Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00682 012019 7451805 na godz. na dobę w sumie
Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej - ebook/pdf
Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379698608 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Nieczęsto w historii stosunków międzynarodowych zdarzało się, by za swojego największego wroga dany rząd uznawał państwo oddalone odeń o kilka tysięcy kilometrów. Taka sytuacja wystąpiła jednak w przypadku Hiszpanii generała Francisco Franco, która w okresie drugiej wojny światowej prowadziła skrajnie antysowiecką politykę. Moskwa była konsekwentnie traktowana przez Madryt jako niebezpieczeństwo nie tylko dla jego niezależności i dla władzy obozu narodowego, ale także dla dalszych losów europejskiej cywilizacji. Stanowisko to wynikało zarówno z ideowego antyko­munizmu najważniejszych postaci hiszpańskiej sceny politycznej, jak i z silnego poczucia zagrożenia ze strony państwa Józefa Stalina oraz inspirowanego przez nie ruchu komunistycznego. Hiszpański antykomunizm wyraźnie utrudniał relacje z zachodnimi sojusznikami ZSRR, doprowadzając do wielu sporów w kontaktach z Wielką Brytanią czy Stanami Zjednoczonymi i przyczyniając się w końcu do izolacji międzynarodowej kraju Franco. Autor odpowiada na pytanie, jakie motywy kierowały generałem Franco, aby w ogóle zajmować się problemem sowieckim i tym samym doprowadzać do pewnego ochłodzenia w stosunkach z Waszyngtonem i Londynem. Czy Franco w ekspansji komunizmu widział nie tyle zagrożenie dla własnego kraju, ile dla całej Europy? Czy nieprzejednany stosunek do Związku Sowieckiego wynikał jedynie z chłodnej politycznej analizy czy też zawierał w sobie pierwiastek irracjonalny, metafizyczny czy wręcz religijny?
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Bartosz Kaczorowski – Uniwersytet Łódzki Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii Katedra Historii Powszechnej Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENCI Bogdan Koszel, Wojciech Materski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Igor Stanisławski Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/05/N/HS3/01642 oraz dzięki stypendium START 2014 Fundacji na rzecz Nauki Polskiej © Copyright by Bartosz Kaczorowski, Łódź–Kraków 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź–Kraków 2016 © Copyright for this edition by Ośrodek Myśli Politycznej, Łódź–Kraków 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06888.15.0.M Ark. wyd. 18,5; ark. druk. 19,875 ISBN 978-83-7969-859-2 e-ISBN 978-83-7969-860-8 ISBN 978-83-64753-44-2 (OMP) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I Od wojny domowej do wybuchu drugiej wojny światowej . . 1 .1. Związek Sowiecki i wojna domowa w Hiszpanii . . . . . . . . . . 1 .2 . Hiszpania wobec paktu Ribbentrop–Mołotow . . . . . . . . . . . . 1 .3 . Wybuch drugiej wojny światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .4 . Madryt wobec agresji 17 września . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 . Hiszpańska propozycja mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Hiszpania wobec Moskwy w okresie funkcjonowania sojuszu niemiecko-sowieckiego (1939–1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Sytuacja polityczna Europy Środkowo-Wschodniej bezpo- średnio po zakończeniu kampanii polskiej . . . . . . . . . . . . . . 2 .2 . Hiszpania i wojna zimowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .3. Business as usual? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .4. Sowiecka ekspansja w czerwcu 1940 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .5. Polityka zagraniczna Madrytu na przełomie 1940 i 1941 r. . 2 .6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Hiszpania wobec wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (do września 1942 r.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . Narodziny Błękitnej Dywizji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . Międzynarodowe aspekty wysłania na front Błękitnej Dywizji 3 .3 . Motywy wysłania ochotników na front wschodni . . . . . . . . . 3 .4 . Beligerancia moral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 . Pierwsze wątpliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .6 . Wywiad przeciwko Sowietom – działalność Pedro Prata y Soutzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .7 . Upadek Ramóna Serrano Suñera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .8 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Epoka Francisco Gómeza Jordany (wrzesień 1942–sierpień 1944) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .1 . Hiszpania wobec zmian sytuacji międzynarodowej w 1942 r. 4 .2 . Założenia teoretyczne Planu D . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .3. Wizyta Myrona Taylora w Madrycie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 19 19 29 39 45 49 53 57 57 61 72 74 82 92 95 95 100 106 114 120 125 128 131 135 135 139 144 6 4 .4 . Dyskretny antykomunizm Bloque Ibérico . . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 . Realizacja Planu D . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 .1. Negocjacje z Wielką Brytanią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 .2. Negocjacje z państwami neutralnymi . . . . . . . . . . . . . 4 .5 .3 . Negocjacje z sojusznikami Niemiec . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 .4. Negocjacje ze Stolicą Apostolską . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 .5. Negocjacje z Trzecią Rzeszą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .6 . Wycofanie z frontu Błękitnej Dywizji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .7 . Od Teheranu do Normandii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .8 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V Hiszpania wobec sowieckich zwycięstw w II połowie 1944 r. 5 .1 . Memorandum Luisa Carrero Blanco . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 . Sowiecka ofensywa na Bałkanach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 . List Franco do Churchilla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .4. Odpowiedź Londynu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .5 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI Siempre enemigas – Madryt versus Moskwa w ostatnich mie- siącach wojny – kontynuacja wzajemnej wrogości . . . . . . . . . 6 .1 . Jałta w oczach Madrytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .2 . Związek Sowiecki wobec opozycji antyfrankistowskiej . . . . 6 .3 . Konferencja w San Francisco . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .4 . Polityka zagraniczna Hiszpanii w ostatnich tygodniach wojny 6 .5 . Konferencja w Poczdamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .6 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Franco and Stalin. The Soviet Union in Spain’s policy during World War II. Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 158 158 166 168 170 176 181 189 195 199 200 209 214 216 223 227 227 234 249 252 256 261 265 273 285 293 Wykaz skrótów AAE ADAP AGA AHDMNE – Arquivo Histórico-Diplomático do Ministério – Archives des Affaires Étrangères, Paris – Akten zur Deutschen Auswärtigen Politik – Archivo General de la Administración, Alcalá de Henares dos Negócios Estrangeiros, Lisboa – Archivo de José María Doussinague, Pamplona – Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores, Madrid – Arquivo Nacional Torre do Tombo, Lisboa – Archivo de la Presidencia del Gobierno, Madrid AJMD AMAE ANTT APG ASDMAE – Archivio Storico Diplomatico del Ministero degli Affari CAB DAPE DDF DDI DDS DGFP FDRPL FNFF FO FRUS HIA MOL NA NAI PL PREM SIR Esteri, Roma – Cabinet Papers – Dez Anos de Politica Externa, 1936–1947. A Nação Portuguesa e a Segunda Guerra Mundial – Documents Diplomatiques Français – Documenti Diplomatici Italiani – Documents Diplomatiques Suisses – Documents on German Foreign Policy – Franklin Delano Roosevelt Presidential Library, New York – Archivo de la Fundación Nacional Francisco Franco, Madrid – Foreign Office Papers – Foreign Relations of the United States – Hoover Institution Archives – Magyar Országos Levéltár, Budapest – The National Archives, London – The National Archives of Ireland, Dublin – Archivo de Palacio de Liria, Madrid – Prime Minister’s Papers – Servicio de Información Rusa Wstęp Decyzję o napisaniu niniejszej książki podjąłem we wrześniu 2008 r., kiedy podczas badań, jakie prowadziłem w madryckim Archivo del Mi- nisterio de Asuntos Exteriores na temat relacji brytyjsko-hiszpańskich w okresie drugiej wojny światowej, ze zdumieniem dostrzegłem, że w kontaktach między Madrytem a Londynem temat Związku Sowiec- kiego pojawiał się wyjątkowo często. Wówczas nie wiedziałem jeszcze, że badane przeze mnie dokumenty stanowiły część Planu D, hiszpańskiej inicjatywy podjętej na przełomie lat 1942 i 1943 r. celem powstrzyma- nia ekspansji Moskwy w Europie, jednak fakt poruszania tego proble- mu przez kraj leżący na przeciwnym biegunie kontynentu wydawał się symptomatyczny. Dalsze kwerendy potwierdziły tezę, że sprawa Związ- ku Sowieckiego zajmowała istotne miejsce w polityce frankistowskiej Hiszpanii, a w ostatnich latach wojny była zagadnieniem wręcz prio- rytetowym. Tym większe było moje zaskoczenie, że kwestia ta jedynie bardzo pobieżnie została zbadana przez historiografię hiszpańską, która do tej pory nie pokusiła się nawet o niewielki artykuł na ten temat, nie mówiąc już o osobnej monografii. Tam z kolei, gdzie została ona poru- szona, autorom wyraźnie zabrakło znajomości realiów wschodniej części kontynentu. Jeszcze gorzej wygląda dziedzictwo historiografii anglo- saskiej, skądinąd przeważnie bardzo zainteresowanej najróżniejszymi aspektami drugiej wojny światowej, oraz polskiej, dla której wspomnia- ne zagadnienie to prawdziwa terra incognita. Kiedy więc tylko udało mi się dotrzeć do materiałów pozwalających potwierdzić tezę o istotności problemu Związku Sowieckiego dla dyplomacji Madrytu w latach 1939– 1945, uznałem, że warto badania na ten temat kontynuować, zwłaszcza, iż ta niezwykle interesująca problematyka pozostaje jak dotąd w histo- riografii zarówno polskiej, jak i światowej niemal dziewicza. Głównym moim celem jest przeanalizowanie postawy Hiszpanii wo- bec Związku Sowieckiego w drugiej wojnie światowej i określenie miej- sca, jakie Moskwa zajmowała w polityce Madrytu. W niniejszej pracy zostały przedstawione założenia tej polityki, sposoby ich realizacji oraz skutki, jakie hiszpańskie działania na tym polu przyniosły dla samego państwa generała Francisco Franco i jak wpłynęły na jego postrzeganie na arenie międzynarodowej. Przeanalizowana została również ewolucja poglądów czołowych polityków hiszpańskich na kwestię sowiecką, gdyż np. stosunek Madrytu do państwa Józefa Stalina w latach 1939–1941, gdy Moskwa była w przymierzu z Berlinem, był inny niż po 22 czerwca 1941 r., gdy Niemcy rozpoczęli operację „Barbarossa”. 10 Znaczną trudnością w przedstawieniu roli, jaką odegrał w polityce Madrytu Związek Sowiecki, jest fakt, że oba kraje nie utrzymywały z sobą stosunków dyplomatycznych, przez co wzajemne relacje tak na- prawdę nie istniały, a jedynym przykładem bezpośredniej konfronta- cji obu podmiotów było wysłanie hiszpańskiego oddziału ochotników, tzw. Błękitnej Dywizji, na front wschodni. Dlatego też kolejnym moim celem stało się zbadanie, w jakim stopniu przeświadczenie o zagro- żeniu ze strony Związku Sowieckiego wpływało na stosunki Madrytu z innymi krajami. Sprawy wschodu, pomimo znacznego oddalenia geograficznego, w omawianym okresie miały bowiem fundamentalne znaczenie dla frankistowskiej Hiszpanii, co wynikało zarówno z ideowego antyko- munizmu najważniejszych postaci hiszpańskiej sceny politycznej, jak i z silnego poczucia zagrożenia ze strony państwa Józefa Stalina oraz inspirowanego przez nie ruchu komunistycznego. Poglądy hisz- pańskich polityków, a zwłaszcza samego Caudillo, na problem bolsze- wizmu miały silny wpływ na relacje Madrytu z pozostałymi krajami, a podobny stosunek do Związku Sowieckiego często stawał się funda- mentem wzajemnej współpracy. W szczególny sposób odnosiło się to do państw Europy Środkowo-Wschodniej, które – z racji bliskości geo- graficznej – przejawiały silnie antykomunistyczne nastawienie i z tego tytułu między Hiszpanią a Polską (tj. rządem w Londynie i podziemiem w kraju), Słowacją, Węgrami, Rumunią, Finlandią czy krajami bałtyc- kimi zawiązywała się nić porozumienia. Ważne jest również określenie stopnia wpływu, jaki stosunek Ma- drytu do Związku Sowieckiego wywarł na relacje z krajami Zachodu. Zbieżne poglądy w tej sprawie łączące Hiszpanię z Niemcami czy Wło- chami służyły umocnieniu i tak dość silnego sojuszu (pomimo odmowy przystąpienia do wojny) z Berlinem i Rzymem, a wsparcie tych krajów w wojnie z bolszewizmem dodatkowo stanowiło wygodną formę spła- ty długów wdzięczności z lat 1936–1939. Z drugiej strony, hiszpański antykomunizm wyraźnie utrudniał relacje z zachodnimi sojusznikami ZSRR, doprowadzając do wielu sporów w kontaktach z Wielką Bryta- nią czy Stanami Zjednoczonymi i przyczyniając się w końcu do izolacji międzynarodowej kraju Caudillo. Dlatego też niezbędne stało się udzielenie odpowiedzi na pytanie, jakie motywy kierowały generałem Franco, by problem sowiecki pod- nosić tak często w relacjach z członkami Wielkiej Koalicji i tym samym doprowadzać do pewnego ochłodzenia w stosunkach z Waszyngtonem i Londynem? Czy była to tylko obawa przed ponowną próbą rozsze- rzenia na Hiszpanię wpływów sowieckich? Czy też Franco w ekspansji komunizmu widział nie tyle zagrożenie dla własnego kraju, ile dla całej 11 Europy i problem ten traktował nie tylko w kategoriach partykular- nych, ale i powszechnych? Jak ważną rolę odgrywał profil ideowy Cau- dillo i innych twórców polityki zagranicznej Hiszpanii? Czy nieprze- jednany stosunek do Związku Sowieckiego wynikał jedynie z chłodnej politycznej analizy, czy też zawierał w sobie pierwiastek irracjonalny, metafizyczny czy wręcz religijny? I wreszcie, czy radykalny hiszpański antykomunizm był natury ideowej, czy też służył za pewną zasłonę, dzięki której można było realizować własne cele polityczne, jak i umoc- nić swoją władzę, wywołując w narodzie poczucie zagrożenia? Odpowie- dzi na wszystkie te pytania powinna udzielić lektura niniejszej książki. Jako że moja praca ma głównie źródłowy charakter, gdyż do tej pory w historiografii światowej nie powstała żadna monografia na po- dobny temat, niezbędne było oparcie jej głównie na materiałach archi- walnych. Zostały one zgromadzone w wyniku kwerendy przeprowa- dzonej przeze mnie w archiwach w Madrycie: Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores), Archiwum Narodowej Fundacji Francisco Franco (Archivo de la Fun- dación Nacional Francisco Franco), Archiwum Prezydium Rządu (Ar- chivo de la Presidencia del Gobierno) oraz w Generalnym Archiwum Administracji (Archivo General de la Administración), znajdującym się w podmadryckiej miejscowości Alcalá de Henares. Dzięki zgodzie otrzymanej od rodziny Alba możliwe było również przeprowadzenie badań w Palacio de Liria w Madrycie, prywatnym archiwum Jacobo Fitz-Jamesa Stuarta, XVII księcia Alby, ambasadora hiszpańskiego w Londynie w okresie drugiej wojny światowej. W jego korespondencji zostało zawartych wiele istotnych informacji na temat miejsca Związku Sowieckiego w polityce Hiszpanii, które do tej pory nie zostały włą- czone do naukowego obiegu. Podobnie owocna była również kwerenda przeprowadzona w Pampelunie w prywatnym archiwum José Maríi Doussinague, dyrektora generalnego polityki zagranicznej, twórcy dość szczegółowo przeanalizowanego w niniejszej pracy Planu D. Pośród dokumentów zgromadzonych w hiszpańskich archiwach szczególne moje zainteresowanie skupiły następujące źródła: – raporty przedstawicieli hiszpańskiego korpusu dyplomatycznego w krajach, które były zainteresowane polityką wschodnią Madrytu ze względu na swoje położenie geograficzne (Finlandia, Polska, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Grecja, Turcja) lub też ze względu na rolę, jaką pełnił Związek Sowiecki w ich imperialnej polityce (Wielka Bryta- nia, Stany Zjednoczone, Niemcy, Włochy); – zapisy rozmów dyplomatycznych przedstawicieli wyżej wymie- nionych krajów, przebywających na placówce w Madrycie, z hiszpań- skimi ministrami spraw zagranicznych lub samym szefem państwa; 12 – korespondencja między politykami hiszpańskimi, w której był poruszany problem Związku Sowieckiego; – raporty i memoranda na temat wschodniej polityki Madrytu; – teksty wystąpień podczas posiedzeń hiszpańskiej Rady Ministrów; – raporty wojskowe z działalności Błękitnej Dywizji na froncie wschodnim. Przebadany materiał potwierdził moją pierwotną tezę, że problem Związku Sowieckiego zajmował ważne miejsce w polityce zagranicz- nej Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, a kwestia zagrożenia ekspansją komunizmu była traktowana przez jej polityków jako nie- zwykle istotna, a w ostatnim roku wojny wręcz priorytetowa. Dodat- kową wartość tych dokumentów podnosi fakt, że nie zostały one nigdy przebadane przez polskich historyków, a wiele z nich nie zostało wyko- rzystanych także przez zachodnich naukowców, nawet hiszpańskich, dla których wschodnia polityka Madrytu wydawała się kwestią dość odległą i nie budziła dostatecznego zainteresowania. Niestety, praca historyka badającego dzieje Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej nie jest wolna od poważnych przeszkód. Archi- wa państwowe szokują swą niekompletnością, będącą owocem rabun- kowej polityki władz frankistowskich, od samego początku dbających o ukrycie dokumentów mogących przedstawić reżim w złym świetle. To swoiste „milczenie źródeł” jest najbardziej charakterystyczne dla lat 1940–1942, kiedy dyplomacją Madrytu kierował Ramón Serrano Suñer, polityk o dość proniemieckim nastawieniu, a prywatnie szwa- gier generała Franco. Grabież dokonana przez niego pozbawiła history- ków materiału, który umożliwiłby udzielenie odpowiedzi na wiele nur- tujących pytań, a prywatne archiwum ministra, do którego zapewne zostały przeniesione owe dokumenty, pozostaje skutecznie zamknięte przed badaczami1. Materiał archiwalny pochodzący z czasów później- szych jest już w wyraźnie lepszej kondycji, choć i tak uwagę przykuwa m.in. wyjątkowo skromna ilość zachowanych stenogramów z rozmów między hiszpańskimi ministrami spraw zagranicznych a niemieckimi ambasadorami w Madrycie. Te wszystkie trudności w sposób zasadni- czy rzutują na pracę badacza zajmującego się dziejami Hiszpanii w la- tach 1939–1945, uniemożliwiając mu często postawienie odważnych hipotez i pozostawiając go w sferze domysłów i wątpliwości. W tym wy- 1 Niektórzy szczęśliwcy zdołali jednak uzyskać do niego dostęp. Takim wyjątkiem jest m.in. Xavier Moreno Juliá, który przeprowadził kwerendę w archiwum Serrano Suñera, pisząc książkę Hitler y Franco. Diplomacia en tiempos de guerra (1936–1945), Barcelona 2007. Autorowi niniejszej pracy, pomimo kilku prób, odmówiono prawa wstępu. 13 padku jego warsztat często ma więcej wspólnego z warsztatem medie- wisty niż historyka drugiej wojny światowej. Zdecydowanie lepiej wyglądała kwerenda dokonywana w innych krajach. Zasoby The National Archives w Londynie imponują bogac- twem i łatwością dostępu. Dokumenty przebadane przeze mnie w stoli- cy Anglii pozwoliły zebrać dodatkowe argumenty na rzecz tezy, że pro- blem sowiecki był w okresie drugiej wojny światowej traktowany przez Hiszpanię priorytetowo i że to zagadnienie wywarło bardzo silny wpływ na relacje między państwem generała Franco a Wielką Brytanią, która po 22 czerwca 1941 r. uznawała ZSRR za swojego sojusznika. Nie mniej istotne były rezultaty kwerend wykonanych przeze mnie w Archives des Affaires étrangères we Francji i we włoskim Archivio Storico del Ministero degli Affari Esteri, które pozwoliły spojrzeć na antykomuni- styczną politykę Hiszpanii z perspektywy Paryża i Rzymu. Materiały znalezione w The National Archives of Ireland w Dublinie i Magyar Országos Levéltár (Archiwum Państwowym) w Budapeszcie były już znacznie skromniejsze, jednak udowodniły, że nawet między tymi kra- jami istniały kontakty o charakterze antysowieckim. Nie mniej istotne informacje udało mi się uzyskać poprzez badania przeprowadzone nad dostępnymi w Internecie zasobami archiwów amerykańskich: Franklin Delano Roosevelt Presidential Library and Museum oraz Hoover Insti- tution Archives. Zbiory zgromadzone w Stanford University są o tyle istotne, że zawierają cenny materiał wytworzony przez polskie służby dyplomatyczne w Hiszpanii w omawianym okresie, których brakuje w zasobach warszawskiego Archiwum Akt Nowych. Tezę o bardzo silnym wpływie problemu sowieckiego na relacje Ma- drytu z pozostałymi krajami potwierdziły również rezultaty kwerendy, jaką odbyłem w archiwach portugalskich – Arquivo Nacional Torre do Tombo i w Arquivo Histórico do Ministério dos Negócios Estrangeiros w Lizbonie. To właśnie wspólne przeświadczenie o sowieckim zagrożeniu doprowadzało do zacieśnienia relacji z Portugalią i podejmowania wspól- nych inicjatyw mających się przeciwstawić niebezpieczeństwu rozszerze- nia komunizmu w Europie. Zważywszy na fakt, że głównie ze względu na barierę językową materiał znajdujący się w wyżej wymienionych ar- chiwach był rzadko dotychczas badany przez polskich historyków, zna- czenie uzyskanych tam efektów kwerendy jest nie do przecenienia. Cenne uzupełnienie badań archiwalnych stanowią wydane dru- kiem oficjalne zbiory dyplomatyczne poszczególnych państw, które również rzucają światło na antysowiecką politykę Madrytu. Pośród nich należy wyróżnić w pierwszej kolejności dokumenty obu anali- zowanych krajów: hiszpańskie Documentos Inéditos para la historia del Generalísimo Franco i sowieckie Dokumienty Wnieszniej Polityki 14 SSSR, które w pewnym stopniu zrekompensowały brak możliwości wykorzystania archiwów rosyjskich. Istotne informacje zostały zawar- te również w dokumentach polityki zagranicznej Włoch (I Documenti Diplomatici Italiani), Portugalii (Dez Anos de Politica Externa, Corre- spondência de Pedro Teotónio Pereira para Oliveira Salazar), Francji (Documents diplomatiques français), Szwajacarii (Documents diploma- tiques suisses), Wielkiej Brytanii (The Churchill War Papers), Niemiec (Documents on German Foreign Policy i Akten zur Deutschen Auswärti- gen Politik), Watykanu (Actes et Documents du Saint Siège relatifs à la Seconde Guerre Mondiale) i Stanów Zjednoczonych (Foreign Relations of the United States). Wątek sowiecki pojawia się dość często w wielu wspomnieniach i pa- miętnikach pozostawionych przez świadków wydarzeń z okresu drugiej wojny światowej. Szczególną rolę pełnią tutaj dzieła autorstwa osób mających kluczowy wpływ na politykę zagraniczną Madrytu, czyli sze- fów hiszpańskiej dyplomacji: Ramóna Serrano Suñera2 oraz hrabiego Francisco Gómeza Jordany3, jak również dyrektora generalnego polity- ki zagranicznej José Maríi Doussinague4. Dużo informacji na interesu- jący mnie temat dostarczyły również pamiętniki brytyjskiego ambasa- dora w Madrycie Samuela Hoare’a pt. Ambassador on Special Mission, w których poświęcił on wiele miejsca problemowi Związku Sowieckiego, a zamieszczenie w nich listów kierowanych do Winstona Churchilla, lorda Halifaxa czy Anthony’ego Edena podniosło jeszcze rangę tej pozy- cji5. Do polityki Madrytu na kierunku sowieckim – choć już w znacznie mniejszym stopniu – odnoszą się również inne wspomnienia świadków wydarzeń z drugiej wojny światowej: Willarda Beaulaca6, Carltona Hayesa7, Winstona Churchilla8 czy Alfredo Kindelána9. Cennym materiałem porównawczym są wreszcie artykuły, które ukazały się w hiszpańskiej prasie tamtej epoki – dziennikach „Arri- ba”, „La Vanguardia Española” i „ABC”. Gazety te – choć często rażące swym brakiem obiektywizmu – są ważnym źródłem informacji, a bar- dzo liczne w nich teksty przemówień głównych hiszpańskich polityków, 2 Serrano Suñer R., Entre Hendaya y Gibraltar, Barcelona 1973; idem, Entre el silencio y la propaganda. La historia como fue, Barcelona 1977. 3 F. Gómez Jordana, Milicia y diplomacia. Diarios del Conde del Jordana, Bur- gos 2002. 4 J. M. Doussinague, España tenía razón, Madrid 1949. 5 S. Hoare, Ambassador on the Special Mission, London 1946. 6 W. Beaulac, Franco: Silent Ally in the World War II, Illinois 1986. 7 C. Hayes, Wartime Mission in Spain, New York 1945. 8 W. Churchill, Druga wojna światowa, t. I–VI, Gdańsk 1994. 9 A. Kindelán, La verdad de mis relaciones con Franco, Barcelona 1981. 15 wywiady z nimi, czy nawet oficjalne komunikaty szefa państwa, spra- wiają, że ich znaczenie jest nie do przecenienia. W literaturze hiszpańskiej problem polityki wschodniej franki- stowskiego państwa jest zdecydowanie marginalizowany. Luis Suárez Fernández napisał co prawda książkę Franco y la URSS: la diplomacia secreta (1946–1970), jednak dotyczy ona tylko relacji w okresie powo- jennym. Wątek sowiecki był za to częścią dość przełomowej, bo pionier- skiej właściwie pracy Matilde Eiroi Las relaciones de Franco con Eu- ropa Centro-Oriental, 1939–1955, jednak jakość tej pozycji pozostawia wiele do życzenia. Podstawowe błędy autorki i nieznajomość realiów krajów Europy Środkowo-Wschodniej (za faszystowskiego dyktatora został uznany m.in. Ignacy Mosciki – pisownia oryginalna) znacznie obniżyły bowiem wartość tego dzieła. Choć miejsce Związku Sowieckiego w hiszpańskiej dyplomacji nie zostało szerzej omówione, to wojenne losy Błękitnej Dywizji zostały opisane dość szczegółowo. W ostatnim czasie na rynku polskim poja- wiła się nawet doskonała monografia tej jednostki autorstwa Xaviera Moreno Julii (Błękitna Dywizja. Krew Hiszpanów przelana w Rosji), która uzupełniła wcześniejszą popularnonaukowa książkę Wojciecha Muszyńskiego pt. Błękitna Dywizja. Hiszpańscy ochotnicy na froncie wschodnim. Spośród prac obcojęzycznych warto tu wymienić dzieła G. Kleinfelda i L. Tambsa (Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia), czy F. Torresa (La División Azul: 50 años después). Należy jednak zwrócić uwagę, że mimo znacznej popularności, jaką cieszą się losy jednostki w historiografii, dyplomatyczne aspekty jej obecności na froncie wschodnim pozostają słabo zbadane. Pewne elementy wpływu Związku Sowieckiego na politykę Ma- drytu przedstawiali w swoich dziełach również historycy badający re- lacje Hiszpanii z innymi państwami: Niemcami10, Włochami11, Wiel- ką Brytanią12, Stanami Zjednoczonymi13, Węgrami14, Chorwacją15, 10 W. Bowen, Spaniards and Nazi Germany: Collaboration in the New Order, Co- lumbia 2000; S. Payne, Franco and Hitler. Spain, Germany and World War II, Yale 2008. 11 J.Tusell, G. Queipo de Llano, Franco y Mussolini: la política española durante la segunda guerra mundial, Barcelona 1985. 12 E. Moradiellos, Franco frente a Churchill, Madrid 2006; R. Wigg, Churchill and Spain, The Survival of the Franco Regime 1940–1945, London 2005. 13 L. Mularska-Andziak, Hiszpania w polityce Stanów Zjednoczonych w okresie Drugiej Wojny Światowej, Warszawa 1990. 14 I. Harsányi, La España de 1943–1944 en la documentación diplomática hún- gara. Una visión de conjunto de las relaciones, [w:] J. Tusell, La política exterior en la España del siglo XX, Madrid 1997, s. 271–286. 15 K. Budor., España y Croacia entre diplomacia y política: el diplomático español D. Fernando Alcalá Galiano y Smith, Conde de Torrijos (1883–1958), Madrid 2004. 16 Watykanem16 i Finlandią17, jednak wątek ten zajmuje w tych pozycjach zdecydowanie drugorzędne miejsce. Podobnie jest w przypadku więk- szości książek traktujących ogólnie o polityce zagranicznej Hiszpanii podczas II wojny światowej. Wyjątek stanowią jednak dzieła Luisa Suáreza Fernándeza18 i Swietłany Pożarskiej19, w których problem sto- sunku Madrytu do Związku Sowieckiego pojawia się znacznie częściej, choć w tym drugim przypadku jest on zdecydowanie zniekształcony ze względów ideologicznych. Wśród autorów, którzy przynajmniej w niewielkim stopniu umie- ścili w swoich pracach kwestię hiszpańskiej polityki wschodniej, jej oce- ny znacznie się różnią. O ile historiografia hiszpańska czasów Franco (do 1975 r.) z oczywistych względów popierała jego antysowiecką poli- tykę, także tę z okresu drugiej wojny światowej, to opinie historyków późniejszych są już nieco odmienne. Zdecydowanie antykomunistyczne nastawienie Madrytu zostało dość krytycznie odebrane m.in. przez Ri- charda Wigga, Enrique Moradiellosa, Paula Prestona czy Javiera Tu- sella. Uznawali oni bowiem, że taka postawa Franco skłóciła Hiszpanię z aliantami, doprowadziła do izolacji międzynarodowej i wynikała nie tyle z komunistycznego zagrożenia, co z sympatii hiszpańskiego reżimu wobec Trzeciej Rzeszy. Autorzy ci dość zgodnie podkreślali również, że wrogość wobec Związku Sowieckiego miała zapewnić Franco poparcie ludności dla nowego reżimu, a jemu samemu zręcznie wytłumaczyć proniemieckie nastawienie. Spośród przeciwników powyższych ocen z pewnością najdonośniej brzmi głos Luisa Suáreza Fernándeza, który w swoich monumental- nych pracach Francisco Franco y su tiempo oraz España, Franco y la Segunda Guerra Mundial, desde 1939 hasta 1945 zdecydowanie bronił ostrego stanowiska Madrytu wobec Moskwy, podkreślając totalitaryzm sowieckiego państwa. Suárez Fernández postrzegał bowiem komunizm jako główne zagrożenie dla europejskiego porządku i uznawał ustępli- wą postawę aliantów za błędną. Wykazywał się także zdecydowanie lepszym zrozumieniem realiów państw Europy Środkowo-Wschodniej i ich antysowieckiej polityki. Odwrotnie niż wymienieni wyżej autorzy był też zdania, że proniemieckie nastawienie Franco było wynikiem 16 A. Marquina Barrio, La diplomacia vaticana y la España de Franco 1936–1945, Madrid 1983. 17 T. Ronni, Sota on katsojan silmässä. Espanjan suhtautuminen venäläis-suoma- laiseen sotaan talvella 1939–1940 [nieopublikowana praca magisterska]. 18 L. Suárez Fernández, España, Franco y la Segunda Guerra Mundial, desde 1939 hasta 1945, Madrid 1997. 19 S. Pożarska, Tajna dyplomacja Madrytu, Warszawa 1985. 17 hiszpańskiego antykomunizmu i nie oznaczało poparcia dla hitlerow- skich metod sprawowania władzy. Podobnie wschodnią politykę Ma- drytu ocenił Stanley Payne w książce Franco and Hitler. Spain, Ger- many and World War II, gdzie zdecydowanie poparł m.in. wysłanie Błękitnej Dywizji na front wschodni, jednak w kwestii proniemieckiej postawy Franco zajmował już stanowisko dużo bardziej krytyczne. Od- wołując się do literatury hiszpańskiej nie należy zapominać również o monumentalnym, prawie tysiącstronicowym dziele Entre la Antorcha y la Esvástica. Franco en la Encrucijada de la Segunda Guerra Mun- dial autorstwa Emilio Sáenza-Francésa, w którym bardzo szczegółowo przeanalizowane zostały różne aspekty polityki zagranicznej Madrytu w latach 1942–1943. Polska historiografia dotychczas tym zagadnieniem nie zajmowa- ła się niemalże wcale. Wyjątek stanowi wspomniana już wyżej praca Lidii Mularskiej-Andziak Hiszpania w polityce Stanów Zjednoczonych w okresie Drugiej Wojny Światowej, w której można natrafić na pewne informacje dotyczące stosunku państwa generała Franco do Sowietów. Z pozostałych prac warto wymienić artykuły autorstwa Dariusza Rogu- ta20 oraz Bogdana Koszela21. Znacznie dogłębniej nasza historiografia zbadała stosunek Związku Sowieckiego do Hiszpanii w okresie wojny domowej. Tu szczególnie wypada wyróżnić prace Jana Stanisława Cie- chanowskiego22, Roberta Majznera23, ponownie Bogdana Koszela24, An- toniego Czubińskiego25 czy Marka Chodakiewicza26. Cennym uzupeł- nieniem mogą być również pozycje dotyczące historii myśli politycznej 20 D. Rogut, Sowieckie obozy NKWD-MWD dla jeńców hiszpańskich po II wojnie światowej, [w:] Polska a Hiszpania. Z dziejów koegzystencji dwóch narodów w XX wie- ku, red. M. Białokur, P. Jakóbczyk-Adamczyk, Toruń – Opole – Piotrków Trybunalski 2012, s. 101–137. 21 B. Koszel, Neutralność z wyboru czy przymus? Hiszpania w okresie II wojny światowej, [w:] Niemcy w polityce międzynarodowej podczas II wojny światowej, red. S. Sierpowski, Poznań 2007, s. 217–231; idem, Niemcy w polityce Hiszpanii, wrzesień 1938 – wrzesień 1939, [w:] Niemcy w polityce międzynarodowej, red. S. Sierpowski, Poznań 1992, s. 222–242. 22 J. S. Ciechanowski, Podwójna gra. Rzeczpospolita Polska wobec hiszpańskiej wojny domowej 1936–1939, Warszawa 2014. 23 R. Majzner, Wojna domowa w Hiszpanii 1936–1939 w obserwacjach i analizach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, Radomsko 2012. 24 B. Koszel, Hiszpański dramat 1936–1939. Wojna domowa w polityce mocarstw europejskich, Poznań 1991. A. Czubiński, Poznań 1989. wa 1997. 25 Wojna domowa w Hiszpanii, 1936–1939, w polityce międzynarodowej, red. 26 M. Chodakiewicz, Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii 1936–1939, Warsza- 18 frankizmu, którą zbadali z kolei Adam Wielomski27, Paweł Skibiński28 oraz Jacek Bartyzel29. Zakres chronologiczny książki wyznaczają lata 1939–1945 i tego wyboru uzasadniać chyba nie trzeba. Uznałem jednak za stosowne poruszenie pewnych kwestii sięgających wojny domowej w Hiszpanii, a w ostatniej części przedstawienie w kilku zdaniach losów państwa generała Franco w kolejnych miesiącach po zakończeniu światowego konfliktu. Nie licząc wstępu i zakończenia, praca została podzielona na sześć rozdziałów, następujących po sobie w porządku chronologicz- nym. Imiona i nazwiska zachowują w niej oryginalną pisownię, chyba że w powszechnej praktyce występują w spolonizowanej wersji (Józef Stalin, Wiaczesław Mołotow). Odwrotną zasadę zastosowałem w odnie- sieniu do nazw geograficznych: tutaj pierwszeństwo ma nazwa polska (Sewilla, Kartagena), a obcojęzyczne brzmienie jest stosowane, gdy pol- ski odpowiednik jest nieznany. Na sam koniec pragnę wyrazić moje serdecznie podziękowania wszystkim tym, którzy przyczynili się do powstania tej pracy. W pierw- szym rzędzie chciałbym podziękować mojemu Promotorowi, prof. Rado- sławowi Żurawskiemu vel Grajewskiemu, za cenne uwagi, korektę błę- dów i pomoc w dotarciu do materiałów. Szczególnie wdzięczny jestem również prof. prof. Andrzejowi Maciejowi Brzezińskiemu, Bogdanowi Koszelowi oraz Wojciechowi Materskiemu za podjęcie się trudu recen- zji mojej pracy, a Pani Małgorzacie Szymańskiej za przeprowadzenie korekty. Serdecznie dziękuję także moim hiszpańskim przyjaciołom za nieocenioną pomoc przy zbieraniu materiałów do książki podczas mo- ich pobytów na Półwyspie Iberyjskim: prof. Xavierowi Moreno Julií, Juanowi Mendezowi Alamillo oraz José Mazarico. Nie mogę również zapomnieć o pracownikach hiszpańskich archiwów, bez których pomocy moja praca byłaby z pewnością dużo trudniejsza: w szczególności o Pi- lar Casado Liso z Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores i Emi- lio de Miguelu z Archivo de la Fundación Nacional Francisco Franco. Wreszcie, za wszelkie wsparcie pragnę podziękować mojej Rodzinie. 27 A. Wielomski, Hiszpania Franco. Źródła i istota doktryny politycznej, Biała 28 P. Skibiński, Państwo Generała Franco. Ustrój Hiszpanii w latach 1936–1967, Podlaska 2006. Kraków 2004. 29 J. Bartyzel, „Umierać, ale powoli!” O monarchistycznej i katolickiej kontrrewo- lucji w krajach romańskich 1815–2000, Kraków 2006. ROZDZIAŁ I Od wojny domowej do wybuchu drugiej wojny światowej 1.1. Związek Sowiecki i wojna domowa w Hiszpanii Rozpoczęta 18 lipca 1936 r. wojna domowa na Półwyspie Iberyj- skim od razu wzbudziła poważne zainteresowanie mocarstw europej- skich. Już w pierwszych dniach konfliktu w Berlinie i Rzymie zapadła decyzja, by obóz powstańców generała Francisco Franco wesprzeć mi- litarnie1. Pomoc ta okazała się dla niego zbawienna, jako że to właśnie dzięki niemieckim samolotom możliwe było przedostanie się wojsk na- rodowych z Maroka na terytorium Hiszpanii kontynentalnej, co uchro- niło rebeliantów od katastrofy w pierwszej fazie wojny. Hiszpańskie Alzamiento stworzyło przed Hitlerem i Mussolinim dogodną okazję po- zyskania sojusznika na Półwyspie Iberyjskim, który odsunąłby groźbę powstania bloku lewicowych frontów ludowych w krajach Europy Za- chodniej2. Pomimo szybkiego wsparcia generała Franco przez Berlin i Rzym, Francja i Wielka Brytania nie podjęły poważniejszych działań, ograniczając się do prowadzenia polityki neutralności3. Związek Sowiecki wojną domową w Hiszpanii zainteresował się stosunkowo późno, a na pewno znacznie później niż uczyniły to rzą- dy w Berlinie i Rzymie. Decyzja o zaangażowaniu się na Półwyspie Iberyjskim została podjęta dopiero 14 września 1936 r., czyli po pra- wie dwóch miesiącach od lipcowego Alzamiento, w momencie gdy sa- moloty i czołgi z Niemiec i Włoch na dobre walczyły już w Hiszpanii. Tego dnia Stalin zaaprobował założenia operacji „X”, której celem było 1 Na temat polityki Trzeciej Rzeszy wobec wojny domowej w Hiszpanii zob. m.in. B. Koszel, Hiszpański dramat. Wojna domowa w polityce mocarstw europejskich, Po- znań 1991; X. Moreno Juliá, Hitler y Franco. Diplomacia en tiempos de guerra (1936– 1945), Barcelona 2007; S. Payne, Franco and Hitler. Spain, Germany, and World War II, New Haven 2008. 2 B. Koszel, op. cit., s. 42. 3 M. Baumgart, Wielka Brytania wobec wojny domowej w Hiszpanii (1936–1939), [w:] Wojna domowa w Hiszpanii 1936–1939 w polityce międzynarodowej, red. A. Czu- biński, Poznań 1989, s. 127–145. 20 udzielenie pomocy będącej w opałach Republice4. Głównym motywem sowieckiego działania było przede wszystkim powstrzymanie wzrostu znaczenia Berlina i Rzymu poprzez niedopuszczenie do ich zwycięstwa w hiszpańskim konflikcie oraz przez zwrócenie uwagi Wielkiej Brytanii i Francji na ich agresywną politykę. Jakkolwiek późnym latem 1936 r. w Moskwie nie stawiano sobie zadania zaprowadzenia systemu komu- nistycznego na Półwyspie Iberyjskim i pełnego uzależnienia tego re- gionu od państwa Józefa Stalina, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że taki cel zamierzano osiągnąć w dłuższej perspektywie5. Dlatego też równolegle z udzielaniem pomocy militarnej Republice, Związek So- wiecki podejmował szereg prób służących uzależnieniu jej od swoich decyzji. Jednym z najbardziej spektakularnych instrumentów służących temu zadaniu była afera oro de Moscú, jak określono operację wy- prowadzenia z Hiszpanii wszystkich rezerw złota celem zdeponowa- nia ich w skarbcach sowieckich6. Działania te zostały podjęte już we wrześniu 1936 r., gdy istniało zagrożenie, że wobec szybkich postępów wojsk powstańczych w pierwszej fazie wojny, cenne kruszce mogą paść łupem zbliżających się do stolicy frankistów. Chodziło o majątek niebagatelny: jego wielkość określano na 510 ton złota, w tym 433 ton w najczystszej postaci, co plasowało hiszpańską rezerwę tego metalu na czwartym miejscu na świecie7. Według ówczesnych cen jego war- tość szacowano na 805 mln dolarów, według kursu kruszcu z 1 stycz- nia 2015 r. byłoby to aż 18 mld euro8. Złoto to było zbierane w skarb- cu Banco de España na przestrzeni całych dziejów, pewna jego część pochodziła nawet z Ameryki Łacińskiej z epoki wielkich odkryć geo- graficznych i konkwistadorskich podbojów. Ochrona tego skarbu była absolutnym obowiązkiem władz republikańskich, ale dziwić, jeśli nie szokować, musi fakt, że spośród wielu możliwości za najbardziej bez- pieczną uznano przeniesienie rezerw do odległej o kilka tysięcy kilo- metrów Moskwy. 4 Na temat operacji „X” zob. m.in. Y. Rybalkin, Stalin y España: la ayuda militar soviética a la República, Madrid 2007, s. 133. 5 S. Payne, The Spanish Civil War, the Soviet Union and Communism, New Haven 2004, s. 298–299. 6 Szerzej na ten temat zob. Á. Maestro, El oro de Moscú, sí existió, „Razón Españo- la”, Junio–Julio 2002, n. 113; P. Martín Aceña, El oro de Moscú y el oro de Berlín, Ma- drid 2001; P. Moa, Mity wojny domowej, Warszawa 2007, s. 315–330; Á. Viñas, El oro de Moscú: Alfa y Omega de un mito franquista, Barcelona 1979. 7 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 148. 8 Na początku roku 2016 cena 1 uncji złota wynosiła 1000 euro. http://www.gold- price.org/spot–gold.html
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: