Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00612 010347 11059697 na godz. na dobę w sumie
Futro z czcigodnej padliny… Volksstück od Nestroya do Fassbindera - ebook/pdf
Futro z czcigodnej padliny… Volksstück od Nestroya do Fassbindera - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 350
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380883161 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> kino i teatr
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji autorka podejmuje temat rozwoju gatunku Volksstück ze szczególnym uwzględnieniem jej współczesnych kontynuacji w dramaturgii niemieckojęzycznej XX w. Nacisk kładzie przy tym zwłaszcza na refleksję dotyczącą XX-wiecznej odmiany gatunku - na realistyczny, zaangażowany dramat będący narzędziem społecznej krytyki. Jednocześnie Czytelnik ma szansę zapoznać się ze znaną, dotąd w Polsce jedynie w zarysie, historią XIX-wiecznej Volksstück i Volkstheater, które stanowią podłoże dla każdej późniejszej próby odniesienia do konwencji tego gatunku.

Dla niemieckojęzycznej literatury i teatru Volksstück (dosł. sztuka ludowa) to zdecydowanie więcej niż jedynie forma literacka, czy tradycja teatralna, to niemalże pewien sposób myślenia i egzystowania w sieci społecznych relacji. Ten niezwykle elastyczny gatunek, którego trwanie opiera się na szeroko pojętych „transfuzjach” zachodzących między teatrem a społeczeństwem, odzwierciedla złożoną sieć kulturowych powiązań i zależności. Innymi słowy, Volksstück to swego rodzaju fenomen kulturowy, stąd opisywanie jej jedynie z perspektywy stricte literaturoznawczej, bez uwzględniania szerszego kontekstu społecznego, politycznego, a nawet ekonomicznego, jest niemożliwe.

Ze Wstępu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Wąsik – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej Katedra Dramatu i Teatru, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Tomasz Majewski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Autala © Copyright by Monika Wąsik, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06960.15.0.M Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 21,875 ISBN 978-83-8088-315-4 e-ISBN 978-83-8088-316-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 I. VOLKSSTÜCK JAKO GATUNEK LITERACKI 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku . . 1.1. Vox populi, vox dei. W poszukiwaniu ludu – w poszukiwaniu Volks stück 1.2. Przyjemne czy pożyteczne? Filozofii antynomii ciąg dalszy . . . . . . . . . . 2. Historyczny mélange . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Hanswurst Super Star – bohater gotowy na wszystko . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Niepojęte czary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Świat Nestroyem pisany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Sinusoida upadku i odnowy. Stań badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Anzengruber vs operetka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Nad Izarą i Sprewą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Volksstück – sługa wielu panów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Brakujące ogniwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Never ending story? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 13 21 24 34 39 46 57 58 65 67 71 73 II. KRYTYCZNA VOLKSSTÜCK. PRÓBY ODNOWY GATUNKU W PIERWSZEJ POŁOWIE XX WIEKU 1. Tempo i przyjemność – wspaniałe straszne lata 20. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Krytyczne przedtakty. Pionierzy czy uzurpatorzy krytycznej Volksstück? . . . 3. „Moją ojczyzną jest lud!” Ödön von Horváth – świadek koronny swoich czasów 3.1. (Anty-)Volksstück . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Horváth Nestroyem podszyty(?). Dyskusje z tradycją . . . . . . . 3.1.2. Bohater bez właściwości. Produkt – przedmiot – towar . . . . . . 3.1.3. Copy past. Podmioty żargonem mówione . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Zrób to sam – rozpoznaj sam siebie! Publiczność i katharsis . . . . . . . . . . 3.3. „Literacka radiologia”. (Anty-)Volksstück jako dramat społeczno- -politycznej denuncjacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Państwo – organ ścigania, fabryka ideologii . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Filozofia inflacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.3. Opowieści z bestiarium, czyli drobnomieszczański kanibalizm 3.4. Śmieszne tragedie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 94 105 109 115 118 120 124 126 129 137 148 157 6 4. Brechta dialektyka pana i niewolnika. Volksstück jako realistyczna sztuka dla ludu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Spostrzeżenia o Volksstück – recepty odnowiciela czy mikstury znachora? 4.2. (Nie)ideologiczna, (nie)polityczna komedia marksisty Brechta . . . . . . 4.2.1. „Kto kogo?” Heglowsko-leninowskie spartakiady pana i sługi 4.2.2. Sztuka dydaktyczna a burżuazyjna komedia dla ludu . . . . . . . . 162 164 171 172 179 III. NOWA VOLKSSTÜCK. DRAMAT PROWOKACJI DRUGIEJ POŁOWY XX WIEKU 1. „Sztuka jest martwa, nie zjadajcie tego trupa!” Rewolucyjne mariaże Volks stück . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Volksstück – „…gatunek sam dla siebie”? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Replay team – wszystkie bękarty Fleißer i Horvátha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Widz – wolny strzelec z rogami. Martina Sperra polowania na jelenia . . 2.2. Rainer Werner Fassbinder – pesymistyczne kolaże, czyli trening dla intelektualisty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Franz Xaver Kroetz i Volksstück z bożej łaski? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Nibylandia-Austria. Teatr szoku na „Wyspie Błogosławionych” . . . . . . . . . . . . 3.1. Groteska-makabreska. Wolfgang Bauer i ludowy teatr okrucieństwa . . 3.2. Peter Turrini – teatr w centrum społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Austriackie ekshumacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1.1. Szlachetne szlachtowanie w sto osiemdziesiąt uderzeń na minutę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1.2. (Nie)produktywne szczury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Normalne katastrofy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Felix Mitterer – „grający do kotleta”? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Werner Schwab i topienie ludu w chlewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Telewizja – nowy teatr dla ludu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 192 202 204 213 222 234 238 247 256 259 267 275 278 289 299 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 321 339 341 Spis treści WSTĘP Dla niemieckojęzycznej literatury i teatru Volksstück (dosł. sztuka ludowa) to zdecydowanie więcej niż jedynie forma literacka czy tradycja teatralna – to niemalże pewien sposób myślenia i egzystowania w sieci społecznych relacji. Ten niezwykle elastyczny gatunek, którego trwanie opiera się na szeroko pojętych „transfuzjach” zachodzących między teatrem a społeczeństwem, odzwierciedla złożoną sieć kulturowych powiązań i  zależności. Innymi słowy, Volksstück to swego rodzaju fenomen kulturowy, stąd opisywanie jej jedynie z perspektywy stricte literaturoznawczej, bez uwzględniania szerszego kontekstu społecznego, politycznego, a nawet ekonomicznego, jest niemożliwe. Niezachwiana pozycja Volksstück w  niemieckojęzycznym teatrze oraz badaniach literaturoznawczych i  teatrologicznych jest faktem, choć krytycy zwykli wielokrotnie uśmiercać gatunek, i to jeszcze przed debiutem Johanna Nestroya – króla przedmiejskich teatrów. Wbrew pozorom, problem rozwoju dramatu ludowego, mogący wydawać się współcześnie mocno „nieświeży”, jest ciągle niewyczerpanym tematem naukowych dociekań i przedmiotem zainte- resowania samego teatru, i  to bynajmniej nie tylko scen stygmatyzowanych jako ludowe. Dowodzi tego zarówno obecność dramatów ludowych, także tych zaliczanych do dziewiętnastowiecznej klasyki komedii wiedeńskiej, w  reper- tuarach diametralnie różnych programowo scen, jak również ich stałe miej- sce w naukowej dyskusji. Wreszcie, powodów do śledzenia historii Volksstück dostarczają współcześni autorzy (w tym także ci debiutujący w XXI wieku), którzy poszukują w tradycji gatunku pewnej formalnej i kulturowej ramy dla krytycznego namysłu nad bieżącą rzeczywistością. Sięganie po tę tradycję współcześnie niezbicie dowodzi, że można mówić o historycznej zmienności czynników kształtujących ten gatunek i przekonuje do odczytywania go w kon- tekście aktualnych warunków społeczno-politycznych, co czyni go gatunkiem wciąż żywym. Historia Volksstück bez wątpienia obfituje w wiele zaskakujących zwrotów akcji, nie wszystkie znajdują swoje odzwierciedlenie w tej książce. Na gruncie polskich badań faktograficzna rekonstrukcja historii austriackiej i niemieckiej Volksstück nie wydaje się w pełni możliwa – istota tego gatunku musi pozostać dla nas poniekąd nieuchwytna, czego zresztą najwyraźniej dowodzą polskie inscenizacje tych tekstów. Niemieckojęzyczne „dramaty ludowe” w  polskiej recepcji istnieją poza swoim kontekstem kulturowym, a zatem nie mogą być odczytane zgodnie z intencją tego gatunku. Volksstück nie jest odpowiedni- 8 kiem polskiego dramatu ludowego – wyrasta z innej tradycji teatralnej i jest reakcją na odmienny zespół doświadczeń kulturowych. Jakiekolwiek przełoże- nie tej tradycji na polskie realia musi więc wiązać się z naruszeniem jej sen- su. Historia recepcji Volksstück na scenach polskich jasno dowodzi zresztą, że uruchamiane w  tych tekstach wątki społeczne, polityczne, ekonomiczne czy wreszcie historyczne nie znajdują swojej scenicznej interpretacji. Nie jest to jednak zaskakujące rozpoznanie. Próba odwołania się do tradycji gatunku najprawdopodobniej spotkałaby się ze strony publiczności (nieznającej spe- cyficznych kontekstów, w których te teksty powstały) z brakiem zrozumienia. Polscy twórcy wyraźnie odcinają się zatem od tej tradycji teatralnej – co nie- rzadko jest raczej wynikiem braku wiedzy o niej niż świadomego gestu. Nawet bowiem w dyskursie literaturoznawczym i teatrologicznym dramaty autorów postrzeganych jako przedstawiciele gatunku rzadko kiedy (albo prawie nigdy) są identyfikowane jako Volksstück. Można zaryzykować stwierdzenie, że poję- cie Volksstück w polskiej recepcji literackiej i teatralnej po prostu nie istnieje. Jakiekolwiek opisywanie polskich inscenizacji tych tekstów wymagałoby zatem uruchomienia zupełnie innego kompleksu badań. Taka próba wiązałaby się także między innymi z koniecznością szczegółowej analizy transferu kulturo- wego między Polską i krajami niemieckojęzycznymi. Oczywiste jest przecież, że istnienie tej literatury w polskim obiegu wydawniczym i teatralnym nie było jedynie efektem artystycznych wyborów, ale w znacznej mierze konsekwencją historycznych i  politycznych uwarunkowań. Uwikłanie tych tekstów w  ide- ologiczne spory, jakkolwiek ciekawe, jest odrębnym problemem badawczym. Między innymi z  tych właśnie powodów nie zdaję relacji z  polskiej recepcji niemieckojęzycznych „dramatów ludowych”, których realizacje na polskich scenach (pozbawione kontekstu kulturowego i  przepisane na polskie realia) w najmniejszym nawet stopniu nie odnosiły się do tradycji Volksstück. Jestem natomiast przekonana, że tym, co z perspektywy polskich badań kulturoznawczych i teatrologicznych warto dziś robić, pisząc o Volksstück, i co mogłoby przynieść wymierną korzyść, jest przedstawienie wybranych aspektów historii i problematyki gatunku z uwzględnieniem oddziałujących i współfor- mujących go czynników zewnętrznych, kreśląc w ten sposób nie tylko pewien portret literacki, ale również portret kulturowy. Niezwykle kuszące i potrzebne wydaje się bowiem rozpatrywanie tego gatunku i formy teatru jako złożonego zbioru kulturowych powiązań. Otóż teatr popularny nie jest jedynie przejawem rozrywki, ale – jak postuluje Moritz Csáky – „miejscem kulturowej pamięci”, swego rodzaju archiwum nie tylko historii, tradycji i mentalności, ale kodów, które do dziś ujawniają się w społecznych konfliktach. Volksstück należy więc traktować jako wytwór środowiska społecznego, i w tym sensie gatunek ten jest przejawem ewolucji zbiorowej świadomości. Jestem przekonana, że Volksstück jako gatunek „w ruchu”, ulegający historycznym sprzecznościom i kształtują- cy się wobec nich, ale jednocześnie zachowujący swoją immanentną specyfikę, Wstęp należy rozpatrywać nie z perspektywy historycznej ciągłości, lecz w jego punk- tach zwrotnych – momentach przełomowych, nie tyle z pozycji literaturoznaw- stwa, co właśnie ulegającego przemianom i wpływom społeczeństwa. 9 Książka ta jest zatem pewną propozycją analizy takiego zjawiska jak Volks- stück, z uwzględnieniem momentów przełomowych dla jej rozwoju i najistot- niejszych jej aspektów – w tym też sensie jest próbą wypełnienia pewnej luki w polskich badaniach nad dramatem i teatrem niemieckojęzycznym. W swojej pracy koncentruję się przede wszystkim na dwudziestowiecznej odmianie Volks- stück, a dokładniej mówiąc, na realistycznym, zaangażowanym dramacie, będą- cym narzędziem społecznej krytyki. Jednocześnie przywołuję, znaną w Polsce jedynie w zarysie, historię dziewiętnastowiecznej Volksstück i Volkstheater, sta- nowiących podłoże dla każdej późniejszej próby nawiązania do konwencji tego gatunku. Przedstawienie tej wczesnej historii kształtowania się teatru ludowego, następnie zaś krystalizującego się w połowie dziewiętnastego wieku gatunku dra- matycznego, uważam za niezbędne już z tego względu, że bez historycznego za- plecza trudno choćby uchwycić idee Volksstück. Niniejsza książka jest zmienioną wersją rozprawy doktorskiej Austriacka Volks stück – między tradycją a prowokacją. Historia gatunku i jego współczesne kon­ tynuacje, przygotowanej pod opieką profesor Małgorzaty Leyko i  obronionej w roku 2012 na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Prowadzone przeze mnie w ostatnich latach badania w Polsce, Austrii i Niemczech były możli- we dzięki stypendiom i grantom przyznanym mi przez Deutscher Akademischer Austauschdienst, Österreichischer Austauschdienst oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (projekt badawczy KBN Nr 4346/B/H03/2011/40). Książka ta powstała dzięki wsparciu wielu osób. W szczególności chciałabym podziękować profesor Małgorzacie Leyko za stworzenie mi wspaniałych warun- ków do prowadzenia badań, inspirujące rozmowy rozbudzające badawczą cieka- wość oraz wielką wyrozumiałość dla piszącej te słowa. Swoją wdzięczność pragnę wyrazić także profesor Dobrochnie Ratajczakowej i profesor Joannie Jabłkow- skiej – recenzentkom mojej rozprawy doktorskiej – za wiele wnikliwych uwag pozwalających mi spojrzeć na badany problem z nowej perspektywy. Prowadze- nie przeze mnie badań za granicą nie byłoby możliwe także bez pomocy profe- sora Stefana Hulfelda z Uniwersytetu Wiedeńskiego i profesora Andreasa Engl- harta z Uniwersytetu Ludwiga Maximiliana w Monachium, którzy umożliwili mi kwerendy naukowe w obu wymienionych uczelniach. Profesorowi Tomaszowi Majewskiemu dziękuję za zainspirowanie pismami Karla Krausa – co widać już w samym tytule książki – oraz za „brechtozę”, czyli zaraźliwą pasję zaczytywania się tym „konserwatywnym anarchistą” (oby nieuleczalną). Pragnę również ser- decznie podziękować Joannie Więckowskiej i Irenie Lewkowicz za wieloletnie i mozolne porządkowanie moich myśli. Dziękuję po stokroć Piotrowi Olkuszowi za zdobycie wielu tekstów dramatycznych, w tym niepublikowanych tłumaczeń, oraz Monice Mikinie za bezcenne wsparcie translatorskie i  zwycięskie baraże Wstęp 10 z austriackimi dialektami. Lisie Skwirblies, Sarze Tiefenbacher i René Sternber- gowi dziękuję za regularne odstępowanie mi swoich kart bibliotecznych, powięk- szających mój (zawsze za mały) limit wypożyczeń. Każdy humanista pracujący nad własną książką musi zinterpretować taki gest jednoznacznie jako wyraz naj- większego poświęcenia i dowód przyjaźni. Na koniec chciałabym podziękować moim Przyjaciołom i Rodzinie za ich cierpliwość i wsparcie mobilizujące mnie zawsze do dalszej pracy. Wstęp I VOLKSSTÜCK JAKO GATUNEK LITERACKI 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku Nie ma chyba w dziejach genologii drugiego takiego gatunku jak Volksstück – gatunku, który „w  swojej stosunkowo krótkiej, sięgającej zaledwie połowy XVIII  wieku historii, w pewnych punktach zwrotnych swojego rozwoju aż do chwi- li obecnej, odradzał się wciąż na nowo i doznawał tak fundamentalnych zmian”1. Volks stück, będąca gatunkiem płynnym, heterogenicznym i  konstruującym się ciągle na nowo, wymyka się jednoznacznej definicji, na co dowodów może dostar- czyć już sama lektura hasła „Volksstück” w niemieckojęzycznych słownikach i lek- sykonach literackich. Próba chociażby powierzchownej analizy wybranych definicji tego pojęcia przypomina śledztwo, w którym każdy ze świadków podaje nieco inną wersję wydarzeń, nie mając pewności ani co do czasu ich zajścia, ani też domniema- nego sprawcy i ofiary, przy czym zgromadzonym materiałem dowodowym można by – przez co najmniej rok – ogrzać wszystkie kamienice w Wiedniu. Ta nierozwikłana zagadka gatunku zmusza do błądzenia w labiryncie wą- skich i ciemnych, a przede wszystkim bardzo krętych uliczek, z których żadna nie prowadzi do celu − sformułowania jednoznacznej definicji gatunku. Już bowiem na poziomie opracowań słownikowych rozpoczyna się burzliwa dys- kusja na temat nie tylko linii rozwoju Volksstück, jej przedstawicieli czy cech gatunkowych, ale i samej genezy gatunku, co do którego nie ma nawet pewno- ści, czy aby jeszcze istnieje. Gdy ponadto zagłębimy się w literaturę przedmio- tu – a i historia samych badań nad fenomenem Volksstück jest zawiła – okaże się, że poszukiwanie jednej, stałej definicji tego gatunku przypomina szuka- nie wiatru w polu. Definicja Volksstück pozostaje więc nieuchwytna, bo i sam gatunek jest niestabilny, z biegiem czasu ulegający transformacji, dynamicz- nie podążający za zmieniającymi się historycznymi realiami, a przez to i we- wnętrznie sprzeczny. 1 Gerhard Kluge, Ist das „neue Volksstück“ noch ein Volksstück? Vorüberlegungen zu einer Frage, [w:] Amsterdamer Beiträge zur neueren Germanistik, 1988, Bd. 24: Literarische Tradition heute. Deutschsprachige Gegenwartsliteratur in ihrem Verhältnis zur Tradition, Hrsg. Gard Lambroisse, Gerhard P. Knapp, Amsterdam 1988, s. 317. Jeśli nie zaznaczo- no inaczej, teksty wszystkich cytatów obcojęzycznych podaję we własnym przekładzie. 12 Badacze Volksstück rozpatrują ten gatunek w co najmniej trzech aspektach: po pierwsze, traktując go jako formę trywialnej rozrywki dla mas; po drugie, jako odmianę komedii; po trzecie zaś, jako sztukę krytyczną i społecznie zaangażowaną. Niewiele prób opisu Volksstück, podejmowanych pod kątem któregokolwiek z wy- żej wymienionych aspektów, uniknęło przymiarek do formułowania definicji gatun- ku, mimo przekonania wielu badaczy o „prawie kompletnej nieprzydatności [tychże definicji – M.W.] dla praktycznego określenia gatunku”2. Nic więc dziwnego, że co- raz częściej rozprawy autorów, którym przyszło zmierzyć się ze zdradliwym urokiem Volksstück, rozpoczynają się od słów: „Wydaje się, że nie ma nadziei na zadowalają- ce zdefiniowanie pojęcia”3, a kończą zdecydowanym stwierdzeniem: „Kierunki roz- woju, koncepcje i stanowiska czynią niemożliwym opisanie i zdefiniowanie tego, co rozumie się pod pojęciem gatunku literackiego, jakim jest Volksstück”4. Co można zatem z całą pewnością powiedzieć o tym tak fundamentalnym dla niemieckiej, a zwłaszcza austriackiej historii literatury i teatru gatunku? Za- pewne to, że Volksstück to literacka hybryda, gatunek „zmącony”, niepodlega- jący żadnym nadrzędnym wyznacznikom formalnym; co więcej, gatunek sam dyskutujący ze swoją tradycją, podważający, a nawet obalający ją w akcie wręcz rewolucyjnego literackiego zrywu. Zdecydowanie jest to gatunek wysoce demo- kratyczny, wyrastający z poczucia chaosu i konieczności nadania ram określonym zjawiskom społecznym, a przy tym biorący swój początek z nieskrępowanej ni- czym wolności twórczej, niepodporządkowanej żadnym wymogom gatunkowej typologii i formalnym obostrzeniom. Gatunek ten, nieujęty w ostrych granicach określonej formy, wydaje się raczej swobodną wariacją autorskich intencji, splo- tem literackich tradycji i estetycznych wpływów, a w końcu także spontanicznym komentarzem do rzeczywistości. Volksstück podlega bowiem historycznej dy- namice w takim stopniu, że nie sposób badać jej fenomenu jedynie przez pry- zmat tekstu, nie uwzględniając przy tym kontekstu – historycznego, społecznego i politycznego. Mówiąc jeszcze inaczej, jest to gatunek „ekstremalnie elastyczny […], którego treść w dużej mierze zależy od specyficznego historyczno-kulturo- wego kontekstu historyka literatury, używającego tego terminu”5. Historia Volksstück – o  której trudno mówić, nie stosując metaforyzacji – przypomina swobodnie płynący Dunaj, o brzegach nieregularnych i niedającym 2 Monika Bärnthaler, Der gegenwärtige Forschungsstand zum österreichischen Volks­ stück seit Anzengruber, Graz 1976, s. 21 [maszynopis dysertacji]. 3 Klaus Lazarovicz, Christopher Balme, Texte zur Theorie des Theaters, Stuttgart 1991, s. 571. 4 Jürgen Hein, Das Volksstück. Entwicklungen und Tendenzen, [w:] Theater und Gesell­ schaft, Hrsg. Jürgen Hein, Düsseldorf 1973, s. 21. 5 Lydia Katharina Kegler, A case of mistaken identity. Defining the „Volksstück“ in its historical context since the 18th century, „Modern Austrian Literature” 1993, Vol. 26, nr 3−4, s. 2. I. Volksstück jako gatunek literacki 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku 13 się przewidzieć prądzie. Prądem Volksstück, jej perpetuum mobile, jest wpisana w nią potrzeba ciągłego konfrontowania widza ze zmieniającą się rzeczywistością, jego własnym otoczeniem, sprawami aktualnymi i dotyczącymi jego samego w stopniu najwyższym. Volksstück stanowi bowiem swego rodzaju zwierciadło, które odbija (nie zawsze obiektywnie) obraz stosunków społecznych w określonym momencie historycznym – albo je idealizując, przedstawiając nie tyle samo społeczeństwo, co raczej jego tęsknoty, albo nie szczędząc mu ostrej krytyki, będącej wynikiem bezli- tosnej niekiedy analizy polityczno-społecznych uwarunkowań. Jest to zatem gatu- nek literacki, który niczym sejsmograf rejestruje społeczne napięcia i od początku swojego istnienia funkcjonuje na linii konfliktów pomiędzy różnymi grupami spo- łecznymi, ale także „między estetyką i społeczną rzeczywistością, między praktyką literacką a praktyką teatralną […], między rozrywką a krytyką”6. Stąd też wynika zapewne nieprzerwany bieg historii Volksstück od świa- ta czarodziejskiej dramy Ferdinanda Raimunda, prześmiewczej ironii Johanna Nestroya czy dydaktycznych sztuk Ludwiga Anzengrubera, poprzez pierwszą odnowę gatunku podjętą przez Ödöna von Horvátha na początku XX wieku, wprzężenie Volksstück w nurt literatury ojczyźnianej, a w końcu także i jawnie nacjonalistycznej, aż po drugą odnowę gatunku w latach sześćdziesiątych i współ- czesne próby jego kontynuowania. Krótko mówiąc, Volksstück od czasów twór- czości pierwszych swoich autorów jako gatunek literacki nieustannie znajduje się w fazie „chirurgicznego liftingu”, a jedyne, co pozostaje w nim wciąż niezmienio- ne, to jego nazwa. 1.1. Vox populi, vox Dei. W poszukiwaniu ludu – w poszukiwaniu Volksstück Gdyby pokusić się o przełożenie terminu „Volksstück” na język polski, oka- że się, że wyjaśnianie pojęcia znacznie się komplikuje. Joanna Firaza7 – autor- ka pierwszej, i  jedynej jak do tej pory, słownikowej definicji gatunku w  języku polskim, tłumaczy Volksstück jako „sztukę ludową”. To poprawne pod względem leksykalnym, dosłowne tłumaczenie pojęcia (das Volk – lud i das Stück – sztuka) wydaje się jednak mijać z prawdziwym znaczeniem tego terminu. Z pewnością tłu- maczenie Volks stück jako „sztuki ludowej” uruchamia u polskiego odbiorcy kono- tacje mające niewiele wspólnego z tym, co rozumiane jest jako Volksstück w kręgu literatury austriackiej i niemieckiej, skąd wywodzi się gatunek. Tradycyjnie polskie 6 Jürgen Hein, Formen des Volkstheaters im 19. und 20. Jahrhundert, [w:] Handbuch des deutschen Dramas, Hrsg. Walter Hinck, Düsseldorf 1980, s. 491. 7 Por. „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, vol. XLV, nr 1−2 (89−90), s. 224−225; Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. Grzegorz Gazda, Słowinia Tynecka-Makow- ska, Kraków 2006, s. 785−786. 14 znaczenie pojęcia „sztuka ludowa” odnosi się raczej do ogółu zjawisk artystycz- nych tworzących kulturę ludową, a zatem do tego, co po niemiecku nazwalibyśmy Volkskunst, nie zaś do gatunku literackiego, który należałoby rozumieć raczej jako „dramat ludowy” albo, odchodząc jeszcze dalej od dosłownego tłumaczenia i kon- centrując się na specyfice gatunku, jako „komedię ludową”. Jednakże jakakolwiek translacja nie może być w  tym przypadku w  pełni satysfakcjonująca, ponieważ Volksstück nie znajduje swoich bezpośrednich odpowiedników w polskiej tradycji literackiej i teatralnej, a dosłowne tłumaczenie pojęcia prowadzi do zbyt daleko idą- cych uproszczeń i siłą rzeczy skłania do szukania analogii, które nie istnieją. Sam termin „Volksstück” przysparza nie lada problemów także niemieckoję- zycznemu literaturoznawstwu, choć są to problemy innej natury niż te, z który- mi musi się mierzyć polski badacz, próbujący zgłębić specyfikę tego, siłą rzeczy nieco „egzotycznego” na polskim gruncie, gatunku. O tym, jak złożona jest już sama geneza pojęcia „Volksstück”, świadczy fakt, że niemieckojęzyczne literaturo- znawstwo i teatrologia posługują się różnorodną terminologią na określenie tego samego zjawiska, co zresztą od lat jest przedmiotem wielu dyskusji, jeśli nawet nie zaciekłych sporów. Śledząc historię narodzin wiedeńskiego teatru przedmieść i wystawianej na jego scenach Volksstück, trzeba bowiem nieustannie balansować pomiędzy takimi pojęciami, jak: Alt­Wiener Volkskomödie (starowiedeńska kome- dia ludowa), Wiener Komödie (komedia wiedeńska), Wiener Volkskomödie (wie- deńska komedia ludowa), Wiener Volksstück (wiedeńska sztuka ludowa), Volks­ drama (dramat ludowy), Alt­Wiener Volkstheater (starowiedeński teatr ludowy), Wiener Volkstheater (wiedeński teatr ludowy). Tych nazewniczych rozbieżności nie należy bynajmniej traktować jedynie w kategoriach językowych niuansów, jako że są one wyrazem konkretnej postawy badawczej, interpretującej fenomen Volks stück w kontekście nie tyle literackiej typologii, ile sieci społecznych po- wiązań. Paradoks – jeden z wielu, gdy mowa o Volksstück – tkwi więc chociażby w tym, że nie można lekką ręką postawić znaku równości pomiędzy „wiedeńską komedią ludową” (Wiener Volkskomödie) a „komedią wiedeńską” (Wiener Komö­ die), choć oba pojęcia odnoszą się do tego samego zjawiska. Najwięcej wątpliwości, nie tylko wtedy, gdy przedmiotem refleksji jest pro- blem genezy gatunku, wzbudza bowiem już samo pojęcie „Volk” (lud) – termin socjologicznie niejasny i wieloznaczny, a przy tym obciążony z jednej strony tra- dycją niemieckiego romantyzmu, z drugiej zaś narodowosocjalistyczną ideolo- gią. Volk jest przy tym nieodzowną cząstką składową nazwy gatunku, jak i po- krewnych jego form, a w szerszym ujęciu jest pojęciem determinującym rozwój Volksstück – gatunku mającego niejako z założenia przedstawiać „prawdziwy lud i prawdziwe życie ludu”8. Problemy z wyjaśnieniem pojęcia „Volksstück” zaczy- nają się więc w momencie pytania o znaczenie pojęcia „Volk”. Tę zależność mię- 8 Jürgen Hein, Das Wiener Volkstheater, Darmstadt 1997, s. 8. I. Volksstück jako gatunek literacki 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku 15 dzy Volksstück i Volk w roku 1900 trafnie ujął Peter Rosegger, pisząc w jednym ze swoich listów do Heinricha Gottingera: „Proszę mi powiedzieć, co to jest lud, a powiem Panu, co to jest Volksstück. Jest lud kmiecy, lud miejski, wykształcony, niemiecki lud itd. A więc także dla słowa »Volksstück« nie ma jednego określe- nia”9. Rosegger dostrzega to „fatalne” sprzężenie między oboma pojęciami, kon- centrując się na jednym jego aspekcie – wieloznaczności, a może raczej rozwar- stwieniu terminu „Volk”10. Próba wyjaśnienia znaczenia pojęcia, jak i dociekanie jego genezy, wydają się zadaniem wręcz beznadziejnym, zważywszy na to, że już słowo „Volk” „jest równie niejasne jak samo zjawisko [Volksstück i Volkstheater – M.W.]”, a przy tym „przez większość czasu było ofiarą fatalnego mylenia po- jęć”11. Z dzisiejszej perspektywy problem niedefiniowalności pojęcia wydaje się o wiele bardziej złożony. W dobie „społeczeństwa światowego” (Weltgesellschaft), gdy takie sformułowania, jak: „światowa gospodarka”, „światowa polityka”, czy „światowa infrastruktura”, ale również „światowa kultura”, a nawet „światowa ety- ka”, nie są jedynie pustymi frazesami – jak dowodzi Niklas Luhmann – faktem staje się otwarta zbiorowość, społeczny globalny system, totalna komunikacja, chciałoby się wręcz powiedzieć – „globalny lud”12. Nie wchodząc głębiej w filozoficzną materię dyskusji o relacji pomiędzy ka- tegoriami ludu, państwa i  społeczeństwa światowego w  czasach globalizmu13, należy powrócić do cytowanej wcześniej myśli Roseggera, traktując ją jako eg- zemplifikację ówczesnej refleksji na temat nie tylko pojęcia „ludu”, ale i przemian społecznych przełomu wieków w ogóle. Zdaje się, że dla Roseggera, tak jak dla coraz większej rzeszy badaczy konfrontujących się z  nową społeczną energią 9 Peter Rosegger, Brief an Heinrich Gottinger, 9 kwietnia 1900, cyt. za: Volksstück vom Hanswurstspiel zum sozialen Drama der Gegenwart, Hrsg. Hugo Aust, Peter Haida, Jürgen Hein, München 1989, s. 28. 10 Rosegger jest jednym z czołowych XIX-wiecznych literaturoznawców, a jednocze- śnie także pisarzy zajmujących się problematyką Volksstück i Volkstheater. Obszerna ko- respondencja, którą latami prowadził z autorami Volksstück, nie pozostała bez wpływu na rozwój gatunku. Rosegger inspirował między innymi Ludwiga Anzengrubera, z któ- rym korespondował od roku 1871, czyli od momentu właściwego debiutu Anzengrube- ra, aż do śmierci dramatopisarza w roku 1889. Por. Jürgen Hein, Rosegger und das Volks­ stück, [w:] Peter Rosegger im Kontext, Hrsg. Wendelin Schmidt-Dengler, Karl Wagner, Wien, Köln, Weimar 1999, s. 149−171. 11 Gerlinde Hole, Historische Stoffe im volkstümlichen Theater Württembergs seit 1800, [w:] Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden­Württem­ berg, Reihe B, Bd. 29, Stuttgart 1964, s. 21. 12 Por. Niklas Luhmann, Die Weltgesellschaft, [w:] Soziologische Aufklärung, Bd. 2, Opladen 1975, s. 51−71. 13 Por. Katja Jung, Volk – Staat – (Welt­)Gesellschaft. Zur Konstruktion und Rekon­ struktion von Kollektivität in einer globalisierten Welt, Wiesbaden 2010. 16 kolektywu, oczywiste staje się, że każda z dotychczas formułowanych definicji ludu jest niewystarczająca, zwłaszcza w  obliczu nastających czasów, a  ukucie takiej definicji z góry skazane jest na porażkę. Definiowanie ludu jako najuboż- szej części społeczeństwa – motłochu i pospólstwa, wprawdzie nadal popular- ne w drugiej połowie XIX wieku, dawno już straciło na znaczeniu (zwłaszcza po wydarzeniach Wiosny Ludów), zaś traktowanie pojęcia jako synonimu „narodu” z oczywistych względów wydaje się równie niepełne, co pierwsza jego interpreta- cja. Biorąc pod uwagę wielonarodowościową strukturę społeczną monarchii au- striackiej drugiej połowy XIX wieku, należy przypuszczać, że postrzeganie ludu w kategorii narodu było również wysoce ryzykowne. Ale po roku 1848 lud stał się pojęciem problematycznym zarówno politycznie, jak i socjologicznie. Z jednej strony polityczna konieczność, z drugiej natomiast społeczna energia epoki dały impuls do powstania kategorii „wspólnoty ludu” (Volksgemeinschaft), rozumianej jako „ogół obywateli” i ex definitione zakładającej jego potencjalną jedność w wie- lości – „totalność ludu spośród ludów”14 – otwierając tym samym kolejne, trzecie już pole społeczno-kulturowych relacji i uwikłań terminu, a tym samym nową drogę interpretacji pojęcia. Mimo heterogeniczności definicji ludu i  różnorodnego ujmowania jego funkcji, bezsprzecznie należy uznać rozwój pojęcia „Volk” za punkt odniesienia dla rozwoju historii Volksstück i Volkstheater. Kategoria ludu pozostaje bowiem w ścisłej symbiozie z Volkstheater jako medium wciąż poszukującym i na nowo definiującym swojego widza. Adresatem Volksstück jest lud – co do tego nie po- zostają żadne wątpliwości, tak jak nie ma wątpliwości, że naturalną konsekwencją historycznego rozwoju pojęcia „lud” jest kontynuacja gatunku Volksstück, bez- ustannie konfrontowanego ze zmieniającymi się warunkami społecznymi, prze- mieniającym się widzem, ale i stawiającym czoła nowej formule istnienia ludu jako bohatera dramatycznego. Nie ma wątpliwości także co do tego, że świadomość współistnienia termi- nów „Volk”, „Volkstheater” i „Volksstück” towarzyszyła teoretycznej refleksji o ga- tunku na każdym etapie jego rozwoju. Jürgen Hein stwierdza, że w niemieckoję- zycznych słownikach pojęcie „Volksstück” „jako określenie gatunkowe pojawia się już około roku 1800”15, choć prawdopodobnie najstarszą wzmiankę o Volksstück – jak dowodzi Hugo Aust we wstępie do książki Volksstück vom Hanswurstspiel zum sozialen Drama der Gegenwart (Volksstück od Hanswursta do współczesne- go dramatu społecznego) – można znaleźć w wydanych w roku 1774 Anmerkun­ 14 Hubert Lengauer, Läuterung der Besitzlosen. Zur Theorie und Geschichte des öster­ reichischen Volksstücks in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts, [w:] Volk – Volksstück – Volkstheater im deutschen Sprachraum des 18.−20. Jahrhunderts, Hrsg. Jean-Marie Valen- tin, Bern, Frankfurt am Main, New York 1986, s. 154. 15 Jürgen Hein, Formen des Volkstheaters…, s. 492. I. Volksstück jako gatunek literacki 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku 17 gen übers Theaters (Spostrzeżenia o teatrze) Jacoba Michaela Reinholda Lenza16. Rzeczywiście, Lenz, nawiązując do historycznej specyfiki gatunku, traktuje teatr 16 Lenza za pierwszego autora piszącego o Volksstück uznają również Markus Tra- busch i Frank Zipfel oraz Thomas Schmitz, choć trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że Schmitz powołuje się w swoim opracowaniu na samego Austa, prawdopodobnie również Trabusch i Zipfel opierają się na tekście tego samego autora. Trudno więc o jednoznaczną weryfikację założenia Austa, aczkolwiek wydaje się ono wysoce prawdopodobne. Jego do- mniemania co do źródłosłowu Volksstück podważają jednak niektóre z opracowań słowni- kowych i encyklopedycznych, na przykład Reallexikon der deutschen Literaturwissenschaft, który nie odnotowuje udziału Lenza w historii Volksstück i wskazuje, że pojęcie po raz pierwszy zostało użyte, mniej więcej w tym samym czasie, przez Friedricha Nicolai i Johan- na Gottfrieda Herdera. A jednak autorzy słownika zdają się mijać z prawdą. Uwagi Nicola- ia dotyczące Volksstück powstają nieco później niż, na przykład, zapiski Johanna Josepha von Bruniana – teatralnego pryncypała i aktora zarazem, który w opublikowanych w roku 1781 wspomnieniach pisał: „Wreszcie oprócz Haupt­ und Staatsaktionen wystawiano także [opowieść o – M.W.] haniebnym życiu i marnym końcu słynnego czarnoksiężnika doktora Johannesa Fausta, z zabawami Hanswursta, gdy ogólnie lubiana ówczesna Volksstück, któ- ra nierzadko ratowała dyrektora teatru czy trupy przed fiaskiem – bo gdy nic innego nie po- magało, gospodarz nie chciał już nic pożyczyć, wtedy dyrektor, o ile sam był wystarczająco utalentowany, by grać główne role, pozwalał, by jego samego albo jego najbardziej utalen- towanego aktora diabli wzięli […]”. (cyt. za: Aust, s. 22). Nieco inaczej wygląda udział Her- dera w historii Volksstück. W roku 1772 w Hamburgu ukazują się Wyjątki z listów o Osjanie i pieśniach dawnych ludów, które w rok później zostają dołączone do tomu Von deutscher Art und Kunst. Einige fliegende Blätter i przedatowane przez wydawnictwo na rok 1773. To właśnie w listach o Osjanie po raz pierwszy – jak sądzę – pojawia się słowo Volksstück, choć odnosi się ono nie do sztuki teatru, lecz oczywiście do pieśni ludowych. Herder, ubolewając nad brakiem zainteresowania krytyki starymi pieśniami ludu, co niechybnie powoduje ich zanikanie, pisze: „Pozostałości starszych, prawdziwych u t w o r ó w l u - d o w y c h [podkr. M.W.] niech przepadną całkiem wraz z tak zwaną, co dzień populary- zowaną kulturą, jak już takie skarby przepadły – mamy przecież metafizykę i dogmatykę, i dokumenty, możemy więc spać spokojnie” (Herder, s. 216−217). W polskim przekładzie użyty przez Herdera termin „Volksstücke” przetłumaczono jako „utwory ludowe”, co zde- cydowanie lepiej oddaje sens myśli pisarza. Pod pojęciem „Volksstücke” Herder rozumiał bowiem poezję ludową, bajki i gawędy oraz pieśni, nigdy jednak nie wspomina o ludowej twórczości teatralnej, w kontekście której można by użyć słowa „Volksstück”. Powyższy przykład pokazuje, że wydane w ostatnich latach opracowania słownikowe i encyklope- dyczne są tak niejednomyślne, że można traktować je co najwyżej jako namacalny dowód złożoności problemu, jakim jest próba ustalenia genezy Volksstück. Por. Reallexikon der deutschen Literaturwissenschaft, Bd. 3, Hrsg. Jan-Dirk Müller, Berlin, New York 2003, s. 799; Thomas Schmitz, Das Volksstück, Stuttgart 1990; Markus Trabusch, Frank Zipfel, Volks­ stück, [w:] Handbuch der literarischen Gattungen, Hrsg. Dieter Lamping, Stuttgart 2009, s. 751−761. Johann Herder, Wyjątki z listów o Osjanie i pieśniach dawnych ludów, [w:] idem, Wybór pism, Wrocław, Warszawa 1988, s. 176−236. 18 szekspirowski jako żywy manifest równości wszystkich stanów, sztukę przekra- czającą społeczne podziały – w tym rozumieniu sztukę wysoce demokratyczną. Będący pod ogromnym wrażeniem teatru szekspirowskiego poeta, z nieskrywa- ną emfazą stwierdza: Kto ma jeszcze [miejsce w – M.W.] żołądku, mogę go poczęstować nieprzetłuma- czoną dotąd Volksstück – komedią Szekspira. Jego język to język najśmielszego ge- niuszu, który wstrząśnie niebem i ziemią, by znaleźć odpowiednie wyrażenie dla przypływających myśli. Człowiek obeznany w każdej dziedzinie, w każdej równie mocny, zbudował teatr dla całego rodzaju ludzkiego, w którym każdy mógł stać, dzi- wić się, cieszyć się, odnajdywać siebie, od tych największych po maluczkich. Jego królowie i królowe nie wstydzą się, że tak samo jak najniższe pospólstwo czują cie- płą krew w bijącym sercu czy dają upust drażniącej goryczy w filuternym żarcie, gdyż są ludźmi, nawet pod krynoliną, nie dąsają się, nie konają na naszych oczach w pustych formalnościach, nie znają zabijającego dobrobytu17. Pierwsza definicja słownikowa gatunku – tym razem odnosząca się już do niemieckojęzycznej Volksstück sensu stricto – ukazuje się natomiast w  Saty­ risch­ästhetisches Hand­ und Taschenwörterbuch für Schauspieler und Theaterfre­ unde beides Geschlechts (Satyryczno-estetyczny podręczny słownik dla aktorów i miłośników teatru obojga płci) autorstwa Johanna Friedricha Schütze w roku 1800. Według niego, spektakle potocznie określane mianem „Volksstück” to „spektakle, na które chętnie uczęszcza lud” i w których „pokazane są losy i obyczaje ludu dla ludu”18. O prezentowanych w Volksstück „obyczajach ludu” wspomina również definicja gatunku z roku 1841 zamieszczona w satyrycznym tygodniku wiedeńskim „Komische Briefe des Hansa-Jörgel von Gumpoldskir- chen an seinen Schwager Maxel in Feselau” (Komiczne listy Hans-Jörgla von Gumpoldskirchena do jego szwagra Maxela w Feselau). Autorzy hasła, opisu- jąc specyfikę gatunku, koncentrują się jednak przede wszystkim na wywodzą- cych się z ludu bohaterach Volksstück. Bohaterowie ci „wyłaniają się z klasy średniej wraz z  jej zaletami i  wadami, namiętnościami i  głupotą, by poprzez piętno satyry, najogólniej trafiającej w głupotę, zmienić na lepsze tych, którzy właśnie poczuli się dotknięci, nawet gdy nie o nich chodziło”19. Także w rozu- mieniu autorów leksykonu wydanego w roku 1946 przez Karla Harleßohna, Volksstück to „gatunek sztuk, który nie tylko przyciągał lud, lecz także go pod- 17 Jakob Michael Reinhold Lenz, Anmerkungen übers Theaters, [w:] Werke und Briefe in drei Bänden, Hrsg. Sigrid Damm, Bd. 2, München, Wien 1987, s. 670−671. 18 Johann Friedrich Schütze, Satyrisch­ästhetisches Hand­ und Taschenwörterbuch für Schauspieler und Theaterfreunde beides Geschlechts, Hamburg 1800, s. 175. 19 Komische Briefe des Hans­Jörgel von Gumpoldskirchen an seinen Schwager Maxel in Feselau,1841, H. 5, s. 4. I. Volksstück jako gatunek literacki 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku 19 nosił i uszlachetniał”20. Jednocześnie – co wymaga szczególnego podkreślenia – jest to pierwsza definicja postrzegająca Volksstück jako widowisko o charak- terze masowym, przeznaczone dla szerokiej publiczności, ale i przygotowane przy udziale licznego personelu i statystów, widowisko, „które wyrosło z ludu, ucieleśnia jego obyczaje i charakter, czyny i sukcesy, życzenia i potrzeby”21. Przywołany tu fragment, wyjęty z  leksykonu teatralnego przeznaczonego – jak wskazuje tytuł – dla „artystów sceny, dyletantów i przyjaciół teatru”, niech będzie pretekstem do jeszcze jednego spostrzeżenia na temat ludu jako adresata Volksstück i specyfiki jego teatralnego uczestnictwa – w tym przypadku noszącego wyraźne znamiona masowości. Poza wszelką wątpliwością pozostaje bowiem fakt, że wiedeńskie teatry przedmieść (Wiener Vorstadttheater) to zjawisko o charakte- rze masowym, choć z pewnością nie na taką skalę, jak wielkie widowiska maso- we z początków XX wieku, angażujące niekiedy potężny zespół aktorski wsparty kilkuset osobowym tłumem statystów. Wiedeński Volkstheater to fenomen maso- wy, ale mierzony według innej miary. Choć z pewnością obce mu są zasady maso- wej reżyserii i nie dysponuje budynkiem teatralnym dla wielotysięcznej widowni ani zapleczem dla potężnej aparatury wykonawczej, nie przestaje być „teatrem dla tłumu”. Usytuowane na przedmieściach Wiednia, czyli poza wałami fortecznymi i ramieniem Dunaju, sceny Vorstadttheater – zarówno trzy pierwsze sceny przed- miejskie: Leopoldstädter Theater, Theater an der Wien i Theater in der Josefstadt, jak i  sceny pomniejszych prywatnych przedsięwzięć, oferujące różne formy te- atralne z pokazami sztucznych ogni i tresurą zwierząt włącznie – przyciągały wie- lotysięczny tłum spragniony niewymagającej refleksji i taniej rozrywki. Powstanie poza granicą Ringu alternatywnych wobec dworskiej sceny Burgtheater, z jej kla- sycznym repertuarem oraz Kärntnertortheater, oferującego wystawne opery, scen działających w pełni komercyjnie, umożliwił wydany w roku 1776 edykt o wolno- ści spektakli (Spektakelfreiheit), będący reakcją na rosnące zapotrzebowanie na tego typu rozrywki przeznaczone dla masowej publiczności, zarówno tej rzeczywistej, jak i potencjalnej, zamieszkującej przeważnie wiedeńskie przedmieścia. W pierw- szym okresie istnienia przedmiejskich teatrów, mimo ekonomicznego i stanowego zróżnicowania publiczności, na ich widowniach zasiadała przeważnie niższa klasa średnia, ale także i robotnicy, których liczba w okresie postępującego procesu in- dustrializacji znacznie wzrosła. Jednocześnie coraz większa inflacja, spadające na monarchię kryzysy, drastyczna pauperyzacja ludności, ale i samego państwa uwi- kłanego w konflikty zbrojne, były bezpośrednią przyczyną złych nastrojów społecz- nych, poczucia rezygnacji i fatalizmu, co nie pozostało bez wpływu na repertuar 20 Allgemeines Theater­Lexikon oder Encyclopädie alles Wissenswerthen für Bühnenkün­ stler, Dilettanten und Theaterfreunde. Neue Ausgabe, Hrsg. R[obert] Blum, K[arl] Herloß- sohn, H[ermann] Marggraff, Bd. 7, Altenburg und Leipzig 1846, s. 174. 21 Ibidem. 20 i organizację scen Volkstheater. Specyfikę wiedeńskiego Volkstheater trafnie ujmu- je Elżbieta Nowicka, traktując teatry przedmiejskie nie tyle jako teatry prezentujące „masy”, co raczej „»człowieka masowego« w fazie, w której dopiero zaczynał się kształtować”22 i przypisując teatrom tym zadanie „diagnozowania” form życia prze- istaczającego się społeczeństwa. Osiemnasto-, dziewiętnastowieczne sceny wiedeńskie – zauważa Elżbieta Nowic- ka – były więc rodzajem stacji diagnostycznej zjawiska, które w pełnej skali miało dopiero nadejść – form życia masowego ugruntowanych na bierności i samoza- dowoleniu. Teatr prezentował bowiem rozliczne „przekroczenia” […]  podej- mowane przez występujące na jego deskach postaci, ale i sygnalizował wyraźnie dosięgające je poczucie zagrożenia i apatię, choć wszystko to razem relatywizo- wała potężna dawka dobrodusznego lub przeciwnie – zjadliwie dojmującego śmiechu23. Bez wątpienia w okresie demograficznej eksplozji początku XIX wieku sceny przedmiejskie były swoistym fenomenem kultury masowej Wiednia, otwierając perspektywę na społeczno-kulturowe i  kulturotwórcze właściwości tłumu, ale również prowadząc do wypracowania nowego typu organizacji teatru, będącego – zwłaszcza w drugiej połowie wieku XIX – przedsiębiorstwem oferującym towar w postaci teatralnej rozrywki dla ludu. Od swych początków Volksstück postrze- gana była bowiem jako sztuka przeznaczona d l a l u d u , będącego pierwszym, co nie oznacza, że jedynym jej adresatem, ale też sztuka o   l u d z i e , przedsta- wiająca bohaterów – wywodzących się z ludu – w ich codziennych działaniach i otoczeniu, a niekiedy także jako sztuka wywodząca się z   l u d u , a więc tworzo- na przez jego reprezentantów. Kłopotliwą, bo nierozstrzygalną jednoznacznie kwestią pozostaje postawione na wstępie pytanie o to, kto jest reprezentantem ludu, czyli adresatem i bohaterem Volksstück, ale pytanie to nie może sprowo- kować innej odpowiedzi niż ta, że lud – jak konstatuje Hannelore Schlaffer – to „strukturalna całość, która poprzez ciągłe zmienianie się jest w stanie przyjmo- wać i wyrażać ruchy społecznego bytu”24. Volksstück jako rzecznik interesów różnych grup i frakcji społecznych, utożsamianych w poszczególnych okresach historycznych z kategorią ludu, jest w istocie sługą wielu panów. Jak słusznie zwraca uwagę Susanne Steinböck-Matt: „Volksstück nie tylko niesie w sobie potencjał bycia krytycznym oponentem społeczeństwa (a zatem teatrem sprze- ciwu), ale może także zdyskredytować się jako zwolennik niedemokratycznej 22 Elżbieta Nowicka, Wiedeński teatr przedmieść, [w:] Teatr masowy – teatr dla mas, red. Małgorzata Leyko, Łódź 2011, s. 150. 23 Ibidem, s. 149. 24 Hannelore Schlaffer, Dramenform und Klassenstruktur. Eine Analyse der dramatis personae „Volk“, Stuttgart 1972, s. 7. I. Volksstück jako gatunek literacki 1. Volksstück, czyli suma sprzeczności. Wprowadzenie do problematyki gatunku 21 ideologii”25. Gdy po roku 1918 warunki społeczne w nowo powstałej Repu- blice diametralnie się zmieniają, formuje się także nowy porządek klasowy, de facto także „nowy Volk”, znajdujący swoich reprezentantów na scenach teatrów przedmiejskich. Jest to pierwszy moment kształtowania się nowej Volks stück, w której lud „z obiektu gry [staje się – M.W.] obiektem działa- nia”26. Równie szybko „głosem ludu” mówi Volksstück w okresie narodowego socjalizmu, będąc naturalnym narzędziem propagandy, by niedługo potem znów stać się polem demaskowania patologii i narzędziem aparatu państwo- wych represji. 1.2. Przyjemne czy pożyteczne? Filozofii antynomii ciąg dalszy Nie będzie błędem twierdzenie, że liczne metamorfozy Volksstück w ciągu bez mała dwustu lat opierały się na jednym i  tym samym mechanizmie „za- przeczania samej sobie”. Nie oznacza to jednak negowania własnej tradycji i historii, a raczej interpretowanie ich w myśl aktualnie obowiązujących para- dygmatów społecznych i politycznych (na przykład w okresie służby narodo- wosocjalistycznej propagandzie) lub wykorzystywania spuścizny gatunku jako narzędzia sprzeciwu wobec społecznego status quo (wyrazistym przykładem takiego stanowiska są dwudziestowieczne próby odnowienia gatunku). Jürgen Hein, jeden z prekursorów współczesnych badań nad Volksstück, na początku lat osiemdziesiątych tak charakteryzował tę antynomię tkwiącą w Volksstück i Volkstheater: W pewnym okresie był to swego rodzaju antyteatr (teatr antydworski, antymiesz- czański, antykomunalny), który w rękach ludu stał się medium krytycznej autopre- zentacji, spełniał funkcję kanalizująco-rozrywkową. W  innym czasie był teatrem mieszczańskim z  edukacyjno-pedagogicznym programem i  służył upiększającej autopromocji drobnomieszczańskiego życia. Rozwinięcie się Volkstheater z prole- tariackiego do [teatru – M.W.] społecznego nie stanowi tu wyjątku. W inny sposób przeobrażający się w komercyjne przedsiębiorstwo Volkstheater stopniowo zaprze- paścił zarówno satyryczno-krytyczną, jak i pedagogiczno-moralną funkcję w kro- tochwili i komedii bulwarowej, stając się formą niezobowiązującej, bezkrytycznej i trywialnej rozrywki27. 25 Susanne Steinböck-Matt, Das österreichische Volksstück – eine Gattung zwischen Tradition und neuen Wegen. Von Erfolgreichen und „erfolgreich Vergessenen“, Wien 2002, s. 7 [maszynopis dysertacji]. 26 Horst Turk, Von der Volkskomödie zum sozialen Drama. Ein Problem der Über­ setzung, [w:] Das zeitgenössische Volksstück, Hrsg. Ursula Hassel, Tübingen 1992, s. 63. 27 Jürgen Hein, Formen des Volkstheaters…, s. 491.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Futro z czcigodnej padliny… Volksstück od Nestroya do Fassbindera
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: