Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00027 005172 15188653 na godz. na dobę w sumie
Fragmentacja prawa międzynarodowego - ebook/pdf
Fragmentacja prawa międzynarodowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 518
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8658-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia poświęcona jest zagadnieniu ważnemu, aktualnemu i trudnemu, jakim jest zagadnienie fragmentacji prawa międzynarodowego. Monografia napisana jest na bardzo wysokim poziomie metodologicznym i merytorycznym. […] Swoją erudycję Autorka wykorzystuje nie tylko dla ukazania czytelnikowi ogromnej złożoności i dyskusyjności rozważanych zagadnień, ale przede wszystkim jako punkt odniesienia dla własnych rozważań, dając dowody dojrzałości badawczej i oryginalności myślenia. Opracowany przez Nią koherentny model fragmentacji prawa międzynarodowego stanie się z pewnością trwałym elementem dorobku polskiej nauki prawa międzynarodowego i zostanie doceniony w nauce światowej.

Z recenzji wydawniczej dra hab. prof. US Stanisława Czepity

Bez wątpienia kwestia fragmentacji prawa międzynarodowego należy do grupy zagadnień o kluczowym znaczeniu dla międzynarodowego porządku prawnego. […] Z tego punktu widzenia jest to istotne opracowanie, uzupełniające pole rozważań nad systemową naturą międzynarodowego ładu prawnego. […] Na podkreślenie zasługuje spójna siatka pojęciowa. Wprowadzanym terminom towarzyszy chęć uzyskania najwyższego stopnia jednoznaczności. Dzięki rozważaniom prowadzonym przy takim założeniu uzyskano nie tylko odpowiedź na szereg pytań związanych z istotą fragmentacji, ale również stworzono zasób pojęciowych narzędzi, które mogą okazać się przydatne do analiz nad dalszymi systemowymi wymiarami prawa międzynarodowego. Zaproponowana siatka pojęciowa, konsekwentnie stosowana w pracy, zapewnia niezbędną metodologiczną jedność ujęcia badanej problematyki, co stanowi gwarancję klarowności przekazu i jednoznaczność konkluzji.

Z recenzji wydawniczej dra hab. prof. UWr Artura Kozłowskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Całość to więcej niż suma jej składników Arystoteles1 Zagadnienia wstępne § 1. Uzasadnienie podjęcia badań nad fragmentacją prawa międzynarodowego – wybór tematu rozprawy Niekwestionowana potrzeba ciągłego badania zjawisk – procesów, stanów i  cech powoduje, że wyznaczone ich zakresem szerokie spektrum zagadnień stanowi stały przedmiot naukowego poznania. W  obszarze prawa międzyna- rodowego publicznego za jedno z takich węzłowych zagadnień, wywołujących w dyskursie naukowym skrajnie różne – często przeciwstawne – oceny uznać należy zjawisko fragmentacji prawa międzynarodowego, stanowiące swoiste si- gnum temporis. Już z tego powodu warte jest ono kompleksowego opracowania, a złożony charakter tytułowego zjawiska stanowi bodziec do podjęcia pogłębio- nych badań nad jego istotą. Poza antycypowanym kwalifikowaniem fragmentacji prawa międzynaro- dowego jako procesu i określonego stanu, zjawisko to może być również trak- towane jako cecha w  sposób istotny specyfikująca prawo międzynarodowe i wyróżniająca ten porządek prawny na tle innych. Na atrakcyjność badawczą zagadnienia wpływa zatem fakt, że immanentne przyporządkowanie zjawiska fragmentacji prawu międzynarodowemu – w  rozumieniu założeń przyjętych w niniejszej rozprawie – skutkuje brakiem normatywnego punktu odniesienia, na którym można by się koncepcyjnie wesprzeć, choćby per analogiam. U  podstaw decyzji o  podjęciu badań we wskazanym zakresie legła także krytyczna analiza Raportu Komisji Prawa Międzynarodowego z 2006 r., zaty- tułowanego The fragmentation of international law: difficulties arising from the diversification and expansion of international law, przygotowanego przez Gru- pę Badawczą, powołaną celem zbadania fragmentacji prawa międzynarodo- wego (Study Group on the Fragmentation of International Law2), pod kierun- kiem M. Koskenniemiego. Dostrzeżone wady tego dokumentu – mimo ryzyka 1 Por. Arystoteles, Metafizyka, VIII, 1045a, 10. 2 Dalej jako Grupa Badawcza. 1 Zagadnienia wstępne ewentualnej zbieżności zakresu podjętych w  rozprawie ustaleń z  konstatacja- mi Komisji Prawa Międzynarodowego i Grupy Badawczej – przesądziły o ko- nieczności zgłębienia istoty tytułowego zjawiska. Sformułowana przez te gremia samoocena nie pozostawia bowiem wątpliwości, że Raport, stanowiąc jedynie swoisty toolbox, nie dostarcza precyzyjnego opisu zjawiska fragmentacji prawa międzynarodowego ani sposobów rozwiązania problemów z nim związanych. Powyższe spostrzeżenia, odnoszące się do efektów prac Komisji Prawa Mię- dzynarodowego, nie powinny być jednak odczytywane jako umniejszanie jej roli. Stawiając tytułowe zagadnienie na forum społeczności międzynarodowej, Komisja Prawa Międzynarodowego podniosła je do rangi problemu o donio- słej prawnie naturze. Afirmowała tym samym wyrażone powyżej przeświadcze- nie o węzłowym charakterze tego zagadnienia. Poruszane przez Komisję Prawa Międzynarodowego problemy i podnoszone treści – stanowiące w środowisku prawników internacjonalistów kamienie milowe współczesnej debaty – na tle innych zagadnień zawsze wyróżnia ważka natura i inspirujący twórczo oraz po- lemicznie charakter. Warto podnieść, że dyskusja naukowa, koncentrująca się na temacie „Rozwój prawa międzynarodowego – jedność czy fragmentacja”, sta- nowiła również przedmiot ogólnopolskiej konferencji naukowej, zorganizowa- nej przez Katedrę Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego3. Potrzeba uporządkowania zróżnicowanych zarówno ilościowo, jak i  jako- ściowo twierdzeń na temat szeroko pojmowanej fragmentacji prawa między- narodowego, których – wskazując kolejne motywy podjęcia badań w  tytuło- wym zakresie – nie można pominąć, stanowi nie tylko naukową konieczność, ale także wstępny warunek jakichkolwiek analiz poświęconych temu zagadnie- niu. Zbudowanie swoistej siatki pojęciowej, której centralnym punktem będzie precyzyjnie ustalony sposób rozumienia pojęcia4 fragmentacji prawa między- narodowego umożliwi realizację tak ujętej potrzeby. Jest to szczególnie istotne, zwłaszcza jeśli pod uwagę wziąć brak definicji legalnej, jak i brak definicji po- jęcia fragmentacji prawa międzynarodowego, powszechnie akceptowalnej na gruncie doktrynalnym. Jeśli spostrzeżenia te dodatkowo wzmocnić absencją ca- 3 Konferencja ta, zorganizowana w ramach Zjazdu Katedr Prawa Międzynarodowego, od- była się w Karpaczu w dniach 10–12.5.2006 r. Jej pokłosie stanowi publikacja pt. Rozwój prawa międzynarodowego – jedność czy fragmentacja? (red. J. Kolasa, A. Kozłowski), Wrocław 2007. 4 W zakresie istoty pojęć i ich definiowania zob. J. Pelc, Wstęp do semiotyki, wyd. 2, War- szawa 1984, s. 34–35 oraz pogląd W. Patryasa na temat definiowania pojęć w naukach praw- nych, gdzie przez „pojęcie” rozumie się znaczenie nazwy albo znaczenie terminu, a definio- wanie stanowi precyzowanie znaczenia definiowanego zwrotu, choć jego przedmiotem jest sam ten zwrot, nie zaś znaczenie owego zwrotu. W. Patryas, Definiowanie pojęć prawnych, Poznań 1997, s. 11 i nast. 2 § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe łościowej spójnej wizji tego, czym w swej istocie fragmentacja prawa międzyna- rodowego miałaby być i jakie są jej skutki prawne, to porządkujący charakter ni- niejszej rozprawy jednoznacznie wyznacza jej specyfikę. Praca ta stanowi zatem wkład do toczącej się dyskusji na temat postrzegania zjawiska fragmentacji prawa międzynarodowego, konstruując punkt widzenia sformułowany w oparciu o wyznaczone problemy i cele badawcze oraz przyję- te założenia metodologiczne. Określają one ramy badań, służąc w szczególności poszukiwaniu koherentnego modelu fragmentacji prawa międzynarodowego. Dostrzegając wagę i znaczenie zjawiska fragmentacji prawa międzynarodo- wego zarówno dla systemu prawa międzynarodowego, jak i dla nauki tego pra- wa, zdecydowano o podjęciu badań w tytułowym zakresie. Tytuł opracowania celowo sformułowany został stosunkowo dość ogólnie. Wynika to z konieczno- ści objęcia jego zakresem zarówno samego zjawiska fragmentacji prawa między- narodowego, jak i zjawisk z nim powiązanych czy współwystępujących, dla któ- rych fragmentacja stanowi punkt odniesienia. Wiąże się to z przeświadczeniem, że jedynie szeroka perspektywa badań, wyznaczona zakresem przekształceń współczesnego prawa międzynarodowego, ukaże in extenso istotę zjawiska frag- mentacji tego prawa. Ze względu na fakt, że wskazane zjawiska nie będą pod- dawane analizom samoistnie, a zawsze w odniesieniu do – stanowiącej dla nich pewną styczną – fragmentacji prawa międzynarodowego, przyjęty tytuł rozpra- wy spełnia te założenia. § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe Mając powyższe na względzie, zasadniczemu celowi badawczemu rozpra- wy podporządkowano ważkie naukowo cele pośrednie, którym nadano bardziej szczegółowy charakter. U podstaw takiego podejścia legło przekonanie, że je- dynie łączna ich realizacja nada przedstawionej koncepcji fragmentacji prawa międzynarodowego spójny charakter, w oparciu o kierunek wyznaczony przez argumentum a minori ad maius. Próbę określenia charakteru oraz kompleksową ocenę istoty zjawiska frag- mentacji prawa międzynarodowego i jego skutków zarówno dla systemu tego prawa, jak i jego poszczególnych części składowych, poprzez zbudowanie kohe- rentnego modelu fragmentacji prawa międzynarodowego, uwzględniającego odrębność kategorii fragmentacji i fragmentaryzacji prawa międzynarodowego, uczyniono zasadniczym celem prowadzonych badań. Wpisany w niego implici- te zamiar wskazania istnienia – nie tylko współwystępowania, ale wręcz współ- 3 Zagadnienia wstępne zależności – kategorii systemu prawa międzynarodowego i fragmentacji prawa międzynarodowego stanowi istotny element prowadzonych badań. Urzeczywistnienie tak sformułowanego zasadniczego celu rozprawy wspie- rane będzie realizacją celów pośrednich, do których zaliczono: 1. Przeanalizowanie i uporządkowanie wieloaspektowych twierdzeń na temat szeroko pojmowanej fragmentacji prawa międzynarodowego i relewantnych prawnie zjawisk z nią powiązanych. 2. Zbudowanie siatki pojęciowej, której centralnym punktem będzie precyzyj- nie wyznaczony sposób rozumienia pojęcia fragmentacji prawa międzynaro- dowego. 3. Wprowadzenie terminu „fragmentaryzacja”, a co za tym idzie dystynkcji zna- czeniowej pomiędzy pojęciami fragmentacji i fragmentaryzacji prawa mię- dzynarodowego oraz przyporządkowanie im odmiennych – z perspektywy jedności systemu tego prawa – skutków prawnych. 4. Przeanalizowanie rozpowszechnionego w piśmiennictwie nurtu pejoratywne- go ujmowania fragmentacji prawa międzynarodowego. Ustalenia w tym za- kresie (a zwłaszcza zakwestionowanie zasadności postrzegania fragmentacji prawa międzynarodowego jako zjawiska jednoznacznie negatywnego) posia- dać będą fundamentalne znaczenie dla sekwencji kolejnych etapów procesu badawczego. W szczególności umożliwią ocenę stosowania Luhmannowskiej relacji system-podsystemy jako właściwej formy deskrypcji fragmentacji, jak również weryfikacji użyteczności Krasnerowskiej teorii reżimów i reguły lex specialis. 5. Ponadto, prowadząc rozważania w tytułowym zakresie wyrazić warto wątpli- wość, czy ze względu na wieloaspektowość zjawiska fragmentacji prawa mię- dzynarodowego możliwe jest precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia czy też fragmentację daje się jedynie opisać5, nie wnikając w jej istotę. Wątpliwość ta przełoży się na zaproponowanie, w oparciu o przeprowadzony proces badaw- czy, dwóch komplementarnych względem siebie sposobów rozumienia po- jęcia fragmentacji prawa międzynarodowego (kładąc nacisk na ujęcie sensu stricto oraz sensu largo w pojmowaniu tytułowego zagadnienia). Natomiast skonstruowanie na tej podstawie odpowiednich definicji uznać należy za pią- ty cel pośredni. 6. Wreszcie, ostatnim z celów pośrednich, konkretyzujących cel główny, jest po- trzeba ustalenia – na gruncie dokonanego rozpoznania istoty zjawiska frag- mentacji prawa międzynarodowego i wskazania sposobu jego postrzegania 5 Stanowi to parafrazę spostrzeżenia E. Forsthoffa, że „administracji nie da się zdefiniować, da się ją jedynie opisać”, przywołanego przez J. Zimmermanna, Prawo administracyjne, wyd. 4, Warszawa 2010, s. 27. 4 § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe – kwestii fundamentalnej: czy zjawisko fragmentacji rozciąga się na cały sys- tem prawa międzynarodowego czy jedynie na pewne jego części składowe? Sukcesywna realizacja tak nakreślonego zasadniczego celu rozprawy, jak i celów pośrednich subsydiarnie wspomagana będzie poprzez konfirmację bądź falsyfikację – ujętych w  formę hipotez szczegółowych – problemów badaw- czych, stanowiących rozwinięcie i konkretyzację tych celów. Biorąc za podsta- wę to twierdzenie i negując rozpowszechnioną doktrynalnie możliwość jedno- czesnego pojmowania fragmentacji prawa międzynarodowego jako – z jednej strony – zjawiska odpowiadającego za rozwój tego prawa, z drugiej zaś – a con- trario – za jego rozpad na szereg niepowiązanych wzajemnie zespołów norm prawnych (porządków normatywnych), zdecydowano o wyprowadzeniu dwóch odrębnych kategorii: fragmentacji i fragmentaryzacji prawa międzynarodowe- go. Merytoryczne podstawy ku temu daje stwierdzenie, że wyrazy „fragmenta- cja” i „fragmentaryzacja”, choć wywodzą się z tego samego leksemu, nie mogą być traktowane jako tożsame znaczeniowo. Dlatego też, odrzucając próby przypisywania terminowi „fragmentacja” róż- nych, wręcz przeciwstawnych znaczeń, sformułowano kluczową hipotezę szcze- gółową. Zgodnie z  nią, mimo postępującej (mniej bądź bardziej rozwiniętej) fragmentacji prawa międzynarodowego, de lege lata nawet w  najbardziej za- awansowanych jej formach fragmenty uznane będą za elementy całości. Wyklu- cza to możliwość traktowania fragmentaryzacji jako zjawiska współcześnie za- chodzącego. Dlatego w  niniejszej rozprawie konsekwentnie stosowany będzie termin „fragmentacja” – w kontekście opisywanych w niej skonkretyzowanych przekształceń charakteru prawa międzynarodowego oraz termin „fragmentary- zacja” dla oznaczenia pewnego ekstremum – produktu finalnego tak rozumia- nej fragmentacji, dialektycznie negującego jej istotę. Koresponduje to z  przyjętym założeniem, zgodnie z  którym prowadzone rozważania zasadzać się będą na założeniach poznańsko-szczecińskiej szkoły teorii prawa, obecnie reprezentowanej w Szczecinie przez S. Czepitę oraz M. Zie- lińskiego, a w Poznaniu przez S. Wronkowską. Na ich podstawie system prawa międzynarodowego pojmowany będzie jako zespół norm prawnych, gdyż istot- ną swoistością wizji systemu prawnego przyjmowanej przez szkołę jest konse- kwentne ujmowanie prawa jako systemu norm, a nie jako systemu przepisów prawnych czy aktów normatywnych6. W  polskim piśmiennictwie odzwierciedlenie systemowej optyki w  po- strzeganiu prawa międzynarodowego jednoznacznie realizuje – przywołana w rozprawie – definicja sformułowana przez W. Czaplińskiego oraz A. Wyrozu- 6 S. Czepita, S. Wronkowska, M. Zieliński, Założenia szkoły poznańsko-szczecińskiej w teorii prawa, Państwo i Prawo 2013, Nr 2, s. 10. 5 Zagadnienia wstępne mską7. Stąd uznana ona zostanie za wiodącą i zgodną z założeniami poznań- sko-szczecińskiej szkoły teorii prawa. Rozwinięciem założeń szkoły, określa- jącym kierunek dalszych badań, będzie ujęcie poszczególnych fragmentów systemu prawa międzynarodowego (składowych) jako wyodrębnionych zbio- rów norm prawnych, bez względu na to, czy przedmiotem analiz szczegóło- wych będzie ich prezentacja w kontekście relacji system-podsystemy, w świe- tle założeń właściwych teorii reżimów, bądź jako wyznaczonych zakresem reguły lex specialis. W  prowadzonych analizach terminy „zbiór” i  „zespół”, ilekroć odnosić się będą do norm prawnych, traktowane będą synonimicznie, każdorazowo w ujęciu kolektywnym, celem oznaczenia pewnego zespołu, agregatu wzajem- nie powiązanych elementów8. Stanowiące przedmiot rozważań różnorakie ze- społy norm prawnych składać się będą na prawo międzynarodowe ujmowane jako przestrzeń normatywna9. Ponadto, niezależnie od statusu nadanego dzia- łom jako podstawowym składowym systemu prawa międzynarodowego, wpisa- nym ipso facto w relację system-podsystemy, każdy z nich może być traktowa- ny również jako względnie odrębny porządek prawny. Wskazywał na to J. Gilas, którego zdaniem każdy system może być jednocześnie częścią szerszego sys- temu, a więc jego podsystemem10. Założenie to rozciąga się także na – będą- ce alternatywą dla powyższej koncepcji – wyróżnianie reżimów prawnomię- dzynarodowych, w tym tzw. self-contained regimes, oraz na regułę lex specialis, stanowiące rozpowszechnione doktrynalnie, choć zróżnicowane w swych zało- żeniach, formy opisu zjawiska fragmentacji. Wpisując się w powyższe stwierdzenia jednoznacznie wskazujące, że jakie- kolwiek postrzeganie fragmentacji prawa międzynarodowego bierze za pod- stawę zbiory norm prawnych (choć różne w swym statusie i formie) można by odnieść mylne wrażenie, że znaczenie przekształceń prawa międzynarodowe- go w obrębie tychże zbiorów stanowi domenę konstatacji na temat fragmentacji prawa międzynarodowego. Pogląd ten byłby jednak zbyt daleko idący. W tym właśnie kontekście Sędzia M. Lachs – w jednym ze swoich ostatnich opracowań 7 W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia syste- mowe, wyd. 3, Warszawa 2014, s. 11. 8 W niniejszej rozprawie nie będzie zatem (poza koniecznymi wyjątkami) podnoszona kwe- stia zbiorów w ujęciu dystrybutywnym, a zatem takich, których klasy elementów nic nie łączy. 9 Wyrażenie „przestrzeń normatywna” przyjęto za: H. Ruiz-Fabri, Is the Nature of the In- ternational Legal System Changing? A Reply, Austrian Review of International and European Law 2003, Vol. 8, s. 183. 10 J. Gilas, Systemy normatywne w stosunkach międzynarodowych, Warszawa–Poznań– Toruń 1981, s. 5. 6 § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe – zwrócił uwagę na „nową jakościowo sytuację różną od przeszłości”. Wyraźnie dostrzegł, że: „ogromny kompleks obowiązujących dziś norm prawnych tworzy ca- łość, której części są od siebie zależne. Jesteśmy świadkami rozbudowy gmachu prawa. Każdy nowy wynalazek, wzrost obrotu i współzależno- ści państw, powstawanie nowych dziedzin techniki i życia gospodarczego powodują potrzebę nowych uregulowań prawnych”11. W  „rozbudowie gmachu” – jak wskazany autor widział przekształcenia w obrębie prawa międzynarodowego – poszukiwana będzie istota fragmentacji, wymuszająca dwoistą perspektywę badań. Ich zakres z jednej strony wyznaczy kategoria systemu prawa międzynarodowego, z drugiej zaś status wyodrębnio- nych zbiorów norm prawnych. Przekształcenia prawa międzynarodowego wiązane będą ze zjawiskiem nie- kwestionowanej multiplikacji norm prawa międzynarodowego, gdzie prócz zmian ilościowych zwracają uwagę także zmiany jakościowe. Wymuszają one ocenę charakteru prawa międzynarodowego, uzasadniając jednocześnie, dla- czego rozprawa ta – już z założenia – ma charakter teoretyczny. Zawarte w niej przykłady pełnić będą funkcję egzemplifikacji twierdzeń i spostrzeżeń, nie zaś studia przypadków. Przekonanie, że zbudowanie pewnego teoretycznego mode- lu umożliwi ich konkretyzację zdecydowało o takim charakterze opracowania. Powyższe spostrzeżenia nawiązują w swej treści do zaczerpniętej od N. Luh- manna relacji system-podsystemy. Ujmując fragmentację prawa międzyna- rodowego przy pomocy kategorii system-podsystem w większym stopniu jest się zobligowanym do ukazania charakteru całości (a co za tym idzie, do łącz- nego spojrzenia na całość, jak i na poszczególne jej części) aniżeli posługując się relacją zachodzącą wyłącznie pomiędzy lex specialis a lex generalis oraz teo- rią reżimów. Ocena wskazanych trzech sposobów opisu fragmentacji zadecydo- wała o obranym zakresie badań. Ponadto wyłącznie relacja system-podsystemy per facta concludentia zakłada istnienie – tak ważnej w rozważaniach na temat fragmentacji prawa międzynarodowego – pewnej części ogólnej (general inter- national law), rozumianej jako swoiste spoiwo poszczególnych wyodrębnionych zbiorów norm prawnych w jedną całość. Jej istnienie potwierdza Arystotelesow- ską tezę, zgodnie z którą całość to więcej niż suma jej składników, stąd owa część wspólna będzie przedmiotem analiz w toku badań, także w kontekście ewolu- cyjnego rozwoju prawa międzynarodowego. Adaptację tego twierdzenia – co warto dodać – stanowi problem postawiony przez C. Mika, ujęty w pytanie: czy istnieją ogólne reguły wspólne dla różnych działów i poziomów regulacyjnych, które mogłyby być określone mianem zasad lub reguł ogólnych, czy też prawo 11 M. Lachs, Czy kryzys prawa międzynarodowego?, Państwo i Prawo 1992, Nr 2, s. 25. 7 Zagadnienia wstępne międzynarodowe działa jako agregat dziedzin, które są z sobą jedynie skoordy- nowane w taki sposób, że wszystkie agregaty stanowią względem siebie reguły ogólne?12 Opierając się na założeniu, że podmiotowe, a zwłaszcza przedmiotowe de- terminanty fragmentacji prawa międzynarodowego odzwierciedlają – w pew- nym zakresie – charakter tego prawa, nie sposób nie wyrazić przekonania, iż pomiędzy ewolucyjnym rozwojem prawa międzynarodowego a jego fragmenta- cją występuje relacja współzależności. Obejmując oceną ostatnie stulecie można stwierdzić, że prawo międzynarodowe uległo tak zdecydowanym przekształce- niom, iż liniowy kierunek zmian od niepowiązanych wzajemnie zespołów norm prawnych do systemu prawa, w połączeniu z istnieniem szeregu zjawisk istot- nie na przekształcenia te oddziaływujących, stał się faktem, z którym na grun- cie rozważań prawniczych należy się zmierzyć. Można bowiem stwierdzić, że fragmentacja prawa międzynarodowego, jak widzi to J. Menkes, już się stała i jest faktem. W obecnym stanie prawnym i faktycznym nie tyle uczestniczymy w procesie wyboru pomiędzy kształtowaniem (utrzymywaniem) jedności pra- wa międzynarodowego a jego fragmentacją, ile w procesie fragmentacji i wpły- wania na jej skutki13. To powoduje, że w niniejszej rozprawie ocenie nie będzie podlegać pewne projektowane (przewidywane) w określonej perspektywie cza- sowej zjawisko fragmentacji prawa międzynarodowego, a fakt, jakim to zjawisko jest i z jakim w toku badań należy się zmierzyć. Jeśli zatem przyjąć, że wyodrębnianie się zespołów norm prawnych stano- wi konsekwencję zwiększającej się ogólnej liczby tych norm (ich multiplikacji), a zarazem jednoczesny przejaw systemowości prawa międzynarodowego, to tak ujęta druga hipoteza szczegółowa wymaga dalszych badań przekształceń prawa międzynarodowego, ukierunkowanych na poszukiwanie pewnej ich ilościowej egzemplifikacji, celem nakreślenia skali zjawiska. W ich zakres wpisuje się na- stępujący ciąg pytań: jaki jest związek fragmentacji prawa międzynarodowego z jego systemową naturą i czy nie jest tak, że sama fragmentacja może być uzna- na za dowód systemowości prawa międzynarodowego? Czy gdyby prawo mię- dzynarodowe stanowiło zbiór jedynie niepowiązanych ze sobą norm prawnych, to wydzielanie jakichkolwiek zespołów tych norm byłoby możliwe? Czy, w koń- cu, dzielenie się większej całości na części (fragmenty) i wyodrębnianie się ich z nieulegającej zniszczeniu całości byłoby możliwe poza systemem i choćby ze względu na to, czy owe fragmenty nie powinny być rozpatrywane w kategoriach składowych systemu? 12 C. Mik, Lex generalis w prawie międzynarodowym, w: Ubi Ius Ibi Remedium. Księga de- dykowana pamięci Profesora Jana Kolasy (red. B. Krzan), Warszawa 2016, s. 401. 13 J. Menkes, Jedność nauki versus wielość nauk, Przegląd Strategiczny 2012, Nr 1, s. 56–57. 8 § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe Pytania te – zmierzające bezpośrednio do nakreślenia istoty fragmentacji prawa międzynarodowego – wymuszają podjęcie szerszych ustaleń, dotyczą- cych tak charakteru prawa międzynarodowego, jak i  statusu poszczególnych wyodrębnionych zespołów norm prawnych. Wspomniana dwoista perspekty- wa badań wiąże się z przypuszczeniem, że jeśli prawo międzynarodowe jest mo- delowane na jednym systemie, to w takim normatywnym środowisku rozwijać się może fragmentacja tego prawa, na co wpływ mają dodatkowo cechy specy- fikujące ten porządek prawny na tle innych. Jeśli natomiast przyjąć, że prawo to tworzą wzajemnie niepowiązane zespoły norm prawnych (odrębne porządki prawne), to nawet uznając, iż stanowią one przejaw multiplikacji, dywersyfika- cji czy specjalizacji zachodzącej w tym prawie, z założenia wykluczona zostanie możliwość wiązania zjawiska fragmentacji prawa międzynarodowego z prawem międzynarodowym rozumianym jako jeden system. Na ten kluczowy – z perspektywy niniejszego opracowania – problem w pol- skim piśmiennictwie zwracał uwagę J. Kolasa, który ujmował go pytając: czy obecnie funkcjonuje jeden zunifikowany system prawa międzynarodowego czy może jednak funkcjonują równolegle, ale osobno, różne systemy?14 W literatu- rze zagranicznej kwestię tę poruszyli R. Michaels i J. Pauwelyn, opisując ją nastę- pująco: „the core question may seem to be whether international law is more like one system or more like the combination of several systems”15. Twierdzenia te warto interpretować jako podkreślenie wagi i ukazanie aktu- alności wcześniejszego poglądu G. Hafnera, do którego nawiązują one swą tre- ścią, a który przyczynił się do zainicjowania prac Komisji Prawa Międzynarodo- wego nad problematyką fragmentacji tego prawa. Niniejsza rozprawa ma zatem polemiczny charakter względem – nieznajdującego potwierdzenia w prowadzo- nych badaniach – twierdzenia G. Hafnera, że: „it can therefore easily be assumed that, presently, there exists no homo- geneous system of international law. As it has been noted at several oc- casions, even during recent discussions in the Commission, inter alia, on State responsibility, existing international law does not consist of one ho- mogenous legal order, but mostly of different partial systems, producing an ’unorganized system’. Hence, the system of international law consists of erratic parts and elements which are differently structured so that one 14 J. Kolasa, Normatywne podstawy jedności prawa międzynarodowego. Zarys problemu, w: Rozwój prawa międzynarodowego – jedność czy fragmentacja? (red. J. Kolasa, A. Kozłowski), Wrocław 2007, s. 13. 15 R. Michaels, J. Pauwelyn, Conflict of Norms or Conflict of Laws?: Different Techniques in the Fragmentation of International Law, Duke Journal of Comparative and International Law 2012, Vol. 22, s. 362. 9 Zagadnienia wstępne can hardly speak of a homogeneous nature of international law. This sys- tem is full of universal, regional or even bilateral systems, subsystems and subsubsystems of different levels of legal integration”16. Powyższe rozważania zwracają uwagę na istnienie swoistej relacji pomiędzy całością a częścią. Dają także podstawę do sformułowania kolejnej już – wyzna- czającej kierunek dalszych badań – trzeciej hipotezy szczegółowej. W jej ujęciu należy się bowiem zastanowić, czy systemowość prawa międzynarodowego win- na być rozpatrywana jako niezbędny element poznania istoty fragmentacji tego prawa, co w przypadku pozytywnej weryfikacji pozwoli przyjąć, iż fragmenta- cja prawa międzynarodowego zachodzi w relacji: zbiory norm prawnych – sys- tem prawa. Jeśli sugerowana zależność pomiędzy systemowością a fragmentacją prawa międzynarodowego zostanie wykazana, to w oparciu o nią warto będzie sformułować pogląd, dopełniający ten ciąg ustaleń i implikujący konieczność poszerzenia zakresu badań. Zgodnie z nim systemowość prawa międzynarodo- wego jest o tyle niezbędnym warunkiem poznania fragmentacji tego prawa, o ile bez niej nie da się udowodnić intrasystemowego charakteru zjawiska fragmen- tacji prawa międzynarodowego. Owa intrasystemowość explicite oddaje charak- ter tego zjawiska. Tak sprecyzowana hipoteza uzasadnia konieczność badań nad charakte- rem prawa międzynarodowego i uprawnia tym samym przejście do kolejnego aspektu tytułowej problematyki, związanego ze statusem poszczególnych, wy- odrębnionych zespołów norm prawnych, rozpatrywanych – w świetle założeń niniejszej rozprawy – jako części składowe systemu prawa. Wystarczającym po- wodem do ich naukowego zgłębiania jest fakt, że ich status prawny budzi roz- bieżne oceny, a  swoboda nazewnictwa – choć stanowi przejaw wolności ba- dań naukowych – pogłębia terminologiczno-znaczeniowy chaos, towarzyszący rozważaniom nad fragmentacją prawa międzynarodowego. Jeśli, obrazując to twierdzenie, wskazać, że zespoły te określa się mianem dziedzin, działów, sys- temów, sub-systemów i metasystemów oraz specjalistycznych systemów, a tak- że obszarów, funkcjonalnie zdefiniowanych obszarów zagadnień (functionally defined issue-areas) czy po prostu funkcjonalnych obszarów (functional areas), reżimów, bądź funkcjonalnych reżimów (functional regime), a także – co war- to szczególnie podkreślić – self-contained regimes, to wskazane egzemplifikacje z pewnością oddają niejednorodny charakter klasy desygnatów. Wymuszają po- nadto podjęcie dalszych ustaleń, dotyczących statusu poszczególnych fragmen- tów, jako że w ich wielości trudno precyzyjnie rozstrzygnąć, na którym z nich konkretnie bazuje doktryna fragmentacji prawa międzynarodowego. Nie każ- 16 G. Hafner, Risk Ensuing from Fragmentation of International Law, Yearbook of the In- ternational Law Commission 2000, Vol. II, Part Two, s. 143–144. 10 § 2. Zakres analiz, cel badawczy i hipotezy szczegółowe dy fragment – co oczywiste – można powiązać z tytułowym zjawiskiem. Roz- strzygnięcie tej kwestii jawi się jako warunek konieczny pełnego poznania isto- ty fragmentacji prawa międzynarodowego. Implikuje także kolejny ciąg pytań o porządkującej naturze: czy pod nazwami tymi kryje się ten sam desygnat czy też – pamiętając o zróżnicowanym charakterze składowych prawa międzyna- rodowego – odmiennym nazwom przyporządkowane są różne desygnaty? Idąc dalej: czy w kontekście fragmentacji prawa międzynarodowego funkcja wszyst- kich wyodrębnionych zbiorów norm prawnych jest jednaka czy też niektóre z nich w sposób szczególny do owej fragmentacji się przyczyniają? Kluczowe w toku analiz – w kontekście wstępnie nakreślonych problemów badawczych – będzie wskazanie na różny zakres autonomii poszczególnych składowych sys- temu, a także na to, co „odśrodkowo” ów system może dezintegrować. Bez do- precyzowania, co stanowi siłę odśrodkową, mogącą przyczynić się do rozpadu systemu prawa międzynarodowego bądź a contrario – jaka siła dośrodkowa spa- ja poszczególne składowe w całość, nie da się dotrzeć do sedna istoty zjawiska fragmentacji tego prawa. Nakreślony zakres rozważań wymusza sformułowanie kolejnych hipo- tez szczegółowych. Potwierdzenie bądź zanegowanie ich prawdziwości utwo- rzy mapę, wyznaczającą kierunek dalszych badań. Jeśli bowiem przyjąć, że frag- mentacja prawa międzynarodowego – co stanowi czwartą ze sformułowanych hipotez szczegółowych – wiąże się z wielopłaszczyznowymi przekształceniami w  obrębie systemu prawa międzynarodowego (płaszczyzna działów, ogólnych i sektorowych instytucji prawnych czy organów rozstrzygających), to czy prze- kształcenia te w jednakowym zakresie przyczyniają się do fragmentacji prawa międzynarodowego? Gdyby tak było, mogłoby to oznaczać – co a vista warto zaznaczyć – że za fragmentację prawa międzynarodowego odpowiadać będzie powstawanie kolejnych działów w obrębie tego prawa. To natomiast jawi się ja- ko wadliwie nakreślony aspekt badań. Powstawanie działów stanowi bez wątpie- nia przejaw współczesnego rozwoju prawa międzynarodowego, jednak trudno rozwój tego prawa utożsamiać z jego jednoczesną fragmentacją, zwłaszcza jeśli miałaby ona być postrzegana pejoratywnie. Wskazując ponadto, że wyodrębnione zbiory norm prawnych, posiadając różny zakres autonomii, mają do spełnienia ściśle wyznaczoną funkcję w syste- mie prawa międzynarodowego, warto sformułować piątą hipotezę szczegółową. Wiąże się ona z przypuszczeniem, że jedynie wprowadzenie trójstopniowej ty- pologii reżimów, z uwzględnieniem special regimes i self-contained regimes oraz przyporządkowanie im odpowiednio zjawisk fragmentacji i  fragmentaryzacji prawa międzynarodowego, w pełni ukaże istotę i charakter zjawiska fragmenta- cji prawa międzynarodowego. Zasadność badań w tym zakresie uzasadniają da- leko idące kontrowersje co do statusu self-contained regimes na gruncie prawa 11 Zagadnienia wstępne międzynarodowego. Dla jednych stanowią one przykład istniejących reżimów zamkniętych, dla innych – reżimów współcześnie nieistniejących, choć nadal o zamkniętym charakterze, dla jeszcze innych pozostają one reżimami mylnie nazwanymi self-contained regimes, bo ich charakter oddaje powiązania z gene- ral international law, czyniąc z nich elementy większej całości. Jeśli dodatkowo podnieść argument, że z tym typem reżimów często w swym prawnym statusie zrównywane są special regimes, to potrzeba pogłębionych badań i uporządkowa- nia dotyczących ich twierdzeń jest nader oczywista. Podobnie potraktować należy ostatni aspekt analiz, jakim jest reguła lex spe- cialis, do której – w poszukiwaniu optymalnego modelu deskrypcji fragmentacji prawa międzynarodowego – sięga wielu przedstawicieli doktryny, w tym Komi- sja Prawa Międzynarodowego. Co istotne, w rozważaniach skoncentrowanych na poszczególnych składowych systemu nie można pominąć jej kolizyjnego (nie zaś walidacyjnego) charakteru, zwłaszcza że za jeden z  systemowych proble- mów, generowanych fragmentacją, uznana zostanie możliwość wystąpienia con- flict of norms i conflict of laws. Ze względu na fakt, że reguła lex specialis stanowi technikę rozumowania prawniczego, za pomocą której ustalone zostanie pierw- szeństwo stosowania konkretnego zespołu norm prawnych w przypadku kolizji tychże norm, jej przydatność w poszukiwaniu istoty zjawiska fragmentacji pra- wa międzynarodowego prezentuje się dość skromnie. Weryfikację prawidłowo- ści tego toku myślenia umożliwi ostatnia już – szósta – hipoteza szczegółowa, zakładająca ograniczoną rolę reguły lex specialis w ukazywaniu istoty fragmen- tacji prawa międzynarodowego, ze względu na brak możliwości przesądzenia, czy zespoły norm prawnych odizolowały się (a jeśli tak, to w jakim zakresie) od general international law, nabywając pełną autonomię. Zastrzec jednocześnie trzeba, biorąc pod uwagę możliwość wystąpienia róż- nego zakresu autonomii, że ilekroć w niniejszej rozprawie mowa będzie o peł- nej autonomii, rozumieć ją należy jako niezależność wyodrębnionych zespołów norm prawnych (ich odcięcie czy też odizolowanie się) od general international law. Nie zaś jako wzorzec idealnej autonomii. § 3. Układ rozprawy i metody badawcze Tak nakreślony zasadniczy cel badawczy oraz cele pośrednie i założona me- todyka ich realizacji wyznaczają zakres ustaleń, a także determinują układ roz- prawy, który w  podziale na trzy rozbudowane w  strukturze i  treści rozdziały podporządkowany jest realizacji sformułowanych celów. Konieczność uporząd- kowania wieloaspektowych twierdzeń na temat fragmentacji prawa międzyna- rodowego, a  ponadto potrzeba odniesienia się zarówno do całości – systemu 12 § 3. Układ rozprawy i metody badawcze prawa międzynarodowego, jak i do poszczególnych części składowych tego sys- temu – wyodrębnionych zespołów norm prawnych, przesądziła o układzie roz- prawy. Pierwszy z rozdziałów, zatytułowany „Fragmentacja prawa międzynarodo- wego – sposoby pojmowania i relacje między pojęciami i zjawiskami”, ma na celu analizę różnych sposobów pojmowania fragmentacji prawa międzynaro- dowego. Wprowadzeniem do niej będzie przyjęcie wstępnej definicji pojęcia fragmentacji prawa międzynarodowego, która w  toku dalszych badań podle- gać będzie doprecyzowaniu, przy założeniu, że znaczenie wyrazu aktualizuje się (wyznaczane jest) w poszczególnych kontekstach jego użycia17. Określenie treści przywołanego pojęcia – w oparciu o leksykalne znaczenie wyrazu „fragmentacja” – nie służy jednak oderwaniu rozważań nad fragmen- tacją prawa międzynarodowego od innych pojęć i zjawisk, lecz ma odpowiadać za ustalenie relacji między nimi i szkicowe wskazanie, czym te pojęcia różnią się od siebie. Co za tym idzie, nakreślona siatka pojęciowa zobrazuje różnice i  uporządkuje relacje między pojęciami, co stanowi warunek wstępny rozwa- żań o merytorycznym charakterze. Fragmentacja prawa międzynarodowego ja- ko złożona kategoria pojęciowa – płaszczyzna styczna dla innych pojęć przywo- ływanych w jej kontekście, wymusza odniesienie się do takich pojęć, jak pojęcia: specjalizacji, dywersyfikacji, konfliktu czy multiplikacji (zwanej także prolifera- cją). Porządkująco zastrzec trzeba, że pierwsze trzy badane będą w omawianym rozdziale, ostatnie zaś – ze względu na powiązania treściowe – w ostatniej czę- ści rozprawy. Rozdział pierwszy wprowadzi także istotny – dla modelu fragmentacji pra- wa międzynarodowego – dysonans znaczeniowy, konstrukcyjnie oparty na dwóch terminach: „fragmentacja” i  „fragmentaryzacja”. Bez niego nie moż- na byłoby wykazywać braku zasadności przyporządkowywania terminowi „fragmentacja” odmiennych znaczeń, a co ważniejsze, zjawisku fragmentacji wzajemnie wykluczających się – z perspektywy jedności systemu tego prawa – skutków prawnych. Wprowadzonej i zdefiniowanej kategorii fragmentaryza- cji przypisana zostanie ważka rola pewnego ekstremum – finalnego produktu fragmentacji prawa międzynarodowego, stanowiącego jednocześnie jej dialek- tyczne zaprzeczenie. Konsekwencją tego będzie podjęcie w ostatnim rozdzia- le rozprawy rozważań na temat dwóch wyodrębnionych kategorii, tj. special regimes i self-contained regimes. Ukazane i poddane krytycznej ocenie zostaną ponadto poszczególne rodzaje fragmentacji prawa międzynarodowego oraz odbicie tego zjawiska w doktrynie 17 W odniesieniu do analiz języka prawnego zob. T. Gizbert-Studnicki, Język prawny z per- spektywy socjolingwistycznej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 1986, Nr 26. 13 Zagadnienia wstępne prawniczej. Wyodrębnienie explicite fragmentacji nauki prawa międzynarodo- wego uprawni twierdzenie, że fragmentacja stanowi kategorię właściwą i przy- należną zarazem prawu międzynarodowemu, jak i jego nauce. Przedmiotem drugiego rozdziału, noszącego tytuł „Fragmentacja prawa międzynarodowego z perspektywy systemowości tego prawa”, jest analiza sys- temowych założeń wpisanych w paradygmat całości i części oraz systemu pra- wa międzynarodowego jako takiego. Rozważania poświęcone temu zagadnieniu toczyć się będą w kontekście założeń właściwych teorii prawa, jak i nauce prawa międzynarodowego, weryfikując przydatność kategorii wypracowanych na po- trzeby prawa wewnętrznego przy dowodzeniu systemowości prawa międzyna- rodowego. Ze względu na istnienie sprzężenia zwrotnego pomiędzy państwem a  prawem międzynarodowym, wskazane zostaną elementy odpowiadające za systemowy charakter prawa międzynarodowego. Mają one istotne znaczenie zwłaszcza w  kontekście fragmentacji tego prawa. U  podstaw takiego zabiegu znajduje się – wyrażone przez R. Kwietnia – przeświadczenie, że „nie-systemo- we przedstawianie prawa międzynarodowego pozbawia go przewidywalności i trwałości, a w konsekwencji podważa bezpieczeństwo prawne”18. Analizy w powyższym zakresie umożliwić mają zaprezentowanie fragmen- tacji prawa międzynarodowego, ale nade wszystko ocenę możliwości uznania fragmentacji za zjawisko o intrasystemowym charakterze. Szczególna rola przy- pisana zostanie relacji między general international law a wyspecjalizowanymi zespołami norm prawnych, ze względu na rangę tego pierwszego w  systemie prawa. W tym zakresie podjęta zostanie próba ukazania systemowych spoiw – zabezpieczeń prawa międzynarodowego, chroniących system przed rozpadem. Stwierdzenie istnienia general international law w sposób szczególny łączyć się będzie z  rozważaniami zawartymi w  kolejnych częściach rozprawy. Wnikliwa analiza zakresu tego prawa, w zestawieniu z prześledzeniem ewolucji poszcze- gólnych działów prawa międzynarodowego, da odpowiedź, czy fragmentacja za- chodzi w całym systemie prawa międzynarodowego czy w jakiejś konkretnej je- go części. Analizy poświęcone fragmentacji nie byłyby pełne, gdyby nie odnieść się do podmiotowych i  przedmiotowych determinant fragmentacji prawa mię- dzynarodowego, a także procesów konstytucjonalizacji, w których upatruje się swoistego remedium na problemy, generowane dla systemu tego prawa przez fragmentację. Szczególna uwaga zostanie skupiona na możliwości powstania szeroko pojmowanych konfliktów (kolizji) między normami prawnymi, jak 18 R. Kwiecień, Teoria i filozofia prawa międzynarodowego. Problemy wybrane, Warszawa 2011, s. 84. 14 § 3. Układ rozprawy i metody badawcze również zespołami tych norm, a także na istnieniu nakładających się – zbież- nych – zakresów regulacji. Trzeci rozdział, zatytułowany „Fragmentacja prawa międzynarodowego z  perspektywy wyodrębnionych zespołów norm prawnych – składowych sys- temu prawa międzynarodowego”, ma za przedmiot trzy, wskazane uprzednio, formy opisu fragmentacji prawa międzynarodowego. Traktować zatem będzie o relacji system-podsystemy (w którą wpisane zostaną a priori działy, instytucje ogólne i sektorowe, a także organy rozstrzygające), założeniach teorii reżimów (z uwzględnieniem wiodącej roli tzw. self-contained regimes, uznanych za kwa- lifikowaną formę podsystemów prawa międzynarodowego, prezentowanych na tle założonej typologii reżimów), a także o regule lex specialis. W rozdziale tym poruszony zostanie ponadto problem autonomii poszcze- gólnych podsystemów prawa międzynarodowego, która de lege lata oznaczać będzie ich odrębność, nie zaś pełną niezależność względem prawa międzynaro- dowego. W tym znaczeniu reżimy, które funkcjonując w obrębie tego prawa wy- tworzyły własne normy prawne, zasady, instytucje itd., nie będą traktowane jako kolejny byt prawny, funkcjonujący równolegle obok prawa międzynarodowego, ale jako część większej całości, zgodnie z założeniami przyjętymi w niniejszym opracowaniu. Wychodząc z założenia, że w systemie prawa międzynarodowego działy nie są jedynymi wyodrębnionymi zespołami norm prawnych, w sposób szczegól- ny potraktowane zostaną instytucje sektorowe. Wykazana zostanie przypisa- na im tendencja dezintegracyjna, odróżniająca wskazany typ instytucji od in- stytucji ogólnych, stanowiących spoiwo systemu prawa międzynarodowego. Uwzględniony zostanie także problem wielości organów rozstrzygających (ich multiplikacja) i  ewentualnych systemowych problemów, będących pochod- ną równoległego funkcjonowania wielu organów w systemie prawa, tj. konflikt orzecznictwa oraz pozytywny konflikt kompetencji, określony mianem konflik- tu jurysdykcji tych organów. Rozdział trzeci implicite traktować będzie o przekształceniach wewnątrzsys- temowych – upatrując w nich przyczyn fragmentacji prawa międzynarodowe- go rozumianej jako zjawisko intrasystemowe. Sformułowany zostanie ponadto – szczególnie istotny naukowo – postulat dotyczący oddzielania części ogólnej prawa międzynarodowego od jego części szczegółowej, a co za tym idzie, umiej- scowione zostanie zjawisko fragmentacji prawa międzynarodowego. Przyjęty cel rozprawy, jak i  jej układ implikują konieczność zastosowania określonych metod badawczych19, w tym metody analitycznej jako podstawowej 19 J. Wróblewski, Wybrane zagadnienia metodologiczne dogmatyki prawa, w: Zagad- nienia metodologiczne prawoznawstwa. Materiały z sesji naukowej, Łódź 27–28 marca 1980 r. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Fragmentacja prawa międzynarodowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: