Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00217 004424 14685983 na godz. na dobę w sumie
Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV wieku) - ebook/pdf
Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV wieku) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 831
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-993-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV w.) zawiera biogramy ok. 150 rzeczywistych, domniemanych i rzekomych przedstawicieli jednego z najważniejszych odgałęzień Rurykowiczów, a mianowicie Mścisławowiczów, czyli potomków księcia kijowskiego Mścisława Fiodora Włodzimierzowicza Monomachowicza (+ 1132 r.). Autor, opierający się na obfitym materiale źródłowym i korzystający z najnowszych, częściowo przez siebie modyfikowanych dla potrzeb tematu, metod warsztatowych, dokonał zdecydowanej, daleko idącej weryfikacji dotychczas obowiązujących w literaturze ustaleń w zakresie genealogii znaczącej części średniowiecznych Rurykowiczów. Praca zawiera mnóstwo nowych ustaleń faktograficznych, potrzebnych nie tylko dla genealogów ale również dla wszystkich zainteresowanych dziejami Rusi i państw, z którymi utrzymywała ona kontakty (Polska, Węgry, Czechy, Cesarstwo Rzymsko – Niemieckie, kraje skandynawskie, Cesarstwo Bizantyńskie i In.). Może być również traktowana jako vademecum metodyczne dla badaczy rodowodu ruskiej rodziny książęcej w Średniowieczu. Autor ma nadzieję, że jego rozprawa, wywołując dyskusję nad całym szeregiem tematów skupiających się wokół genealogii Rurykowiczów, przyczyni się do postępu w badaniach im poświęconych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Praca powstała dzięki finansowemu wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego uzyskanemu w ramach grantu nr N108 036 31/2325. Wydanie publikacji dofinansowane przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Redakcja i korekty Agata Sularzówna Recenzje Prof. dr hab. Tomasz Jurek Dr hab. Jan Tęgowski Skład i opracowanie typograficzne PRIM s.c. Projekt okładki i stron tytułowych Weiman Copyright by Dariusz Dąbrowski, Kraków 2008 wydanie I ISBN 978 83 7730 993 3 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl I. SPIS TREŚCI II. WSTĘP .......................................................................................................... 13 II.1. Treść i zakres pracy .............................................................................. 13 II.2. Ogólne uwagi na temat stanu badań nad genealogią Mścisławowiczów ................................................................................... 20 II.3. Źrodła do genealogii Mścisławowiczów ......................................... 22 II.3.a. Źródła ruskie ..................................................................................... 22 Latopisy .................................................................................................... 22 O specyfice latopisów jako źródeł do poznania genealogii ............ 25 Inne źródła ruskie ................................................................................... 29 Materiały genealogiczne, księgi rodosłowne (rodoslovnye knigi) i Stepennaja kniga carskogo rodoslovija .......................................... 29 Hagiografia (żywoty i różne drobne zabytki) .................................... 32 Pomjaniki — synodiki ............................................................................ 33 Źródła prawne ........................................................................................ 35 Relacje z podróży ................................................................................... 35 Gramoty ................................................................................................... 35 Materiał sfragistyczny ............................................................................ 36 II.3.b. Źródła obce ........................................................................................ 37 Źródła polskie ......................................................................................... 37 Źródła skandynawskie .......................................................................... 40 Łacińskojęzyczne ............................................................................... 40 Sagi ....................................................................................................... 41 Źródła niemieckie, czeskie, węgierskie i papieskie ........................... 42 Źródła bizantyńskie i bułgarskie .......................................................... 42 II.3.c. Genealogia Mścisławowiczów w dziejopisarstwie Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. ............................................................ 43 II.4. Parametry i kryteria badawcze przydatne w badaniach nad genealogią Mścisławowiczów jako gałęzią Rurykowiczów ............ 47 II.4.a. Uwagi ogólne .................................................................................... 47 II.4.b. Minimalna i maksymalna różnica pomiędzy wiekiem rodziców i nowo narodzonego dziecka .............................................. 48 II.4.c. Przeszkody prawne i zwyczajowe ograniczające możliwość zawarcia związku małżeńskiego .......................................................... 49 II.4.d. Specyfika ruskiego systemu rachuby lat (stosowanie przez latopisy nie styczniowego, lecz marcowego, ultramarcowego lub — z rzadka — wrześniowego systemu rozpoczynania roku) i jej znaczenie dla badań genealogicznych ........................................ 51 6 Spis treści II.4.e. Istnienie kategorii książąt uprzywilejowanych i nieuprzywilejowanych „latopisarsko”, czyli z powodów, które zostaną przedstawione niżej, budzących lub niebudzących zainteresowania latopisarzy ....................................... 52 II.4.f. Tak zwana dorosłość latopisarska, czyli — inaczej mówiąc — zależność pomiędzy pierwszymi wzmiankowaniami na kartach latopisów a wiekiem dynastów w tym momencie ............. 54 II.4.g. Zróżnicowanie charakteru pierwszych wzmiankowań i konieczność porównywania wiadomości należących do tych samych kategorii ..................................................................................... 55 II.4.h. Kolejność pojawiania się na kartach latopisów ........................... 55 II.4.i. Kolejność wymieniania przy wspólnych wzmiankowaniach.... 56 II.4.j. Kolejność wchodzenia w związki małżeńskie .............................. 57 II.4.k. Kryterium posiadanych włości ...................................................... 59 II.4.l. Kryterium imionowe ........................................................................ 61 II.4.m. Uwagi końcowe ............................................................................... 61 PODZIĘKOWANIA ......................................................................................... 65 III. BIOGRAMY ................................................................................................ 67 III.1. Mścisławowicze rzeczywiści ............................................................ 69 III.1.a. Mścisław Harald Włodzimierzowicz i jego dzieci ..................... 69 3.1. Mścisław Fiodor Harald Włodzimierzowicz ............................... 69 3.2. N. Mścisławówna, żona Jarosława Światopełkowicza .............. 82 3.3. Mal(m)fryda Mścisławówna .......................................................... 88 3.4. Ingeborga Mścisławówna ............................................................. 97 3.5. Wsiewołod Gabriel (Gavril) Mścisławowicz ................................ 103 3.6. Izjasław Pantalejmon Mścisławowicz .......................................... 114 3.7. Rościsław Michał Mścisławowicz ................................................. 127 3.8. N. Mścisławówna, w Cesarstwie Bizantyńskim Irena, żona Aleksego Komnena, syna cesarza Jana II .............................. 134 3.9. N. Mścisławówna (chrzestne lub zakonne imię Ksenia(?)), żona księcia łohojskiego i izjasławskiego Brjaczysława .............. 141 3.10. N. Mścisławówna (na chrzcie lub w zakonie Maria(?)), żona Wsiewołoda Olegowicza ......................................................... 148 3.11. Światopełk Mścisławowicz .......................................................... 155 3.12. Rogneda Mścisławówna ............................................................... 162 3.13. Eufrozyna Mścisławówna ............................................................ 166 3.14. Włodzimierz Mścisławowicz Maczeszycz ................................. 175 3.15. Jaropełk Mścisławowicz ............................................................... 183 III.1.b. Wsiewołodowicze ........................................................................... 188 4.1. Iwor Iwan Wsiewołodowicz .......................................................... 188 4.2. Wierchusława (Wierzchosława) Anastazja Wsiewołodówna ................................................................................. 192 4.3. Włodzimierz Wsiewołodowicz ...................................................... 208 Spis treści 7 III.1.c. Izjasławowicze ................................................................................. 212 5a.1. N., c. Izjasława Mścisławowicza, ż. Rogwołoda Wasyla Borysowicza ........................................................................................ 212 5a.2. Mścisław Izjasławowicz ................................................................ 216 5a.3. Jarosław Izjasławowicz ............................................................... 229 5a.4. Jaropełk Izjasławowicz ................................................................. 243 5b.1. Światosław Mścisławowicz .......................................................... 248 5b.2. Roman Mścisławowicz ................................................................. 256 5b.3. Wsiewołod Mścisławowicz .......................................................... 266 5b.4. Włodzimierz Mścisławowicz ....................................................... 273 5c.1. Wsiewołod Jarosławowicz ............................................................ 276 5c.2. Ingwar Jarosławowicz ................................................................... 281 5c.3. Mścisław Jarosławowicz Niemy .................................................. 285 5c.4. Izjasław Jarosławowicz ................................................................. 290 5c.5. N. Jarosławówna ............................................................................ 291 5b.5. Fiodora (Fedora, Teodora) Romanówna .................................... 294 5b.6. [Helena?] Romanówna ................................................................. 296 5b.7. Daniel Romanowicz ...................................................................... 300 5b.8. Wasylko Romanowicz ................................................................... 315 5b.9. Aleksander Wsiewołodowicz ....................................................... 320 5b.10. Wsiewołod Wsiewołodowicz ..................................................... 327 5c.6. N. Ingwarowicz .............................................................................. 330 5c.7. N. Ingwarówna, pierwsza żona Leszka Białego ....................... 334 5c.8. Izjasław Ingwarowicz ................................................................... 337 5c.9. Jarosław Ingwarowicz ................................................................... 341 5c.10. Włodzimierz Ingwarowicz ......................................................... 345 5c.11. Iwan (Ioan) Mścisławowicz ........................................................ 347 5d.1. Herakliusz Daniłowicz ................................................................. 350 5d.2. Lew Daniłowicz ............................................................................. 352 5d.3. Roman Daniłowicz ........................................................................ 357 5d.4. Anastazja(?) Daniłówna ............................................................... 363 5d.5. Mścisław (I) Daniłowicz ............................................................... 366 5d.6. [Zofia?] Daniłówna ....................................................................... 367 5d.7. Szwarno Daniłowicz ..................................................................... 373 5d.8. Co najmniej dwoje dzieci Daniela i Anny ................................ 376 5d.9. Mścisław (II) Daniłowicz .............................................................. 377 5b.11. Olga Wasylkówna ........................................................................ 381 5b.12. Włodzimierz Iwan Wasylkowicz............................................... 383 5b.13. Wsiewołod Aleksandrowicz ....................................................... 387 5b.14. Anastazja Aleksandrówna ......................................................... 389 III.1.d. Rościsławowicze ............................................................................. 400 6a.1. Roman Rościsławowicz ................................................................ 400 6a.2. Światosław Rościsławowicz ......................................................... 406 6a.3. Ruryk Wasyl Rościsławowicz ........................................................... 410 6a.4. Dawid Rościsławowicz ................................................................. 420 8 Spis treści 6a.5. N. Rościsławówna, żona Wsiesława Wasylkowicza połockiego ........................................................................................... 431 6a.6. Agafia Rościsławówna, żona Olega Światosławowicza .......... 434 6a.7. Mścisław Rościsławowicz Chrobry ............................................. 437 6b.1. Jaropełk Romanowicz ................................................................... 444 6b.2. Mścisław Borys Romanowicz ...................................................... 449 6c.1. Predsława Rurykówna, żona Romana Mścisławowicza ......... 454 6a.2. N. (chrzestne lub zakonne imię Anastazja?) Rurykówna, żona Gleba Światosławowicza ......................................................... 457 6c.3. Rościsław Michał Rurykowicz ..................................................... 462 6c.4. Jarosława Rurykówna, żona Światosława Igoriewicza ........... 468 6c.5. Wsiesława Rurykówna, żona Jarosława Glebowicza ............... 471 6c.6. Włodzimierz Dymitr Rurykowicz ............................................... 474 6d.1. Mścisław Fiodor Dawidowicz (starszy) ..................................... 478 6d.2. Izjasław Dawidowicz .................................................................... 483 6d.3. N. Dawidówna, żona Gleba Włodzimierzowicza .................... 486 6d.4. Konstantyn Dawidowicz ............................................................. 489 6d.5. Mścisław Fiodor Dawidowicz (młodszy) .................................. 494 6d.6. Rościsław Dawidowicz ................................................................. 499 6e.1. Włodzimierz Mścisławowicz ....................................................... 501 6e.2. Mścisław Mścisławowicz (potocznie, aczkolwiek niesłusznie zwany „Udatnym = Udałym”) ................................... 506 6e.3. N., dziecko lub dzieci Mścisława Rościsławowicza ................. 512 6b.3. N., w życiu zakonnym Agafia, córka Mścisława Borysa Romanowicza, żona Konstantyna Wsiewołodowicza.................. 513 6b.4. Światosław Mścisławowicz Borysowicz .................................... 517 6b.5. Wsiewołod Mścisławowicz Borysowicz .................................. 520 6b.6. N., córka Mścisława Borysa Romanowicza, żona ks. Andrzeja, poległego nad Kałką ........................................ 526 6b.7. Roman Mścisławowicz Borysowicz............................................ 527 6b.8. Teodozja (Feodosija), w życiu zakonnym Eufrozyna, Mścisławówna Borysówna, ostatnia, trzecia żona Jarosława Wsiewołodowicza .............................................................................. 530 6b.9. Rościsław Mścisławowicz Borysowicz ....................................... 535 6b.10. Jerzy Mścisławowicz Borysowicz ........................................... 540 6c.7. Eufrozyna Szmaragd Rościsławówna ........................................ 542 6c.8. Co najmniej jedno dziecko Rościsława Michała Rurykowicza nieznanej płci i imion................................................ 544 6c.9. N., córka Włodzimierza Dymitra Rurykowicza, żona Wsiewołoda Juriewicza............................................................ 544 6c.10. N., córka Włodzimierza Dymitra Rurykowicza, żona Aleksandra Wsiewołodowicza................................................ 546 6c.11. Rościsław Włodzimierzowicz Dymitrowicz ............................ 548 6d.7. Rościsław Mścisławowicz — Fiodorowicz ................................ 551 6e.4. Rościsława, c. Mścisława Mścisławowicza „Udałego” ............. 555 Spis treści 9 6e.5. Wasyl Mścisławowicz .................................................................... 560 6e.6. Anna Mścisławówna, żona Daniela Romanowicza ................. 563 6e.7. Maria Mścisławówna, żona Andrzeja, syna króla Węgier Andrzeja II ........................................................................................... 566 6e.8. N., synowie [dzieci] Mścisława, książęta torczescy .................. 570 6d.8. Gleb Rościsławowicz .................................................................... 571 6d.9. Michał Rościsławowicz ................................................................ 574 6d.10. Fiodor Rościsławowicz Czarny ................................................. 575 III.1.e. Włodzimierzowicze ........................................................................ 580 7.1. Mścisław Włodzimierzowicz ......................................................... 580 7.2. Jarosław Włodzimierzowicz .......................................................... 585 7.3. Światosław Włodzimierzowicz ..................................................... 595 7.4. Rościsław Włodzimierzowicz ........................................................ 601 7.5. Włodzimierz Jarosławowicz (= Włodzimierz pskowski) ......... 604 7.6. Grzymisława Jarosławówna, żona Leszka Białego .................... 616 7.7. Izjasław Michał Jarosławowicz ...................................................... 621 7.8. N. Jarosławowicz ............................................................................. 623 7.9. Rościsław Jarosławowicz ................................................................ 625 7.10. Dawid Jarosławowicz ................................................................... 626 7.11. N., córka Włodzimierza Jarosławowicza wydana za Teodoryka von Buxhoevedena ................................................... 631 7.12. Jarosław Włodzimierzowicz ........................................................ 633 7.14. N., dzieci Włodzimierza Jarosławowicza ................................... 639 7.15. N., syn Jarosława Włodzimierzowicza (pasynek, czyli pasierb jego — prawdopodobnie — drugiej żony) ...................... 640 III.2. Mścisławowicze domniemani .......................................................... 642 Agrypina, córka Rościsława Mścisławowicza, ................................... 642 Andrzej (Dołgaja Ruka), jakoby syn Włodzimierza Rurykowicza, w rzeczywistości potomek Michała Rościsławowicza ................................................................................. 647 Borys, domniemany syn Jarosława Ingwarowicza ks. Międzyboża ................................................................................... 648 Durancja, żona księcia morawskiego Ottona III ............................... 649 Konstantyn (Bezręki) Rościsławowicz? ............................................... 652 N., córka Mścisława Borysa Romanowicza, żona ks. dubrowickiego Aleksandra ......................................................... 653 N., dziecko (co najmniej jedno) Wsiewołoda Mścisławowicza ....... 655 Perejasława, jakoby córka Daniela Romanowicza ............................ 656 Światosław kaniowski (Mścisławowicz (Włodzimierzowicz?) domniemany) ................. 669 Światosław szumski, domniemany syn Izjasława Jarosławowicza, Ingwara Jarosławowicza (młodszy od Izjasława) lub wnuk Włodzimierza Maczeszycza po Mścisławie lub Rościsławie ............................................................... 670 10 Spis treści III.3. Mścisławowicze rzekomi (reprezentanci innych gałęzi Rurykowiczów lub osoby spoza dynastii, pomyłkowo uznawane za Mścisławowiczów) oraz byty historiograficzne ........ 674 Andrzej, rzekomy syn Mścisława Borysa Romanowicza (w rzeczywistości syn Mścisława Glebowicza z czernihowskiej linii Rurykowiczów) ........................................... 674 Borys (rzekomy syn Dawida Rościsławowicza) oraz jego synowie Wasylko, Wiaczko i Włodzimierz Wojciech ................................... 675 Dawid, książę toropiecki, rzekomy syn Mścisława Rościsławowicza ................................................................................. 677 Eudoksja, żona Mieszka III Starego (domniemana Mścisławówna, w rzeczywistości prawdopodobnie córka Jerzego Dołgorukiego) ...................................................................... 677 Gleb, rzekomy syn Rościsława Michała Rurykowicza (w rzeczywistości Gleb, syn Rościsława Światopełkowicza pińskiego) i Iwan Glebowicz ............................................................ 687 Grzymisława, rzekoma córka Aleksandra Wsiewołodowicza, żona Leszka Białego .......................................................................... 687 Grzymisława, rzekoma Ingwarówna, żona Leszka Białego ............ 689 Helena, żona Kazimierza Sprawiedliwego, rzekoma córka Rościsława Mścisławowicza, Wsiewołoda Mścisławowicza (wnuka Izjasława Mścisławowicza) lub Izjasława Mścisławowicza .................................................................................. 689 Iwan, rzekomy syn Wsiewołoda Jarosławowicza.............................. 692 Izjasław oraz Mścisław i Jarosław, jakoby synowie Mścisława Mścisławowicza .................................................................................. 692 Izjasław, rzekomy syn Mścisława Borysa Romanowicza ................. 694 Jaropełk, rzekomy syn Mścisława Mścisławowicza .......................... 696 Jarosław Włodzimierzowicz (syn Włodzimierza Mścisławowicza pskowskiego) ........................................................ 697 Jerzy, rzekomy syn Konstantyna Dawidowicza ................................ 698 Jerzy, rzekomy syn Mścisława Mścisławowicza ................................ 698 Jerzy, rzekomo najmłodsze dziecko Rościsława Mścisławowicza, oraz jego potomstwo (syn Dawid, ks. muromski, a także wnuki: N. Dawidówna, wydana za Światosława Wsiewołodowicza z Czernihowa, i Jerzy Dawidowicz) (fałszywi) .................................................................... 699 Konstanty, rzekomy brat Gleba, Michała i Fiodora Czarnego Rościsławowiczów ............................................................................. 699 Mścisław, rzekomy syn Mścisława Mścisławowicza, w rzeczywistości syn Gleba Światosławowicza ............................ 699 Mścisław, jakoby syn Wsiewołoda Gawriła Mścisławowicza .......... 702 N., rzekoma córka Dawida Rościsławowicza, żona Rościsława Światosławowicza riazańskiego ........................ 703 Spis treści 11 N., rzekoma córka Dawida Rościsławowicza, żona ks. połockiego Wasylka ............................................................ 704 N., rzekoma córka Romana Rościsławowicza, żona ks. połockiego Wsiesława Wasylkowicza .............................. 704 N., rzekoma córka Wsiewołoda Mścisławowicza Borysowicza, żona Konrada von Meyendorffa, a następnie Konrada von Bardewiza ............................................................................................ 704 N., rzekomy syn Jarosława Izjasławowicza........................................ 705 N., nietożsamy ze Światosławem Mścisławowiczem, najstarszy potomek Mścisława Izjasławowcza i Agnieszki Bolesławówny .................................................................................... 705 Roman, rzekomy syn Mścisława Fiodora Włodzimierzowicza ...... 705 Rościsław, rzekomy syn Izjasława Mścisławowicza ......................... 706 Salomea Romanówna lub Daniłówna, jakoby żona Świętopełka Mściwojowica .............................................................. 706 Stefan, rzekomy syn Romana Mścisławowicza, oraz Prokop, rzekomy syn Wasylka Romanowicza ............................................. 706 Wasylko, ks. połocki i witebski, rzekomy syn Dawida Rościsławowicza ................................................................................. 707 Wasylko Jaropełkowicz (w rzeczywistości syn Jaropełka Włodzimierzowicza Monomachowicza, a więc Mścisławowicz rzekomy) .................................................................. 707 Wisława (Wiaczesława), rzekoma córka Jaropełka Romanowicza, żona księcia szczecińskiego Bogusława II .......... 715 Włodzimierz, rzekomy syn Izjasława Pantalejmona Mścisławowicza .................................................................................. 719 Włodzimierz pskowski, rzekomy syn Mścisława Rościsławicza .... 720 Zofia, jakoby córka Włodzimierza Wsiewołodowicza (w rzeczywistości córka przedstawiciela połockiej linii Rurykowiczów noszącego imię Wołodar) ...................................... 720 IV. Zakończenie ................................................................................................ 731 V. Wykaz częściej używanych skrótów ........................................................ 735 VI. Bibliografia .................................................................................................. 737 VI.1. Źródła ................................................................................................... 737 VI.2. Literatura do końca XVIII w. (z wyłączeniem latopisów) ........... 747 VI.3. Literatura: ............................................................................................ 749 VII. Indeks osobowy (postaci historyczne i autorzy średniowieczni) ......... 775 VIII. Summary .................................................................................................. 811 IX. Tablice genealogiczne ................................................................................ 815 Wprowadzenie i legenda ........................................................................... 815 Spis tablic ...................................................................................................... 816 Tablice ............................................................................................................ 817 12 Spis treści II. WSTĘP II.1. Treść i zakres pracy Jeszcze w 2004 r. uznany badacz dziejów średniowiecznej Rusi, Aleksandr Nazarenko, skarżył się na brak krytycznego, naukowego opracowania ge- nealogii Rurykowiczów1. Z poglądem tym należy się zasadniczo zgodzić, choć warto jednak zauważyć, że Nazarenko, szkicując przygnębiający obraz stanu badań nad rodowodem ruskiej przyrodzonej rodziny panującej, po- minął pewne prace, zdecydowanie rozszerzające stan wiedzy na ten temat. Na myśli mam na przykład wartościową rozprawę Dymitra Donskoja, za- wierającą krótkie biogramy ponad 550 Rurykowiczów, począwszy od le- gendarnego protoplasty — eponima dynastii, skończywszy na reprezen- tancie 12 pokolenia jego potomków, zmarłym w 1315 r. księciu starodub- skim Iwanie Michajłowiczu2, oraz rodowód Romanowiczów autorstwa piszącego te słowa3. Natomiast dwa lata po ukazaniu się książki zawiera- jącej omawianą opinię wyszło najnowsze i zdecydowanie najlepsze gene- alogiczne dzieło Leontija Wojtowycza, będące solidnym podsumowaniem ukraińskich badań nad zajmującym naszą uwagę tematem4. Warto jeszcze zaznaczyć, że na całe szczęście obok wspomnianych przez Nazarenkę prac 1 Aleksandr V. Nazarenko, Predislovie ot redaktora, [w:] Natalija I. Ščaveleva, Drevnjaja Rus’ v „Pol’skoj Istorii” Jana Dlugoša (knigi I–VI), tekst, perevod, kommentarij, pod redakcijej i s do- polnienijami Aleksandra V. Nazarenko, Moskva 2004, s. 7. 2 Dmitrij Donskoj, Spravočnik po genealogii Rjurikovičej, č. I, Seredina IX–načalo XIV v., Renn 1991. Pracę tę należy zaliczyć jednak do kategorii „leksykonów genealogicznych”. We wspomnianych krótkich biogramach podane zostały suche fakty, z niewielkimi odniesie- niami do źródeł i literatury. Jest to więc klasyczny przykład rozprawy, w której opubliko- wano wyniki badań bez wnioskowania do nich wiodącego. Moim zdaniem jest to jedna z największych przywar tego typu wydawnictw. W gruncie rzeczy nie da się z nimi dys- kutować. Prezentowane wyniki można co najwyżej skomentować, to znaczy przyjąć lub odrzucić. 3 Dariusz Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów, książąt halicko–wołyńskich, Poznań–Wrocław 2002 (= Biblioteka Genealogiczna, pod red. Marka Górnego, t. 6). Leontij Vojtovyč, Knjaža doba na Rusi; portrety elity, Bila Cerkva 2006. 4 14 Wstęp o charakterze popularnym lub jawnie wtórnych wobec przestarzałych już dzieł Baumgartena i Ekzempljarskiego dysponujemy też potężnym i stale od ponad stulecia narastającym zasobem przyczynków dotyczących róż- nych, czasami drobnych zagadnień z zakresu genealogii Mścisławowiczów czy szerzej — Rurykowiczów. Często owe niewielkich z reguły rozmiarów prace mają pierwszorzędne znaczenie dla tematu, choć nie brak i takich ty- tułów, których autorzy powinni — mówiąc najdelikatniej — wstydzić się. Systematyczne rozszerzanie się naszej wiedzy o genealogii Rurykowiczów — Mścisławowiczów nie zmienia oczywiście oceny wniosków Nazarenki. Moja praca jest więc — w jakimś stopniu — wyjściem naprzeciw oczekiwa- niom wyartykułowanym przez rosyjskiego badacza. Oczywiście, nie podej- muję trudu opracowania genealogii średniowiecznych Rurykowiczów w ca- łości. Jest to zadanie wykraczające zdecydowanie poza możliwości jednego badacza, a w każdym razie niemożliwe do zrealizowania w jednym, choćby nawet najgrubszym tomie. Podjęcie się takiego zadania byłoby zresztą — co postaram się wyjaśnić niżej — podstawowym błędem metodycznym. Próba napisania kompletnej genealogii Rurykowiczów, nawet z przyję- tym ogranicznikiem czasowym (np. do końca XIII w.) skazana jest z góry na niepowodzenie. Jak może być inaczej, skoro, z jednej strony, sam w so- bie obszerny jest kwestionariusz pytań genealogicznych, składający się za- sadniczo z 9 (a w niniejszym studium nawet z 10) punktów, z drugiej zaś, chęć ujęcia „wszystkiego” powoduje, że musimy zaprezentować w pracy dane na temat na przykład 464 (451) Rurykowiczów (tylu u Baumgartena). A zwróćmy uwagę, że rosyjski emigracyjny badacz i tak bardzo poważnie zawęził zakres swej rozprawy pod kątem chronologicznym, zamykając ją w przedziałach 2 poł. X–1 poł. XIV w., a poza tym nie ujął w niej wszyst- kich ówcześnie funkcjonujących gałęzi rodu (ks. riazańscy i muromscy). Tymczasem jeśli pomnożymy sobie liczbę odpowiedzi na wymagane od genealoga pytania przez liczbę znajdujących się w kręgu zainteresowań dynastów, otrzymamy wynik przerażający. Dla podanej jako przykład pra- cy Baumgartena będzie to konieczność ustalenia w przybliżeniu prawie 4200 (4100) faktów genealogicznych (przy dziewięciopunktowym kwestio- nariuszu). A przecież nawet słowem nie wspominamy o niejednokrotnie niezbędnym precyzyjnym prześledzeniu kontekstu politycznego wyżej wzmiankowanych faktów. Nieporównywalnie jeszcze więcej biogramów zawiera się w pracach Leontija Wojtowycza. W ostatnio wydanej książce zasłużony ukraiński badacz przedstawił informacje na temat 1386 Rurykowiczów żyjących do XVI w. włącznie, a przecież w tej pracy ujęci zostali również reprezentanci dynastii Giedyminowiczów5. Stosując nasz przelicznik, uzyskamy niebo- tyczną liczbę około 12,5 tys. faktów genealogicznych do zbadania dla sa- mych Rurykowiczów. Krótko mówiąc, zakopiemy się w archiwach, bibliotekach i przy własnym biurku na wiele lat, próbując dokładnie posprawdzać i zanalizować komplet 5 Zob. przyp. 4. Treść i zakres pracy 15 źródeł dotyczących wspomnianych faktów i ich otoczki oraz skorelować to wszystko ze stanem badań, a i tak odpowiedź na pytanie, czy przy tak roz- ległym materiale uda nam się uchwycić różnorodne powiązania zachodzące pomiędzy faktami i czy jest w ogóle możliwe zapanowanie nad nim, będzie bez wątpienia negatywna. Alternatywnym rozwiązaniem jest ograniczenie się do realizacji formuły „wydawnictwa tablicowego” lub „leksykonu ge- nealogicznego”, czyli takich, które zbierają w jednym miejscu i porządkują ustalenia dotychczasowej literatury, bez pretensji do konfrontowania ich ze źródłami, czy ściślej mówiąc, bez pretensji do wchodzenia w dokładną ana- lizę jak najkompletniejszego materiału źródłowego. Co gorsza — co zostało już zaznaczone — opracowania tego typu nie prezentują wnioskowania, lecz tylko jego rezultaty. To zaś w gruncie rzeczy uniemożliwia konstruk- tywną dyskusję na temat przedstawianych ustaleń6. Oczywiście, „wydawnictwa tablicowe” i „leksykony genealogiczne” są niewątpliwie potrzebne ze względu na pełnione przez nie funkcje infor- macyjne i popularyzatorskie. Nie każdy badacz zajmujący się innymi prob- lemami ma obowiązek znać się na genealogii. Aby więc ułatwić mu pracę, powinno się tworzyć rzetelne opracowania wspomnianych typów. Trzeba jednak, podejmując się takiego trudu, mieć świadomość, że przygotowując je kończy się pewien etap badań, a nie otwiera nowy. Jeśli chce się więc myśleć o wykroczeniu poza dotychczasowy stan wie- dzy, trzeba najpierw wykonać solidną pracę z zakresu retorycznej inventio. Należy przede wszystkim zrezygnować z ambicji zrobienia wszystkiego na raz, czyli konkretnie — jeśli ma się zamiar opracować z czasem genealogię średniowiecznych Rurykowiczów — należy odpowiednio to zagadnienie podzielić. Najlepiej posłużyć się oczywiście naturalnym dla tematu kluczem podziałów na poszczególne gałęzie rodu. Nie można przy tym zapominać o kwestiach chronologicznych, o czym niżej. Jakie więc winny być parametry monografii genealogicznej pod wzglę- dem objętości? Jak sądzę, najlepszy przykład stanowią tutaj dzieła badaczy zajmujących się polską dynastią przyrodzoną. Chodzi rzecz jasna o Oswalda Balzera i Kazimierza Jasińskiego. W wypadku pierwszego z nich wydana 6 Na myśli mam tutaj zarówno wydawnictwa tablicowe o charakterze ogólnym, skupiające dane dotyczące europejskich rodów, zarówno średniowiecznych, jak i nowożytnych (zob. choćby monumentalną serię Europäische Stammtafeln. Stammtafeln zur Geschichte Europäischen Staaten firmowaną przez D. Schwennicke czy Genealogię W. Dworzaczka), w których za- warte są także interesujące nas dane, jak również wydawnictwa tablicowe tematyczne, tj. poświęcone Rurykowiczom (zob. choćby Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xe au XIIIe siècle Nikołaja de [von] Baumgartena). Najbliżej spokrewnione z wy- dawnictwami tablicowymi są opracowania, które można by nazwać leksykonami gene- alogicznymi. Ich autorzy zrezygnowali z prezentowania materiału w postaci tablic, co zastąpili formułą krótkich, zdecydowanie zbyt zwięzłych biogramów, zawierających su- che fakty i ewentualnie odnośniki bibliograficzne. Gatunek ten reprezentuje rozprawa D. Donskoja oraz poprzednia praca Wojtowycza (Knjazivs’ki dynastiï Schidnoï Evropy (ki- nec’ IX–počatok XVI st.) sklad, suspil’na i polityčna rol’. Istoryko–henealohične doslidžennja, L’viv 2000). Najnowsze, wspominane już opracowanie tego autora, wykracza poza omawianą formułę, stanowiąc hybrydę leksykonu genealogicznego i klasycznej genealogii. 16 Wstęp w 1895 r. znakomita pod względem warsztatowym Genealogia Piastów objęła ponad 220 biogramów, a i tak autor zrezygnował z opracowania rodowodu najliczniejszych Piastów śląskich. Natomiast Kazimierz Jasiński, historyk skrupulatny, pracowity i dysponujący świetnym, wzorcowym warsztatem, zdecydował się, by badany materiał podzielić na 6 tomów, zaś sama reali- zacja tego projektu zajęła ponad dwadzieścia lat, nie licząc długotrwałego okresu przygotowań7. Warto tu dodać, że przedostatnie ze wspomnianych dzieł, Rodowód pierwszych Piastów, zawiera 51 biogramów, co dało około 300 stron tekstu, zaś w ostatniej z dotąd wydanych części tego monumentalnego zamierzenia, Rodowodzie Piastów małopolskich i kujawskich (Poznań–Wrocław 2001) na około 250 stronach druku pomieszczono z kolei 49 biogramów. Problem, który w tej chwili prezentuję, doskonale ilustrują również przy- kłady z opracowywaniem rodowodu książąt litewskich. Na myśli mam z jednej strony, Kniaziów litewsko–ruskich do końca XIV wieku Józefa Wolffa, z drugiej zaś, Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów Jana Tęgowskiego. Pierwszy z wymienionych autorów, postępując zresztą wbrew wyrażonemu w tytu- le ograniczeniu chronologicznemu, pokusił się o prezentację „wszystkich kniaziów osiedlonych bądź odwiecznie, bądź chwilowo na obszarach ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego”. W rezultacie powstała praca znakomita ze względu na ogrom wykorzystanego materiału i swe nowatorstwo tema- tyczne, lecz — z drugiej strony — po prostu powierzchowna8. Natomiast studium Tęgowskiego, celowo ograniczone do pierwszych trzech pokoleń Giedyminowiczów, a i tak obejmujące 130 biogramów, jest przykładem do- głębnego i precyzyjnego potraktowania badanej materii9. Moje dotychczasowe doświadczenia w pełni potwierdzają przedsta- wione wyżej uwagi co do postulowanej objętości prac z zakresu genea- logii Rurykowiczów. W Rodowodzie Romanowiczów, książąt halicko–wołyń- skich (Poznań–Wrocław 2002) zawierającym 35 biogramów, opracowanych na ponad 300 stronach, zdołałem, zgodnie z zamierzeniami, po pierwsze, gruntownie zapoznać się z materiałem źródłowym na temat tej dynastii, po drugie, przeanalizować kontekst polityczny, w którym osadzone były fakty genealogiczne dotyczące Romanowiczów, po trzecie, byłem w stanie przedstawić całą drogę wnioskowania. W rezultacie udało się wprowadzić do obiegu naukowego pewne nieznane dotąd wcześniej fakty genealogicz- ne oraz zweryfikować wiele błędnych poglądów, a także uściślić wiele nie- precyzyjnych opinii. To są powody, dla których konieczność zawężenia tematu niniejszej pra- cy była dla mnie oczywista. Pozostawała kwestia, jak konkretnie zakreślić jej ramy. 7 Wspominał o tym sam Kazimierz Jasiński we wstępie do Rodowodu pierwszych Piastów (Warszawa–Wrocław 1992, s. 6). Józef Wolff, Kniaziowie litewsko–ruscy do końca XIV wieku, Warszawa 1895 (reprint Warszawa 1994). Jan Tęgowski, Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów, Poznań–Wrocław 1999 (= Biblioteka Genealogiczna, pod red. Marka Górnego, t. 2). 8 9 Treść i zakres pracy 17 Według pierwotnego założenia planowałem opracować genealogię pierw- szych 8 pokoleń potomków Włodzimierza Monomacha. Na szczęście miałem możność skonsultowania tego pomysłu z prof. Januszem Bieniakiem, który stanowczo odradził jego realizację. W rezultacie, jeśli chodzi o górną granicę, przesunąłem punkt wyjścia rozprawy o jedno pokolenie, decydując się na rozpoczęcie jej od Mścisława Fiodora Włodzimierzowicza. Dzięki wspomnia- nemu zabiegowi odpadła konieczność przebadania zarówno licznej grupy dzieci Włodzimierza Monomacha, jak i przede wszystkim potężnej gałę- zi Monomachowiczów, wywodzącej się od Jerzego Dołgorukiego. Patrząc obecnie z perspektywy gotowej już praktycznie Genealogii Mścisławowiczów i widząc jej objętość, po prostu nie wyobrażam sobie realizacji pierwotnego zamierzenia. Porada Janusza Bieniaka, potwierdzona zresztą później zbież- ną opinią Jana Tęgowskiego, okazała się zbawienna. Nie było to jednak ostatnie cięcie, na jakie się zdecydowałem. Przyglądając się dziejom Rusi w XIV w., uświadomiłem sobie, że buduje się ich obraz na podstawie garnituru źródeł różniącego się dość znacznie od tych, któ- re oświetlają okres wcześniejszy. Na dodatek, jeśli chodzi o genealogię Mścisławowiczów, koniec XIII w. przynosi zdecydowane zubożenie i tak przecież nienadzwyczaj bogatego materiału źródłowego, którym dyspo- nujemy. Przyczyny tego zjawiska są różnorakie. Po pierwsze, zdecydo- wanie spadło wówczas znaczenie tej gałęzi Rurykowiczów. To zaś pociąg- nęło zmniejszenie zainteresowania nimi latopisów, stanowiących główne źródło poznania ich rodowodu. Na dodatek Mścisławowicze, z wyjątkiem Romanowiczów, prawie nie utrzymywali wówczas kontaktów z obszarem pozaruskim. Nie ma więc niemal zupełnie obcych przekazów do ich dzie- jów. Po drugie, na ostatniej dekadzie XIII w. urywa się narracja Kroniki ha- licko–wołyńskiej, źródła, które przynajmniej dokładnie przedstawiało hi- storię wołyńskiej odrośli Mścisławowiczów (szczególnie Romanowiczów), przy okazji podając informacje również o innych reprezentantach rodu. Po trzecie, nie zachowały się inne latopisy opowiadające o losach zajmującej naszą uwagę linii ruskiej przyrodzonej dynastii w XIII w. i nieco później. Wyjątek stanowią tutaj strzępy tego rodzaju źródła zachowane w księdze VI Roczników Jana Długosza, ale zabytek ten urywa się i tak na 1238 r. Powstałej luki nie wypełniają zaś w satysfakcjonujący sposób latopisy północnoru- skie, które patrząc z perspektywy poszczególnych ośrodków Rusi Zaleskiej i Nowogrodu Wielkiego nie interesowały się specjalnie tym, co działo się w sferze wpływów rozrastającej się Litwy, a już praktycznie w ogóle dzieja- mi Rusi południowo–zachodniej. Takiego zadania w stosunku do genealogii Mścisławowiczów nie spełniają też księgi rodosłowne i źródła im pokrewne, powstające w państwie moskiewskim w XVI w. (i później), gdyż — jak się przekonamy — były one w sferze faktografii zależne od północnoruskich latopisów i samoistnych, wartościowych informacji o Mścisławowiczach nie zawierają. Tak więc na koniec XIII w. przypada całkowita zapaść, jeśli chodzi o źródła dotyczące zajmującą naszą uwagę gałąź Rurykowiczów. Stanowi ona natu- 18 Wstęp ralną cezurę chronologiczną podjętego tematu. Pozostało więc tylko kwestią otwartą, jak przełożyć ją na zwyczajowo stosowany w genealogii „pokole- niowy” system organizacji. Z niepokojem obserwując rozrastanie się rozpra- wy podjąłem decyzję, by ograniczyć ją ostatecznie do 5 pokoleń potomków Mścisława Fiodora Włodzimierzowicza. I tak w rezultacie w pracy zostały zaprezentowane biogramy ponad 150 reprezentantów rodu oraz osób za nich słusznie lub niesłusznie uznawanych. Na rzecz przyjętego rozwiązania przemawia również fakt, że do czasu, kiedy umierali ostatni przedstawiciele 5 pokolenia Mścisławowiczów, a więc do przełomu XIII i XIV w., zdążyła wygasnąć większość linii tego rodu. Rozważania dotyczące zakresu pracy chciałbym zamknąć stwierdzeniem, że — moim zdaniem — z perspektywy możliwości jej sprawnej i jak naj- lepszej realizacji jest on skrajnie wyśrubowany, ale chyba równocześnie najlepiej przystaje do kontekstu historycznego i historiograficznego bada- nego zagadnienia. Teraz jeszcze kilka ogólnych uwag dotyczących tematu pracy. Obejmuje ona swoim zakresem — jak wiemy — 5 pokoleń potomków Mścisława Fiodora Haralda, najstarszego syna Włodzimierza Wasyla Wsiewołodowicza Monomacha. Ten urodzony w 1076 r. dynasta stał się protoplastą kilku linii rodu odgrywających w dziejach średniowiecznej Rusi niebagatelną rolę. Od niego, oprócz drobniejszych i szybko wygasłych odrośli (Wsiewołodowicze, Włodzimierzowicze), wyszli zarówno wołyńscy Izjasławowicze, któ- rych najpotężniejszą i najlepiej znaną gałąź stanowili halicko–wołyńcy Romanowicze, jak i smoleńscy Rościsławowicze. Ostatnia przedstawiciel- ka Romanowiczów, Anastazja Juriewna, zmarła w 1365 r., zaś podtrzymy- wany przez niektórych badaczy pogląd, jakoby potomkami tego rodu byli Ostrogscy, jest mającym późnoszesnastowieczny rodowód nieporozumie- niem10. Przedstawiciele smoleńskiej linii Mścisławowiczów żyją z kolei — co warto zaznaczyć — do dziś. W interesującym nas czasie, a więc pomiędzy 1 poł. XII a przełomem XIII i XIV w. pozycja polityczna rodu ulegała poważnym zmianom. Sam Mścisław po śmierci ojca († 1125 r.) zajmował tron kijowski i przez wielu badaczy jest uważany za ostatniego z Rurykowiczów, któremu udało się utrzymać jedność Rusi. W tym celu Mścisław dokonał między innymi tak spektularnego aktu, jakim było najpierw złamanie separatystycznych dą- żeń połockich Izjasławowiczów — Wsiesławowiczów, a następnie wygnanie przedstawicieli tej gałęzi Rurykowiczów do Cesarstwa Bizantyńskiego. Po różnych perturbacjach politycznych zaszłych po śmierci Mścisława (1132 r.) udało się utrzymać poszczególnym jego potomkom znaczącą pozycję wśród 10 Jak sądzę, wykazałem brak bezpośredniego związku rodzinnego pomiędzy Romanowiczami i Ostrogskimi w Rodowodzie Romanowiczów (s. 271–275). Na temat początków tego warian- tu legendy rodowodowej Ostrogskich, który wyprowadzał ich od Romanowiczów, zob. Dariusz Dąbrowski, Romanowicze w „Kronice polskiej, litewskiej, żmudzkiej i wszystkiej Rusi” Macieja Stryjkowskiego (ze szczególnym uwzględnieniem kwestii genealogicznych). Przyczynek do badań nad dziejami genealogii i świadomości historycznej w Wielkim Księstwie Litewskim, „Senoji Lietuvos literatūra”, ks. 22, 2006, s. 174–181. Treść i zakres pracy 19 Rurykowiczów. Wielu jego synów, wnuków, prawnuków i praprawnuków dzierżyło w swych rękach tron kijowski. Przede wszystkim jednak wspo- mniani już Izjasławowicze usadowili się na Wołyniu, a z czasem jedna z ich gałęzi zdołała także opanować księstwo halickie, zaś Rościsławowicze utrwa- lili swą władzę nad Smoleńskiem. Poza tym Mścisławowicze okresowo wła- dali innymi tak ważnymi ośrodkami jak Połock (np. Izjasław Mścisławowicz), Psków (np. Wsiewołod Gabriel Mścisławowicz, Jarosław Włodzimierzowicz czy Mścisław Borys Romanowicz) czy wreszcie Nowogród Wielki (wielu Rościsławowiczów, a także Jarosław Izjasławowicz, Roman Mścisławowicz czy Jarosław Włodzimierzowicz). Po okresie zdecydowanych i spektakular- nych sukcesów odnoszonych w walce o preponderancję na Rusi w 2 poł. XII i w 1 ćw. XIII w. Mścisławowicze ostatecznie utracili wiodące stanowisko na Rusi. Do załamania ich znaczenia w niemałym stopniu przyczyniła się inwa- zja mongolska, zarówno jej pierwsza fala (1223 r.), jak i wielki najazd Batu chana z lat 30. XIII w. Niemały wpływ miała też na osłabienie stanowiska Mścisławowiczów ekspansja litewska. Jednym z jej efektów, już w okresie późniejszym, było opanowanie przez wielkich książąt Litwy zarówno czę- ści władztwa Romanowiczów, jak i samego Smoleńska. Nim jednak do tego doszło, w południowo–zachodnich krańcach Rusi Romanowicze zbudowali wyjątkowe w skali całej ruskiej ekumeny państwo, odgrywające od 2 poł. XIII do początków XIV w. znaczącą rolę w Europie Centralnej i będące uda- nym przykładem konwergencji kulturowej i w mniejszym stopniu religijnej. Warto tu jeszcze zaznaczyć, że protoplasta rodu Mścisławowiczów, a także pokolenie jego potomków i niektórzy reprezentanci wołyńskich Izjasławowiczów (szczególnie Romanowicze) utrzymywali szerokie kon- takty polityczne i matrymonialne z różnymi dynastiami europejskimi. Wpłynęło to znacząco na określenie zakresu terytorialnego pracy. Należało bowiem przestudiować wybrane zagadnienia z zakresu genealogii bizan- tyńskiego rodu panującego Komnenów, węgierskich Arpadów, czeskich (morawskich) Przemyślidów, niektórych rodów niemieckich (austriackich Babenbergów, hrabiów Bergu czy Sztaufów), polskich Piastów i wreszcie — z funkcjonujących na drugim krańcu Europy poszczególnych przed- stawicieli dynastii duńskich i norweskich. Konieczne też było odwołanie się do pewnych wybranych zagadnień z dziejów politycznych i kultury państw, w których rządziły wymienione rody. Oczywiście, ze względu na takie, a nie inne ukształtowanie polityki matrymonialnej Mścisławowiczów podstawowe znaczenie miały jednak studia nad genealogią Rurykowiczów i dziejami Rusi, wliczając w to obszar stepu, w czasach gdy dominowali tam Połowcy. 20 Wstęp II.2. Ogólne uwagi na temat stanu badań nad genealogią Mścisławowiczów Uważam, że pozbawione sensu jest omówienie w tym miejscu literatury wykorzystanej dla potrzeb niniejszej pracy. Wyjątek wypada wszakże uczy- nić dla kilku stwierdzeń o charakterze ogólnym. Chciałbym mianowicie naj- pierw zaznaczyć, że nie istnieje (a szkoda) jakaś wyodrębniona bibliografia genealogii Rurykowiczów (a więc i Mścisławowiczów). W pewnym stop- niu za jej namiastkę można uznać spis źródeł i literatury zawarty w ostat- nim z syntetycznych opracowań genealogicznych Leontija Wojtowycza. Znajdziemy tam 3105 pozycji dotyczących tematu oraz jeszcze kilkaset za- wierających wiadomości o źródłach przydatnych z punktu widzenia stu- diów nad nim11. Spis ten oczywiście nie jest pełną bibliografią genealogii Mścisławowiczów. Powątpiewam zresztą w możliwość jej zestawienia, ze względu na ogromną liczbę i rozrzut tematyczny prac, oświetlających róż- norodne aspekty rodowodu zajmującej naszą uwagę gałęzi Rurykowiczów. Warto może podać jakiś przykład ukazujący to zjawisko. Otóż w swych badaniach musiałem, z jednej strony, sięgnąć do rozpraw poświęconych wojnie domowej w Danii w latach 30. XII w., z drugiej zaś, do pozycji doty- czących topografii średniowiecznego Konstantynopola. W obu wypadkach chodziło o drobiazgi, ale jednak cenne z perspektywy tworzenia jak najkom- pletniejszych biogramów poszczególnych Mścisławowiczów. Pisząc Genealogię Mścisławowiczów, korzystałem więc z bardzo różnych opracowań. Z jednej strony, były to traktowane przeze mnie jako świade- ctwa stanu wiedzy danych środowisk w określonym czasie tzw. wydawni- ctwa tablicowe i leksykony genealogiczne, z którymi systematycznie kon- frontowałem wyniki swych ustaleń. Warto przy tym zauważyć, że — co stanowi signum temporis — odwołałem się między innymi do dwóch tego typu prac, funkcjonujących, z tego co mi wiadomo, wyłącznie w postaci elektronicznej. Moim zdaniem nie odbiegają one zresztą jakością od swoich papierowych odpowiedników12. Z drugiej strony, rozwiązując poszczegól- ne problemy badawcze korzystałem z rozlicznych, bardzo zróżnicowanych pod względem tematycznym przyczynków, opracowań monograficznych itp. Wiele z nich, na pierwszy rzut oka, nie ma przy tym wiele wspólnego z genealogią Mścisławowiczów, a w rzeczywistości wzbogacają one i uzu- pełniają powstałe studium. Samoistny problem historiograficzny stanowi w wypadku genealogii Mścisławowiczów (czy szerzej średniowiecznych Rurykowiczów) koniecz- ność praktycznie nieustannego odnoszenia się do ustaleń Nikołaja von (de) Baumgartena. Ten rosyjski, pracujący jednak przez znaczącą część życia na 11 L. Vojtovyč, Knjaža doba, s. 107–194 oraz przypisy 147–535 na s. 45–105. 12 Na myśli mam: Genealogie Mittelalter. Mittelalterliche Genealogie im Deutsche Reich bis zum Ende der Staufer. Materialsammlung (http://www.genealogie-mittelalter.de/); Charles Cawley, Medieval Lands. A prosopography of medieval European noble and royal families, 2006–2007 (http:// fmg.ac/Projects/MedLands/). Ogólne uwagi na temat stanu badań nad genealogią... 21 emigracji, badacz ukształtował swymi pracami z lat 20. i 30. XX w. mający zdumiewająco silny oddźwięk do dziś — zgoła na całym świecie — obraz genealogii ruskiej rodziny panującej. Być może swą rolę odegrała tu dostęp- ność ustaleń Baumgartena wynikająca zarówno z zastosowania przez niego najłatwiej przyswajalnej tablicowej formuły pracy, jak również opubliko- wanie rozpraw w jednym z języków kongresowych13. Tymczasem już nie- długo po ukazaniu się pierwszej z wymienionych prac pojawiły się opinie dotyczące jej poważnych mankamentów, przede wszystkim faktograficz- nych14. Tych usterek jest zresztą na tyle dużo, że nie pozostaje nic innego, jak wstępnie o nich informując, ujawniać je w odpowiednich biogramach. Co intrygujące, mimo upływu 80 lat od ukazania się pierwszej z wymie- nionych rozpraw Baumgartena, wiele popełnionych przez niego błędów ma się znakomicie, ponieważ są powielane przez kolejne pokolenia gene- alogów. Jest to, nawiasem mówiąc, świetny przykład zgubnego wpływu bezrefleksyjnego ulegania autorytetom. Inaczej rzecz ujmując, widać — co jak najsłuszniej podkreślał już na gruncie polskim Marceli Handelsman — jak istotną rolę w badaniach historycznych pełni konieczność krytycznego podchodzenia do ustaleń nawet najwybitniejszych badaczy. Kończąc ustęp poświęcony literaturze tematu, chciałbym zaznaczyć, że zainteresowania genealogią Mścisławowiczów mają bardzo odległą gene- zę. Badawczo wybranymi zagadnieniami z tego zakresu zaczęto zajmować się już w XVI stuleciu i to zarówno w Rzeczypospolitej, jak i w państwie moskiewskim15. Problem ten jest zresztą na tyle ciekawy i istotny z punk- tu widzenia niniejszej pracy, że zdecydowałem się poświęcić mu uwagę w dwóch odrębnych paragrafach wstępu16. Tutaj może zaś wspomnę tylko, że skomplikowane i nierzadko tragiczne dzieje badań genealogicznych w Rosji, w tym ich odległych, datujących się właśnie na XVI w. początków, omówili ostatnio w odrębnej pracy Margarita Byczkowa i Maksym Smirnow. Z natury rzeczy wiadomości o studiach nad rodowodem Mścisławowiczów, jako jednym z najważniejszych odgałęzień średniowiecznych Rurykowiczów, stanowią jeden z wątków tejże monografii17. 13 Na myśli mam dwie syntezy: Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xe au XIIIe siècle, „Orientalia Christiana”, t. IX–1, 1927, nr 35; Génélogies des branches régnantes de Rurikides du XIIIe au XVIe siècle, ibidem, t. XXXV, 1934, nr 1 (94). 14 Zob. np. Stefan Tomaszewski [rec.], N. de Baumgarten, Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xe au XIIIe siècle („Orientalia Christiana” 9, Roma 1927, nr 35), KH, R. XLII, 1928, s. 316–321. 15 Oczywiście w tym samym stuleciu pojawiły się również na Zachodzie opracowania gene- alogiczne, w których zawarte zostały pewne dane dotyczące genealogii Mścisławowiczów. Na myśli mam przede wszystkim dzieło Eliasza Reusnera, Basilikon. Opus genealogicum catholicum de praecipuis familiis imperatorum, regum, principum, aliorumque procerum orbis christiani […], Francofurtii 1592. 16 Część dotyczących zagadnienia danych została przedstawiona w paragrafie poświęconym ruskim i rosyjskim źródłom genealogicznym, część natomiast w paragrafie II.3.c. 17 Margarita E. Byčkova, Maksim I. Smirnov, Genealogija v Rossii: istorija i perspektivy, Moskva 2004. Moim zdaniem nie jest to opracowanie do końca udane. Znajdujemy w nim poważne 22 Wstęp Właściwie analogicznych opracowań, czemu zresztą specjalnie nie powin- niśmy się dziwić, nie znajdujemy w historiografiach innych krajów. Myślę oczywiście o rozważaniach dotyczących stanu badań nad rodowodem po- tomków Mścisława Fiodora Włodzimierzowicza18. II.3. Źrodła do genealogii Mścisławowiczów W pracy wykorzystane zostały bardzo różnorodne źródła. Oczywiście dominują teksty staroruskie, jednak wiele jest przekazów powstałych w in- nych krajach, z władcami których Rurykowicze mieli stosunki polityczne i rodzinne. Dlatego też przy omówieniu źródeł wiodącym kryterium jest ich proweniencja „geograficzna”. Zaprezentowane więc zostaną tutaj mniej lub bardziej szczegółowe (w zależności od potrzeb) uwagi o źródłach ruskich, polskich, skandynawskich, łacińsko- i germańskojęzycznych, niemieckich oraz pozostałych. W ramach prezentacji wydzielonych pod kątem kryte- rium geograficznego grup źródeł zastosowane zostały zasadniczo podziały gatunkowe. Omawiając poszczególne rodzaje źródeł czy nawet konkretne dzieła, kon- centruję się wyłącznie na przedstawieniu ich wartości dla tematu. Z góry przy tym zaznaczam, że charakter pracy eliminuje przedstawienie szczegó- łowych rozbiorów nawet ważnych dzieł. Jeśli zachodzi zaś potrzeba takiego działania, przeprowadzone jest ono w odpowiednim jej miejscu. II.3.a. Źródła ruskie Latopisy Niewątpliwie najważniejszym rodzajem źródeł dla badania genealogii Mścisławowiczów i innych Rurykowiczów żyjących w średniowieczu są latopisy. Powstało ich na przestrzeni wieków bardzo wiele. W dodatku do Tekstologii Dymitra Lichaczowa Aleksandr G. Bobrow stwierdził, że według jego rozeznania zachowało się kilka tysięcy rękopisów zwodów latopisar- skich19. Są to powstałe na przestrzeni od 2 poł. XIV do XVIII czy nawet luki, polegające na pominięciu osiągnięć pewnych znaczących autorów, np. Chmyrowa, Pogodina czy Zotowa. Nie miejsce tu jednak na dokonanie szczegółowej analizy historii badań genealogicznych w Rosji. 18 Nie dziwi mnie brak takiej rozprawy w historiografii ukraińskiej, która jako jedyna obok ro- syjskiej mogła być ewentualnie opracowaniem takiego tematu zainteresowana. Genealogia ukraińska istnieje właściwie dopiero kilkanaście lat. 19 Aleksandr G. Bobrov, Principy izdanija drevnerusskich letopisej, [w:] D.S. Lichačev (pri uča- sti A.A. Alekseeva i A.G. Bobrova), Tekstologija na materiale russkoj literatury X–XVII vekov, Sankt Peterburg 2001, s. 718 i przyp. 1 na tej stronie. Źrodła do genealogii Mścisławowiczów 23 XIX w. odpisy znanych nauce latopisów. Tutaj, by uniknąć chaosu termi- nologicznego, warto zacytować in extenso definicję terminu „latopis” po- daną na potrzeby czytelnika polskiego przez wybitnego znawcę dziejów średniowiecznej Rusi, Andrzeja Poppe. Otóż według niego: „latopis stano- wi określenie umowne dla zwodów latopisarskich — kompilacji latopisów i wcześniejszych zwodów zachowanych w setkach rękopisów z w. XIV– XVIII”20. Dla naszych potrzeb terminem „latopis” i bliskim jemu „latopisiec” będziemy określać konkretne teksty (redakcje), które stanowią zamknięte całości i jako takie doczekały się wydania. Wyjątek terminologiczny sta- nowią Powieść minionych lat (= Povest’ vremennych let = Powieść doroczna21), Latopis kijowski i Kronika halicko–wołyńska, a więc odpowiednio: a) najstarsze wyodrębnione przez badaczy, powstałe na początku XII w. ruskie źródło historiograficzne, zwyczajowo umieszczane jako pierwsza część poszcze- gólnych zwodów — kompilacji latopisarskich, b) niezmiernie ważne dla poznania genealogii Mścisławowiczów źródło obejmujące swym zakresem zdecydowaną większość XII w. i zachowane jako druga część zwodu zwa- nego potocznie Latopisem ipatiewskim (= hipackim) oraz wywodzącego się z tego samego protografu zwodu chlebnikowskiego–ostrogskiego, c) będące trzecią i ostatnią częścią Latopisu ipatiewskiego i jemu pokrewnych źródło, obejmujące z kolei niemal całe XIII stulecie (od 6709 (faktycznie 1205) do 6800 (faktycznie 1290 lub 1291) r.)22. To wyróżnienie spowodowane jest wy- jątkową wagą dla tematu przynajmniej dwóch ostatnich z trzech wyżej wymienionych zabytków ruskiego piśmiennictwa. Tu należy się jeszcze jedna ważna uwaga. Praca opiera się na latopisach drukowanych23. W gruncie rzeczy przytłaczająca ich część ukazała w ra- mach zasłużonej, zapoczątkowanej w 1841 r. i istniejącej do dzisiaj serii Polnoe Sobranie Russkich Letopisej. Warto jeszcze wspomnieć, że od końca lat 90. XX w. moskiewskie wydawnictwo Jazyki russkoj kul’tury prowadzi nie- zwykle cenną akcję reedycji poszczególnych, nieraz trudno dostępnych 20 Andrzej Poppe, Latopisarstwo ruskie, [w:] SSS, t. III, pod red. Władysława Kowalenki, Gerarda Labudy, Zdzisława Stiebera, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, s. 22. Zob. też omówienie terminu dokonane przez Igora Danilewskiego (I.N. Danilevskij, V.V. Kabanov, O.M. Meduševskaja, M.F. Rumjanceva, Istočnikovedenie. Teoria, istorija, metod. Istočniki rossij- skoj istorii. Učebnoe posobie dlja gumanitarnych special’nostej, Moskva 1998, s. 171–174). Autor podkreśla kompilacyjny charakter poszczególnych latopisów — „letopisnych svodov”, których zachowało się więcej niż 200. Zaznacza też, że zachowane latopisy są właściwie „redakcjami protografów” lub też „redakcjami redakcji” tychże. To stwierdzenie doskonale pokazuje skomplikowanie zagadnienia. 21 Spotykamy również w literaturze błędną nazwę Latopis czy nawet Kronika Nestora (zob. choćby Latopis Nestora, [w:] MPH, t. I, wyd. August Bielowski, Lwów 1864). W sprawie przyczyn owej błędności terminologicznej pisał niedawno Oleksej Tołoczko, Gdzie i kiedy narodziła się legenda o kronikarzu Nestorze?, Zeszyty Naukowe KUL, 45, 2002, nr 1–2 (177– -178), s. 57–77. 22 Używa się w stosunku do tego źródła terminu „kronika” ze względu na jego nietypowe dla stosunków ruskich ukształtowanie. Składa się ono mianowicie z wielu różnego rodzaju tekstów (opowiadań, notek latopisarskich itp.). 23 Miałem okazję zapoznać się zaledwie z dwoma spośród — jak zaznaczyliśmy wyżej — ol- brzymiej liczby rękopiśmiennych zwodów latopisarskich. Z tego powodu zdecydowałem się nawet nie wymieniać ich tutaj. 24 Wstęp tomów PSRL i źródeł wydanych poza serią, przy okazji publikując także latopisy opracowane na nowo24. Twórczość latopisarska posiada ogromną literaturę25. Dominują prace hi- storyków rosyjskich26, jednak nie należy zapominać o ustaleniach autorów ukraińskich i innych. Pośród pierwszych na szczególną wagę zasługują stu- dia Aleksandra Bobrowa27, Borysa Klossa28, Apollona Kuz’mina29, Jakowa Lur’e30, Arsenija Nasonowa31, Władimira Paszuto32, Michaiła Prisiołkowa33 i Alekseja Szachmatowa34. Natomiast pośród historyków ukraińskich szczególnie zasłużyli się dla badań nad zagadnieniem Anton Hensiors’kyj35, Michajło Hru szews’kyj36, Mykoła Kotljar37, Petr Tołoczko38 i Wadim Stawys’kyj39. 24 Na temat tej działalności wydawnictwa Jazyki slavjanskoj kul’tury zob. Dariusz Dąbrowski, Reedycja zbioru latopisów ruskich, RH, R. LXXI, 2005, s. 243–246. 25 Nie miejsce tu na szczegółowe omówienie tej literatury ani też na stworzenie pełnego katalogu prac dotyczących latopisarstwa. Z konieczności ograniczam się właściwie do podania najważniejszych syntez, zawierających aktualne i potrzebne w mej pracy dane. Część opracowań źródłoznawczych i historiograficznych cytowana jest w poszczególnych biogramach, tam gdzie istniała potrzeba odwołania się do tego typu wiedzy. 26 Źródłoznawstwo i historiografia były jednymi z nielicznych dziedzin badań mediewi- stycznych, które nie załamały się w czasach radzieckich. Ba, rozwijały się wówczas dobrze, a obok oddzielnych książek oraz ogólnohistorycznych wydawnictw ciągłych publikacja wyników badań z zakresu źródłoznawstawa i historografii była możliwa w specjalistycz- nych periodykach, takich choćby jak „Problemy istočnikovedenija”. 27 Aleksandr G. Bobrov, Novgorodskie letopisi XV veka, Sankt Peterburg 2001. 28 Boris M. Kloss, Nikonovskij svod i russkie letopisi XVI–XVII vekov, Moskva 1980. 29 Apollon Grigor’evič Kuz’min, Rjazanskoe letopisanie. Svedenija letopisej o Rjazani i Murome do serediny XVI veka, Moskva 1965; idem, Russkoe letopisanije kak istočnik po istorii Drevnej Rusi, Rjazan’ 1969. Jakov S. Lur’e, Obščerusskie letopisi XIV–XV vv., Leningrad 1976. 30 31 Arsenij N. Nasonov, Istorija ruskogo letopisanija XI–načala XVIII veka, Moskva 1969. 32 Vladimir T. Pašuto, Očerki po istorii Galicko–Volynskoj Rusi, Moskva 1950. Cała pierwsza część tego wartościowego opracowania (s. 17–133) poświęcona jest rozbiorowi Kroniki halicko–wołyńskiej. 33 Michail D. Priselkov, Istorija russkogo letopisanija XI–XV vv., Leningrad 1940; pozycję tę cy- tuję za M.D. Priselkov, Istorija russkogo letopisanija XI–XV vv., Sankt Peterburg 1996. 34 Zob. np. zbiór prac: Aleksej A. Šachmatov, Razyskanija o russkich letopisjach, Moskva 2001. 35 Anton I. Hens’ors’kyj, Halyc’ko–Volyns’kyj litopys (proces skladannja, redakciï ta redaktory), Kyïv 1958. 36 W tym wypadku chodzi o monumentaln
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV wieku)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: