Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00074 009325 11231137 na godz. na dobę w sumie
Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896-1980) - ebook/pdf
Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896-1980) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1041-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Wielu polskich generałów zostało przedstawionych w licznych publikacjach naukowych i popularnych, jednak biografia gen. B. Ducha nie została do tej pory zbadana i opisana. Z tego powodu uzasadnione było podjęcie badań w celu zapełnienia tej luki w historiografii, a więc dokonania opisu życia Generała na tle historii walk oręża polskiego w latach 1914–1945 oraz losów emigracji polskiej po II wojnie światowej. Celem niniejszej pracy jest więc przedstawienie biografii gen. dyw. B. Ducha jako dowódcy, organizatora, wychowawcy polskich żołnierzy i ukazanie roli, jaką odegrał w historii Wojska Polskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dr Stanisław Kamiński (ur. 1953), filolog i historyk, od lat mieszka i pracuje w Koszalinie. Jest członkiem Instytutu im. gen. „Grota” Roweckiego, nauczycielem dyplomowanym w Gimnazjum Gminnym w Sianowie, autorem programu klasy dziennikarskiej i redaktorem naukowym „Sianowskich Zeszytów Historycznych”. Jego zaintere- sowania badawcze koncentrują się wokół wojskowej i społeczno- -gospodarczej historii Polski XX w. Jest autorem i współautorem kilkudziesięciu publikacji, m.in.: Osadnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim po II wojnie światowej. W 60-lecie przybycia pierwszych osadników na Ziemię Sianowską, Sianów 2005; Wołyń i Małopolska Wschodnia 1943–1944, Kosza- lin–Leszno 2004; Represje Związku Sowieckiego wobec obywateli państwa polskiego w latach 1939–1956, Koszalin 2006. Prezentowana książka to pierwsza w polskiej historiografii pełna biografia generała dywizji Bronisława Bolesława Ducha (1896–1980). Autor ukazuje sylwetkę Generała jako dowódcy, organizatora, wychowawcy polskich żołnierzy. Odpowiada na takie pytania badawcze, jak: jaki wpływ na kształtowanie się sylwetki gen. Ducha miało wychowanie wyniesione z domu i organizacji niepodległościowych? W jakich warunkach nabywał Bronisław B. Duch doświadczenia dowódczego podczas I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej? Jaką rolę odegrał w czasie kampanii wrześniowej 1939 r.? W jaki sposób była formowana 1. Dywizja Grenadierów i jaki wpływ miała osobowość Generała na przebieg walk tej dywizji? Dlaczego niewiel- kie efekty przyniosła akcja rekrutacyjna do polskiej armii w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, prowadzona przez gen. Ducha? Jaki – wreszcie – był wpływ bohatera biografii na wyszkolenie i sprawność bojową żołnierzy 3. Dywizji Strzelców Karpackich oraz jaką rolę odgrywał on w środowisku polskiej emigracji na Wyspach Brytyjskich po II wojnie światowej? Praca ilustrowana jest zdjęciami, z których większość pochodzi ze zbiorów Pana Zbigniewa Ducha, syna Generała, zamieszkałego w Londynie, oraz mapami i wykre- sami. Uzupełnieniem jej są również Aneksy zawierające m.in. rozkazy gen. Ducha. Cena 39,00 zł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i B O L E S Ł A W D U C H G E N E R A Ł D Y W I Z J I B R O N ( 1 8 9 6 - 1 9 8 0 ) I S Ł A W ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stanisław KamińskiGENERAŁ DYWIZJI BRONISŁAW BOLESŁAW DUCH (1896–1980)Seria GENER AŁ DYWIZJI BRONISŁ AW B OLESŁ AW D U C H (1896–1980) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w serii: Piotr Potomski Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892–1994) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stanisław Kamiński Stanisław Kamiński Stanisław GENER AŁ DYWIZJI BRONISŁ AW B OLESŁ AW D U C H (1896–1980) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Romuald Turkowski Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadza˛cy Szymon Morawski Redaktor Krystyna Chojnacka Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Korekta Graz˙yna Pachnik Skład i łamanie LogoScript sp. z o.o. Ilustracja na okładce Gen. Bronisław Duch w rozmowie z saperami w Gardzieli, 17 maja 1944 r. (fot. ze zbioro´w Zbigniewa Ducha, Londyn) Publikacja dofinansowana przez Polonia Aid Fundation Trust oraz Zbigniewa Ducha # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978-83-235-0558-7 ISBN 978-83-235-1041-3 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treœci Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. W walce o odzyskanie i w obronie niepodległos´ci . . . . . . Dziecin´stwo i młodos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady Legiono´w Polskich . . . . . . . Słuz˙ba w II Korpusie Wojsk Polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Samodzielnym Oddziale Murman´skim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Słuz˙ba w Wojsku Polskim w latach 1920–1939 W wojnie polsko-bolszewickiej z 64. Grudzia˛dzkim Pułkiem Piechoty . . . . Słuz˙ba i nauka w latach pokoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dowo´dca 73. pp w Katowicach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyrektor Nauk w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie . . . . . . Rozdział III. W obronie Rzeczypospolitej 1939 roku Mobilizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwro´t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bitwa pod Czes´nikami Walki przebojowe i kapitulacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W drodze na We˛gry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV. W obronie Francji 1940 roku Formowanie 1. Dywizji Grenadiero´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obrona na linii Maginota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Walki na linii opo´z´nienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bitwa pod Lagarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozwia˛zanie 1. Dywizji Grenadiero´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V. Słuz˙ba w 1. i 2. Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w latach 1940–1944 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Akcja rekrutacyjna w Kanadzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 11 13 31 38 44 44 54 62 69 72 72 78 84 93 98 101 101 106 113 118 124 136 136 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treœci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuz˙ba w 1. Korpusie Polskim w Szkocji Dowo´dca 3. DSK 2. Korpusu Polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI. Bitwa o Monte Cassino W obronie nad rzeka˛ Sangro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przygotowanie do szturmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsze natarcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drugie natarcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII. W pos´cigu nad Adriatykiem Walki nad rzeka˛ Chienti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bitwa o port Ankona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Walki pos´cigowe do rzeki Metauro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przełamanie linii Goto´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Walki w Apeninach Emilian´skich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W obronie nad rzeka˛ Senio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Operacja bolon´ska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VIII. Działalnos´c´ powojenna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuz˙ba we Włoszech po zakon´czeniu działan´ wojennych . . . . . . . . . . . . . W Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia . . . . . . . . . . . . . . Działalnos´c´ kombatancka po demobilizacji w latach 1947–1980 . . . . . . . . Two´rca Funduszu Wdo´w, Sierot i Inwalido´w 3. DSK . . . . . . . . . . . . . . . Pogrzeb generała Bronisława Ducha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 151 156 156 161 169 180 202 202 211 217 227 234 242 243 251 251 258 262 278 282 Zakon´czenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 Wykaz skro´to´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Bibliografia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Spis odznaczen´ generała Bronisława Ducha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 Spis ilustracji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Spis map i wykreso´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Indeks oso´b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 Indeks nazw geograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WstŒp Pokolenie Polako´w, tworza˛ce zre˛by polskich sił zbrojnych i walcza˛ce o wolna˛ ojczyzne˛, cechował ogromny patriotyzm, zdolnos´c´ do pos´wie˛cen´ i wiara w zwycie˛stwo. Z tego pokolenia wywodza˛ sie˛ wybitni z˙ołnierze, kto´rych działalnos´c´ wywarła wielki wpływ na losy narodu w niezwykle dramatycznej historii Polski XX wieku. Jednym z wybitnych dowo´dco´w Wojska Polskiego i Polskich Sił Zbrojnych był generał dywizji Bronisław Bolesław Duch. Wielu polskich generało´w zostało przedstawionych w licznych publikacjach naukowych i popularnych, jednak biografia gen. Bronisława Ducha nie została do tej pory zbadana i opisana. Z tego powodu uzasadnione było podje˛cie badan´, w celu zapełnienia tej luki w historiografii, a wie˛c dokonania opisu z˙ycia Generała na tle historii walk ore˛z˙a polskiego w latach 1914–1945 oraz loso´w emigracji polskiej po II wojnie s´wiatowej. Celem niniejszej pracy jest wie˛c przedstawienie biografii generała dywizji Bronisława Ducha jako dowo´dcy, organizatora, wychowawcy polskich z˙ołnierzy i ukazanie roli, jaka˛ odegrał w historii Wojska Polskiego. Istnieja˛ce biogramy, kto´re pozwoliły autorowi stworzyc´ ramy opracowania, oparte sa˛ na z˙yciorysach Bronisława Ducha znajduja˛cych sie˛ w dokumentach personal- nych Centralnego Archiwum Wojskowego (dalej CAW) w Warszawie- -Rembertowie1. Z archiwum w Rembertowie wykorzystano ro´wniez˙ materiały dotycza˛ce słuz˙by w latach 1914–1919 w II Brygadzie Legiono´w, w II Korpusie Polskim, jak ro´wniez˙ w oddziale polskim w Archangielsku. Akta 16. Dywizji Piechoty, 9. Dywizji Piechoty oraz 64. Grudzia˛dzkiego pułku pozwoliły odtworzyc´ dzieje bohatera podczas wojny polsko–bolszewickiej w latach 1920–1921. W Centralnym Archiwum Wojskowym znajduja˛ sie˛ 1 P. Stawecki, Oficerowie dyplomowani Wojska Polskiego w Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław, Warszawa, Krako´w 1997; T. Kryska-Karski, S. Z˙urakowski, Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991; E. Tomkowiak, Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, tom IV (1939–1945), Koszalin 1995; Z. Mierzwin´ski, Generałowie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1990; t. II, Warszawa 1995. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 WstŒp ro´wniez˙ akta Centralnej Szkoły Strzelniczej w Toruniu, Szkoły Podchora˛z˙ych dla Podoficero´w w Bydgoszczy, 60. pp w Ostrowie, 73. pp w Katowicach oraz Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. W dokumentach tych odnalez´c´ moz˙na przebieg słuz˙by i nauki Bronisława Ducha w latach pokoju do roku 1939. Kampanie˛ wrzes´niowa˛ 1939 r. oraz walki we Francji 1940 r. i udział w nich płk. dypl., a naste˛pnie gen. Bronisława Ducha opisane sa˛ w opracowaniach: Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie s´wiatowej, tom I i II2. Udział generała Ducha w procesie formowania i walk 1. Dywizji Grenadiero´w (1. DG) przedstawiony został ro´wniez˙ w zbiorowej publikacji Wykonac´ „4444”, opracowanej przez komitet redakcyjny pod przewodnictwem generała Ducha i wydanej w Londynie w roku 19603. Opracowanie to nie zostało oparte na oryginalnych z´ro´dłach, poniewaz˙ z˙adne rozkazy bojowe, meldunki sytuacyj- ne, dzienniki działan´, akta operacyjne nie zachowały sie˛. Wszystkie tego rodzaju dokumenty na rozkaz generała Ducha zostały zakopane 21 czerwca 1940 r. w pobliz˙u ostatnich miejsc postoju poszczego´lnych dowo´dztw. Poszukiwania tych dokumento´w w roku 1945 nie dały pozytywnych rezul- tato´w. Cze˛s´ci z nich nie odnaleziono a te, kto´re wydobyto, były zbutwiałe i nieczytelne. Z ocalałych i czytelnych dokumento´w z tego okresu, przechowywanych w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum generała Sikorskiego w Londynie (dalej IPMS), dowiedziec´ sie˛ moz˙na o warunkach formowania sie˛ 1. DG i pocza˛tkowym okresie walk do 16 czerwca 1940 r. Przebieg i rezultaty akcji rekrutacyjnej do Polskich Sił Zbrojnych w Kanadzie i USA, kto´ra˛ generał Duch przeprowadził na polecenie generała Sikorskiego, odtworzono na podstawie opracowania Jo´zefa Smolin´skiego4 oraz znajduja˛- cego sie˛ w archiwum IPMS Sprawozdania z działalnos´ci Oddziało´w Polskich w Kanadzie. Bardzo pomocna okazała sie˛ kwerenda artykuło´w w czasopi- smach polonijnych wydawanych na terenie USA, Kanady i Wielkiej Brytanii. Wykorzystane zostały ro´wniez˙ dokumenty i fotografie udoste˛pnione autorowi przez syna Generała – pana Zbigniewa Ducha mieszkaja˛cego w Londynie. Juz˙ w roku 1945 ukazało sie˛ pierwsze opracowanie dotycza˛ce walk o Monte Cassino napisane przez płk. Henryka Pia˛tkowskiego5. Dzieje 2. Korpusu Polskiego generała Władysława Andersa zostały najdokładniej przedstawione dopiero w latach szes´c´dziesia˛tych i siedemdziesia˛tych XX wieku w dwo´ch 2 Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie s´wiatowej (dalej cyt. PSZ), Londyn, tom I, Kampania wrzes´niowa, cz. 1, Polityczne i wojskowe połoz˙enie Polski przed wojna˛, 1951; cz. 2, Przebieg działan´ od 1 do 8 wrzes´nia, 1954; cz. 3, Przebieg działan´ od 9 do 14 wrzes´nia, 1959; cz. 4, Przebieg działan´ od 15 do 18 wrzes´nia, 1986; tom II, Kampanie na obczyz´nie, cz. 1, wrzesien´ 1939–czerwiec 1941, 1959; cz. 2, 1975. 3 Wykonac´ „4444”, Walki 1. Dywizji Grenadiero´w we Francji w 1940 roku, red. B. Duch, Londyn 1960. 4 J. Smolin´ski, Polonia obu Ameryk w wojskowo-mobilizacyjnych planach Rza˛du RP Na Uchodz´stwie (1939–1945), Warszawa 1978. 5 H. Pia˛tkowski, Bitwa o Monte Cassino, Rzym 1945. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WstŒp 9 publikacjach, tj. w pierwszej cze˛s´ci monografii Stanisława Biegan´skiego6 i monografii pod kierunkiem płk. dra Mieczysława Młotka7. Powojenne dzieje 3. DSK obszernie przedstawia Władysław Maciejczak w dalszej cze˛s´ci juz˙ po s´mierci M. Młotka8. Wiele uwagi opracowania historii dywizji, działalnos´ci generała Bronisława Ducha pos´wie˛cił Mieczysław Kuczyn´ski w swoim opracowaniu Szkoła Karpacka 1943–19489. Najwie˛cej artykuło´w prasowych o generale Bronisławie Duchu ukazało sie˛ po jego s´mierci w paz´dzierniku 1980 r. O z˙yciu generała pisali m.in. Ryszard Terlecki10 i Zbigniew Mierzwin´ski11. Ukazało sie˛ ro´wniez˙ wiele artykuło´w w „Gon´cu Karpackim”, „Ułanie Karpackim” i innych pismach na uchodz´stwie. Z krajowych opracowan´ przedstawiaja˛cych udział płk. dypl. Bronisława Ducha w kampanii wrzes´niowej 1939 r. wymienic´ moz˙emy Ludwika Głowackiego Działania wojenne na Lubelszczyz´nie w roku 193912. Dzieje Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (dalej PSZ) znalazły swoje miejsce takz˙e w historiografii krajowej po 1956 r. Na łamach „Wojskowego Przegla˛du Historycznego” w 1958 r. ukazał sie˛ obszerny artykuł Wincentego Iwanow- skiego przedstawiaja˛cy przebieg bitwy pod Monte Cassino13. Franciszek Skibin´ski, uczestnik i wybitny znawca walk PSZ na Zachodzie, opisał syntetycznie dzieje PSZ14. Witold Biegan´ski opublikował wiele prac o PSZ, w tym informator o PSZ, historie˛ 2. Korpusu, opracowania bitew o Ankone˛ i Bolonie˛. Był tez˙ redaktorem i wspo´łautorem monografii PSZ na Zachodzie, napisanej przez historyko´w z Wojskowego Instytutu Historycznego15. Zbigniew Wawer, autor monografii 1. Korpusu Polskiego w Wielkiej Brytanii, przedstawił dzieje Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR i 2. Korpusu. Publikacje te 6 S. Biegan´ski, Działania 2 Korpusu we Włoszech, Londyn 1963. 7 Trzecia Dywizja Strzelco´w Karpackich 1942–1947, tom I, red. M. Młotek, Londyn 1978. 8 Trzecia Dywizja Strzelco´w Karpackich 1942–1987, tom II, red. W. Maciejczak, Londyn 1991. 9 M. Kuczyn´ski, Szkoła Karpacka 1943–1948, Londyn 1992. 10 R. Terlecki, Generał Duch, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 5. 11 Z. Mierzwin´ski, Generałowie II Rzeczypospolitej, Generał Bronisław Duch, „Tygodnik Polski” nr 88/21. 12 L. Głowacki, Działania wojenne na Lubelszczyz´nie w roku 1939, Lublin 1976. 13 W. Iwanowski, Bitwa o Monte Cassino, „Wojskowy Przegla˛d Historyczny” 1958, nr 3, 4; tegoz˙, Rozwaz˙ania na tle bitwy o Monte Cassino. Historia a literatura i publicystyka – dezyderaty i rzeczywistos´c´, „Wojskowy Przegla˛d Historyczny” 1967, nr 1. 14 F. Skibin´ski, Polacy w dwo´ch wielkich bitwach na Zachodzie w 1944 r. Monte Cassino – Falaise, „Wojskowy Przegla˛d Historyczny” 1974, nr 3; Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie w czasie drugiej wojny s´wiatowej, Warszawa 1968; Monte Cassino, [w:] Dowodzenie jednostkami polskimi na Zachodzie (wybrane przykłady), Warszawa 1973. 15 Ankona, Warszawa 1986; Bolonia 1945, Warszawa 1986; Regularne jednostki Wojska Polskiego na Zachodzie. Formowanie, działania bojowe, organizacja, metryki dywizji i brygad, Warszawa 1973; formacji polskich na Zachodzie 1939–1945, red. W. Biegan´ski, Warszawa 1981, takz˙e Walki popularna praca: Polacy w walkach o Zachodnia˛ Europe˛, Warszawa 1970. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 WstŒp oparte zostały na dokumentacji archiwalnej z IPMS w Londynie16. Ws´ro´d innych autoro´w wymienic´ nalez˙y Henryka Stan´czyka zajmuja˛cego sie˛ dzie- jami Samodzielnej Brygady Strzelco´w Karpackich i 3. DSK, powstaniem i organizacja˛ 2. Korpusu Polskiego oraz rola˛ oddziało´w rozpoznawczych17, a takz˙e Jo´zefa Smolin´skiego badacza dziejo´w PSZ18. Niniejsza praca jest poprawiona˛ i poszerzona˛ wersja˛ dysertacji doktorskiej napisanej pod kie- runkiem prof. zw. dr. hab. Bogusława Polaka, kto´remu serdecznie dzie˛kuje˛ za pomoc w redagowaniu biografii. Dzie˛kuje˛ ro´wniez˙ recenzentom, profesorom Wiesławowi Janowi Wysockiemu, Zbigniewowi Pilarczykowi oraz Romual- dowi Turkowskiemu za wnikliwe, krytyczne uwagi, kto´re wpłyne˛ły na obecny kształt pracy. Szczego´lnie dzie˛kuje˛ pan´stwu Halinie i Zbigniewowi Duchom, bez kto´rych pomocy opracowanie pełnej biografii generała Bronisła- wa Ducha nie byłoby moz˙liwe. 16 Organizacja Polskich Sił La˛dowych w Wielkiej Brytanii 1940–1945, Warszawa 1992; 3 Dywizja Strzelco´w Karpackich w kampanii włoskiej 1944–1945 (Umundurowanie i wyposaz˙enie), Białystok 1994; Monte Cassino 1944, Warszawa 1994; Zno´w w polskim mundurze. Armia Polska w ZSRR (sierpien´ 1941– marzec 1942), Warszawa 2001. 17 Wojsko Polskie na S´rodkowym Wschodzie, [w:] Alianci i pan´stwa Osi w walkach o Tobruk, red. T. Panecki, J. Zuziak, Warszawa 1992, s. 75–89; T. Krzystek, H. Stan´czyk, Tobruk 1941–1996, Warszawa 1996; Powstanie i organizacja 2. Korpusu Polskiego, [w:] 2. Korpus Polski w Bitwie o Monte Cassino, s. 7–27; Działania polskich oddziało´w rozpoznawczych w bitwie o Monte Cassino, op. cit., s. 186–195. 18 J. Smolin´ski, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie 1939–1945, Warszawa 1997. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I A £ I W walce o odzyskanie i w obronie niepodleg‡oœci Dzieciæstwo i m‡odoœæ Powiatowe miasteczko Borszczo´w, połoz˙one na lewym brzegu rzeki Niczawy – dopływu Dniestru, w wojewo´dztwie tarnopolskim II Rzeczypos- politej, pod koniec XIX wieku liczyło niespełna 3,6 tys. ludnos´ci. Dzieje tego małego miasta były bardzo burzliwe1. Pod koniec XIX w. miejscowos´c´ ta przypominała bardziej wies´ niz˙ miasto. Mieszkaja˛cej w Borszczowie rodzinie Marcina i Anny z Raczykowskich Duchom dnia 15 listopada 1896 roku urodził sie˛ syn, kto´remu nadano imiona Bronisław Bolesław2. Niewiele zachowało sie˛ wiadomos´ci o losach rodzen´stwa Bronisława Ducha. Siostra Maria po wyjs´ciu za ma˛z˙ nosiła nazwisko Serguc. Brat Ludwik został komisarzem Policji Pan´stwowej i jak wielu innych policjanto´w i oficero´w Wojska Polskiego podzielił los wie˛z´nio´w obozo´w w Ostaszkowie, Kozielsku i Starobielsku3. W Borszczowie od 1875 r. działała austriacka szkoła, jednak rodzice wysłali Bronisława do polskiej Szkoły Ludowej w Tarnopolu. Po ukon´czeniu czterech klas w Towarzystwie Szko´ł Ludowych Bronisław Duch wsta˛pił do Szkoły Realnej oraz ucze˛szczał na zaje˛cia Seminarium Nauczycielskiego w Tarno- 1 Borszczo´w otrzymał herb i lokacje˛ na prawie magdeburskim w roku 1629 od kro´la Zygmunta III Wazy. W sierpniu 1655 r., podczas „potopu” szwedzkiego miasto zaje˛ła armia rosyjska, atakuja˛ca Rzeczpospolita˛ od wschodu. W latach 1672–1699 Borszczo´w okupowała armia turecka. W wyniku I rozbioru Polski w roku 1772 Borszczo´w zagarne˛ło cesarstwo austriackie, jednak w latach 1809–1815 miasto nalez˙ało do Rosji, jako cze˛s´c´ Kraju Tarnopol- skiego, a naste˛pnie ponownie dostało sie˛ we władanie cesarza Austro-We˛gier. Na pocza˛tku XIX w. nalez˙ało do rodu Cien´skich, Encyklopedia Kreso´w, Krako´w 2004, s. 53. 2 B. Duch, Z˙yciorys własny pisany 17.04.1929 r. w Bydgoszczy, Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (CAW), KN 14-4226, KOL. GEN., Akta osobowe, mikrofilm nr 122. 3 Ludwik Duch Duniewski wie˛ziony był w obozie w Ostaszkowie. Jego nazwisko znajduje sie˛ na Lis´cie Katyn´skiej. Lista Katyn´ska, Jen´cy obozo´w Kozielsk-Ostaszko´w-Starobielsk, Zaginieni w Rosji Sowieckiej, opr. A. Moszyn´ski, Londyn 1949, s. 215. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 R O Z D Z I A £ I polu. Kiedy ukon´czył dwanas´cie lat, zainteresował sie˛ powstaja˛cym włas´nie ruchem skautowskim. W ten sposo´b znalazł sie˛ w kre˛gu oddziaływania idei walki zbrojnej o niepodległos´c´. Idea ta z trudem torowała sobie droge˛ w spo- łeczen´stwie polskim. Po tragicznych dos´wiadczeniach powstania stycznio- wego została ona w zasadzie wyrugowana z programo´w polskich ugrupowan´ politycznych4. Nie było wiary w celowos´c´ i skutecznos´c´ samodzielnego wy- siłku zbrojnego. Nie odczuwano i nie rozumiano jego potrzeby, gorzej – uwaz˙ano go za zbyteczny i szkodliwy a nawet karygodny5. Powstawanie organizacji o charakterze wojskowym takich, jak Zwia˛zek Walki Czynnej, a naste˛pnie Zwia˛zek Strzelecki, Strzelec, Polskie Druz˙yny Strzeleckie, Dru- z˙yny Bartoszowe czy Sokole Druz˙yny Polowe oraz hasła działaczy niepod- ległos´ciowych, przede wszystkim Jo´zefa Piłsudskiego, kierowały młodziez˙ polska˛ na droge˛ walki o niepodległos´c´6. Taka˛ droga˛ zacza˛ł poda˛z˙ac´ ro´wniez˙ Bronisław Duch. Uczestnictwo w Druz˙ynach Sokolich i Druz˙ynach Strze- leckich miało niewa˛tpliwy wpływ na wychowanie patriotyczne młodego człowieka. W latach 1913–1914 był zaste˛powym druz˙yny7. W roku 1912 wsta˛pił do tajnej organizacji niepodległos´ciowej Zarzewie w Tarnopolu8. Według statutu Zarzewie da˛z˙yło „do wykształcenia uzdolnionych kierowni- ko´w przyszłej walki o niepodległos´c´, do wytworzenia w społeczen´stwie typu z˙ołnierza polskiego dzielnego fizycznie, wykształconego wojskowo, gotowego zawsze stana˛c´ pod bronia˛, zdolnego do bezwzgle˛dnego pos´wie˛cenia sie˛ sprawie, do ugruntowania w narodzie polskim wiadomos´ci wojskowych, do przygotowania s´rodko´w przyszłej walki o niepodległos´c´”9. Lata 1912–1914 przyniosły wszystkim galicyjskim organizacjom wojskowym znaczny i przy- s´pieszony rozwo´j. W czerwcu 1914 r., a wie˛c tuz˙ przed wybuchem pierwszej wojny s´wiatowej, siły zwia˛zko´w strzeleckich wzrosły do liczby 7239 członko´w10. W Zarzewiu Bronisław Duch działał do roku 1914. W tym 4 S. Czerep, II Brygada Legiono´w Polskich, Warszawa 1991, s. 11. 5 W. Pobo´g-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski, t. 2, 1914–1939, Krako´w 2004, s. 14. 6 Szerzej o powstawaniu polskich organizacji wojskowych patrz: W. Lipin´ski, Walka zbrojna o niepodległos´c´ Polski w latach 1905–1918, Warszawa 1990, s. 32–44; W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., t. 1, 1864–1914, Krako´w 2004, s. 620–630; H. Bagin´ski, 20-lecie Zarzewia i Polskich Druz˙yn Strzeleckich, „Polska Zbrojna” 1929, nr 70, s. 3; nr 71, s. 3; nr 72, s. 4; nr 73, s. 3. 7 Wniosek o nadanie ppłk. B. Duchowi „Krzyz˙a Zasługi” poz. 14 Szczego´łowe uzasadnienie odznaczenia. Akta osobowe Bronisława Ducha, CAW, KOL. GEN. nr 122. 8 Zarzewie była to tajna organizacja młodziez˙owa, załoz˙ona w 1909 r. w zaborze austriackim. Nazwa organizacji powstała od tytułu pisma „Zarzewie”. Ugrupowanie Zarzewiako´w jako gło´wne zadanie wysune˛ło walke˛ o niepodległos´c´ Polski; organizuja˛c w tym celu od 1909 r. Kursy Wojskowe, a od roku 1910 zwia˛zek wojskowy zwany Armia˛ Polska˛. Por.: H. Bagin´ski, Tajny skauting lat 1908–1914, „Wie˛z´” 1972, nr 6 s. 117. 9 W. Lipin´ski, op. cit., s. 38; Materiały do Polskich Druz˙yn Strzeleckich, „Zarzewie” 1910, nr 2; Zarzewie 1909–1920, oprac. A. i A. Garliccy, Warszawa 1973, s. 520–521. 10 M. Wrzosek, Polskie formacje wojskowe podczas pierwszej wojny s´wiatowej, Białystok 1977, s. 27. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 13 czasie nie zaniedbywał nauki. W roku 1914 złoz˙ył mature˛ w Seminarium Nauczycielskim w Samborze11. W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady Legionów Polskich W lecie 1914 roku w całej Europie wyczuwało sie˛ nastroje wojenne. Po zamachu na arcyksie˛cia Ferdynanda w Sarajewie konflikt zbrojny mie˛dzy dotychczasowymi sprzymierzen´cami w sprawie rozbioro´w Polski wydawał sie˛ nieunikniony. Mobilizacja w Austro-We˛grzech ogłoszona została 31 lipca 1914 r. W nocy z 1 na 2 sierpnia Jo´zef Piłsudski zarza˛dził mobilizacje˛ orga- nizacji strzeleckich, zaro´wno Zwia˛zku Strzeleckiego, kto´rego był komen- dantem, jak i Druz˙yn Strzeleckich, kto´re w obliczu wojny oddały sie˛ pod jego rozkazy12. S´wiez˙o upieczony maturzysta Bronisław Duch jako członek tajnej organizacji Zarzewie nie mo´gł w tej sytuacji stac´ na uboczu. Dnia 3 sierpnia 1914 r. wyruszył do Lwowa, aby wsta˛pic´ do mobilizuja˛cych sie˛ oddziało´w Druz˙yn Sokolich i Bartoszowych13. Napływ ochotniko´w był znaczny, jednak skomplikowana sytuacja pomie˛dzy obozami politycznymi opo´z´niała formo- wanie wojska. Na dalsze losy Bronisława Ducha wpływ miały wydarzenia polityczne dzieja˛ce sie˛ w tym czasie. Wymagaja˛ wie˛c one kro´tkiego przynaj- mniej omo´wienia. Ugrupowania o orientacji prorosyjskiej s´cierały sie˛ z tymi, kto´re nadzieje swoje wia˛zali z Austro-We˛grami. Inna˛ jeszcze koncepcje˛ prezentował Jo´zef Piłsudski14. W wyniku negocjacji prowadzonych przez Juliusza Leo – prezesa Koła Polskiego w parlamencie Austro-We˛gier z władzami wojskowymi w Wiedniu, uzyskano zgode˛ szefa austro-we˛gierskiego Sztabu Generalnego na tworzenie polskich ochotniczych oddziało´w wojskowych. Po powrocie 11 B. Duch, Z˙yciorys własny, op.cit. Pierwsze wzmianki o Samborze pochodza˛ z XII w. W okresie I Rzeczypospolitej dawne wojewo´dztwo ruskie od XIV w. do 1772 r. Od 1772 w zaborze austriackim. Od 1919 do 1939 polskie miasto powiatowe. Obecnie licza˛ce 41 tys. (1990 r.) mieszkan´co´w miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, u zbiegu Dniestru i Strwia˛z˙a; Encyklopedia Kreso´w, s. 410. 12 W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 11. 13 T. Kasprzycki, Mobilizacja strzelecka (1912–1914 r.), „Czaty” 1939, nr 15, s. 8. 14 Obo´z prorosyjski skupiony woko´ł narodowych demokrato´w z Romanem Dmowskim utworzył Centralny Komitet Narodowy (CKN), obo´z o orientacji proaustriackiej skupiony był w Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległos´ciowych (KSSN). Jo´zef Piłsudski pre- zentował pogla˛d o samodzielnym „wybiciu sie˛” Polski na niepodległos´c´, kiedy jednak 13.08.1914 r. wojskowe władze austriackie postawiły mu ultimatum: albo złoz˙y bron´, albo zgodzi sie˛ na program Naczelnego Komitetu Narodowego, J. Piłsudski niepoparty przez społeczen´stwo Kro´lestwa, zagroz˙ony zapowiedzia˛ rozbrojenia i internowaniem musiał po´js´c´ na kompromisowe powia˛zanie z Austria˛. Por.: W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., t. 2, 1914–1939, s. 22–23. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 R O Z D Z I A £ I Juliusza Leo do Krakowa rozpocze˛ły sie˛ gora˛czkowe rozmowy mie˛dzy przed- stawicielami ugrupowan´ galicyjskich. Do porozumienia doszło 16 sierpnia 1914 r., kiedy to powołany został Naczelny Komitet Narodowy (NKN). Powstał on w wyniku kompromisu mie˛dzy siłami skupionymi w Centralnym Komitecie Narodowym (CKN) i Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległos´ciowych (KSSN). W skład NKN weszli przedstawiciele wszyst- kich ugrupowan´ politycznych. Na posiedzeniu inicjuja˛cym powstanie NKN zapowiedziano powołanie Legiono´w Polskich. 19 sierpnia powołana została Komenda Legiono´w Polskich. Stanowisko komendanta powierzono austriac- kiemu generałowi Rajmundowi Baczyn´skiemu, funkcje˛ szefo´w sztabu obje˛li kapitanowie c.k. armii austro-we˛gierskiej Włodzimierz Zago´rski i Dionizy Jasienicki15. 27 sierpnia 1914 r. zawarta została umowa, w kto´rej Austria godziła sie˛ na tworzenie dwo´ch legiono´w. Przewidywano, z˙e kaz˙dy składac´ sie˛ miał z dwo´ch pułko´w piechoty złoz˙onych z czterech bataliono´w po 1000 ochotniko´w oraz dwa lub trzy szwadrony kawalerii po 150 jez´dz´co´w. Liczbe˛ legionisto´w ograniczono do 16 000. Uzbroic´ je miała Austria. Je˛zykiem słuz˙- bowym miał byc´ je˛zyk polski. Legionis´ci mieli złoz˙yc´ przysie˛ge˛ wedle roty austriackiego landszturmu (pospolitego ruszenia). Zawia˛zkiem Legionu Za- chodniego miały stac´ sie˛ oddziały, wyprowadzone juz˙ przez Jo´zefa Piłsud- skiego do Kielc. Legion Wschodni, pod projektowanym dowo´dztwem płk. Piotra Fijałkowskiego, po´z´niej gen. Adama Pietraszkiewicza, tworzyc´ sie˛ miał we Lwowie, gło´wnie ze skupionych na tamtym obszarze ro´z˙nych młodziez˙owych organizacji wojskowych16. Do formuja˛cego sie˛ włas´nie Legionu Wschodniego w pierwszej dekadzie sierpnia 1914 r. wsta˛pił Bronisław Duch. Legion w wielkim pos´piechu, wywołanym przez prorosyjskich działaczy wschodnio-galicyjskiej sekcji NKN, wymaszerował ze Lwowa w dniu 29 sierpnia 1914 r. Z miasta wyszło wo´wczas około czterech tysie˛cy ludzi. Po´z´niej siły Legionu znacznie jeszcze wzrosły, poniewaz˙ ochotnicy napływali z kaz˙da˛ chwila˛. Dowo´dca˛ Legionu Wschodniego był pocza˛tkowo płk Piotr Fijałkowski, a naste˛pnie kpt. Jo´zef Haller. Pierwszego dnia oddziały Legionu dotarły, maszeruja˛c przez Skniło´w i Basio´wke˛, do Lubienia, gdzie zanocowały. 30 sierpnia 1914 r. po długim, me˛cza˛cym pochodzie, z˙ołnierze doszli do Rudek. Tu dowiedzieli sie˛, z˙e dwa tysia˛ce kozako´w znajduje sie˛ w pobliz˙u i z˙e potyczka jest moz˙liwa. Zacia˛gnie˛te zostały placo´wki i utrzymane ostre pogotowie cała˛ noc; rankiem wyruszono dalej i po bardzo ucia˛z˙liwym marszu, Legion doszedł do Sambora. Dnia 4 wrzes´nia 1914 r. odbyła sie˛ w Chyrowie defilada przed arcyksie˛ciem Salwatorem. Naste˛pnie oddziały zatrzymały sie˛ w Ustrzykach Dolnych, a po´z´niej przez Lisko dotarły do Sanoka. 7 wrzes´nia 1914 r. z˙ołnierze wyje- 15 S. Czerep, op. cit., s. 23–25. 16 Formalna˛podstawa˛istnienia Legiono´w Polskich był rozkaz C.K. Naczelnej Komendy Armii nr 5782 z 27.08.1914 r., por. W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 22. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 15 chali koleja˛ w otwartych wagonach do Jasła. W Jas´le miano zacza˛c´ organizowac´ Legion. Planowano zorganizowanie dwo´ch pułko´w: dowo´dca˛ jednego miał byc´ Jo´zef Haller, a drugiego Jan Kozicki17. Sytuacja na froncie wschodnim w tym czasie zmieniała sie˛ dynamicznie na korzys´c´ Rosji. Mimo zwycie˛stwa, w kon´cu sierpnia, niemieckiej 8. armii dowodzonej przez gen. Paula von Hindenburga nad rosyjska˛ 2. armia˛ pod Tannenbergiem, Rosjanie zadawali kle˛ske˛ po kle˛sce wojskom Austro-We˛gier. 2 wrzes´nia zaje˛li Lwo´w. Sytuacje˛ Austriako´w ratował jeszcze tylko bardzo mocno ufortyfikowany Przemys´l18. Wydarzenia wojenne niepomys´lne dla Niemco´w na froncie zachodnim i niebezpiecznie groz´ne dla Austriako´w na froncie wschodnim pogłe˛biały przekonanie członko´w Narodowej Demo- kracji, wchodza˛cych w skład NKN, o niechybnym zwycie˛stwie Rosji. Działaniami swoimi doprowadzili do wycofania Legionu Wschodniego z re- jonu przyfrontowego do Mszany Dolnej koło Nowego Targu. Rozgorzały tu namie˛tne spory woko´ł sprawy przysie˛gi, kto´rej złoz˙enia domagały sie˛ austriackie władze wojskowe, a potem 21 wrzes´nia nasta˛piło rozwia˛zanie Legionu Wschodniego19. Powszechnie rozumiano, z˙e rota przysie˛gi była tylko pretekstem do rozpe˛tania konfliktu. Istota˛ sprawy było kwestionowanie sensu istnienia legiono´w przez zwolenniko´w orientacji prorosyjskiej. Z licza˛- cego prawie 6000 ludzi Legionu Wschodniego wie˛kszos´c´ wcielono do wojsk austriackich, cze˛s´c´ rozproszyła sie˛ po całym obszarze monarchii, pozostało legionowej z˙ołnierzy20. Bronisław Duch jednak około 800 wiernych idei otrzymał skierowanie do Legionowego Oddziału Zapasowego w Sławkowie, gdzie zgłosił sie˛ celem odbycia przeszkolenia jako aspirant na oficera21. Dalsze jego losy i z˙ołnierskie dos´wiadczenie zwia˛zane były s´cis´le z działaniami pododdziało´w i oddziało´w, w jakich słuz˙ył oraz wydarzeniami historii powstawania wojska polskiego podczas I wojny s´wiatowej. Bronisław Duch nie prowadził zapisko´w pamie˛tnikarskich z tego okresu, dlatego odtworzenie jego indywidualnych loso´w moz˙liwe jest poprzez badanie dziejo´w II Brygady Legiono´w Polskich i 3. pp Leg. Poła˛czone resztki Legionu Wschodniego z ochotnikami przybyłymi z ob- szaru S´la˛ska Cieszyn´skiego oraz członkami Druz˙yn Podhalan´skich z okolic Nowego Targu, Zakopanego i Czarnego Dunajca stały sie˛ zala˛z˙kiem 3. pp Leg. Zaprzysie˛z˙enie z˙ołnierzy pułku odbyło sie˛ 26 wrzes´nia 1914 r. w obecnos´ci o´wczesnego dowo´dcy tej jednostki ppłk. Homin´skiego. W kro´tkim czasie, na wniosek proendeckich działaczy NKN Tadeusza Cien´skiego i Stanisława 17 J. Rogowski, Dzieje Legiono´w Polskich w zarysie w dwudziestolecie ich czynu, Lwo´w 1934, s. 16. 18 W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 24. 19 M. Wrzosek, Polskie formacje wojskowe, s. 48. 20 W. Lipin´ski, op. cit., s. 70. 21 Teczka gen. B. Ducha, Instytut Polski i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS), A.XII/77/48; R. Terlecki, Generał Duch, op. cit. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 R O Z D Z I A £ I Stron´skiego Naczelna Komenda Armii austro-we˛gierskiej skierowała 2. i 3. pp Leg. na front karpacki22. Decyzja ta była zaskoczeniem dla legionisto´w, kto´rzy pragne˛li walczyc´ wspo´lnie ze strzelcami Jo´zefa Piłsudskiego. Politycy wschodniogalicyjscy starali sie˛ nie dopus´cic´ do takiego poła˛czenia, aby z˙ołnierze tych pułko´w nie ulegli wpływom Piłsudskiego i nie wzmocnili jego politycznego stanowiska. Dlatego zdecydowali sie˛ skłonic´ Austriako´w do wysłania sformowanych w pos´piechu i niewyszkolonych pułko´w do wschod- nich Karpat w celu obrony We˛gier przed inwazja˛ rosyjska˛23. Po zakon´czeniu kampanii zimowej, w czasie kto´rej najbardziej zacie˛te walki stoczono pod Marmaros-Sziget, Zielona˛, Rafajłowa˛, Nadwo´rna˛, Pa- sieczna˛, Kirlibaba˛, O¨ ko¨rmezo¨ , Łopuszna˛, S´niatyniem i Tłumaczem, wszyst- kie oddziały legionowe zostały 11 marca 1915 r. skierowane na zasłuz˙ony czterotygodniowy odpoczynek do Kołomyi24. Rozpocza˛ł sie˛ okres intensyw- nej pracy organizacyjnej. istota polegała na wprowadzeniu nowej struktury wewne˛trznej. Zamiast dotychczasowych pułko´w czterobatalio- nowych powołano trzybatalionowe. Doszło tez˙ do zespolenia karpackich oddziało´w legionowych w zwarta˛formacje˛, kto´ra zacze˛ła wyste˛powac´ jako II Brygada Legiono´w Polskich25. Jej Bronisław Duch przybył do Kołomyi w marcu 1915 r. wraz z uzupeł- nieniami do oddziało´w legionowych. Wcielony został pocza˛tkowo do 2. pp Leg. a naste˛pnie do 14., 10. i w kon´cu do 9. komp. III baonu 3. pp Leg. II Brygady Legiono´w Polskich26. Dowo´dca˛ 9. komp. był por. Adam Kos- sakowski, III baonu kpt Jo´zef Zaja˛c, 3. pp Leg. mjr Henryk Minkiewicz, II Brygada˛ dowodził od 23 kwietnia 1915 r. do 12 lipca 1916 r. austriacki gen. F. Ku¨ttner27. Wojna po zimowym zastoju weszła w nowa˛ faze˛. Rosjanie 19 marca zdobyli Przemys´l. Pozwoliło im to na działania zaczepne w celu przełamania oporu austriackiego w Karpatach. Rosyjskie 3. i 8. armia nacierały w kierunku na We˛gry. Ofensywa ta przyniosła jednak wytworzenie sie˛ katastrofalnej 22 S. Czerep, op. cit., s. 33. 23 W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 28. 24 M. Wrzosek, op. cit., s. 103. 25 S. Czerep, op. cit., s. 85. Data powołania II Brygady Legiono´w na dzien´ wyjazdu na front karpacki tj. 30.09.1914 r., poddana została krytyce przez M. Wrzoska. Ustalił on, z˙e II Brygada Legiono´w formalnie utworzona została rozkazem Komendy Legiono´w Polskich nr 226 z dnia 8.08.1915 r. Por.: M. Wrzosek, op. cit., s. 89. S. Czerep uwaz˙a jednak, z˙e rozkaz z 8.05. w rze- czywistos´ci sankcjonował tylko utworzenie brygady, a faktycznie powstała ona trzy tygodnie wczes´niej, tj. 15.04.1915 r. Wskazuje na to, zdaniem tego autora, okolicznos´ciowy rozkaz II Brygady Legiono´w Polskich z 15.04.1916 r. okres´lany jako dokument rocznicowy. Por.: S. Cze- rep, op. cit., s. 86; Rozkaz Komendy II Brygady Legiono´w z 15.04.1916 r., CAW, I/120/25/20. 26 B. Duch, Z˙yciorys własny. 27 S. Czerep, op. cit., s. 90. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 17 sytuacji strategicznej dla Rosjan, kiedy w bok nacieraja˛cych armii rosyjskich uderzyła przybyła z pomoca˛ Austriakom niemiecka 11. armia gen. Augusta von Mackensena. Front został przełamany pod Gorlicami i Rosjanie ws´ro´d powaz˙nych strat musieli rozpocza˛c´ odwro´t ku wschodowi, aby unikna˛c´ odcie˛cia swoich sił w Karpatach. 3 czerwca odbity został Przemys´l, 22 czerwca Rosjanie opus´cili Lwo´w. W tym samym czasie Niemcy uderzywszy z Prus Wschodnich wkroczyli na Litwe˛ i do Kurlandii. Jesienia˛ front niemiecko- -rosyjski ustalił sie˛ mniej wie˛cej na linii wschodniej granicy Polski z cza- so´w drugiego rozbioru i przebiegał od Rygi na po´łnocy po Dniestr na po- łudniu28. Od 15 kwietnia 1915 r. na pogranicze bukowin´sko-besarabskie zacze˛ły przybywac´ oddziały II Brygady Legiono´w Polskich, zajmuja˛c 60 km odcinek frontu mie˛dzy Dniestrem a Prutem. Oddziały legionowe przemieszane były z formacjami austro-we˛gierskimi XI korpusu gen. Ignaca Kordy wchodza˛cego w skład Grupy Operacyjnej (dalej GO) gen. Pflanzera-Baltina29. W połowie kwietnia 1915 r. bataliony 3. pp Leg. zostały przebazowane na front do Besarabii, gdzie do pocza˛tko´w maja trwały w walkach pozycyjnych. W dniu 7 maja pułk obsadził front na odcinku Dobronowce–Toporowce. 10 maja oddziały rosyjskiej 9. armii gen. R. Dmitrjewa (11 dywizji piechoty i 2 korpusy kawalerii) uderzyły na GO gen. Pflanzera-Baltina. W nocy z 11 na 12 maja Rosjanie przerwali front na odcinku bronionym przez austro- -we˛gierska˛ 42. DP sa˛siaduja˛ca˛ od po´łnocy z II Brygada˛ Legiono´w Polskich. Z˙ołnierze austro-we˛gierscy (przewaz˙nie Czesi) wycofali sie˛ w popłochu, pozostawiaja˛c odsłonie˛te lewe skrzydło II Brygady. Podobnie uczyniła austriacko-we˛gierska 6. DK, odsłaniaja˛c prawe skrzydło brygady. W tej sytuacji dowo´dca austro-we˛gierskiego XI korpusu nakazał legionistom opus´cic´ zajmowane stanowiska. 12 maja 3. pp Leg. rozpocza˛ł odwro´t nad Prut, gdzie brał udział w walkach odwrotowych. Straty w pułku były znaczne. W III baonie zgine˛ło 20 legionisto´w. Pułk dowodzony wo´wczas przez płk. Zygmunta Zielin´skiego wycofał sie˛ przez Sadogo´re˛ i most na rzece Prut połoz˙ony na po´łnoc od Czerniowiec w kierunku wsi Bila30. Stanowiska nad Prutem II Brygada Legiono´w zajmowała do kon´ca maja. 4 czerwca 1915 r. wydzielona grupa taktyczna z 2. i 3. pp Leg. (bez III baonu – S.K.) brała udział w nieudanej pro´bie przełamania frontu, przeprowadzaja˛c wraz z austro- -we˛gierska˛ 42. DP atak na Łuz˙any. Pro´ba ta została ponowiona w dniu 7 czerwca 1915 r. atakiem w kierunku na Mamajowce i Łuz˙any z udziałem III baonu 3. pp Leg. Atak powio´dł sie˛ i legionis´ci dotarli na skraj Mamajowiec, po czym wieczorem ruszyli w kierunku Witelo´wki. 9 czerwca 1915 r. podczas ataku na Witelo´wke˛ Bronisław Duch został dwukrotnie ranny w lewa˛ re˛ke˛. 28 W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 43. 29 S. Czerep, op. cit., s. 100. 30 Tamz˙e, s. 103. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 R O Z D Z I A £ I Rany wymagały miesie˛cznego leczenia szpitalnego31. 10 czerwca 1915 r. legionis´ci opanowali miejscowos´c´ Witelo´wke˛, a 11 czerwca, po krwawym boju, Zadobro´wke˛. W wyniku tych działan´ oddziały II Brygady Legiono´w zaje˛ły trzykilometrowy odcinek frontu nad rzeka˛ Rokitnianka˛. Za rzeka˛, na wznosza˛cym sie˛ zboczu wzgo´rza, połoz˙ona była duz˙a wies´ Rokitna. Na po´łnocnej stronie wsi znajdowały sie˛ rosyjskie linie obronne. Składały sie˛ one z czterech linii okopo´w. 13 maja 1915 r. doszło tutaj do słynnej szarz˙y ułano´w 2. szwadronu 2. pułku pod dowo´dztwem rtm. Zbigniewa Dunin-Wa˛sowi- cza32. W nocy z 13 na 14 czerwca 1915 r. Rosjanie opus´cili pozycje pod Rokitna˛, a oddziały legionowe przeszły do pos´cigu. Na rozkaz dowo´dztwa oddziały 3. pp Leg. wraz z cała˛ II Brygada˛ Legiono´w otrzymały rozkaz powrotu na pogranicze besarabsko-bukowin´skie. 16 czerwca pułk obsadził pozycje pod Raran´cza˛. Po kilku dniach zaciekłych bojo´w front ustabilizował sie˛ tam na ok. cztery miesia˛ce33. Jesienia˛ 1915 r. zapadła decyzja o przeniesieniu II Brygady Legiono´w Polskich na Wołyn´. Wysłano ja˛tam koleja˛przez Stanisławo´w, Lwo´w i Lublin. W dniach od 24 do 26 paz´dziernika 1915 r. oddziały brygady dotarły do Maniewicz34. Na Wołyniu od wrzes´nia walczyły juz˙ I i III Brygada Legiono´w Polskich. Wszystkie brygady poła˛czyły sie˛ nad rzeka˛Styr. Tutaj 2. i 3. pp Leg. II Brygady Legiono´w prowadziły zaz˙arte walki, kto´re rozpocze˛ły sie˛ 27 paz´- dziernika 1915 r. pod Kostiuchno´wka˛. Gło´wnym celem walcza˛cych wojsk na Wołyniu było wyparcie nieprzyjaciela za Styr35. Szczego´lnie cie˛z˙kie walki trwały o silnie umocnione i zaciekle bronione przez Rosjan wzgo´rze pod Wolczeckiem, nazwane przez Niemco´w Polska˛ Go´ra˛ (Polenberg) oraz w lasku na tyłach tego wzgo´rza Polskim Lesie (Polenwald), mostek zas´ na dopływie Garbachu płyna˛cym w kierunku owego lasku – Polskim Mostkiem (Polen- bru¨cke)36. W listopadowych walkach Bronisław Duch został ponownie ranny, tym razem w szyje˛. Nie poszedł jednak do szpitala, lecz pozostał w słuz˙bie liniowej37. Od połowy listopada 1915 r. nasta˛piło wzgle˛dne uspokojenie na froncie, a pułki legionowe zaje˛ły pozycje nad Styrem. Ro´wniez˙ zima 1915–1916 r. mine˛ła bez wie˛kszych walk. Pułki I Brygady zimowały na kwaterach w Lesz- niewce i Karasinie, pułki II i III Brygady zaje˛ły pozycje mie˛dzy Kostiuch- 31 B. Duch, Z˙yciorys własny. 32 W. Lipin´ski, op. cit., s. 98. 33 M. Wrzosek, op. cit., s. 460. 34 S. Czerep, op. cit., s. 124. 35 W. Lipin´ski, op. cit., s. 125. 36 S. Czerep, op. cit., s. 128. 37 B. Duch, Z˙yciorys własny; Relacja Zbigniewa Ducha. Autoryzowany maszynopis w zbiorach autora. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 19 Il.1. 17 paz´dziernika 1915 r. Bronisław Duch (trzeci od lewej w s´rodkowym rze˛dzie) ws´ro´d kolego´w z plutonu 9. kompanii III baonu 3. pp Leg. II Brygady Legiono´w Polskich (fot. ze zbioro´w Zbigniewa Ducha, Londyn) no´wka˛ a Optowa˛. Z˙ołnierze nabierali sił, odpoczywaja˛c w „Legionowie”, jak nazywano miejscu postoju Komendy Legiono´w tuz˙ za własnymi pozycjami38. Najcie˛z˙sze walki rozgorzały wiosna˛i w lecie 1916 r. Wtedy to 7., 8., 9., i 11. armie rosyjskie, tworza˛ce Front Południowo-Zachodni pod wodza˛ gen. Alek- sieja Brusiłowa, uderzyły na front austriacki. Rosyjska 8. armia gen. Kaledina przełamała front pod Łuckiem, a potem rozszerzyła swoje natarcie na po´łnoc. Na odcinek korpusu gen. Hauera, w skład kto´rego wchodziły Legiony Polskie, uderzyły rosyjskie 77. i 100. DP oraz cztery dywizje kawalerii IV kor- pusu39. W dniach od 4 do 10 lipca 1916 r. trwały krwawe walki pod Optowa˛, Hrusiatynem i Kołodziejami. Najcie˛z˙szy zas´ bo´j rozpocza˛ł sie˛ dnia 4 lipca pod Kostiuchno´wka˛. Jak podaje Jan Rogowski – „Na Polska˛ Go´re˛ uderzył huragan pocisko´w. Ogien´ artylerii rosyjskiej był niezmiernie silny; okopy polskie zostały nieba- wem zro´wnane z ziemia˛. Naste˛pnego dnia, od s´witu trwał zno´w piekielny ogien´ artylerii i zno´w jedne za drugimi szły szturmy głe˛bokich fal piechoty. Linia polska nie została przerwana, cofne˛ła sie˛ tylko na nowe stanowiska. 38 J. Rogowski, op. cit., s. 22. 39 W.Lipin´ski, op. cit., s. 98. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 R O Z D Z I A £ I Manewr ten był wykonany w najcie˛z˙szym ogniu artylerii. 3. pp Legiono´w, wysunie˛ty w bok, na prawo od odcinka Legiono´w, atakuja˛c razem z Bawa- rami pozycje opuszczone przez We˛gro´w, ponio´sł znaczne straty, a jego dowo´dca płk Minkiewicz dostał sie˛ do niewoli. Połoz˙enie frontu polskiego było trzeciego dnia boju wprost tragiczne. Zaro´wno prawe jak i lewe skrzydło frontu nie miało juz˙ z˙adnej ła˛cznos´ci z sa˛siednimi oddziałami, bo te zostały juz˙ rozbite przez wroga. Pomimo tak trudnej sytuacji Komendant Jo´zef Piłsudski wytrwał na stanowisku w przes´wiadczeniu, z˙e teraz dopiero nasta˛pi ostateczne uderzenie. Rzeczywis´cie, Rosjanie rzucili wielkie masy konnicy, by ostatecznie złamac´ opo´r Polako´w. Konnica ta została przez piechote˛ legiono´w zniesiona”40. Ze wzgle˛du na ogo´lna˛ sytuacje˛ na froncie konieczny był odwro´t. 6 lipca w godzinach wieczornych Legiony Polskie wycofywały sie˛, prowadza˛c walki odwrotowe. I Brygada kierowała sie˛ przez Smołodowice, Semeniche˛, Trojano´wki i Czersk ku przeprawie przez Stocho´d. III Brygada wycofała sie˛ przez Maniewicze, wies´ Głe˛bokie i Nowa˛ Rude˛ na Wielki Obzyr. Grupa tak- tyczna gen. Ku¨ttnera składała sie˛ z II i III baonu 3. pp Leg., I baon 6. pp Leg. oraz I baonu 6. pp Leg. Naste˛pnego dnia wszystkie formacje legionowe prze- prawiły sie˛ przez Stocho´d41. Bitwa pod Kostiuchno´wka˛zakon´czyła sie˛ w nocy z 7 na 8 lipca. Me˛z˙ny opo´r stawiany przez oddziały polskie uniemoz˙liwił rosyjskiej 8. armii okra˛z˙enia formacji austro-we˛gierskich w zakolu Styru. Straty po stronie polskiej były jednak bardzo duz˙e. W wyniku trzydniowych walk zgine˛ło lub zostało rannych około 2000 legionisto´w. Straty w 3. pp Leg. były najwie˛ksze. Dochodziły do 50 stanu osobowego bataliono´w42. Bronisław Duch, kto´rego 9. kompania walczyła wo´wczas w grupie taktycznej gen. Ferdynanda Ku¨ttnera, nie odnio´sł powaz˙niejszych kontuzji43. Bohaterska˛ postawe˛ z˙ołnierzy wysoko ocenił Jo´zef Piłsudski w swoim rozkazie wydanym bezpos´rednio po bitwie pod Kostiuchno´wka˛44. Oddziały legionowe zaje˛ły pozycje nad rzeka˛ Stocho´d. 28 lipca 1916 r. wojska rosyjskie dowodzone przez gen. Aleksieja Brusiłowa wznowiły ofensywe˛, kieruja˛c sie˛ na Kowel. Przez dwanas´cie dni trwały zaz˙arte walki. Nie przyniosły one jed- nak Rosjanom sukcesu. W rejonie Kaszo´wki, rosyjskiemu XXX korpusowi gen. Bezobrazowa udało sie˛ przełamac´ pozycje˛ zajmowana˛ przez austro- -we˛gierski II korpus. Dla ratowania sytuacji dowo´dca Grupy Armii (dalej GA), w skład kto´rej wchodziły Legiony Polskie, gen. Friedrich Bernhaldi skierował na zagroz˙ony odcinek II Brygade˛ Legiono´w. Po zacie˛tej walce grupa taktyczna płk. Jo´zefa Hallera składaja˛ca sie˛ z 2., 3. i 6. pp Leg. oraz 2. puł Leg. zdobyła 40 J. Rogowski, op. cit., s. 34–35. 41 S. Czerep, op. cit., s. 146. 42 Tamz˙e. 43 Relacja Z. Ducha. 44 Tres´c´ rozkazu J. Piłsudskiego w Aneksach. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 21 miejscowos´c´ Rudki Miryn´skie. Rosjanie wstrzymali ofensywe˛. Front ustabi- lizował sie˛ na dłuz˙szy okres45. Tymczasem sytuacja polityczna w sprawie polskiej bardzo sie˛ zaogniła. Jo´zef Piłsudski zaz˙a˛dał jasnego i wyraz´nego postawienia sprawy polskiej przez rza˛dy pan´stw centralnych. W walce o realizacje˛ formułowanych przez siebie celo´w politycznych oraz w da˛z˙eniu do uzyskania stanowiska naczelnego komendanta Legiono´w Polskich postanowił rzucic´ na szale˛ cały swo´j autorytet i dnia 29 lipca 1916 r. podał sie˛ do dymisji z zajmowanego stanowiska komendanta I Brygady Legiono´w Polskich46. 30 sierpnia 1916 r., w podpisanym przez Jo´zefa Piłsudskiego, Kazimierza Sosnkowskiego, Jo´zefa Hallera i B. Roje˛, W. Dziewanowskiego, J. Szczepana, S. Burhardta, M. Neu- gebauera, O. Brzeziny, W. Beliny-Praz˙mowskiego, Edwarda Rydza-S´migłego, W. Ostoi-Zago´rskiego i A. Fleszara memorandum oficero´w polskich47 we- zwano NKN do wyraz´nego zaznaczenia wobec rza˛du austriackiego, iz˙ obecne „Legiony i ich przyszły two´r moz˙e i musi byc´ jedynie uwaz˙any za wojsko polskie, kto´re bije sie˛ i umiera za niepodległos´c´ Polski”48 i domagano sie˛ od NKN wydatniejszej niz˙ dotychczas opieki nad wojskiem, obrony jego intereso´w, poparcia jego da˛z˙en´ i pragnien´, z˙a˛dano wycofania oficero´w aus- triackich, utworzenia prowizorycznego rza˛du polskiego i wreszcie wycofania Legiono´w z frontu, uz˙ycia ich jako kadry wojska polskiego, załoz˙enia polskich szko´ł wojskowych i poste˛powania w sprawach wojska zgodnie i s´cis´le według jakich udzielałaby specjalna komisja złoz˙ona z wyz˙szych oficero´w. rad, Austria, w odpowiedzi na memorandum, zdecydowała sie˛ na przebudowe˛ Legiono´w w Polski Korpus Posiłkowy składaja˛cy sie˛ dwo´ch pełnych dywizji pod narodowymi sztandarami. 26 wrzes´nia 1916 r. komendant I Brygady Legiono´w Polskich został powiadomiony o przyje˛ciu jego dymisji i zwolnieniu z Legiono´w Polskich49. Wiadomos´c´ o dymisji Jo´zefa Piłsudskiego wywołała wielkie poruszenie w oddziałach legionowych. Za przykładem swego wodza wszyscy z˙ołnierze „Kro´lewiacy” z˙a˛dali zwolnienia z Legiono´w, wszyscy zas´ poddani galicyjscy – przeniesienia do armii austriackiej. Legionis´ci I i III Bry- gady składali masowo raporty o tres´ci: „Poniewaz˙ w zwia˛zku z udzieleniem dymisji Wodzowi memu Jo´zefowi Piłsudskiemu, nie widze˛ w dalszej słuz˙bie swej poz˙ytku dla odzyskania niepodległej ojczyzny prowadza˛cego, prosze˛ o zwolnienie mnie z Legiono´w”50. W II Brygadzie Legiono´w ro´wniez˙ składano 45 S. Czerep, op. cit., s. 148–149. 46 M. Wrzosek, op. cit., s. 151. 47 Tres´c´ memorandum oficero´w Legiono´w Polskich do Armeeoberkommando w je˛zyku niemieckim i streszczenie w je˛zyku polskim w: A. Krasicki, Dziennik z kampanii rosyjskiej 1914– –1916, Warszawa 1988, s. 478–481. 48 W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 77. 49 M. Wrzosek, op. cit., s. 154. 50 W. Lipin´ski, op. cit., s. 128. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 R O Z D Z I A £ I podania o zwolnienie ze słuz˙by, jednak w 3. pp Leg. che˛tnych do opuszczenia szerego´w było stosunkowo niewielu. Che˛c´ dymisji podało os´miu legionisto´w, z czego wie˛kszos´c´ stanowili szeregowi51. Oficerowie II Brygady Legiono´w tacy, jak płk Zielin´ski, Haller i Januszajtis opowiadali sie˛ za pozostaniem w legionach. Uwaz˙ali, z˙e nalez˙y trwac´ z bronia˛ w re˛ku, a ryzykowna gra Jo´zefa Piłsudskiego moz˙e doprowadzic´ do unicestwienia legiono´w52. Bronisław Duch jako prosty z˙ołnierz II Brygady w gronie rodziny i przyjacio´ł wspominał po latach, z˙e był wo´wczas gora˛cym zwolennikiem Piłsudskiego53. Po dymisji Jo´zefa Piłsudskiego nasta˛piła reorganizacja legiono´w. Jej celem było rozproszenie z˙ołnierzy I Brygady Legiono´w, kto´ra˛ traktowano jako siedlisko opozycji, po innych jednostkach. II Brygadzie Legiono´w, kto´rej dowo´dca˛ został płk Jo´zef Haller, podporza˛dkowano 3. pp Leg. pod dowo´dztwem płk. Władysława Sikorskiego i 4. pp Leg. pod dowo´dztwem płk. B. Roi54. W paz´dzierniku 1916 r. oddziały legionowe zostały wycofane z frontu pod Stochodem i po dwo´ch latach nieprzerwanych bojo´w i walk stane˛ły poza linia˛ frontu w Baranowiczach55. Podczas postoju w Baranowiczach legionis´ci realizowali program c´wiczen´ wojskowych, ale w zaje˛ciach szkoleniowych uczestniczyli niezbyt gorliwie, poniewaz˙ byli zaabsorbowani sprawami natury politycznej. Było to zaro´wno konsekwencja˛ dymisji Piłsudskiego, jak tez˙ naste˛pstwem zainteresowania, kto´re Legionom Polskim okazywane było przez warszawski CKN oraz NKN i popieraja˛ce je ugrupowania polityczne. Sprzeczne apele, z jakimi czynniki polityczne zwracały sie˛ do formacji legionowych, pogłe˛biały ich rozterke˛ wewne˛trzna˛56. Nastroje panuja˛ce w formacjach legionowych zmieniły sie˛ po ogłoszeniu aktu 5 listopada57. Z aktem tym wia˛zano wielkie nadzieje. Wierzono, z˙e 51 S. Czerep, op. cit., s. 157. 52 Tamz˙e, s. 156. 53 Relacja Z. Ducha. 54 S. Czerep, op. cit., s. 155. 55 W. Lipin´ski, op. cit., s. 131. 56 M. Wrzosek, op. cit., s. 168–169. 57 S. Czerep, op. cit., s. 160. Akt 5 listopada głosił, z˙e cesarzowie Niemiec i Austro-We˛gier: „Przeje˛ci niezłomna˛ ufnos´cia˛ w ostateczne zwycie˛stwo ich broni i z˙yczeniem powodowani, by ziemie polskie przez waleczne ich wojska cie˛z˙kimi ofiarami panowaniu rosyjskiemu wydarte do szcze˛s´liwej przywies´c´ przyszłos´ci – postanowili (ułoz˙yli sie˛ by) z ziem tych utworzyc´ pan´stwo samodzielne z dziedziczna˛ monarchia˛ i konstytucyjnym ustrojem. Dokładniejsze oznaczenie granic zastrzega sie˛. Nowe kro´lestwo znajdzie w ła˛cznos´ci z obu sprzymierzonymi mocarstwami re˛kojmie˛ potrzebna˛ do swobodnego sił swych rozwoju. We własnej armii nadal z˙yc´ be˛da˛ pełne sławy tradycje wojsk polskich dawniejszych czaso´w i pamie˛c´ walecznych polskich towarzyszy broni we wielkiej obecnej wojnie. Jej organizacja, wykształcenie i kierownictwo uregulowane be˛da˛ we wspo´lnym porozumieniu. Sprzymierzeni monarchowie, biora˛c nalez˙ny wzgla˛d na ogo´lne warunki polityczne Europy, jako tez˙ na dobro i bezpieczen´stwo własnych krajo´w i ludo´w, z˙ywia˛ niezłomna˛ nadzieje˛, z˙e obecnie spełnia˛ sie˛ z˙yczenia pan´stwowego i narodowego rozwoju ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 23 nareszcie zis´ciły sie˛ marzenia o wolnej Polsce. Nie wiedziano jeszcze w tym czasie, z˙e u podstaw decyzji o wydaniu aktu 5 listopada lez˙ało fiasko plano´w zmierzaja˛cych do zawarcia odre˛bnego pokoju z Rosja˛ oraz da˛z˙enie do zdo- bycia rekruta polskiego58. W kilka dni po wydaniu przez pan´stwa centralne proklamacji listopadowej gubernatorowie okupacji austriackiej i niemieckiej, gen. Karl von Kuk i Hans von Beseler, wydali jednobrzmia˛ca˛odezwe˛ do ludnos´ci polskiej, wzywaja˛ca˛ja˛ do ochotniczego wste˛powania do wojska polskiego, kto´rego kadra˛ maja˛ sie˛ stac´ pułki legionowe59. Jednym z pierwszych posunie˛c´ zwia˛zanych z for- mowaniem wojska polskiego było przeniesienie oddziało´w legionowych na teren Kro´lestwa Polskiego. Komendy Legiono´w Polskich, II i III Brygady przeniesione zostały do Warszawy, Komenda I Brygady do Łomz˙y. W dniach 27–29 listopada 1916 r. 3. pp Leg. przebazowany został do Warszawy. 1 grud- nia 1916 r. odbyła sie˛ uroczystos´c´ obje˛cia miasta przez pierwsza˛ od ponad 80 lat polska˛ jednostke˛ wojskowa˛. Wkraczaja˛cych legionisto´w powitał naj- pierw prezes Rady Miejskiej, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, Jo´zef Brudzin´ski, a naste˛pnie gubernator Warszawy gen. Ulrich von Etzdorf. Na zakon´czenie swego przemo´wienia rektor Brudzin´ski wznio´sł okrzyk: „Niech z˙yje armia polska! Niech z˙yje komendant, hrabia Szeptycki!” W od- powiedzi wie˛kszos´c´ zgromadzonych pocze˛ła skandowac´: „Niech z˙yje Piłsudski!” Okrzyk: „Niech z˙yje Piłsudski!” – rozbrzmiewał po całej War- szawie60. W tym samym czasie, gdy poszczego´lne jednostki legionowe instalowały sie˛ w przydzielonych im miejscach postoju, poste˛powało juz˙ takz˙e tworzenie organo´w dowodzenia przyszłych polskich sił zbrojnych. Proces ten zaini- cjowało powołanie Inspekcji Wyszkolenia Polskiej Siły Zbrojnej (Inspektion des Ansbildunswesen der Polnischen Wehrmacht), co nasta˛piło w kon´cu 1916 r. Istotne zmiany zacze˛ły naste˛powac´ ro´wniez˙ w samych formacjach legiono- wych. Z pocza˛tkiem roku 1917 oddziały legionowe przeszły na etat i zaopatrzenie niemieckie, chociaz˙ z˙ołd i uposaz˙enie oficerskie otrzymywały nadal z kas armii austro-we˛gierskiej przeliczanych po niekorzystnym dla Polako´w kursie korony do marki61. 2 stycznia 1917 r. 3. pp Leg. wraz z cała˛ II Brygada˛ Legiono´w Polskich został ponownie przeniesiony, tym razem do koszar w Zegrzu. Miejscowos´c´ ta zaliczała sie˛ do pote˛z˙niejszych twierdz na ziemiach polskich. Koszary przydzielone II Brygadzie znajdowały sie˛ Kro´lestwa Polskiego. Wielkie zas´, od zachodu z Kro´lestwem Polskim sa˛siaduja˛ce mocarstwa z rados´cia˛ ujrza˛ u swych granic wschodnich wskrzeszenie i rozkwit wolnego, szcze˛s´liwego i własnym narodowym z˙yciem ciesza˛cego sie˛ pan´stwa”, W. Pobo´g-Malinowski, op. cit., s. 80. 58 S. Czerep, op. cit., s. 161. 59 W. Lipin´ski, op. cit., s. 132. 60 S. Czerep, op. cit., s. 164–165. 61 M. Wrzosek, op. cit., s. 174. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 R O Z D Z I A £ I w południowej cze˛s´ci systemu umocnien´, nazywanej „Zegrze-Południe”62. Dowo´dca˛ 3. pp Leg. na miejsce płk. Władysława Sikorskiego, kto´ry prze- sunie˛ty został do aparatu werbunkowego, mianowano mjr. Włodzimierza Zago´rskiego63. Pobyt w koszarach twierdzy zegrzyn´skiej wspominany był przez z˙ołnierzy 3. pp Leg. jako trudny okres w ich egzystencji. Dotkliwie odczuwali oni ogromny s´cisk panuja˛cy w izbach z˙ołnierskich. Racje z˙ywnos´ciowe były niemal głodowe. Wysta˛piły takz˙e trudnos´ci w skompletowaniu umunduro- wania, ciepłej bielizny i buto´w. Legionis´ci zostali poddani szkoleniu wojskowemu wg regulamino´w niemieckich. Instruktorzy byli Niemcami64. Na tym tle dochodziło do cze˛stych nieporozumien´. Pomimo rozkazu płk. Szeptyckiego nakazuja˛cego unikania zatargo´w, dochodziło do coraz cze˛st- szych i groz´niejszych zajs´c´65. Pod koniec marca 1917 r. niemiecki wartownik zastrzelił z˙ołnierza 3. pp Leg., kto´ry wracał do koszar z zakupionym chlebem. Rozws´cieczeni tym faktem koledzy zabitego z˙ołnierza rzucili sie˛ na zabo´jce˛, kto´remu na pomoc ruszyło trzydziestu Niemco´w z bronia˛ gotowa˛ do strzału. Wywia˛zała sie˛ ogo´lna bijatyka. Zaalarmowano niemiecki garnizon w ko- szarach nad Wisła˛. Napie˛ta˛ sytuacje˛ rozwia˛zano, przenosza˛c czasowo 3. pp Leg. do podwarszawskiej miejscowos´ci Niepore˛t, a 4. pp Leg. do Pułtuska66. Latem 1917 r. ws´ro´d legionisto´w wysta˛pił tzw. kryzys przysie˛gowy. Niem- cy, kto´rzy od kwietnia 1917 r. przeje˛li dowo´dztwo nad Legionami Polski- mi67, zaz˙a˛dali od legionisto´w – obywateli byłego zaboru rosyjskiego – złoz˙enia przysie˛gi68. Z drugiej zas´ strony, Piłsudski uwaz˙ał, z˙e po obaleniu caratu Rosja przestała sie˛ liczyc´ jako przeciwnik i dlatego interesy Niemco´w i Polako´w stały sie˛ rozbiez˙ne. Dowodził ponadto, z˙e w wyniku osłabienia militarnego Rosji spadnie zainteresowanie sprawa˛ formowania wojska polskiego. Z tych powodo´w wzywał on do nieskładania przysie˛gi69. Doszło do rozdz´wie˛ko´w na tym tle w całych legionach, a w tym i w 3. pp Leg. Na ła˛czna˛ liczbe˛ zobowia˛zanych do przysie˛gi 5 oficero´w i 496 szeregowych, złoz˙yło ja˛ 2 oficero´w i 297 szeregowych, zas´ 3 oficero´w i 199 szeregowych 62 S. Czerep, op. cit., s. 168. 63 M. Wrzosek, op. cit., s. 175. 64 S. Czerep, op. cit., s. 169. 65 Rozkaz oficerski Komendy Legiono´w Polskich nr 99 z 10.01.1917 r., CAW, II/BLP/t. 120/25/44. 66 S. Czerep, op. cit., s. 170. 67 Telegram cesarza niemieckiego Wilhelma II i rozkaz cesarza austriackiego Karola I były podstawa˛ rozkazu gen. H. Beselera z dnia 10.04.1917 r., w kto´rym oznajmił on o przeje˛ciu od władz austriackich władzy zwierzchniej nad Polskim Korpusem Posiłkowym oraz wysta˛pił w roli naczelnego dowo´dcy polskiego wojska, okres´lanego jako Polska Siła Zbrojna (Polnische Wehrmacht). M. Wrzosek, op. cit., s. 222. 68 W. Lipin´ski, op. cit., s. 138. 69 S. Czerep, op. cit., s. 180. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W Legionie Wschodnim oraz 3. pp II Brygady... 25 odmo´wiło70. Zostali oni, podobnie jak ich koledzy z I i III Brygady, inter- nowani w obozach w Beniaminowie i w Szczypiornie. W wyniku kryzysu przysie˛gowego Legiony Polskie przestały istniec´. Bronisław Duch nalez˙ał do tej grupy legionisto´w, kto´rzy przyja˛wszy postawe˛ dobrego i karnego z˙oł- nierza za przykładem swoich dowo´dco´w – pułkowniko´w Hallera, Januszajti- sa, Sikorskiego czy Zago´rskiego, złoz˙yli przysie˛ge˛, chca˛c w ten sposo´b za wszelka˛ cene˛ zachowania legiono´w, jako zala˛z˙ka przyszłych polskich sił zbrojnych71. Dnia 24 sierpnia 1917 r. na mocy rozkazu wydanego przez gen. H. Beselera oddziały II Brygady pod zmieniona˛ teraz nazwa˛ Polskiego Korpusu Posiłkowego skierowane zostały w rejon Przemys´la i oddane ponownie pod władze˛ Austrii72. W zwia˛zku z uszczupleniem stano´w osobowych i przy braku uzupełnien´, została przeprowadzona reorganizacja 3. pp Leg. Miał on sie˛ odta˛d składac´ z trzech bataliono´w po trzy kompanie kaz˙dy. 25 paz´- dziernika oddziały Polskiego Korpusu Posiłkowego przewiezione zostały na bukowin´ski odcinek frontu w rejonie Czerniowiec73. Na froncie wschodnim, w wyniku zawartego 15 grudnia rozejmu, do powaz˙niejszych walk nie dochodziło74. Mimo ogo´lnie podzielanego przekonania, z˙e nalez˙y wytrwac´ z bronia˛ w re˛ku wbrew wszelkim przeciwnos´ciom, ws´ro´d polskich z˙ołnierzy narastało zwa˛tpienie w sens dalszej słuz˙by w szeregach armii austro- -we˛gierskiej. Do z˙ołnierzy zacze˛ły dochodzic´ wies´ci o tworza˛cych sie˛ w Rosji polskich formacjach wojskowych. W rejonie Bobrujska i Rohaczewa z bolszewikami walczyły oddziały I Korpusu Wojsk Polskich (KWP) gen. Jo´zefa Dowbor-Mus´nickiego75. Najbliz˙ej pozycji Polskiego Korpusu Posiłkowego, gło´wnie w Sorokach na Ukrainie, stacjonował II KWP, rekrutuja˛cy sie˛ z Polako´w wcielonych do rosyjskich 4., 6., 7. i 9. armii, cze˛s´ciowo ro´wniez˙ spos´ro´d polskich jen´co´w uwolnionych z obozo´w znajduja˛cych sie˛ na terenie Rumunii76. 2 stycznia 1918 r. dowo´dztwo austro-we˛gierskiej 3. armii odesłało Polski Korpus Posiłkowy do odwodo´w austro-we˛gierskiej 7. armii gen. K. Kritka. Decyzja ta podyktowana była widocznymi oznakami znuz˙enia i znieche˛cenia Polako´w77. Opro´cz pozostaja˛cego w odwodzie Polskiego Korpusu Posiłkowe- go w lutym 1918 r. bukowin´ski odcinek frontu austro-we˛gierskiej 7. armii obsadzały oddziały: 5. DP (miejsce postoju: Czerniowce); 36. DP (w okolicach 70 S. Czerep, op. cit., s. 184. 71 W. Lipin´ski, op. cit., s. 138. 72 Tamz˙e. 73 S. Czerep, op. cit., s. 193. 74 M. Wrzosek, op. cit., s. 272. 75 Por.: J. Dowbor-Mus´nicki, Wspomnienia, Warszawa 2003, s. 177. 76 P. Bauer, G. Łukomski, B. Polak, Polskie formacje wojskow
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896-1980)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: