych pisze Ewa Masłowska w pracy Proszę, dziękuję, prze- praszam26. Według autorki omawiane w artykule czasowniki illokucyjne to słowa- -klucze, które pozwalają organizować relację „chcieć” na linii nadawca – odbiorca. Problematyka związana z aktami etykiety o wysokiej frekwencji została poruszona również w innych pracach. Przeprosinom poświęcony jest artykuł Alicji Gałczyń- skiej Niedefinicyjne funkcje performatywu „przepraszam”27. Autorka zwraca uwa- gę na fakt, że za pomocą tego zwrotu grzecznościowego nie tylko przepraszamy, ale także bardzo często wyrażamy prośby, deklarujemy pomoc czy inicjujemy kon- takt. O wielofunkcyjności innego performatywu pisze Andrzej Kominek w pracy Funkcje grzecznościowe „proszę” we współczesnej polszczyźnie28. Celem autora jest pokazanie, że roli tego czasownika nie można sprowadzać do wyrażania próśb, gdyż jest on także składnikiem oficjalnych formuł grzecznościowych, za pomocą których zwracamy się do kogoś z kim nie jesteśmy „na ty” (np. proszę pana) oraz stanowi częsty element obudowy innych aktów np. poleceń i rozkazów. Stosowane dziś formuły żądań zostały zaprezentowane w artykule Janiny Labochy pt. Sposoby wyrażania żądania we współczesnej polszczyźnie mówionej29. Próbą odpowiedzi na pytanie, za co współcześnie Polacy dziękują, jest praca M. Marcjanik pt. Struktura komunikacyjna podziękowania30. Zostały w niej szczegółowo opisane bodźce, na które reakcją jest ten akt grzeczności językowej. Autorka dokonała też klasyfikacji podziękowań ze względu na wywołujące je czynniki. Zainteresowanie badaczy wzbudziły również formuły toastów. Poświęcone im artykuły to O pewnym typie illokucji –– toasty31 Elżbiety Gawędy, Krystyny Urban i Krystyny Zabierowskiej oraz Współczesne polskie toasty –– przejawem 25 H. Zgółkowa, „Dobranoc” jako formuła grzecznościowa i nazwa własna, „Studia Poloni- styczne” 1979, t. VI, s. 213–216. 26 E. Masłowska, Proszę, dziękuję, przepraszam, [w:] Język a kultura, t. 6, Polska etykieta językowa, red. J. Anusiewicz, M. Marcjanik, Wrocław 1992, s. 81–88. 27 A. Gałczyńska, Niedefinicyjne funkcje performatywu przepraszam, „Poradnik Językowy” 28 A. Kominek, Funkcje grzecznościowe „proszę” we współczesnej polszczyźnie, [w:] Język 2002, z. 4, s. 16–24. a kultura, s. 89–95. „Polonica” 1985, nr 11, s. 119–146. „Polonica” 1986, nr 12, s. 203–217. s. 67–76. 29 J. Labocha, Sposoby wyrażania żądania we współczesnej polszczyźnie mówionej, cz. 1, J. Labocha, Sposoby wyrażania żądania we współczesnej polszczyźnie mówionej, cz. 2, 30 M. Marcjanik, Struktura komunikacyjna podziękowania, „Socjolingwistyka” 1994, t. 14, 31 E. Gawęda, K. Urban, K. Zabierowska, O pewnym typie illokucji – toasty, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego” 1982, Socjolingwistyka 4, s. 115–120. 15 pauperyzacji życia towarzyskiego32 M. Marcjanik, w którym autorka stwierdza, że dzisiejsze toasty coraz rzadziej mają postać krótkich przemówień na czyjąś cześć lub za pomyślność jakiejś sprawy, a ich rola sprowadza się do zachęty do picia. Dokonuje porównania toastów dzisiejszych z dawniejszymi, opierając się na ma- teriale zaczerpniętym z utworów dramatycznych oraz z podręczników dobrych manier, które zawierały wzory takich aktów. Przyczyn obecnego skracania i for- malnego zubożenia toastów upatruje w czynnikach pozajęzykowych: w następu- jącej po II wojnie światowej demokratyzacji obyczajów towarzyskich związanej z przeobrażeniami politycznymi i społecznymi. Analizą formuł, za pomocą których składamy życzenia, zajęła się Graży- na Habrajska w artykule Struktura życzeń świątecznych33, natomiast aktom po- zdrawiania poświęcona jest praca Zenona Kaczyńskiego pt. Miejsce pozdrowień wśród wypowiedzi językowych34. W obszarze zainteresowań językoznawców zdecydowanie częściej znajdowały się jednak formy adresatywne niż autonomiczne akty etykiety językowej. Począ- tek zainteresowań sposobami zwracania się do rozmówcy, to broszura Juliana Grosse’a pt. Pan, ty, czy wy35 z 1906 roku. Autor apelował w niej, aby Polacy powrócili do dawnego, szlacheckiego sposobu zwracania się do siebie przez wy. Formę pan uznał za anachronizm pochodzący z czasów feudalnych, na który nie powinno być już miejsca. Podobne postulaty możemy znaleźć też w pracy Aleksandra Brücknera Ty – Wy – Pan. Kartka z dziejów próżności ludzkiej36. Z kolei Jan Łoś w artykule Od ty do pan37 pisze nie tylko o konwersacyjnych formach adresatywnych, ale też o tych stosowanych w ówczesnych listach. Omawia mechanizmy skracania rozbudowa- nych adresatywów i twierdzi, że forma pan jest przeobrażeniem pierwotnego ty. Zainteresowanie sposobami zwracania się do rozmówcy obserwujemy także po II wojnie światowej. Już w 1946 roku ukazał się artykuł Zenona Klemensiewicza Pan i obywatel38, w którym autor ustosunkowywał się do tej nowej formy wpro- wadzonej do stylu urzędowego. Zwrotami adresatywnymi powojennej polszczyzny mówionej zajmowała się także Krystyna Pisarkowa w artykule pt. Jak się tytułuje- my i zwracamy do drugich39. Autorka w swojej pracy pokazuje związki między trze- ma głównymi czynnikami interakcji społecznej: intymnością, wpływem i integracją 32 M. Marcjanik, Współczesne polskie toasty – przejawem pauperyzacji życia towarzyskiego, [w:] Język a kultura, t. 5, Potoczność w życiu i kulturze, red. J. Anusiewicz, M. Marcjanik, Wrocław 1992, s. 191–201. 33 G. Habrajska, Struktura życzeń świątecznych, „Poradnik Językowy” 1993, z. 7, s. 384–396. 34 Z. Kaczyński, Miejsce pozdrowień wśród wypowiedzi językowych, „Acta Universitatis Wra- tislaviensis” 1983, Folia Linguistica 8, s. 21–31. 35 J. Grosse, Pan, ty, czy wy, Kraków 1906. 36 A. Brückner, Ty – Wy – Pan. Kartka z dziejów próżności ludzkiej, Kraków 1916. 37 J. Łoś, Od ty do pan, „Język Polski” 1916, R. III, s. 1–10. 38 Z. Klemensiewicz, Pan i obywatel, „Język Polski” 1946, R. XXVI, s. 33–42. 39 K. Pisarkowa, Jak się tytułujemy i zwracamy do drugich, „Język Polski” 1979, R. LIX, s. 5–16. 16 oraz ich oddziaływanie na sposób zwracania się do rozmówcy. O przeobrażeniach dotyczących adresatywów pisze też Antonina Grybosiowa w artykule Przyczyny zmian w polskim systemie adresatywnym40. Badaczka stwierdza, że dawniej ty wy- rażało władzę osoby, która tej formy używała, natomiast pan(i) było formą integru- jącą, oznaką przynależności do pewnej elity41. Zagadnieniom stosowania tych zaim- ków poświęcony jest też inny artykuł A. Grybosiowej: Formy ty i pan w kontaktach społecznych42. Natomiast o tendencji do zastępowania na wsi tradycyjnych formuł pluralis maiestaticus zwrotami pan, pani, państwo pisze Kazimierz Sikora w pracy Jak pan zawędrował na wieś43. Zagadnieniom współcześnie używanych form adre- satywnych, z uwzględnieniem aspektu socjolingwistycznego, poświęcone są także artykuły Jana Miodka Jeszcze o sposobach zwracania się do drugich44 oraz Danuty Buli O sposobach zwracania się do rozmówcy45. Wreszcie warto wspomnieć o książce Marka Łazińskiego pt. O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa46. Pierwsza część pracy została poświęcona polskim zwrotom adresatywnym i ty- tułom, natomiast druga to krótki zarys dziejów kształtowania się polskiego i sło- wiańskiego systemu rodzajów. Celem autora było opisanie dwóch zjawisk we współczesnej polszczyźnie, które często są przyczyną psychologicznej interpre- tacji systemu językowego. Chodzi tu po pierwsze o luki rodzajowe, które bywa- ją interpretowane jako dowód nierównego traktowania płci, a po drugie o zaim- ki pan, pani, które z kolei często są uważane za przejaw polskiej tytułomanii. 2. prace dotyczące dawnej etykiety językowej Problematyka dotycząca dawnej etykiety językowej jest opracowana zde- cydowanie słabiej. Największym zainteresowaniem badaczy cieszą się formuły nominalne, szczególnie adresatywy. Bardzo nieliczne prace podejmują tematy- kę formuł werbalnych. Należy tu wymienić przede wszystkim artykuły Marka 40 A. Grybosiowa, Przyczyny zmian w polskim systemie adresatywnym, [w:] Język w mieście. Problemy kultury i poprawności, red. K. Michalewski, „Acta Uniwersitatis Lodziensis” 1998, Folia Linguistica” 37, s. 57–61. 41 R. Brown, A. Gilman, The Pronouns of Power and Solidarity, [w:] Style in Language, ed. T. Sebeok, Boston 1960, s. 253–276. 42 A. Grybosiowa, Formy ty i pan w kontaktach społecznych, „Poradnik Językowy” 1990, z. 2, 43 K. Sikora, Jak pan zawędrował na wieś, „Język Polski” 1993, R. LXXIII, s. 298–307. 44 J. Miodek, Jeszcze o sposobach zwracania się do drugich, „Język Polski” 1980, nr 60, s. 88–92. s. 177–179. 45 D. Bula, O sposobach zwracania się do rozmówcy, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskie- go w Katowicach” 1985, Prace Językoznawcze 10, s. 110–123. 46 M. Łaziński, O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo- -płciowa, Warszawa 2006. 17 Cybulskiego poświęcone aktom grzecznościowym doby staropolskiej i średnio- polskiej: Polskie formuły powitalne od XVI do połowy XVIII wieku47, Polskie for- muły toastu do XVIII w.48, Polskie formy rozkazu i zakazu do połowy XVIII w.49, Staropolskie formy podziękowań50. Najobszerniejszą pracą z tego zakresu jest monografia M. Cybulskiego pt. Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopolskiej51. Autor przedstawia w niej autonomiczne akty etykiety zarówno ustne, jak i pisemne, szablonowe i nieszablonowe. Szczegól- ny nacisk położony został na pragmatyczny i socjolingwistyczny aspekt analizy zgromadzonego materiału. O nieco późniejszych aktach grzecznościowych pisze Elżbieta Umińska- -Tytoń w pracy pt. Polszczyzna dziewiętnastowiecznych salonów52. W rozdziale poświęconym wykładnikom etykiety językowej znajdujemy informacje o adre- satywach, formach nazywających osobę trzecią, a także o najlepiej poświadczonych w źródłach, wybranych formułach werbalnych, których używały w badanym okresie wyższe warstwy społeczne. Autorka omawia również stosowane w środo- wisku szlachty i arystokracji strategie grzecznościowe. Formułom werbalnym poświęcony jest też artykuł Leszka Moszyńskiego pt. Biblijne pozdrowienia w przekładach słowiańskich53. Pozostałe prace skupiają uwagę głównie na formułach nominalnych. Po- czątek zainteresowania nimi obserwujemy w artykule Mariana Chmielowca pt. Aśćka i inne tytuły staropolskie54, który przedstawia propozycję gimnazjalnej lekcji na temat dawnych form adresatywnych. O szlacheckiej etykiecie językowej widzianej przez pryzmat form adresatyw- nych i tytulatury traktuje artykuł Marii Wojtak pt. Staropolska etykieta językowa jako obraz relacji międzyludzkich55. Autorka dochodzi do wniosku, że rozbudo- 47 M. Cybulski, Polskie formuły powitalne od XVI do połowy XVIII wieku, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego” 1996, Prace Językoznawcze 24, s. 27–37. 48 M. Cybulski, Polskie formuły toastu do XVIII w., [w:] Kultura ubóstwa ― kultura przetrwa- nia, red. D. Zalewska, Wrocław 1996, s. 65–72. 49 M. Cybulski, Polskie formy rozkazu i zakazu do połowy XVIII w., [w:] Regulacyjna funkcja tekstów, red. K. Michalewski, Łódź 2000, s. 11–24. 50 M. Cybulski, Staropolskie formy podziękowań, [w:] Od średniowiecza ku współczesno- ści. Prace ofiarowane Jerzemu Starnawskiemu w pięćdziesięciolecie doktoratu, red. J. Okoń, Łódź 2000, s. 105–114. 51 M. Cybulski, Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopol- skiej, Łódź 2003. 52 E. Umińska-Tytoń, Polszczyzna dziewiętnastowiecznych salonów, Łódź 2011, s. 109–179. 53 L. Moszyński, Biblijne pozdrowienia w przekładach słowiańskich, [w:] Inspiracje chrześci- jańskie w kulturze Europy, red. E. Woźniak, Łódź 2000, s. 169–184. 54 M. Chmielowiec, Z życia wyrazów:Aśćka i inne tytuły staropolskie (Przykład lekcji w klasie V gimnazjalnej), „Język Polski” 1924, R. IX, s. 17–22. 55 M. Wojtak, Staropolska etykieta językowa jako obraz relacji międzyludzkich (Wybrane za- gadnienia), [w:] Przeszłość w językowym obrazie świata, red. A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski, Lublin 1999, s. 205–216. 18 wana tytulatura to nie wynik szlacheckiej tytułomanii, ale sposób na wieloaspek- towe wyrażenie relacji między nadawcą a odbiorcą wypowiedzi. Warta uwagi jest też seria artykułów Geralda Stone’a podejmująca zagadnie- nia przemian zachodzących w adresatywach doby staropolskiej i średniopolskiej. Najstarszym sposobom zwracania się do rozmówcy poświęcona została praca pt. Grzecznościowe formy adresatywne w języku polskim przed 1600 rokiem56. W ko- lejnej pt. Polskie zaimki adresatywne w siedemnastym wieku57 omawia przede wszystkim przekształcenia, którym ulegał zwrot wasza miłość. Natomiast w ostat- nim z cyklu artykułów pt. Formy adresatywne języka polskiego w osiemnastym wieku58 przedstawia przyczyny wzrostu liczby zaimków adresatywnych 2. osoby na przełomie XVII/XVIII wieku. Osiemnastowiecznymi sposobami zwracania się do rozmówcy zajmowała się także M. Wojtak w pracy pt. „O polityce w słowiech”. Formy adresatywne w XVIII wieku59. Autorka wymienia repertuar form używany w sytuacji rozmowy z nieznajomymi, w kontaktach towarzyskich, rodzinnych, z osobami duchowny- mi. Omawia także relację pan – sługa. Podkreśla, że rzeczywiste społeczne odnie- sienia między panem a sługą mogły mieć różnoraki charakter. O relacji sługi do pana pisze również M. Cybulski w artykule Pan i sługa. Nie- które społeczne uwarunkowania zmian w polskich obyczajach językowych60. Autor stwierdza, że od XVI do XVIII wieku nie zaszedł żaden przełomowy fakt, który znacząco zmieniłby językowy obraz tej relacji. Zmiany przyniosła dopiero druga połowa XIX wieku, gdy zanikają etykietalne formuły typu służby zalecam, sługa uniżony, a upowszechniają się pan, pani + 3. osoba czasownika. Przyczyną tej ewo- lucji były zmiany społeczne związane z upadkiem Rzeczpospolitej, kiedy to zanika klientela magnacka. Ważną rolę odegrała także urbanizacja i migracja chłopów oraz wpływ idei demokratycznych. Pan zaczął funkcjonować jako zaimek, gdy tkwiąca w dawnej etykiecie językowej relacja pan – sługa przestała istnieć. Kolejny artykuł M. Cybulskiego Z historii polskich form adresatywnych. „Waszeć” w XVII i XVIII wieku61 pokazuje jak tytułowa forma zmieniała swój 56 G. Stone, Honorific Pronominal Address in Polish Before 1600, „Oxford Slavonic Papers” 57 G. Stone, Polish Pronominal Address in the Seventeenth Century, „Oxford Slavonic Papers” 1984, New Series XVII, s. 45–56. 1985, New Series XVII, s. 55–66. R. LXIX, s. 135–142. 1996, R. LXXVI, s. 81–87. 58 G. Stone, Formy adresatywne języka polskiego w osiemnastym wieku, „Język Polski” 1989, 59 M. Wojtak, „O polityce w słowiech”. Formy adresatywne w XVIII wieku, „Język Polski” 60 M. Cybulski, Pan i sługa. Niektóre społeczne uwarunkowania zmian w polskich obyczajach językowych. [w:] Uwarunkowania i przyczyny zmian językowych. Zbiór studiów, red. E. Wrocław- ska, Warszawa 1994, s. 31–39. 61 M. Cybulski, Z historii polskich form adresatywnych. „Waszeć” w XVII i XVIII wieku, [w:] Spotkanie. Księga Jubileuszowa dla Profesora Aleksandra Wilkonia, red. M. Kita, B. Witosz, Kato- wice 2005, s. 459–473. 19 społeczny zakres użycia. Proces skracania adresatywów przedstawił M. Cybulski w pracy pt. Skrócenia w dawnych polskich formach adresatywnych62. Natomiast formy autoadresatywne są przedmiotem artykułu pt. O staropolskich i średniopol- skich zwyczajowych określeniach nadawcy wypowiedzi63. Inna praca poświęcona dawnym sposobom zwracania się do odbiorcy to arty- kuł M. Rachwał pt. Formy adresatywne w mowach staropolskich64. Materiał języko- wy został zaczerpnięty z kazań i mów sejmowych, sądowych i okolicznościowych powstałych od XVI do końca XVIII wieku. Autorka przedstawia użycie adresaty- wów w aspekcie układu ról, jakie zajmują partnerzy w procesie komunikacji. Dawnej pragmatyce tytularnej poświęcony jest też artykuł M. Wojtak Grzeczność po staropolsku w świetle „Pamiętników” Jana Chryzostoma Pa- ska65. Autorka zajmuje się w nim czasownikowymi formami trybu rozkazujące- go i towarzyszącą im tytulaturą. Do dawnych zapisków odwołuje się również w swoim artykule Formuły grzecznościowe w osiemnastowiecznych diariuszach E. Umińska-Tytoń66. Analizowany materiał pochodzi z Itinerarium Jakuba Lan- hausa z 1768 roku. Autorka omawia zakres używania występujących w tekście adresatywów i dochodzi do wniosku, że rozbudowywaniu formuł grzecznościo- wych nie sprzyjał prywatny charakter tekstu. W nieoficjalnym diariuszu tytu- latura została ograniczona do elementów niezbędnych do ukazania stosunku między rozmawiającymi. Z kolei praca D. Dykiel Formy adresatywne w „Wydwornym polityku M. Guthëtera-Dobrackiego”67 ukazuje system adresatywny siedemnastowiecznej polszczyzny mówionej na podstawie podręcznika do nauki języka i obyczajów polskich przeznaczonego dla niemieckich mieszczan. Ciekawą analizę użycia adresatywów znajdziemy też w artykule Haliny Sa- farewiczowej pt. Tytuły grzecznościowe w „Panu Tadeuszu”68. Autorka zauważa, że zewnętrznym sygnałem obniżania rangi poszczególnych tytułów było skraca- nie ich brzmienia. W końcu XVIII wieku stosowanie tradycyjnej tytulatury było 62 M. Cybulski, Skrócenia w dawnych polskich formach adresatywnych, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 2004, R. XLIX, s. 98–109. 63 M. Cybulski, O staropolskich i średniopolskich zwyczajowych określeniach nadawcy wypo- wiedzi, Studia Historycznojęzykowe, t. I, red. M. Kucała i Z. Krążyńska, Kraków 1994, s. 201–208. 64 M. Rachwał, Formy adresatywne w mowach staropolskich, „Poradnik Językowy” 1987, z. 7, s. 528–535. 65 M. Wojtak, Grzeczność po staropolsku w świetle „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska, „Poradnik Językowy” 1989, z. 8, s. 528–533. 66 E. Umińska-Tytoń, Formuły grzecznościowe w XVIII-wiecznych diariuszach, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 1992, R. XXXVII, s. 139–144. 67 D. Dykiel, Formy adresatywne w „Wydwornym polityku M. Guthëtera-Dobrackiego”, „Roz- prawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” 1989, t. XVI, s. 147–161. 68 H. Safarewiczowa, Tytuły grzecznościowe w „Panu Tadeuszu”, [w:] W służbie nauce i szkole. Księga pamiątkowa poświęcona prof. doktorowi Z. Klemensiewiczowi, Warszawa 1970, s. 267–275. 20 wciąż jeszcze żywe, zwyczaj ten zanika około połowy XIX wieku. Zdaniem Sa- farewiczowej język dzieła Mickiewicza znajduje się pomiędzy tymi punktami. Analizie adresatywów w dziełach literackich poświęcone są też prace: Tytu- latura Sebastiana Klonowica (1545–1602) H. Wiśniewskiej69, Formy adresatyw- ne w „Polskiej Komedii Rybałtowskiej” K. Szczypki70, Sposoby zwracania się do rozmówcy w „Pamiątkach Soplicy” Henryka Rzewuskiego (Szkic z pragmatyki historycznej) B. Bartnickiej71, Podstawowe honorativa we wczesnych komediach Aleksandra Fredry T. Brajerskiego72 oraz „Panie Wokulski”, czyli o pewnym typie form adresatywnych w „Lalce” Bolesława Prusa M. Rachwał73. Na koniec warto wspomnieć o pracy Katarzyny Mroczek pt. Tytulatura w kore- spondencji staropolskiej jako problem stosunku między nadawcą a odbiorcą74. Ma- teriałem badawczym była tu prywatna korespondencja osób świeckich z XVI–XVIII wieku, a także pochodzące z tego okresu listowniki. Mroczek zajmowała się tylko tymi formami adresatywnymi, które występowały w adresie, nagłówku i podpisie. Autorka po skonfrontowaniu wskazówek zawartych w podręcznikach z istniejącą korespondencją dochodzi do wniosku, że chociaż badane listy zwykle potwierdzają znajomość norm, to w praktyce były one często przekraczane lub modyfikowane. Porównaniem podręcznikowych zasad z epistolarną praktyką zajęła się rów- nież Ewa Miozga w pracy Osiemnastowieczne listowniki. Teoria i praktyka75. Zaprezentowany tu przegląd literatury pokazuje, że w odniesieniu do począt- ków doby nowopolskiej problematyka dotycząca obyczajowości językowej Pola- ków nie została dotąd zanalizowana w sposób całościowy. Większość przedstawio- nych tu prac opisuje wycinkowo jednostkowe teksty lub jednostkowe zjawiska. 69 H. Wiśniewska, Tytulatura Sebastiana Klonowica (1545–1602), „Język Polski” 1982, R. LXII, s. 3–11. 70 K. Szczypka, Formy adresatywne w „Polskiej Komedii Rybałtowskiej”, „Rozprawy Komi- sji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” 1989, t. XVI, s. 163–188. wuskiego (Szkic z pragmatyki historycznej), „Poradnik Językowy” 1989, z. 5, s. 276–284. 71 B. Bartnicka, Sposoby zwracania się do rozmówcy w „Pamiątkach Soplicy” Henryka Rze- 72 T. Brajerski, Podstawowe honorativa we wczesnych komediach Aleksandra Fredry, „Rocz- niki Humanistyczne” 1995, z. 6: Językoznawstwo, t. XLIII, s. 5–70. 73 M. Rachwał, „Panie Wokulski”, czyli o pewnym typie form adresatywnych w „Lalce” Bole- sława Prusa, „Prace Językoznawcze” 1991, nr 6, s. 227–236. 74 M. Mroczek, Tytulatura w korespondencji staropolskiej jako problem stosunku między nadawcą a odbiorcą, „Pamiętnik Literacki” 1978, z. 69, s. 127–148. 75 E. Miozga, Osiemnastowieczne listowniki. Teoria i praktyka, Katowice 2000. 21 1. pOWitANiA i FOrMUŁY iNicJALNe W LiStAcH Powitanie jest aktem mowy, który pełni przede wszystkim funkcję fatyczną1 – pozwala nawiązać kontakt oraz sygnalizuje, że nadawca dostrzega odbiorcę2. Postać tej formuły grzecznościowej może już we wstępnej fazie interakcji infor- mować o rangach pragmatycznych interlokutorów oraz o ich miejscu w hierarchii społecznej3. W epoce staropolskiej formuły werbalne w epistolarnej salutacji były rzad- kością4. Zazwyczaj inicjowano kontakt za pomocą mniej lub bardziej rozbudowa- nych form adresatywnych. Listowniki początku doby nowopolskiej najczęściej również zalecały ich stosowanie, choć M. Korzeniowski pisał, że: „wstęp nie jest rzeczą tak istotną żeby się list bez niego, zwłaszcza do poufałych i przyjaciół, obejść nie mógł5”. Materiał pokazuje, że w badanym okresie zdecydowanie naj- częściej funkcję salutacji pełniły formy adresatywne. Zdarza się jednak, że rolę powitania przejmują formuły werbalne, zwykle charakterystyczne dla kontaktów bezpośrednich. W badanym materiale możemy wyróżnić ze względu na strukturę składniową i właściwości morfologiczne czasownika trzy typy formuł powitalnych: 1.1. Formuły pochodzące od fraz zawierających 2. lub 3. osobę trybu rozka- zującego, 1.2. Formuły pochodzące od fraz zawierających 1. osobę trybu oznajmującego, 1.3 Pytania powitalne. 1 A. Awdiejew, G. Habrajska, Wprowadzenie do gramatyki komunikacyjnej, t. 1, Łask 2004, 2 Według M. Marcjanik ogólne treści przekazywane przez nadawcę podczas powitania, to: „Mówię, że widzę cię, wyodrębniam cię z tła innych osób” lub (jeśli interakcja nie jest ograniczona do aktu powitania) „Mówię, że rozpoczynam kontakt z Tobą”. M. Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Kielce 2000, s. 13. 3 S. Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Lublin 2001, s. 278. 4 M. Cybulski, Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopol- skiej, Łódź 2003, s. 17. 5 M. Korzeniowski, Nowy sekretarz powszechny: książka podręczna dla osób każdego stanu zawierająca: wybór wzorowych listów we wszystkich stosunkach i okolicznościach potocznego ży- cia, wybranych z dzieł najnowszych autorów, wraz z uwagami o listach, tudzież o sposobie pisania samemu w różnych materyach; Wzory przedstawień do władz rządowych, wekslów, obligów, kon- traktów, cessyi, testamentów, rozmaitych zapisów, zaświadczeń, wszelkich aktów urzędowych i. t. p. z dołączeniem krótkich obiaśnień nad temiż, Wrocław 1843, s. 4. s. 39. 22 1.1. FORMUŁY POCHODZĄCE OD FRAZ ZAWIERAJĄCYCH 2. LUB 3. OSOBĘ TRYBU ROZKAZUJĄCEGO 1.1.1. „witaj” i przekształcenia 1.1.1.1. „witaj” Powitanie to jest prawdopodobnie najstarsze6 i w tej pierwotnej postaci wy- stępuje w badanym okresie dość rzadko. O ile jądrem większości grzecznościo- wych formuł werbalnych są czasowniki performatywne, to w przypadku witaj pojawia się czasownik perlokucyjny – czyli wskazujący na skutek, który wywo- łuje akt mowy7. Wynika to zapewne z faktu, że jak podaje A. Brückner, zawitać znaczyło pierwotnie „przybyć na pobyt, mieszkanie8”, zatem genetycznie było to zaproszenie i dlatego za pomocą tej formuły zwracał się gospodarz do gościa. W początkach doby nowopolskiej zasada ta nie była przestrzegana9 – z badanego materiału wypływa wniosek, że akt ten nie funkcjonował już wyłącznie jako spe- cjalny sposób witania przybysza, ale również jak każde inne powitanie – nie było ograniczeń w jego stosowaniu. Z analizowanych tekstów wynika, że witaj pojawiało się we wszystkich war- stwach społecznych – od sług do króla, ale jedynie wtedy, gdy nadawca posiadał równą lub wyższą rangę pragmatyczną od odbiorcy. Jest to prawdopodobnie kon- sekwencja faktu, że jak pisze M. Cybulski, formuła ta już w okresie średniopol- skim była społecznie zdeprecjonowana10. Najczęściej przykłady jej zastosowania obserwujemy jednak w relacjach symetrycznych: Witaj, pożądany Świstaku (sługa do sługi, lata 80. XVIII w.) ZabF 27; A witajcież! witajcież (młynarzowa do chłopów, kon. XVIII w.) BoCu 140; A witajże, witaj, kochany panie sąsiedzie (starosta do szlachcica, I poł. XIX w.) SkarbSt 17; XIX w.) SkarbDod 25; 22; Witajcież mi panowie na tem miejscu11 (szlachcic do znajomych, I poł. A witajże panie bracie (starościc do szlachcica, I poł. XIX w.) SkarbDod 6 M. Cybulski, Obyczaje językowe…, s. 18. 7 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa 2001, s. 30. oraz E. Grodziński, O czasownikach perlokucyjnych, „Poradnik Językowy” 1981, z. 4, s. 181–187. 8 A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1989, s. 625. 9 Według ustaleń M. Cybulskiego już na początku XVII w. zasada ta bywał
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Formuły werbalne polskiej etykiety językowej od połowy XVIII do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Analiza socjolingwistyczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: