Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00127 011232 16963609 na godz. na dobę w sumie
Frank i frankiści polscy 1726-1816. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych i rękopiśmiennych. Tom pierwszy - ebook/pdf
Frank i frankiści polscy 1726-1816. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych i rękopiśmiennych. Tom pierwszy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 9788380641198 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Frankiści – zwolennicy Jakuba Franka, członkowie żydowskiej grupy religijnej, sekty heretyckiej w stosunku do judaizmu. Sekta istniała w drugiej połowie XVIII wieku do około 1820 roku, głównie na terenach południowej Polski oraz w Czechach, Austrii, Turcji, Rumunii i południowych Niemczech. Frankizm jako ruch religijno-społeczno-polityczny cechował się asymilacją, powierzchownością, synkretyzmem, mesjanizmem i ezoteryzmem. Za początek frankizmu uznaje się rok 1755, kiedy to Jakub Frank po powrocie z Turcji ogłosił, że jest Mesjaszem. Korzenie frankizmu znajdują się w sabataizmie i mesjanizmie żydowskim XVII i XVIII wieku. Frankiści odrzucali prawo Mojżeszowe i Talmud, a opierali się na kabalistycznej księdze Zohar i jej sabataistycznych interpretacjach. Frank miał być trzecim po Sabataju Cwi i Baruchji Russo Mesjaszem, utożsamianym z Jezusem Parakletem – ostatecznym zbawicielem. (…) Frankiści (...) oczekiwali na przyjście obiecanego królestwa mesjańskiego, którego miejscem powstania miała być Polska. Po śmierci Jakuba Franka w 1791 roku ruch frankistów, pozbawiony charyzmatycznego przywódcy (roli tej nie potrafiła spełnić wyznaczona przez Franka jego córka Ewa), osłabł. Na początku XIX wieku większość z nich przyjęła katolicyzm. Ostatni około 1820 roku. (http://pl.wikipedia.org/wiki/Frankiści).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Alexander Kraushar Frank i frankiści polscy Armoryka 1726­1816 tom pierwszy Alexander Kraushar FRANK I FRANKIŚCI POLSCY 1726­1816 MONOGRAFIA HISTORYCZNA  OSNUTA NA ŹRÓDŁACH  ARCHIWALNYCH I RĘKOPIŚMIENNYCH tom pierwszy Kiedy się kopie studnię, to najprzód musi wyjść woda gliniasta i błotnista, zanim się dojdzie do wody słodkiej i czystej...           Frank: Księga słów: Frag. Czcigodnemu Prof. Włodzimierzowi Spasowiczowi,  w hołdzie najgłębszego uznania poświęcam. Armoryka Sandomierz 2015 Seria: BIBLIOTEKA TRADYCJI EUROPEJSKIEJ Nr 76/1 Redaktor serii: Andrzej Sarwa Projekt okładki: Juliusz Susak Na okładce: Jakub Frank (1726­1791) Aleksander Kraushar, Frank i frankiści polscy 1726­1816. Monografia historyczna, Wydanie na podstawie edycji: Kraków 1895 Zachowano oryginalną pisownię Copyright © 2015 by Wydawnictwo „Armoryka” Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27­600 Sandomierz tel 15 833 21 41 e­mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl http://www.armoryka.pl/ ISBN 978­83­8064­118­1 – dla całości ISBN 978­83­8064­119­8 – dla tomu 1 Alexander Kraushar FRANK I FRANKIŚCI POLSCY 1726­1816 MONOGRAFIA HISTORYCZNA  OSNUTA NA ŹRÓDŁACH  ARCHIWALNYCH I RĘKOPIŚMIENNYCH tom pierwszy Kiedy się kopie studnię, to najprzód musi wyjść woda gliniasta i błotnista, zanim się dojdzie do wody słodkiej i czystej...           Frank: Księga słów: Frag. Czcigodnemu Prof. Włodzimierzowi Spasowiczowi,  w hołdzie najgłębszego uznania poświęcam. Armoryka Sandomierz 2015 Seria: BIBLIOTEKA TRADYCJI EUROPEJSKIEJ Nr 76/1 Redaktor serii: Andrzej Sarwa Projekt okładki: Juliusz Susak Na okładce: Jakub Frank (1726­1791) Aleksander Kraushar, Frank i frankiści polscy 1726­1816. Monografia historyczna, Wydanie na podstawie edycji: Kraków 1895 Zachowano oryginalną pisownię Copyright © 2015 by Wydawnictwo „Armoryka” Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27­600 Sandomierz tel 15 833 21 41 e­mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl http://www.armoryka.pl/ ISBN 978­83­8064­105­1 – dla całości ISBN 978­83­8064­106­8 – dla tomu 1 PRZEDMOWA W roku 1845 czasopismo „Biblioteka Warszawska” rozpoczęło było druk przekładu opowiadania historycznego z drugiej połowy XVIII. wie- ku, pod tytułem: „Józef Frank”. Nazwisko autora owej powieści było zmyślone, przekład zaś, po wy- drukowaniu paru zaledwie jego rozdziałów początkowych, przerwanym został. Postronne względy dla nazwisk rodzin, w powieści tej wzmiankowa- nych, których potomkowie korzystają dotychczas z zasłużonej w obywa- telstwie krajowem popularności, zniewoliły ówczesną redakcyę „Biblio- teki” do powzięcia niefortunnego postanowienia, które wywołało wprost przeciwny – zamierzonemu skutek, otoczywszy i autora i bohaterów jego opowiadania jakąś obsłoną tajemniczości; samą zaś powieść – urokiem owocu zakazanego. Jakoż, oryginał amputowanej powieści usunął się z widowni literackiej na długo; rękopis zaś przekładu polskiego po wielu wędrówkach dostał się do jednego z bogatszych księgozbiorów warszawskich, szerszym ko- łom czytelników niedostępnego i, prawdopodobnie, bez szkody zresztą dla literatury, nigdy ogłoszonym nie zostanie. Autorem powieści, o jakiej mowa, był Juliusz baron Brinken, Niemiec, od roku 1818 główny zarządca leśnictwa w Królestwie Polskiem (zmarły w r. 1846), sprowadzony z Westfalii przez księcia ministra Lubeckiego, wielce zasłużony w sprawie urządzenia zwierzyńca skierniewickiego i la- sów na trakcie radomskim pod Sękocinami. Pozorna źródłowość powieści Brinkena, dyletanta, który o warunkach twórczości literackiej, a tem mniej o krytycznem spożytkowaniu źródeł, najlżejszego nie miał wyobrażenia, stała się powodem, że wszyscy do- tychczasowi biografowie Franka z owego mętnego źródła zaczęli czerpać informacyj o osobie głośnego agitatora. Po Adryanie Krzyżanowskim i ks. Hieronimie Kajsiewiczu, z których pierwszy, w broszurce: „Dziejowość antytalmudystów polskich” (1849 r.), a drugi, w dodatku do przekładu „Żywotów pseudo-Mesyaszów ży- 3 dowskich” dra Seppe’a („Przegl. Pozn.” 1852) podali niedokładne o Franku i jego działalności szczegóły, zamieścił był Julian Bartoszewicz w roku 1862 w „Encyklopedyi Orgelbranda” (t. IX.) obszerniejszy arty- kuł o Franku, prostujący niektóre wersye Brinkena i zasilony wiarogod- niejszemi już danemi o działalności reformatora, wziętemi z gazet krajo- wych zeszłowiecznych. Zebrane przez Bartoszewicza szczegóły wcielił następnie Hipolit Skimborowicz do artykułu o Franku w „Tygodniku Ilustrowanym” z r. 1866 i do broszury swej, w tymże roku wydanej, p. t.: „Żywot, skon i na- uka Jakóba Józefa Franka”, do której dołączył wyrywki ze źródła rękopi- śmiennego, dziwacznym tytułem „Biblii bałamutnej” dowolnie opatrzo- nego. Jakkolwiek Skimborowicz na ostatnich stronicach swej broszury podał liczny spis źródeł drukowanych do dziejów Frankizmu, z opraco- wania jego wszakże widoczna, że autor, źródeł owych albo nie czytał, lub też należytego z nich nie chciał zrobić użytku. Dowodem tego, między innemi, jest zupełnie błędne zrozumienie ważnego źródła, a mianowicie części III. wydanego w r. 1758 we Lwowie dzieła p. t.: „De decisoriis processus inter infid. Judaeos diocesis Camenecensis etc.”, obejmującego przebieg sprawy Franka z rabinami podolskimi, osnowę dysput w Ka- mieńcu Podolskim z nimi przeprowadzonych, treść motywów i dekretu sądu biskupiego, podówczas przeciw talmudystom ferowanego, oraz inne dokumenty, niepośledniego w tej sprawie znaczenia. Nie skorzystawszy należycie z innych, podanych przez siebie źródeł, chociaż drugorzędnych, jak np. z relacyj drukowanych, księży: Awedyka i Pikulskiego, opisujących przebieg drugiej, lwowskiej, dysputy z żydami, z r. 1759, pominął Skimborowicz źródło ważne, które już wówczas, gdy broszurę swą opracowywał, istniało i wyczerpującego wymagało spożyt- kowania. W roku 1863 ukazał się był tom IV. pomnikowego wydawnictwa o. Augustyna Theinera: „Vetera monumenta Pol. et Lith.”, obejmujący re- lacye nuncyusza ks. Serra, biskupa Mityleńskiego, w latach 1759 i 1760 do Rzymu przesyłane, które do dziejów ówczesnych frankizmu ważny stanowią przyczynek, a z których dopiero historyk niemiecki, Grätz, w rozprawie: „Frank und die Frankisten” (r. 186S) mniej przedmiotowy, a więcej tendencyjny zrobił użytek. 4 O źródle tem nie ma w broszurze Skimborowicza wzmianki, natomiast powołane są, miedzy innemi, niezdarne powieści: Osieckiego „Kossa- kowski” i Brinkena „Józef Frank”, najwierutniejsze bajdy o Franku roz- powiadające. Najgorszy wszakże użytek zrobił Skimborowicz z rękopiśmiennego materyału, który się wypadkowo do rąk jego był dostał. Była to księga zawieruszona u jednej z rodzin, której przodkowie, za przewodem Fran- ka, porzucili judaizm, a w niej, według relacyi Skimborowicza, sami ja- koby frankiści „mówią o swych zasadach i o Franku; mówią nie dla świa- ta, bo nie drukują tej nauki, ale – dla samych siebie”... Wyrywki przez Skimborowicza z owej księgi podane, zamiast pożąda- nego światła, najbałamutniejsze rozpowszechniły o Franku i o jego zasa- dach pojęcia. Dowolny tytuł, nadany przezeń owemu szacownemu ręko- pisowi, stał się tajemniczą bramą, do której odtąd wszyscy następni bio- grafowie Franka zaczęli się dobijać, w nadziei, że zdobędą klucz do roz- wiązania zagadki, jaką przedstawiała osobistość i dążności słynnego agi- tatora. Nie znalazłszy wszakże środka do wytłómaczenia sobie w racy- onalny sposób zasad Frankizmu, monografiści ci poprzestali na – nietyle wprawdzie zawiłej, ile wygodnej – metodzie: przepisywania dosłownego wersetów, przez Skimborowicza przytoczonych, lub też parafrazowania ich, z bardzo wątpliwą dla nauki korzyścią. Broszurka Skimborowicza stała się w literalnem tego wyrazu znaczeniu, źródłem, z którego zaczęto czerpać, jakby z jakiejś krynicy, powtarzając z namaszczeniem powierz- chowne głosy wydawcy i wyciągając z nich najbezzasadniejsze wnioski. Począwszy od rozprawy niemieckiego historyka Grätza, aż do wydanej ostatniemi czasy książki Z. L. Sulimy: „Historya Franka i frankistów”, możnaby wyliczyć szereg pisarzy, dla których wyciągi Skimborowicza z tak zwanej „Biblii bałamutnej” stanowiły dotychczas wyłączny funda- ment, na którym budowali gmach niewiarogodnych przypuszczeń o isto- cie frankizmu. Bez przesady rzec można, ze mało która z książek polskich dostąpiła tak zaszczytnego wyróżnienia i rozgłosu międzynarodowego, jak właśnie powierzchowna robota Skimborowicza... Dziwić się temu nie można, gdyż Skimborowicz, opowiedziawszy w ogólnikowych wyrażeniach, jaka droga cenny swój rękopis od „jedne- go z nestorów literackich” otrzymał, i o tem, że ów rękopis blizko lat sto 5 przechowywał się w pewnej rodzinie, „której następcy, zostawszy praw- dziwymi i szczerymi chrześcianami, w kąt cisnęli dawną, „bałamutną” jak zwali, biblię, ani jednem słówkiem nie objaśnił, co się z owym tajem- niczym rękopisem stało? Tym sposobem, dla badaczy frankizmu, źródło powyższe usunęło się z pod kontroli i każdy, bez krytyki, przyjmować musiał, na wiarę słów Skimborowicza, to, co w jego broszurze znalazł. Że tak niewłaściwe ukrywanie światła pod korcem nie wyszło na dobre i literaturze wogóle i dziejom Franka w szczególności, dowodem tego jest ubóstwo matery- ału, jakim wszyscy dotychczasowi monografiści frankizmu rozporządzali. Najpoważniejszy z nich, Grätz, nie stanowi w tej mierze wyjątku. Tem mniej zaś może praca tego historyka być uważaną za wyczerpującą i źró- dłową, ile że autor, stronniczem i fanatycznem niemal traktowaniem za- czątków i celów ruchu frankistowskiego, gruntowną nieznajomością sto- sunków polskich, wśród których akcya Franka powstała i do rozwinięcia doszła, nieznajomością języka źródeł, skąd czerpał o osobach i sprawach frankizmu swoje informacye, („Die mystische Jungfrau, soll mit einem polnischen Edelmanne Jerzem Marcinow Lubomirski verlobt gewesen sein...” [str. 75]. Jemerdski Dębowski [str. 68] i t. d.); inwektywami, rzu- canemi nieustannie pod adresem Franka, w rodzaju: Lügner, Betrüger, Erzlügner, Erzschelm, Aufschneider, sprowadził własnowolnie stanowi- sko obiektywnego dziejopisa na poziom namiętnego oskarżyciela franki- zmu. Trzeźwiejszym nierównie poglądem na osobistość Franka i jego dzieje zaleca się ładnie i po literacku napisana książka Z. L. Sulimy, lecz, nieste- ty, za dorobek naukowy, posuwający na drobną choćby metę wiadomość o Franku i frankistach, uważać jej nie podobna. Jestto powtórzenie znanych, przeważnie błędnych i już wielokrotnie spożytkowywanych, drukowanych źródeł: Awedyka, Pikulskiego, Skim- borowicza, Grätza, Schenk-Rincka i artykułów o Franku w „Izraelicie” drukowanych. Wersety z tak zwanej „Biblii bałamutnej” podane tu są we- dług Skimborowicza, z lekką gdzieniegdzie przymieszką parafrazy. Prze- bieg dysputy kamienieckiej podał Sulima błędnie, również według opo- wieści Skimborowicza, pomimo że łatwo było w bibliotekach warszaw- skich postarać się o zbiór „de decisoriis”. Zamieszczona w końcu książki Sulimy w rozdziale: nowa szlachta, lista neofitów, uszlachconych na sej- 6 mie 1764 r. stanowi wadliwy (z opuszczeniem i dodaniem nazwisk...) przedruk z Volumin’ów legum, nieobjaśniony na podstawie cennej roz- prawy M. Janeckiego: „Erhielten die Juden in Polen durch die Taufe den Adelstand?” (Berlin, 1888), która zasadniczo zmieniła błędny dotychcza- sowy pogląd historyków na znaczenie znanego paragrafu statutu litew- skiego, odnośnie do neofitów. Pomimo tych braków, odejmujących pracy Sulimy wartość choćby po- mocniczej dla badacza frankizmu wskazówki, piszący te słowa poczuwa się osobiście do obowiązku szczerej dla autora „Historyi Franka i franki- stów” wdzięczności. Jego to przeważnie praca zniewoliła go do postawie- nia sobie pytania: czyli w istocie w sprawie dziejów frankizmu nie po- dobna się zdobyć na rozszerzenie zakresu źródeł, by można dzieje te na pewniejszych i trwalszych oprzeć podstawach? I czyli, w rzeczy samej, dotarcie do owego tajemniczego źródła, skąd Skimborowicz czerpał wia- domości o nauce Franka, należy do marzeń urzeczywistnić się nie dają- cych? Odpowiedź na to pytanie daje – niniejsza praca. Bez zamiaru niestosownej przechwałki, a więcej, celem udowodnienia, że wytrwałość i dobra wola w pewnym kierunku doprowadzają zawsze do pożądanych rezultatów, zaznaczam, że w pracy niniejszej mogłem się, bez żadnej dla przedmiotu szkody, obejść bez pomocy dotychczasowych opracowań dziejów Franka, i że, dotarłszy do źródeł archiwalnych i ręko- piśmiennych, a przedewszystkiem do manuskryptów, obejmujących wszystkie zasady: teozoficzne, etyczne i społeczne inicyatora ruchu reli- gijnego między żydami polskimi drugiej połowy XVIII, wieku, dosze- dłem do rezultatów, które, przynajmniej pod ilościowym względem, prze- szły moje oczekiwania, tak, że, na podstawie nowych tych zdobyczy źró- dłowych, mogłem, i o osobistości Franka i o istocie jego dążeń, odmien- ne, a, śmiem sądzić, zasadniejsze od moich poprzedników, wytworzyć so- bie zapatrywanie. Dzięki uczynności Konstantego hr. Przezdzieckiego, posiadacza jedne- go z zasobniejszych rękopiśmiennych zbiorów, owo tajemnicze źródło, mylnie Biblią bałamutną nazwane, stało mi się dostępnem. Jestto obszer- ny rękopis, bez tytułu, in 4-o, nr. 384 oznaczony, stronic 681 a fragmen- tów 2191 zawierający, pisany na papierze szarym, w początkach bieżące- go stulecia, drobnym, wyblakłym charakterem, w języku polskim, nie za- 7 wsze poprawnym, lecz stylem barwnym i kwiecistym, przypominającym fantastyczne opowieści Wschodu. Obejmuje on w szeregu fragmentów całokształt nauki Franka, w przy- powieściach, parabolach, onomatopeach, i metaforach, spisany i ułożony przez niewiadomego nazwiska przybocznego sekretarza Franka, sposo- bem niemal że stenograficznym. Rozczytując się w owych dziwacznych urywkach, przypominających metodą swej redakcyi fragmenta nowoczesnego filozofa, Nietzsche’go: „Also sprach Zarathustra”, możemy przez odpowiedni układ treści dojść do odtworzenia wszystkich epizodów żywota Franka, począwszy od jego dzieciństwa i lat młodzieńczych, do wędrówek jego po różnych miastach tureckich, do pierwszych zaczątków jego agitatorskich planów, obudzo- nych pod wpływem dwóch przybłędów z Polski: Isachara i Mardoche- usza, którzy, myśli jego ku zoharyckim skierowali badaniom, możemy śledzić działalność Franka w miasteczku podolskiem Iwanie, nad Dnie- strem, gdzie się zgrupowała około niego pokaźna już liczba zwolenni- ków: starców, niewiast, młodzieży i dzieci, gdzie sformowany został or- szak czternastu mężczyzn i takiej że liczby kobiet, ślepo mistrzowi swe- mu oddany, któremu w fantastycznych baśniach, przypowieściach i po- równaniach zasady swoje i marzenia o wszechwładzy nad tłumem wynu- rzał; możemy, krok w krok, dążyć za pochodem Franka przez Lwów do Warszawy, stąd zaś, przez 13-letni pobyt w częstochowskiej twierdzy, do Berna Morawskiego i do Offenbachu, aż do odejścia Pańskiego t. j. do jego zgonu, w dniu 10 Grudnia 1791 r. zaszłego. Wędrówka po owym rękopisie obejmuje blizko trzydziestoletni okres działalności Franka. Zasady jego, religijne, etyczne i społeczne, ujawniają się w orzeczeniach kwiecistych, częstokroć zagadkowych, lecz niepozba- wionych charakterystycznych cech oddźwięku zasłyszanych z teozofii żydowskiej i chrześciańskiej zasad. Jest to dziwaczna mieszanina prawdy z kłamstwem, powagi z żartobli- wością, poezyi z najrealniejszą, naturalistyczną niemal prozą, etyki z nie- moralnością, praktycznych celów i zachcianek, z najwznioślejszemi aspi- racyami... Na tle owych zasad widnieje postać niepospolitego, bądź co bądź, człowieka, o jasno wytkniętym przed sobą celu: wyrwania, przy po- mocy środków, co prawda, najbezwzględniejszych i z własnym materyal- nym interesem skojarzonych, tłumów żydowskich, z ich wiekowej niedo- 8 li, pobudzenia ich do zerwania z tradycyą i wiarą przodków i do szukania nowej prawdy w innej wierze, nowych warunków bytu – wśród społe- czeństw europejskich. Drogą do celu tego wiodącą, miał być początkowo chrzest; lecz na nim nie zatrzymały się aspiracye Franka. W dążeniu do zapewnienia sobie przedewszystkiem nieograniczonej władzy nad prostaczkami, przekro- czył on granice zakreślone dla jednostki społecznej w oddziaływaniu na umysły ludzkie. Z nauczyciela i przewodnika chciał sam zostać najprzód Sułtanem wobec swego haremu, następnie władcą nieograniczonym ja- kiegoś utopijnego państewka, a w końcu – Panem i Mesyaszem nowo przez siebie obmyślonej wiary... Tu jednak zapędy jego znalazły zasadny opór w duchowieństwie krajo- wem. Uwięziony bezterminowo i pozbawiony środków czynnej agitacyi, postanowił się zemścić i zaczął szerzyć między rzeszą naiwnych zasady szczególniej jakiejś teozofii, głosząc teoryę czworakości Bóstwa (Bóg ży- cia, Bóg bogactw, Bóg śmierci i Bóg Bogów...) i obiecując im wiekuisty, na tej ziemi, żywot. Owa objawiona jakoby prawda religijna, przez Franka mianem „Das” ochrzczona, stała się odtąd sztandarem, około którego zaczęły się groma- dzić łaknące bogactw i wiekuistego żywota rzesze... Gwoli urzeczywist- nieniu swych zuchwałych aspiracyj, otoczył się Frank, już po swem wy- zwoleniu z Częstochowy (r. 1771), nie widzianym dotąd między żydami blaskiem i ostentacyą. Pomocą ku temu były ofiary w beczkach złota, ze- wsząd mu przez „Prawowiernych” nadsyłane: z Polski, Moraw, Czech, Węgier i Turcyi, a bardziej jeszcze, względy, przez cesarza Józefa II. i przez księcia Isemburskiego mu okazywane. W morawskiem mieście Brnie, gdzie znowu lat 13 spędził, teozoficzna jego teorya doszła do zupełnego rozwinięcia, lecz dopiero w Offenbachu, łudząc nieustannie przybłędów z Polski i Czech, napomknieniami o ta- jemniczem swojem pochodzeniu, porzucił Frank rolę Mesyasza i proroka i objawił zaufanym, że jest synem potężnego króla wschodniego, że jest posiadaczem dwóch niezmiernych skarbów „jednego koło morza, a dru- giego koło Dunaju” (Frag. 1948) i że królewskość swoją przekazuje córce jedynej – Awaczy, która, jak zapewniał, nietylko z piękności, lecz i z rodu „w istocie jest królową”. (Frag. 9). 9 Owa córka Franka, dotąd w pracach poprzedników pod nazwą jakiejś Eminy występująca, między „prawowiernymi” jako Ewa zwana, imienia Eminy nigdy nie nosiła, a Ewą nazywać się nie powinna była... W dniu 1 maja 1760 r. otrzymała ona, przy chrzcie z wody, w katedrze lwowskiej, imię Zofia Gertruda (rodzicami chrzestnymi byli: Jan Dą- browski, skarbnik halicki i Justyna Tyszkowska, stolnikowa żytomirska), lecz gdy następnie osadzony w twierdzy częstochowskiej Frank, od nowo przyjętej wiary był odstąpił, Zofia Gertruda, powtórnie, przy asystencyi głośnej pani Kossakowskiej, w dniu 2 lipca 1762 r. w m. Lublinie z cere- moniami ochrzczona, przyjechawszy do ojca swego do więzienia, wróciła do imienia swego, Awaczy, jakie w Nicopolis po urodzeniu swem otrzy- mała i stała się w pojęciu „prawowiernych” ową tajemniczą Panną, która w teozoficznych bredniach sekciarza tak zagadkową odegrywa rolę. Owa właśnie dwulicowość stanowiska zajętego przez mistrza wobec uczniów, bez względu na fakt publicznego wyrzeczenia się przezeń wiary przodków i przyjęcia chrystyanizmu, znajduje wyjaśnienie w zasadach, jakie w otoczeniu najbliższem wygłaszał, a które, przyboczny jego sekre- tarz, ku zbudowaniu „wiernych”, skrupulatnie notował. Odnalezienie rękopismu frankistowskiego w księgozbiorze hr. Prze- zdzieckiego było wskazówką do dalszych poszukiwań, celem uzupełnie- nia pozostałości literackiej po Franku. Nadspodziewanie pomyślny skutek uwieńczył te usiłowania. Oprócz poprawniejszej i czytelniejszej kopii po- wyższego zbioru, otrzymałem od p. J. N. miłośnika archaicznych zabyt- ków, kilka rękopisów, uzupełniających ów bezdziedziczny po Franku spa- dek. Materyał ów obejmuje: 1. „Księgę słów Pańskich”, będącą powtórzeniem fragmentów rękopi- su hr. Przezdzieckiego, z dodaniem seryi fragmentów nowych. 2. „Księgę proroctw”, jako niezdarne naśladowanie Izajaszowych. 3. „Księgę snów Pańskich”. 4. „Kronikę” t. j. zbiór faktów i anegdot z życia Franka (w stu kilkuna- stu fragmentach). To ostatnie źródło dla dziejopisa Franka jest najważniejsze. 10 Jakkolwiek niektóre szczegóły, odnoszące się do zaczątków publicznej działalności Franka, różnią się nieco od danych, stwierdzonych auten- tycznemi źródłami, jednakże, poczynając od roku 1760 t. j. od daty uwię- zienia Franka w Częstochowie, źródło to staje się zasadniczem i rzucają- cem jaskrawe światło na dalszy przebieg agitacyi i na stanowcze w życiu agitatora epizody. Zmienia ono i prostuje wiele błędnych faktów, dotych- czas w monografiach o Franku powtarzanych i uchyla zasłonę tajemni- czą, która, do ostatnich czasów, środki, jakiemi się posługiwał Frank, w oddziaływaniu na umysły „wiernych”, okrywała. Data urodzenia Fran- ka podana jest w Kronice na rok 1726; miejsce jego urodzenia – wieś Be- reżanka, w powiecie Kamienieckim, nad rzeką Zwańczykiem, niepodal od miasta Husiatyna. Małżeństwo jego z Chaną, córką Tobiasza, z Nico- polu (nad Dunajem) przypada na dzień 11 Czerwca 1752. W temże mieście Nicopolu, w Październiku, r. 1754, przychodzi na świat córka Awacza (zmarła w d. 7 Września 1816 r. w Offenbachu). 1 Września 1757 r. w Giurgiewie rodzi się pierwszy syn Franka – Lejb (Emanuel). 10 Września 1760 r. Emanuel umiera we Lwowie. Pozostałe dzieci małżonków Frank rodzą się w Częstochowie. 21 Lipca 1762 syn Jakób (zmarły tamże w d. 5 Grudnia 1769 r. Pocho- wany w jaskini Olsztyńskiej). 10 Września 1763 r. syn Roch (zmarły dnia 17 Lutego 1813 r. w Offen- 7 Marca 1767 r. syn Józef (zmarły w Offenbachu w r. 1807). W dniu 25 Lutego 1770 r. umiera w Częstochowie żona Franka (tak zwana: ś. p. Jejmość) - Chana. Pochowana obok zwłok syna Jakóba, w jaskini Olsztyńskiej pod Czę- bachu). stochową. Wyjaśnia nam „Kronika”, że wszelkie baśni o pobycie panny Awaczy w Warszawie, o jej stosunkach z dostojnikami dworu Stanisława Augusta, pozbawione są podstawy. Panna Awacza, dziecięce lata swoje i młodość do 20-go roku życia spę- dza przy ojcu, w więzieniu częstochowskiem i gdy bracia jej Roch i Józef pozostają pod opieką „kompanii”, w Warszawie, ona bawi z ojcem w Brnie Morawskiem, gdzie dopiero stosunek z cesarzem Józefem II. wyprowadza ją na szerszą widownię awanturniczego życia... 11 Podaje nam Kronika dosyć szczegółowo tryb życia Franka, w czasie trzynastoletniej jego niewoli w Częstochowie, zadający kłam dotychcza- sowym baśniom o udręczeniach, jakiemi go tam jakoby nękano. Opis ten jest tem ciekawszym, iż wyjaśnia stopniową ewolucyę pojęć i dążeń jeńca, który kierowany pobudkami zemsty, usiłuje ruch religijny między żydami zwrócić w inne łożysko, a zniechęcony doznanem w tej mierze niepowodzeniem, odstępuje od chrystyanizmu i narzuca swoim adeptom nowy, przez siebie obmyślony, dziwaczny systemat teozoficzny. Anegdotyczne szczegóły o tajemniczych obrządkach, wykonywanych w otoczeniu Franka, o inicyacyach wiernych, o ślepem i poniżającem godność ludzką traktowaniu przez Franka orszaku bajaderek, które pełni- ły rolę jego „sióstr”, o poselstwach wysyłanych z Częstochowy do róż- nych krajów, w celu werbowania prostaczków etc. uzupełniają opisy i no- tatki stosunków mistrza z dostojnikami na dworze wiedeńskim i zagadko- wej roli panny Awaczy przed pierwszem bankructwem Franka w Brnie Morawskiem. Księgi „snów, widzeń i proroctw”, zdumiewające swą naiwnością, mniejszego są dla dziejopisa Frankizmu znaczenia, lecz jako materyał wysoce charakterystyczny, stanowią dowód owej ślepej wiary otoczenia do słów „Pana”, jeżeli orzeczenia jego, usuwające się z pod wszelkiej kontroli wiarogodności, notowano pilnie, gwoli pamięci i zbudowaniu „prawowiernych”. Z uwagi na rozmiary materyału powyższego i osnowę, przepełnioną balastem czczej gadaniny i bredni, o zużytkowaniu go całkowitem w ni- niejszej pracy, mowy być nie może. Z fragmentów rękopiśmiennych, nie odznaczających się nawet literacką formą i podniosłym nastrojem, dosta- teczna będzie, po odpowiedniem gramatycznem, a gdzieniegdzie i styli- stycznem oszlifowaniu, przytoczyć to jedynie, co do wyrazistszej charak- terystyki samego mistrza i jego pomocników przydać się może; resztę zaś, bez szkody dla nauki, należy na zawsze pozostawić w spokoju. Fragmenta „Księgi słów” nie są ułożone w porządku chronologicznym. Większość ich, zredagowana przeważnie w Brnie i w Offenbachu, prze- skakuje od epizodów sędziwej starości pseudo-Patryarchy do zaczątków jego agitacyi i na odwrót. Aby zachować pewną historyczną ciągłość i wyjaśnić ewolucyę pojęć „Mistrza” należało zgrupować wszystkie frag- menta odnoszące się np. do epoki pobytu jego w Iwaniu, w Częstocho- 12 wie, w Brnie Morawskiem i w Offenbachu i, bez względu na numeracyę tych fragmentów, szeregować je obok siebie, w taki sposób, aby własne- mi słowy Franka uwydatnić wybitniejsze momenta jego działalności. Do- piero końcowe fragmenta „księgi słów” (odnoszące się do epoki pobytu Franka w Offenbachu) przedstawiają względny układ chronologiczny, choć i między niemi znajdują się urywki, rozpoczynające się od wyra- zów: „Mówiłem wam w Iwaniu ... etc”, które należało wciągnąć do grupy odnośnych fragmentów Iwanickich i uważać je za reminiscencyę wypad- ków dawniejszych. Wyjaśnienie to jest koniecznem, dla usprawiedliwie- nia aparatu źródłowego, przedstawiającego pozorną dowolność w nume- racyi wzmiankowanych urywków. Większość ich, spisana, ile się zdaje, przez niewiadomego redaktora pod wrażeniem chwili, naprowadza na do- mysł, że Frank odbywał z adeptami swemi ciągłe posiedzenia i opowia- dając im różne wypadki swego burzliwego żywota, przeplatał je naukami, przypowieściami i bajeczkami, przeważnie symbolicznego charakteru. Przechodząc do wykazu dalszych źródeł rękopiśmiennych, w pracy ni- niejszej po raz pierwszy zużytkowanych, wymieniam: Cenny rękopis, przez Wł. Korotyńskiego łaskawie mi użyczony, obej- mujący protokólarne własne zeznania Franka, w sądzie duchownym war- szawskim w r. 1760 po przyaresztowaniu pseudo Mesyasza złożone. Rękopis ów, pod tytułem: „Interrogatoria et depositiones Jacobi Jose- phi Frenk, recens ad fidem Christianam conversi”, stanowi księgę in fo- lio, z Biblioteki ongi OO. Pijarów pochodzącą i przedstawia niejako auto- biografię Franka, do r. 1760 doprowadzoną, z dokładnym opisem pierw- szych jego pobudek do wystąpienia w roli duchownego przewodnika i re- formatora żydowskiego, jest tem samem pożądanem uzupełnieniem „Kroniki Pańskiej”, która jedynie zewnętrzne objawy działalności Fran- ka, a nie psychiczne właściwości jego charakteru zaznaczyć mogła była. Niektóre szczegóły owego protokółu zużytkował ks. Awedyk w „Hi- storyi dworniejszych okoliczności” etc, lecz referat tego autora, blady i bezbarwny, nie wytrzymuje porównania z całością zeznań samego Fran- ka, przedstawionych w wyrażeniach wysoce charakterystycznych, a sta- nowiących opowieść różnych epizodów jego życia, tych zwłaszcza, w których powstała pierwsza pobudka do publicznego wystąpienia prze- ciw religii przodków. 13 Stosując nawet metodę ściśle krytyczną do oceny wiarogodności i do- kładności zeznań człowieka przed sądem stojącego i językiem zrozumia- łym dla sądu nie władającego, usiłującego przytem ubarwić pobudkami wrzekomego apostolstwa czyny naganne ze stanowiska prawa kanonicz- nego i państwowego; nie można odmówić dokumentowi wzmiankowane- mu wagi pierwszorzędnej, dla bliższego poznania charakterystyki Franka. Do owego rękopisu, jako integralna jego część, należą i „Reflexiones in negotio Contra-Talmudistarum”, przez przewodniczącego w sądzie du- chownym (niewątpliwie ks. oficyała Turskiego) spisane, i wreszcie źró- dłowy referat tez dysputy lwowskiej (1759 r.), prawdopodobnie przez ks. administratora, Leopolda Mikulskiego zredagowany i ks. biskupowi ku- jawskiemu, Sebastyanowi Dembowskiemu, współcześnie przesłany. Uzupełnienie protokółu badań Franka znalazłem w rzadkim druku Bi- bliot. Ossolińskich, obejmującym osnowę wyroku sądu konsystorskiego w Marcu 1760 r. przeciw Frankowi ferowanego. Do dalszych źródeł rękopiśmiennych należą udzielone mi z prywatne- go zbioru rozmaite dokumenta i akta, odnoszące się do pobytu rodziny „baronowstwa von Frank” w Offenbachu (1788–1816). Niemniej bogaty plon do pracy niniejszej przyniosły mi wypisy z ar- chiwów kościelnych i publicznych różnych miast, w których się działal- ność Franka bezpośrednio, lub też pośrednio, w następstwach swoich, rozwijała. Z uprzejmego zezwolenia JW. Alfreda von Arneth, dyrektora c. k. archiwum tajnego wiedeńskiego (K. K. Haus, Hof und Staatsarchiv) otrzymałem odpis ciekawej korespondencyi; w r. 1776 przeprowadzonej między księciem-kanclerzem Kaunitzem, a rezydentem austryackim w Warszawie, baronem Revitzky’m, w sprawie nadania Frankowi godno- ści hrabiowskiej, o jaką się ambitny agitator podówczas ubiegał. Informa- cye zasiągnięte przez Revitzky’ego o osobistości Franka w kancelaryi nuncyatury papieskiej w Warszawie, ujawniły, na podstawie relacyi nun- cyusza Serra, z lat 1759 i 1760 pochodzącej, zagadkowość dążeń i cha- rakteru Franka i zmusiły tego ostatniego, po otrzymanej od dworu austry- ackiego odprawie, do obniżenia skali wymagań i poprzestania jedynie na godności barona, którą też, w rzeczy samej, skorzystawszy z tolerancyi księcia Wolfganga Izenburskiego, następnie tytułować się zaczął. 14 Informacye o trybie życia i o przebiegu bankructwa finansowego, któ- remu po śmierci Franka rodzina jego w Offenbachu uległa, czerpano do- tychczas z broszury Schenk-Rincka: Die Polen in Offenbach (Frankfurt, 1866) i z artyku- łów Gartenlaube, w latach 1865 i 1866 o Franku ogłoszonych, a właści- wie, z wyciągów, jakie z owych druków Grätz i czasopismo „Izraelita” zamieścili byli. Pragnąc rozszerzyć wiadomości o owym epizodzie z dziejów franki- zmu, skorzystałem ze wskazówki p. Brinka, burmistrza m. Offenbachu i zwróciłem się do zarządu dominium izenburskiego w Birstein (Fürstlich Isenburgische Rentkammer zu Birstein), z prośbą, o informacyę co do możliwie przechowywanych w archiwach księstwa dokumentów z owej epoki. Na podanie to otrzymałem przychylną odpowiedź, iż radca archi- walny dr. Aander von Heyden podejmie w tym kierunku kwerendę. Jakoż i z tego źródła pozyskałem cenne szczegóły, dowodzące zaufania bez gra- nic mieszkańców Offenbachu, Frankfurtu i Moguncyi, do zagadkowej ro- dziny baronowstwa v. Frank, która, prowadząc kosztem zaślepieńców polskich i czeskich wystawny tryb życia, w otoczeniu licznego dworu i przyrzekając spłatę lichwiarskich długów z tajemniczych źródeł, zdołała w ciągu lat kilkunastu strwonić olbrzymią fortunę i dojść do bankructwa finansowego, które było równocześnie i bankructwem frankizmu, jako sekty. Uzupełniły powyższe dane i odpisy własnoręcznych listów Ewy Frank, arcyniegramatycznie do wierzycieli pisanych, a obejmujących ciekawe o gospodarce „Pani” szczegóły, które, w związku z aktami protestów nie- zapłaconych przez nią weksli i inwentarzami pozostałości po zmarłych jej braciach: Józefie i Rochu, żadnych zgoła aktywów nie przedstawiające- mi, wreszcie, w związku z relacyą o trybie życia owego rodzeństwa, po- zostawioną przez barona Porgesa von Portheim z Pragi Czeskiej, dadzą nam obraz zuchwałej mistyfikacyi, jaka się podówczas, już po śmierci Franka, (obwożonego codziennie w przysłoniętej szczelnie karecie, pod pozorem, że Pan żyje wiekuiście) rozegrywała. Do powyższych materyałów należało dołączyć i dane statystyczne o liczbie neofitów polskich z końca XVIII. wieku, dotychczas zupełnie przez dziejopisów frankizmu nie uwzględniane. 15 Teodor Morawski w „Dziejach nar. pol.” (IV, 296) podaje cyfrę Franki- stów, którzy podówczas we Lwowie chrzest przyjęli na 7.000 głów, ogół zaś ich w Polsce na 24.000 głów. Cyfry to dowolne. Pragnąc w tej mierze pozyskać pewniejsze dane, zwróciłem się do je- dynego wiarogodnego źródła, a mianowicie do ksiąg kościelnych archi- katedry lwowskiej i dzięki zabiegliwości dra Franciszka Krčka, otrzyma- łem dokładny odpis z księgi: „Liber baptisatorum Ecclesiae Metrop. Le- opoliensis ritus latini”, ab anno 1730–1765, vol. IV, który mi w tej mierze przyniósł źródłową informacyę. Takiż odpis z ksiąg kościoła katolickiego w Kamieńcu Podolskim przez ś. p. dra Rollego, nieodżałowanego autora „Opowiadań”, do zamie- rzonej na krótko przed zgonem pracy o Frankistach podolskich przygoto- wany, spełniając przyrzeczenie zmarłego, który owym materyałem po- dzielić się ze mną był przyrzekł, nadesłał mi syn historyka, W. Michał Rolle, wraz z kilkoma cennemi notatkami autora „Zameczków podol- skich”, odnoszącemi się do miejscowości działalnością Franka upamięt- nionych. Księgi parafialne kościoła św. Krzyża w Warszawie dostarczyły mi również wykazu kilkunastu nazwisk tych z pomiędzy neofitów, którzy, współcześnie z Frankiem, po przybyciu jego do Warszawy, chrzest św. w tymże kościele przyjęli. W związku z owemi statystycznemi danemi pozostaje wykaz nobilita- cyj sekretnych, dopełnionych w r. 1764 przez Stanisława Augusta, na podstawie konstytucyi sejmu koronacyjnego z tegoż roku, sporządzony według akt kanclerskich archiwum akt daw. w Warszawie. Z tegoż rów- nież źródła posiadam wiadomość o przebiegu sprawy lubelskiej, wszczę- tej przez orszak Franka przeciw żydom, z powodu awantur, jakie się dzia- ły podczas przejazdu agitatora ze Lwowa do Warszawy. Oprócz powyższego materyału archiwalnego i rękopiśmiennego, zu- żytkowano w niniejszej pracy rzadkie druki i książki w dotychczasowych monografiach frankizmu, bądź w zupełności, lub też należycie nie- uwzględnione. Do tej kategoryi materyałów należą: 16 Podanie Frankistów do Augusta III. w r. 1759 z Lublina przesłane, z to- rebki do owoców przez „Gazetę Lubelską” przedrukowane, a w b. czasopi- śmie Świętochowskiego „Nowiny” (rok 1881, nr. 312 i 313) powtórzone. Odpowiedź ks. prymasa na suplikę kontratalmudystów z Łowicza w d. 23 Czerwca 1759 roku udzieloną (Bibliot. ordyn. hr. Zamojskich). Turski Feliks: „Uwiadomienie zwierzchności duchownej co do osoby Józefa Franka i żydów przechodzących na wiarę chrześciańską”. Warsza- wa d. 1 Marca 1760. (Bibliot. Zakł. nar. Ossolińskich). Processus judiciarius in causa patrati cruenti infanticidii per infid. Juda- eos seniores synog. Vojslavicensis (1761). (Bibliot. ordyn. hr. Zamoj- skich). Ks. Płaczkiewicza: „Kłótnie żydowskie na Rusi w r. 1757” („Czas”, 1857, nr. 139). „Documenta Judaeos in Polonia concernantia” (Varsaviae, 1763), bro- szura, opisująca między innemi starania delegowanego do Rzymu przez żydów posła Jeleka, celem uśmierzenia potwarczych wieści, szerzonych podówczas przez Frankistów, o tak zwanym „mordzie rytualnym”. De decisoriis processus. Pars III, obejmuje przebieg i następstwa dys- puty kamienieckiej z r. 1757. przeciw Frankistom zwrócony. „Zwierciadło polskie dla publiczności” (1790), wierszowany paszkwil „List przyjaciela Polaka do obywatela warszawskiego” (1790). „ Dwór Franka , czyli polityka Nowochrzczeńców” (1790). „Odpowiedź zazdrosnemu cudzego dobra” etc. (1790) obejmująca obronę Frankizmu. 1855). fenbach” (1822). Dr. Stein: „Über die Frankistensecte” (1868). K. E. von Leonhard: „Aus meiner Zeit in meinem Leben” (Stutgart, „Baron Frank, der Zoharite” (1790). I. Königfeld: „Geschichte und Topogr. der Fabr. und Handelsstadt Of- Emil Pirazzi: „Bilder aus Offenbach’s Vergangenheit” (1879). Dla psychologów, którzyby w fizyognomiach Franka i jego córki Ewy pragnęli znaleźć materyał do ich charakteryki, pożądanemi będą wizerun- ki tych osobistości, sporządzone według rzadkich portretów, im współ- czesnych. Portret Franka, kredką zrobiony przez niewiadomego rysowni- 17 ka, przedstawia go w dwóch fazach życia: bezpośrednio po przyjęciu chrztu (z ogoloną brodą, w wysokiej czapce i w płaszczu gronostajowym) i w sędziwej starości (w czapce mniejszej, formy rogatywki i w gronosta- jach). Portret Ewy zdjętym został z medalionu, wykonanego w kilku eg- zemplarzach dla niektórych członków „kompanii” w Bernie Morawskiem („Kronika” pod r. 1775). Fakt przyjęcia wiary chrześciańskiej przez gromadne rzesze, dokonany w Polsce, w drugiej połowie XVIII. wieku, pod przewodem jednego czło- wieka, zarejestrowała historya nietylko krajowa, lecz i powszechna, jako objaw wyjątkowej doniosłości, nie mający sobie równego w rocznikach społeczeństw europejskich. W tej postaci, w jakiej się agitacya Franka, na podstawie nowo wykry- tych materyałów źródłowych, oczom bezstronnego badacza przedstawia, okazuje się ona objawem nie sporadycznym, lecz dalszą ewolucyą refor- matorskich usiłowań marzycieli żydowskich, którzy pragnęli wyrwać ju- daizm z wiekowego zastoju i w mistycznych księgach Wschodu szukali klucza do poznania nierozwikłanej zagadki bytu i religijnej prawdy. Mistycyzm żydowski, uprawiany na Wschodzie przez sektę Zohary- stów czyli kabalistów, zogniskował się w połowie XVII. wieku w osobie Sabbataja Cwi, a następnie wśród uczniów mędrca Berachji w Saloni- kach. Uważano tę sektę za przeciwniczkę Talmudu, ponieważ krzewiła zasa- dę gruntowania wierzeń religijnych na Piśmie świętem, z pominięciem talmudycznych jego wykładni i głosiła niewyraźną teoryę teozoficzną o Troistości Bóstwa. Obeznawszy się powierzchownie z zasadami kabalistycznemi zapra- gnął Frank, „mądrym Jakóbem” między tureckimi żydami zwany, po- dzielić się wynikami swoich dociekań z nieliczną zrazu garstką zwolenni- ków, bez zamiaru oderwania się od judaizmu, lecz fanatyczne zwrócenie się przeciw nowatorom ze strony rabinów, pobudziło go do zerwania z tradycyą przodków i popchnęło najprzód do przyjęcia islamu (w r. 1756), następnie do przedstawienia się uczniom w roli duchowego ich przewodnika w tłumnem przyjęciu chrystyanizmu, w końcu zaś dopiero nasunęło mu myśl zuchwałą – skorzystania ze ślepej uległości licznych prostaczków i narzucenia się im w charakterze wrzekomego Mesyasza. 18 Zmienność środków działania szła we Franku równolegle z rażącą sprzecznością wypowiadanych zasad. Gdyby go sądzić według słów i orzeczeń, wygłoszonych „wiernym” w różnych okolicznościach i spra- wach ogólniejszego znaczenia, należałoby przyznać mu zalety umysłu wyższego, etycznemi przejętego zasadami, dążącego jasno i z samowie- dzą do celu wzniosłego – wytworzenia z dawnych współwyznawców, w swej odrębności od innych społeczeństw XVIII, wieku odciętych, ży- wiołu postępowego, zdolnego do przyjęcia cywilizacyi europejskiej. Człowiek ten, jak to sam zresztą – nie w pokorze ducha, lecz z pełną świadomością znaczenia wypowiedzianych słów, – wielokrotnie zeznaje, prostaczych nałogów i kultury najpierwotniejszej, posiada wysokie po- czucie swego wrzekomego posłannictwa. „Wyście mnie widzieli prostaka, bez nauki, bez wiadomości pisania i języka... (Ks. słów., Frag. 433). „Widzicie mnie przed sobą prostaka i stąd wnosicie, że przezemnie wszystkie prawa i nauki upadną. Gdyby potrzebowano uczonych, toby posłano takiego, co świadom wszystkiego (Frag. 103). „Ja wam rozpowiadałem rzeczy, które w oczach waszych są prostackie i nic nie oznaczające. Wszakże wiadomo, że gdy włoskie zbierają orze- chy, pierwsza łupina jest zielona, gorzka i czarna, smoli ręce, póki nie przychodzi się do jądra (Frag. 302). „Kiedy się kopie studnię, to najprzód musi wyjść woda gliniasta i błot- nista, zanim się dojdzie do wody słodkiej i czystej (Frag. 641). „Nie znałem praw żadnych, abym ich was nauczał, bo wszystkie słowa moje były w parabolach” (Frag. 1943). Poczucie konieczności zespolenia się organicznego z nowemi warun- kami bytu, nasuwa nieraz Frankowi myśli i zdania, zastanawiające trafno- ścią swą i głębokością. Gdy pewnego razu usłyszał kozaczka ze swego orszaku, śpiewającego pieśni niemieckie, rzekł doń: – „Słyszałem, że się uczysz grać na teorbanie i śpiewasz pieśni nie- mieckie. Nie jestem temu rad. Ja jestem Rusin i lubię Rusinów. Gdy mi Bóg ześle wspomożenie, pojadę tam. Nakazuję ci, byś się uczył starych pieśni ruskich!” (Frag. 1481). Zarzucają Frankowi, iż dążył do zapewnienia swoim wiernym dygni- tarstw i zaszczytów wśród społeczeństwa polskiego. Zaprzeczyć nie moż- 19 na, iż neofici frankistowscy, korzystając z przychylnego dla siebie uspo- sobienia magnatów, zbyt rączo, w pierwszej epoce swego nawrócenia, dążyli do zdobycia wydatniejszego w społeczeństwie stanowiska i ruchli- wością swoją, pobrzękiwaniem przypasywanych szabel, zabiegami około gromadzenia bogactw, zniechęcili ku sobie ludność autochtoniczną. Feliks Bentkowski, określając zalety i wady tamtoczesnyeh frankistów („Staroż. Polskie”, t. 1, str. 296) przyznaje im pracowitość i wielką usłuż- ność dla sprawy ogółu, lecz też „zapamiętałe bieganie za znaczeniem oso- bistem, krzykliwe popisywanie się dowcipem, wynajdywanie pobocz- nych dróg i strojenie wszelkich kabał”. Przekonania samego Franka w tej mierze wysoce są charakterystycz- nemi. Inną miarę poglądów stosował do ogółu neofitów w kraju, inną zaś – do najbliższego swego otoczenia. Odnośnie do ogółu neofitów zalecał prostotę obyczajów, skromność i pokorę i nie ubieganie się za ambitnemi zachciankami. „Kiedy się żyd chrzci – mawiał o swoich współczesnych – ubierają go w piękne szaty, przypasują mu do boku szablę. Wszyscy mu tego za- zdroszczą i nienawidzą go. Lecz gdy go ubiorą w proste suknie, bez sza- bli, wszyscy mówią, że to prostak i poczciwy człowiek. Dlatego lubią go. Tak was prowadzić trzeba”. (Frag. 1130). Dla najbliższego wszakże otoczenia swego nierównie ambitniejsze ży- wił zamiary. „Rozkazywałem wam, aby dzieci wasze nie łączyły się ze sobą, ani z obcymi, póki nie nastąpi czas słów moich... Córkom dam mężów z po- środka Panów zacnych, godnych i lepszych od ich rodziców. Takoż mło- dym chłopcom dam córki Panów” (Frag. 1914). Dążność do zupełnego zerwania z przeszłością żydowską ujawnia się w słowach Franka odnośnie do nazwisk prozelitów. „Muszę wymazać imiona wasze; nawet dzieci wasze nie będą zwane waszem imieniem. Dam wam nowe nazwiska, również i dzieciom wa- szym” (Frag. 1486). Powszechny zarzut, czyniony działalności Franka, iż miała na widoku pozorną jedynie zmianę warunków bytu żydowskiego drogą chrztu, znaj- duje zaprzeczenie w słowach: 20 „Gdy człowiek idzie z jednego miejsca na drugie, powinien wszystkie porządki pierwszego miejsca porzucić, a trzymać się tych, w które wcho- dzi” (Frag. 420). „W każdem miejscu, do którego przyjdziemy, musimy porzucić dawne obrządki, szaty i język, a tylko trzymać się mowy każdego narodu i jego języka” (Frag. 1563). „Gdy się idzie na nowe miejsce, trzeba się ze wszystkiem odmienić co do pierwotnych obrzędów, tak w mowie, jako w uczynku, w stroju i we wszystkich rzeczach. Nie odwracać twarzy w tył!” (Frag. 1315). Niechęć do żydów i wogóle do źródła swego pochodzenia, zadające kłam swoim podejrzeniom o tajoną skłonność do przeszłości, odzywa się we Franku nietylko słowami: „Nie masz narodu, któryby był tak jak żydzi... Oni są jak węże i kroko- dyle, bo żadnej między nimi niemasz miłości, tylko zazdrość, nienawiść i powstawanie jednego przeciw drugiemu. Ja was wyciągnąłem od nich, abyście się nie uczyli ich uczynków” (Frag. 807). Odzywa się ta niechęć i w czynach nagannych, które wywołały w r. 1761 krwawą tragedyę w Wojsławicach, jak się to z zagadkowych słów „Kroniki Pańs.” (nr. 62) okazuje; a kolor czerwony szaty Franka i wszel- kich emblematów jego dziwacznej siły zbrojnej w Bernie i Offenbachu był również widomym symbolem jego nienawiści do dawnych współwy- znawców („Kron.” nr. 94). Tego rodzaju zasady i przekonania w człowieku, który głosił wiernym obowiązek „miłowania każdego, choćby najbardziej wzgardzonego bliź- niego” (Frag. 79), nie stanowią jedynej sprzeczności między teoryą, jaką wygłaszał, a czynami, które spełniał. Jeżeli z zasadami prostoty i pokory w ustach Franka zestawimy inne przezeń wygłoszone, w rodzaju: „Zapewne, będę się starał iść z wielką mocą i siłą, lecz około tej mocy musimy krążyć ze słodkiemi słowy i oszukaństwem, póki wszystko nie przyjdzie do rąk naszych” (Frag. 1876); lub też: „W każdem miejscu trzeba używać fortelu” (Frg. 911); albo: „Choć będziecie widzieli, iż dziwne działam uczynki, dziecinne po- stępki, głupstwa i łgarstwa, macie to wszystko wytrzymać i słuchać, a nie 21 odwracać serca swego, bo to jest cnota i stałość” (Frag. 172); jeżeli zwró- cimy uwagę na czyny mistrza niezgodne z etycznemi pojęciami o spra- wiedliwości i słuszności; dążenie jego do zdobycia władzy przebojem i podstępnem wmawianiem w otoczenie wiernych, iż ma przed sobą istot- nego dziedzica królewskiej korony (Frag. 1911), a w córce Awaczy – kró- lewnę, która ich do bogactw i żywota wiecznego prowadzić będzie (Frag. 9 i 378); jeśli zważymy na ofiary chciwości Franka i klęski, których był sprawcą, w rodzinach, co mu w ślepem zaufaniu powierzyły swe mienie; jeśli ze szczytnemi słowy „apostoła i proroka” zestawimy czyny, nace- chowane wstrętną lubieżnością i wzgardą wszelkich zasad przyzwoitości w stosunkach z najbliższem otoczeniem („Kron.” nr.: 46, 64, 67, 74, 104, 105, 106, 107, 109), to, z zestawienia owych cech znamiennych, wypro- wadzimy wniosek, że w oczach Franka, głosiciela wrzekomo prawd no- wych, wszelkie środki były godziwemi, o ile tylko do zdobycia wszech- władzy nad naiwnymi prostaczkami prowadziły i że, w dążeniu bezwzględ- nem do tego celu, mijał się z zasadami, które religia, moralność, etyka, su- mienie i sprawiedliwość, jako najwyższe dobra ludzkości poczytują. Bentkowski w cytowanym już artykule przyznaje Frankowi zdolność jakoby do wytworzenia nowej religii. Pogląd to stanowczo błędny, wytłómaczyć się dający jedynie nieznajo- mością środków, stosowanych przez Franka, gwoli osiągnięciu głównego celu, jaki miał przed oczyma. Od głosiciela prawd religijnych ludzkość domaga się bezwzględnej czystości myśli, świętości pobudek i zaparcia się siebie. Tych nieodzownych warunków apostolstwa w mniemanym reformato- rze żydowskim nie znajdujemy. Dążył on przedewszystkiem do zdobycia dla siebie korzyści docze- snych, namacalnych; gromadził złoto i utrzymywał dwór wielkopański, li tylko w samozwańczych aspiracyach do wszechwładzy nad tłumem jed- nostek naiwnych, nie rzadko przewrotnych, wieszających się u jego klamki, dla zbierania okruszyn, które z pańskiego spadały stołu. Mniemany majestat królewskości nie wystarczał mu. Pragnął uchodzić za istotę wyższą, za Mesyasza i Pana i łudził pro- staczków wiarą w zaziemskie swoje z „Wielkim Bratem” stosunki. W zaczątkach swej karyery już marzył o bezgranicznem panowaniu nad tłumem, w imię niby swego objawionego apostolstwa. 22 Gdy pytał raz kabalistów Isachara i Mardocheusza o powód i wytłóma- czenie śmierci Sabbataja i otrzymał odpowiedź, że Sabbataj pojawił się, „by wszystkiego, co jest, zakosztować, musiał więc zakosztować i gory- czy śmierci”... wyraził Frank wątpliwość swoją, w słowach znaczących: „Odpowiedź dobra, lecz kiedy Ów przyszedł wszystkiego zakosztować, czemuż nie zakosztował słodyczy panowania?” (Frag. 48). Kiedy wreszcie i ten cel główny urzeczywistnił się nadspodziewanie i gdy już Frank stał się dla grona swoich „prawowiernych” Panem nie- wolniczo słuchanym, wymierzającym nietylko łaski, lecz nawet i kary cielesne („Kron.” nr. 81), kiedy już starcy, kobiety i dzieci ulegały ślepo jego dziwacznym kaprysom, spełniając wszystkie rozkazy Mistrza, roz- zuchwalony takim wpływem Frank, ośmielił się głosić zasadę: „Powinniście czcić Pana swego; a czem? Oto tem: „Wyzuć się ze wszech praw, religii i iść za mną, krok w krok” (Frag. 219). Bezstronne rozpatrzenie przebiegu frankizmu i jego następstw prowa- dzi dziejopisa do niewątpliwego wniosku, iż frankizm, jako objaw czaso- wy, wysoce charakterystyczny, wytworzony na tle zamętu pojęć i zasad epoki XVIII, wieku, należy już oddawna do dziejów ostatecznie zamknię- tych i że, mówiąc o nim, nie należy sądzić, by pozostawił był nietylko tra- dycyę szacowną w umysłach potomków pierwszych jego adeptów, ale nawet jakiekolwiek bądź ślady w ich życiu, poglądach, obyczajach i wie- rzeniach. Z chwilą ustąpienia z widowni działalności ostatniej piastunki i spad- kobierczyni zasad Franka, córki jego, Awaczy (r. 1816), rozwiały się osta- tecznie złudzenia i marzenia zwolenników frankizmu. Rozwiały się one już daleko wcześniej. Bankructwo finansowe rodzeństwa Franka było widomą oznaką ban- kructwa frankizmu, jako sekty. Sekta istniała i istnieć mogła tak długo, jak długo wierzący w nią prozelici nadsyłali beczki złota dla jej podtrzy- mywania. Z wyschnięciem tego źródła frankizm istnieć przestał na zawsze. Potomkowie pierwszych zwolenników „Pana”, stawszy się istotnymi i wierzącymi chrześcianami, obywatelami swego kraju, zerwali już w drugiem pokoleniu wszelką nić tradycyi z zasadami agitatora i dziś, po wygaśnięciu pięciu przeszło pokoleń, pra-prawnukowie ich nic wspólne- go z historyczną swą przeszłością nie mają i – mieć nie chcą. 23 Objawu takiego dziejopis frankizmu lekceważyć nie powinien. O ile pragnie stać na gruncie obiektywnej prawdy, unikać winien wszelkich za- miarów tendencyjnego traktowania przedmiotu i nie silić się o bezowoc- ne nawięzywanie dziejów, ostatecznie już zamkniętych i skończonych, na wrzeciono teraźniejszości. Jakub Frank Ewa (Awacza) Frank 24 CZĘŚĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I Messyaniczne mrzonki. – Sabbataj Cwi. – Jego następcy i ich wierzenia. – Zoar. – Teorya Bó- stwa. – Żydzi polscy na Wschodzie. – Kabbała. – W gnieździe Sabbateizmu. – Mędrzec Issachar. – Dysputy. – Młodość Franka. – Jego rodzice. – Babka gwiaździarką. – Surowość ojca. – Poetycz- ność dziecka. – Złoty kłębek. – Pierwsza książka. – Wyjazd do Polski. – W Śniatynie. – Dobosz. – Młodociane zabawy. – Rysy charakteru. Mrzonki rozproszonych po Europie żydów o blizkiem już pojawieniu się Messyasza, który ich z głębin niedoli dźwignąć miał ponownie w kra- inę szczęśliwości i przywrócić dawny blask Jerozolimie, z jej królami, mędrcami i prorokami, spotęgowały się silniej jeszcze w połowie wieku XVII, w epoce krwawego pochodu Chmielnickiego przez ziemie dawnej Rzplitej polskiej. Ocalone z ogólnej rzezi tłumy żydowskie szukały schronienia na Wschodzie, gdzie, właśnie podówczas, pseudo-Messyasz, Sabbataj Cwi, prowadził umysły prostaczków na bezdroża, ogłaszając się Pomazańcem Bożym i królem wskrzesić się mającego państwa Judzkiego. Miasto Smyrna (Ismir), w Turcyi azyatyckiej, było kolebką owego szczególnego obłędu, który, krzewiąc się między umysłami zwolenników „proroka”, przenikał nieustannie do Europy i tu jednał dla nowej nauki adeptów i apostołów, przeważnie między żydami polskimi. Oddawano Sabbatajowi honory królewskie. Lud wybiegał na jego spo- tkanie, padał przed nim na kolana, całował jego szaty. Znoszono mu dary zewsząd, a pseudo-Messyasz, w otoczeniu licznego orszaku uczonych ra- binów, proroków i prorokiń, przechadzał się po ulicach Smyrny, z berłem złotem w ręku i przyjmował hołdy królewskie. Osadzenie Sabbataja, z rozkazu sułtana Muhamedta IV. w twierdzy Kutahia, a następnie w Galipoli i przymusowe przyjęcie przezeń Islamu, w niczem nie osłabiło wiary tłumów w jego messyaniczne posłannictwo. Fanatyczni zwolennicy nowego proroka wierzyli w jego nadprzyrodzoną siłę, w jego bezpośrednie ze światem zaziemskim stosunki. I po śmierci 25 Sabbataja (1676) znaleźli się następcy, którzy ideę messyaniczną jego rozkrzewiali, wplatając w nauki swoje, z kabbalistycznych uplecione mrzonek, niewyraźne pojęcie o Troistości Bóstwa. Negowali oni zasady Judaizmu, zachowawszy jedynie z obrządków tej wiary – obrzezanie, a z Pisma Św. Pieśni nad Pieśniami, której miłosne zwrotki melodyjnością swoją mile ich ucho pieściły. Księga kabbalistyczna, Zoar, była dla nich kanwą, na której osnuli szczególniejszego rodzaju teozofię. Pierwszą osobę Bóstwa zwali naj- wyższą przyczyną, albo świętym Przedwiecznym, niemającym żadnego wpływu na ustrój wszechbytu. Drugą osobą w ich Trójcy, był Bóg Izraela, albo święty król, którego utożsamiali z Messyaszem. Dopełnieniem jego była niewiasta Boża, Matronita. Trzy owe osoby stanowiły w pojęciu Sabbatejczyków Jedność Najwyższą Bóstwa. Wierzyli w metampsycho- zę, przemianę i wędrówkę dusz. Wszyscy wielcy prorocy i mistrze, jacy, w szeregu wieków działali na widowni dziejów Izraela, byli w ich pojęciu – jedną i tąż samą osobistością, w rozmaitych jedynie przejawach i prze- obrażeniach. Odbiciem wszystkich owych teozoficznych mrzonek, były w pierwszej połowie XVIII, wieku, wszędzie gdzie tylko żydzi przemieszkiwali, spo- ry i dysputy teologiczne, które, częstokroć, zwłaszcza w krajach Rzplitej, gdzie żydzi mieli ustanowione zjazdy, czyli synody, z organizacyą naśla- dującą sejmiki, przechodziły w czynne bójki i kończyły się w synagogach uroczystemi klątwami, miotanemi przeciw odstępcom, szerzącym między tłumem naukę Sabbateizmu. Na Wschodzie natomiast, głównie w Smyrnie, kolebce pseudo-Messy- asza, nauka ta szerzyła się bez przeszkody, jednając sobie coraz rozleglej- sze koła wierzących, przyobleczona nadto w złudne i ponętne szaty cu- downości, która zawsze miała dla umysłów prostaczków urok nieprze- zwyciężony. Żydzi sąsiadujący z Turcyą, często wędrując na Wschód, skąd sprowa- dzali towary na rynki handlowe Rzplitej, byli pośrednikami w wymianie wierzeń i guseł między tureckimi żydami, a polskimi ich współwyznaw- cami. Krążyły też nieustannie po siedliskach żydowskich w Rzplitej ta- jemnicze świstki kabbalistyczne. Nędza, asketyzm, skłonności do mrzo- nek i do próżniactwa, wszystko to było materyałem wielce podatnym do krzewienia sekciarstwa. 26 Zaprawieni na mistycznych dociekaniach, w każdym wyrazie, a nie- rzadko i w każdej literce Zoaru, w skrytości przez nich uprawianego, do- szukiwali się głębszego znaczenia, znajdując w takich wczasach rodzaj odurzającego trunku, którym krzepili nadwątlone długowiekową swą nie- dolą siły umysłowe i zabijając doczesne troski marzeniami, o niezawod- nem a blizkiem pojawieniu się Messyasza. W tej to epoce niecierpliwego wyczekiwania zbawienia od upragnione- go Messyasza, przemieszkiwał w Smyrnie, przybłęda, z Polski rodem, imieniem Jakób, między żydami tamecznymi Frenkiem, jako europej- czyk, zwany, do którego, jako do młodzieńca niepośledniego rozumu, hu- laszczego życia i dociekaniami kabbalistycznemi się zabawiającego, przybywali częstokroć współwyznawcy jego polscy, bądź po jałmużnę, bądź dla prowadzenia luźnych dysput teozoficznych. Poznanie się Frenka z jednym z chachamów (mędrców) smyrneńskich, Issacharem, około roku 1750, było ową iskierką, która, podnieconą już skądinąd rozmaitemi messyanicznemi mrzonkami, wyobraźnię młodzień- ca, rozpaliła żądzą wstąpienia w ślady Sabbataja, uczynienia się prowo- dyrem tłumów żydowskich, z nieograniczoną władzą nad ich sumieniami i kiesami i odegrania po raz wtóry roli proroka, wieszczącego tłumom ta- jemniczą naukę o Bóstwie, a w końcu – i roli króla żydowskiego, a nawet ich Messyasza. Warunki psychiczne, po części i fizyczne, sprzyjały owemu zuchwałe- mu zamiarowi Franka. Zastępując brak wiedzy rabbinicznej – powierz- chownem oczytaniem, a raczej osłuchaniem się tajnikami kabały, posia- dając przytem niezwykły temperament, energię i tę pewność siebie, która nakazuje prostaczkom uległość przed każdą wyższością umysłową, zjed- nał sobie niebawem samozwańczy ów prorok niemałą liczbę zwolenni- ków. Zasłynął też jako lekarz i cudotwórca, a wybujała fantazya, podnie- cona powierzchowną znajomością faktów biblijnych, zjednała mu sławę opowiadacza i mówcy szerokiego rozgłosu. Zwabieni owym rozgłosem przyjeżdżali do Franka, pokątni rozsiewa- cze sabbatejskich wierzeń z Polski, i oni to umyślili skierować działalność prowodyra Smyrneńskiego na podatniejsze do takich agitacyj pole i spro- wadzić go na Ruś, gdzie podówczas nauka Sabbataja i Salonickich cudo- twórców szerzyła się pokątnie, po rozmaitych gminach żydowskich. 27 Zanim własnemi słowy Franka ten ostatni zwrot w umysłach jego współwyznawców wyjaśnionym zostanie, poznajmy warunki czasu, miejsca i otoczenia, wśród których upłynęło dzieciństwo i młodość – przyszłego awanturniczego pseudo-Messyasza. „Urodziłem się – są to słowa Franka – w Korolówce1). Wychowywa- łem się w Czerniowcach, na Wołoszczyznie, pięć mil od granicy polskiej i tam byłem lat dwanaście. Potem z ojcem przeniosłem się do Buchuresz- cza, miasta multańskiego, gdzie ojciec mój rabinem był, jako przedtem był rabinem w Czerniowcach”2). Godność rabina, jaką Frank ojcu swemu nadaje, budzi niejaką wątpli- wość wobec faktu, że w opowieściach Franka znajdujemy inne określenia zajęć jego odzica. „Ojciec mój – opowiada Frank – siedział na wsi nazwanej Bereżanka, niedaleko od miasta Husiatyna, u pewnego Pana, gdzie dzierżawę trzy- mał”3). Na imię ojcu Franka było Lejb, matce zaś: Rachela. Pochodziła ona z rodu dosyć majętnego, z okolic Rzeszowa, w Galicyi4). „W młodości mojej widziałem matkę robiącą własnemi rękami prze- ścieradła i poszwy osobliwszej piękności, srebrem i złotem haftowane, ta- koż wielkie, białe koszule, z przedniemi koronkami. Sługi zaś robiły ta- kież z bawełny i prostych płócien. Gdy, bywało, żydzi z Polski przyjeż- dżali, prosić o jałmużnę dla ubogich dziewcząt, które miały być za mąż wydane, to matka dawała im te proste rzeczy, które sługi robiły”5). Według opowiadania Franka, babka jego „była bardzo uczoną gwiaz- dziarką” i chroniła swego wnuka Jakóba od uroków czarownic, które ja- koby otoczyły kolebkę nowonarodzonego ze „swą królową na czele”. „Uważajcie pilnie – przestrzegała babka rodziców Franka – abyście dobrze to dziecię wychowali, gdyż nowa rzecz przez niego wyjdzie na świat”6). O swej babce „gwiazdziarce” podaje Frank następujące szczegóły: „Była to bardzo poczciwa kobieta. Lubiła wielkie dawać jałmużny i ni- kogo napróżno od siebie nie wypuszczała. Gdy był głód, ona żywiła ubo- gich tak chrześcian, jako i żydów. Zjeżdżali się do niej ze wszech miast i wsiów, słowem, posiadała cnotę matek naszych, czyli żon Patryarchów. Na pół roku przed śmiercią zachorowała. Wszyscy zebrawszy się z okolic miasteczka, co jej dobroczynność znali, do bóżnicy, płakali, i prosili Boga 28 o jej zdrowie i życie, dawali wielkie jałmużny. To wszystko nie pomogło”7). Mniej pochlebnie wyraża się Frank o ojcu swoim. Wspomina o jego surowości i gwałtowności, o karach jakie wymierzał dzieciom za niepo- słuszeństwo. „Był u ojca mego zwyczaj – opowiada – że gdy dziecię miało już pięć lat, to je sadzał u stołu, by go nauczył, jak się ma przy stole sprawować, a gdy co zrobiło, to je bił. Gdy się to dziecię rozgniewało i niechciało jeść, to je bił powtórnie”8). Z opowiadań Franka wynika, że jako dziecię odznaczał się młody Ja- kób i samodzielnością i pewnym poetycznym nastrojem umysłu, rysami charakteru, któremi się w całem życiu swojem odznaczał. „Stryj mój Jakób rozpowiadał mi, że gdym miał dwa lata, i brał mnie do łóżka, poty nie dałem mu spać, póki nie odmówił ze mną dobranoc wszystkim stworzeniom. Nawet myszom wielkim i małym, wszystkim wężom, i zwierzętom leśnym i ptakom mówiłem: dobranoc!9). „Matka mi rozpowiadała, że gdym miał lat cztery widziałem takowy sen: Widziałem Boga, którego twarz bardzo była piękna. Posadził mnie na kolanach Swoich, dał mi kłębek złotych nici, mówiąc do mnie: Patrzaj moje dziecię, gdy czas przyjdzie iż zaczniesz zwijać ten kłębek, nie pusz- czaj go z rąk”10). „Ojciec sprawił mi raz niebieskie sukienki. Pytałem go, skądby je wziął? Byłem, mówi, w niebie, i Bóg mi dał tę materyę dla ciebie”11). Przyznaje Frank: „lubom miał ojca rabina, ale mi się nie chciało uczyć”12). „Gdym był mały, widziałem książkę dla dzieci, w której wszystkie obyczaje były opisane i różne przytem ryciny: Faraon kąpiący się we krwi dzieci i t. d. My, dzieci, wzięłyśmy nóż i zaczęłyśmy kłóć nietylko złe, ale i wszyst- ko co tam było dobrego, tak, żeśmy całą podziurawiły książkę”13). „Zrobiono mi nowe suknie na święta, lecz je schowano. Wybrawszy starą suknię, zakopałem ją w ziemi i przyszedłszy do domu ojcowskiego stanąłem tam nago. Zapytano mnie: gdzie twoje suknie? Odpowiedzia- łem: ukradziono mi je, a jam teraz nagi i goły został. Musiano mi wdziać białą koszulę i te suknie, które mi sprawiono na święta i dopierom się za- czął chełpić”14). 29 Jeżeli wierzyć słowom Franka, głoszonym przed otoczeniem swojem w późniejszych latach życia, niechęć do wiary i do obrządków żydow- skich ujawniła się w nim już w zaraniu młodości. „Gdym był mały, pytałem się babki Lejby o Wielkanoc. Wy mówicie, że ta noc jest strzeżona, wszakże tej nocy wielu żydów zabijają, wiele kradzieży bywa, dlaczegóż więc ma być strzeżoną? Powtóre, zwyczajem jest u was stawiać kielich jeden napełniony winem, dla Eljasza. Jestże to możliwe, aby on jednej godziny wypił wszystkie kielichy wszech żydów, co exystują? Bierzecie Paschy z chrzanem i to jecie. Iżali, że starzy byli tak głupi i tak czynili, ja także mam to czynić? To wszystko fałsz, nie- prawda, Wszyscy u stołu jedzący płakali, przyznając, że zapytania te słusznemi były”15). Dojrzalsza młodość zeszła Frankowi na wędrówkach po rozmaitych miastach z rodzicami. Najdłuższym był pobyt o
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Frank i frankiści polscy 1726-1816. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych i rękopiśmiennych. Tom pierwszy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: