Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00138 005867 11250632 na godz. na dobę w sumie
Geografia turystyczna świata. Nowe trendy. Regiony turystyczne - ebook/pdf
Geografia turystyczna świata. Nowe trendy. Regiony turystyczne - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1171-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Nowoczesny podręcznik dla studentów geografii, turystyki i rekreacji oraz gospodarki turystycznej na uniwersytetach i w innych szkołach wyższych, a zarazem cenny poradnik dla entuzjastów turystyki jako formy spędzania wolnego czasu. Podzielony na dwie części - w pierwszej przedstawiono teoretyczne zagadnienia geografii turystycznej: jej historię i strukturę oraz nowe trendy w kierunkach ruchu turystycznego, nowe rozwiązania organizacyjne, a także nowe (lub znacząco ewoluujące stare) formy turystyki. Dokonano tu także regionalizacji turystycznej świata. W części drugiej, poświęconej poszczególnym regionom turystycznym świata, omówiono najważniejsze (dominujące na danym obszarze) walory przyciągające turystów. Istotnym elementem książki jest bogaty materiał ilustracyjny - liczne mapy i zdjęcia z prezentowanych regionów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Geografia turystyczna świata Nowe trendy. Regiony turystyczne Maciej Jędrusik Jerzy Makowski Florian Plit Nowoczesny podręcznik dla studentów geografii, turystyki i rekreacji oraz gospodarki turystycznej na uniwersytetach i w innych szkołach wyższych, a zarazem cenny poradnik dla entuzjastów turystyki jako formy spędzania wolnego czasu. Podzielony na dwie części – w pierwszej przedstawiono teoretyczne zagadnienia geografii turystycznej: jej historię i strukturę oraz nowe trendy w kierunkach ruchu turystycznego, nowe rozwiązania orga- nizacyjne, a także nowe (lub znacząco ewoluujące stare) formy turystyki. Dokonano tu także regionalizacji turystycznej świata. W części drugiej, poświęconej poszczególnym regionom turystycznym świata, opisano najważniejsze (dominujące na danym obsza- rze) walory przyciągające turystów. Istotnym elementem książki jest bogaty materiał ilustracyjny – liczne mapy i zdjęcia prezentowanych regionów. Maciej Jędrusik – profesor na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Państwowej Szkole Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej. Specjalizuje się w geogra- fii regionalnej strefy międzyzwrotnikowej, zwłaszcza wysp tropikalnych. Prowadził obserwacje i badania terenowe m.in. we Francji, w Grecji, na Kubie, w Azji Południowo-Wschodniej, w południowej i wschodniej Afryce, na Madagaskarze i mniejszych wyspach Oceanu Indyjskiego, na wyspach Małych Antyli, Polinezji i Melanezji. Jest autorem licznych publikacji naukowych oraz współautorem podręczników szkolnych i akademickich oraz wydawnictw encyklopedycznych. Florian Plit – geograf, syn leśnika. Zajmuje się geografią regionalną (bada związki człowieka ze śro- dowiskiem geograficznym, zwłaszcza na pustyniach i ich pograniczach w Afryce i w Azji), krajobraza- mi kulturowymi Polski i Francji oraz dydaktyką geografii. Zamiłowany turysta pieszy. Najbliższe jest mu rodzinne Podlasie, któremu poświęcił kilka publikacji. Jest profesorem na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego (od 1970) i w Wyższej Szkole Ekonomiczno-Turystycznej w Szczecinie (od 2001). Członek honorowy Polskiego Towarzystwa Geograficznego, autor wielu publika- cji naukowych i popularnonaukowych, haseł w encyklopediach, a także kilku podręczników szkolnych i akademickich oraz poradnika pisania prac licencjackich i magisterskich. Jerzy Makowski – geograf, profesor, pracownik Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersyte- tu Warszawskiego. Przedmiotem jego zainteresowań jest geografia regionalna, a zwłaszcza związki między człowiekiem a środowiskiem w różnych strefach klimatycznych i w różnych typach środowiska. Szczególnie interesuje się Ameryką Łacińską, którą przemierzył wzdłuż i wszerz, w której prowadził badania, pracował w kilku uniwersytetach i której poświęcił kilkadziesiąt publikacji wydanych w kraju i za granicą. Jest również redaktorem naukowym kilku publikacji i współautorem kilku podręczników szkolnych. Cena 56,00 zł M . J ę d r u s i k | J . M a k o w s k i | F. P l i t G e o g r a f i a t u r y s t y c z n a ś w i a t a WER.11indd.indd 1 WER.11indd.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-11-16 12:55:30 2010-11-16 12:55:30 Geografia turystyczna świata Nowe trendy. Regiony turystyczne Maciej Jędrusik Jerzy Makowski Florian Plit ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Geografia turystyczna świata ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dla Marysi – by cieszyła sie˛ całym s´wiatem Tata ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Projekt okładki Katarzyna Jarnuszkiewicz Zdje˛cie na okładce Fragment parku narodowego Isalo – jednego z najstarszych na Madagaskarze. Park znajduje sie˛ w południowej cze˛s´ci Płaskowyz˙u Centralnego. Nalez˙y do najwie˛kszych atrakcji przyrodniczych wyspy (fot. Maciej Je˛drusik) Redakcja Barbara Nowak Projekt graficzny ksia˛z˙ki i redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Redaktor prowadza˛cy Małgorzata Yamazaki Korekta Maria Wojciechowska Przygotowanie map Tomasz Nowacki Skład i łamanie LogoScript # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2010 # Copyright by Maciej Je˛drusik, Jerzy Makowski i Florian Plit 2010 ISBN 978-83-235-0643-0 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Od autoro´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ pierwsza – Zagadnienia teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Zagadnienia podstawowe (Florian Plit). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Geografia turystyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Zarys dziejo´w turystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Systematyka turystyki (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Typy, rodzaje i odmiany turystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Sfery Ziemi jako s´rodowiska zaspokajania potrzeb turystycznych . . . . . . . . . 2.2.1. Wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Powietrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. La˛dy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Inne podziały turystyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Turystyka a s´rodowisko przyrodnicze (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zagroz˙enia dla turystyki (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Nowe trendy w turystyce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Nowe typy, rodzaje i odmiany turystyki (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Nowe kierunki podro´z˙y (Maciej Je˛drusik). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Regionalizacja turystyczna s´wiata (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ druga – Wielkie regiony turystyczne s´wiata . . . . . . . . . . . . . . 7. Regiony wewna˛trzkontynentalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Ameryka Po´łnocna (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.1. Po´łnocna cze˛s´c´ Ameryki Po´łnocnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.2. Południowa cze˛s´c´ Ameryki Po´łnocnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Ameryka Południowa (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.1. Kraje andyjskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.2. Kraje wyz˙yn i nizin południowoamerykan´skich . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3. Afryka na południe od Sahary (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4. Europa nies´ro´dziemnomorska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.1. Europa Po´łnocna (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.2. Europa Zachodnia (Jerzy Makowski). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 11 12 21 24 35 36 47 47 57 60 64 67 73 81 82 90 101 115 117 118 118 132 145 145 156 160 172 172 176 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 7.4.3. Kraje alpejskie (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.4. Europa S´rodkowa (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 188 7.4.4.1. Polska (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 205 209 209 213 217 230 230 234 241 249 260 265 266 266 273 280 288 288 303 313 326 336 7.4.5. Europa Wschodnia (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5. Azja na po´łnoc od Himalajo´w (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.1. Azja Po´łnocna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.2. Azja S´rodkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.3. Azja Wschodnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.6. Himalaje i Azja na południe od Himalajo´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.6.1. Kraje himalajskie (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.6.2. Azja Południowa (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.6.3. Azja Południowo-Zachodnia (Florian Plit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.7. Australia i Nowa Zelandia (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.8. Antarktyda (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Regiony nadmorskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. Karaiby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.1. Wielkie Antyle (Jerzy Makowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.2. Małe Antyle, Wyspy Bahama i Bermudy (Maciej Je˛drusik). . . . . . . . . . 8.2. Wyspy wschodniego Atlantyku (Maciej Je˛drusik). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Europa, Azja i Afryka S´ro´dziemnomorska (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . 8.3.1. Cze˛s´c´ po´łnocna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3.2. Cze˛s´c´ południowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4. Azja Południowo-Wschodnia (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Wyspy Oceanu Indyjskiego (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.6. Wyspy Pacyfiku (Maciej Je˛drusik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Indeks nazw geograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od autoro´w Oto podre˛cznik. Staralis´my sie˛ przekazac´ w nim najwaz˙niejsze, naszym zdaniem, informacje o tych miejscach, obiektach, zjawiskach, procesach, kto´re w jakis´ sposo´b sa˛ zwia˛zane z turystyka˛. Turystyka – jeden z najszybciej wspo´łczes´nie rozwijaja˛cych sie˛ rodzajo´w działalnos´ci ludzkiej – nie mogłaby istniec´ (pro´cz wyja˛tko´w opisanych w jednym z rozdziało´w) poza s´rodowiskiem geograficznym. Dlatego powstaja˛, ten i inne, podre˛czniki do geografii turystycznej, kto´rych autorzy pro´buja˛ wskazac´ zwia˛zki mie˛dzy s´rodowiskiem a turystyka˛. S´ledza˛c zmiany w ostatnich dziesie˛ciole- ciach, moz˙na jednak zauwaz˙yc´, z˙e turystyka coraz bardziej uniezalez˙nia sie˛ od spe- cyficznych cech przyrody. To pierwsza z dziedzin działalnos´ci ludzkiej, kto´ra tak intensywnie poddaje sie˛ temu procesowi. Zbieractwu i łowiectwu sprzyjały la- sy, rolnictwu – z˙yzne ro´wniny, go´rnictwu – sa˛siedztwo zło´z˙ surowco´w, przemysłowi przetwo´rczemu – wiele czynniko´w, na przykład obecnos´c´ siły roboczej. Tymczasem turystyka jest obecna wsze˛dzie, a zjawisko to tak pojemne i bogate w typy, rodzaje i odmiany, z˙e jest moz˙liwa (i realizowana) w kaz˙dym niemal miejscu na kuli ziem- skiej. Staralis´my sie˛ to zaznaczyc´ w cze˛s´ci pierwszej – teoretycznej. Choc´by dlatego w nawet najobszerniejszym podre˛czniku do geografii tury- stycznej nie da sie˛ opisac´ wszystkiego. Pro´bowalis´my jednak zrobic´ jak najwie˛cej. Dlatego, inaczej niz˙ w podobnych ksia˛z˙kach, kto´re zazwyczaj przedstawiaja˛ s´wiat jako zbio´r pan´stw i jednostek administracyjnych, dokonalis´my regionalizacji turys- tycznej s´wiata, dziela˛c go na kilkanas´cie wielkich regiono´w i wiele podregiono´w. Skłoniło nas do tego podobien´stwo zjawisk po ro´z˙nych stronach granic, kto´re wspo´łczes´nie coraz bardziej przestaja˛ byc´ barierami komunikacyjnymi. Postanowi- lis´my w kaz˙dym z rozdziało´w wyeksponowac´ najwaz˙niejsze zjawiska, ilustruja˛c je, zamieszczonymi w osobnych ramkach, przykładami oraz, w miare˛ moz˙liwos´ci, zdje˛- ciami. Kaz˙dy z rozdziało´w regionalnych kon´czy podsumowanie, w kto´rym znalazły sie˛ najwaz˙niejsze, naszym zdaniem, cechy charakteryzuja˛ce opisywany region. Jak zwykle, w polskich podre˛cznikach traktuja˛cych o geografii s´wiata, proble- mem była pisownia nazw geograficznych. Staralis´my sie˛ stosowac´ te˛ zalecana˛ przez Komisje˛ Standaryzacji Nazw Geograficznych, czasem dodaja˛c nazwy w je˛zykach lokalnych. Chociaz˙ UNESCO przygotowało kilka list, dotycza˛cych ro´z˙nych dzie- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 dzin, w naszej pracy, dla oszcze˛dnos´ci miejsca, wobec cze˛sto powtarzaja˛cej sie˛ dłu- giej nazwy Lista S´wiatowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkos´ci UNESCO, zasta˛pilis´my ja˛ skro´tem: lista UNESCO. Inne listy tej agendy ONZ w naszym podre˛czniku sie˛ nie pojawiły. Warto przypomniec´, z˙e w czerwcu 2009 r. lista obejmowała 890 obiekto´w w 148 krajach, w tym 689 obiekto´w dziedzictwa kulturowego, 176 przyrodniczego i 25 mieszanych. A przeciez˙ wszystkie sa˛ atrak- cjami turystycznymi! Wreszcie, w spisie tres´ci odpowiadaja˛cym spo´jnemu i logicznemu podziałowi regionalnemu znalazł sie˛ wyja˛tek – szczego´lne wyro´z˙nienie Polski, kto´ra nie jest regionem, ale cze˛s´cia˛regionu. Uznalis´my jednak, z˙e polski uz˙ytkownik podre˛cznika powinien miec´ szanse˛ lepszego skonfrontowania swojego kraju z reszta˛ turystycz- nego s´wiata. Trzeba tez˙ pamie˛tac´, z˙e podre˛cznik nie jest przewodnikiem turystycznym. Z ko- niecznos´ci musielis´my dokonac´ wyboru opisywanych miejsc i waloro´w turystycz- nych, staraja˛c sie˛ jednak wymienic´ te najbardziej charakterystyczne dla poszczego´l- nych regiono´w. Bardzo dzie˛kujemy recenzentom koncepcji tej ksia˛z˙ki – Panom Profesorom Andrzejowi Matczakowi i Andrzejowi S´wiecy, za cenne uwagi, kto´re istotnie przy- czyniły sie˛ do udoskonalenia tego podre˛cznika. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CZE˛S´C´ PIERWSZA Zagadnienia teoretyczne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE Paryz˙ (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje Słowo turystyka (ang. touring, tourism, fr. tourisme) wywodzi sie˛ z tour oznacza- ja˛cego w obu je˛zykach objazd, podro´z˙ okre˛z˙na˛1, a we francuskim takz˙e obro´t i wiez˙e˛, na ogo´ł okra˛gła˛. Od rzeczownika tourisme powstał we francuskim przy- miotnik touristique, kto´ry dał pocza˛tek polskiemu rzeczownikowi turystyka. Obec- nie obserwuje sie˛ „powro´t do z´ro´deł” – pojawił sie˛ rzeczownik turyzm, czasami traktowany jako synonim turystyki, czasami jako „wszystko, co dotyczy turystyki”, czyli całokształt zagadnien´ dotycza˛cych turystyki. Sama turystyka jest zjawiskiem znacznie starszym niz˙ termin ukuty na jej okres´- lenie. Wiadomo, z˙e podro´z˙e w celach turystycznych podejmowano juz˙ w staro- z˙ytnos´ci, zapewne odbywały sie˛ tez˙ w czasach prehistorycznych. Powszechnos´c´ zjawiska, jego masowy charakter, wielkie zro´z˙nicowanie form i motywo´w w czasie i w przestrzeni sprawiaja˛, z˙e bardzo trudno jest turystyke˛ zdefiniowac´. Niemal wszystkie definicje kłada˛ nacisk na elementy wspo´lne: przemieszczenie i dobrowol- nos´c´, zwykle tez˙ na okresowos´c´ (powro´t do miejsca wyjs´cia, owo tour). Wielka Encyklopedia PWN2 okres´la turystyke˛ bardzo szeroko jako „wszelkie formy zmia- ny miejsca pobytu, jes´li nie sa˛ zwia˛zane z praca˛ zawodowa˛ lub zmiana˛ miejsca zamieszkania, tak w kraju, jak i za granica˛”. Podobnie stwierdza S´wiatowa Orga- nizacja Turystyczna przy ONZ3: „Turystyka obejmuje ogo´ł czynnos´ci oso´b, kto´re podro´z˙uja˛ i przebywaja˛ w celach wypoczynkowych, słuz˙bowych lub innych nie dłuz˙ej niz˙ rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem”4. Zgodnie z tymi definicjami turysta˛ jest nie tylko osoba zwiedzaja˛ca dana˛ miej- scowos´c´, zainteresowana osobliwos´ciami przyrodniczymi czy kulturowymi, ale tez˙ przybywaja˛ca w odwiedziny do rodziny po to, by dobrze zjes´c´ i zabawic´ sie˛, czy podreperowac´ zdrowie w sanatorium. Turysta˛ jest uczestnik pielgrzymki, a nawet uczestnik konferencji naukowej, jes´li tylko nie został na nia˛ skierowany przymu- sowo. Nie sa˛ natomiast turystami np. budowniczowie autostrady zakwaterowani w hotelu robotniczym, z˙ołnierze skierowani na misje pokojowe, wie˛z´niowie, ko- czownicy, a takz˙e ludzie, kto´rzy obrali wło´cze˛ge˛ jako styl z˙ycia (przekroczony li- mit 1 roku). Oczywis´cie, poniewaz˙ motywy podro´z˙owania z reguły sa˛ bardzo zło- z˙one, w konkretnych przypadkach trudno okres´lic´, czy dana osoba jest turysta˛, czy tez˙ nie. 1 Sta˛d np. wys´cigi Tour de France, Tour de Pologne. 2 2005, t. 28, s. 158. 3 World Tourism Organization United Nations, UN WTO. 4 Terminologia..., 1995, s. 5. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje 13 Waz˙nym elementem definicji jest tez˙ czas trwania przemieszczenia. Juz˙ w 1937 r. Rada Ligi Narodo´w przyje˛ła, z˙e: „dla uzyskania wie˛kszej poro´wnywalnos´ci statystyk turystyki mie˛dzynarodowej, okres´lenie turysta powinno w zasadzie byc´ rozumiane jako oznaczaja˛ce kaz˙da˛ osobe˛ podro´z˙uja˛ca˛ przez 24 godziny lub wie˛cej w kraju nie- be˛da˛cym krajem jej stałego zamieszkania”5. Do 24 godzin nawia˛zuja˛ obecne kry- teria, zgodnie z kto´rymi turysta˛ jest osoba, kto´ra w danym miejscu spe˛dziła mi- nimum 1 dzien´. W praktyce oznacza to, z˙e wyjazd nasta˛pił co najmniej 1 dzien´ po´z´niej niz˙ przyjazd – udzielono minimum jednego noclegu. Osoby przebywaja˛ce kro´cej nazywa sie˛ wycieczkowiczami (dawniej stosowano tez˙ termin passant). Do grupy tej zaliczane sa˛ zazwyczaj tez˙ osoby, kto´re spe˛dzaja˛ nawet kilka dni w danym kraju, ale nie korzystaja˛ z bazy hotelowej, spe˛dzaja˛c noce np. na własnym jachcie, Kapadocja (Turcja). W skałach pochodzenia wulkanicznego wydra˛z˙ono pomieszczenia mieszkalne do dzis´ zagospodarowane – w niekto´rych powstały hotele. Walor turystyczny – przyrodniczy i pozaprzyrodniczy (# Maciej Je˛drusik) 5 Gaworecki 2003, s. 13. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE ba˛dz´ na statku wycieczkowym stoja˛cym w porcie albo w pocia˛gach. Turysto´w i wycieczkowiczo´w okres´la sie˛ wspo´lnym mianem odwiedzaja˛cych. Bardzo szerokie definicje turysty i turystyki sprawiaja˛, z˙e cze˛ste sa˛ pro´by zawe˛z˙enia definicji turystyki (i analogicznie – turysty) wyła˛cznie do form czynnego wypoczynku, podro´z˙y zwia˛zanych z celami poznawczymi i – ewentualnie – sportem, a zwłaszcza z takimi jego odmianami, jak alpinizm. Interesuja˛cy jest punkt widzenia socjologo´w i psychologo´w. Okres´laja˛ oni niekiedy turyste˛ jako osobe˛, kto´ra pozostaje na zewna˛trz danej społecznos´ci, nie angaz˙uje sie˛ w miejscowe sprawy, jest jedynie ich obserwatorem, a co najwyz˙ej kibicem. Turystyka jest zatem w tym uje˛ciu postawa˛ wobec otoczenia i nie musi wia˛zac´ sie˛ z podro´z˙owaniem. Zdaniem socjologo´w i psychologo´w turysta˛ moz˙na byc´ w danym miejscu latami, w skrajnym przypadku nawet w swoim miejscu zamieszkania. Jednak takie definiowanie turystyki nie zyskało uznania ws´ro´d przedstawicieli innych dyscyplin. W geografii turystycznej podstawowymi poje˛ciami sa˛ ro´wniez˙: walory (dobra) turystyczne, baza turystyczna, produkt turystyczny, a takz˙e funkcje i dysfunkcje turystyki. W.W. Gaworecki pisze: „przez poje˛cie »dobro turystyczne« nalez˙y rozu- Tablica ustawiona na południku 180˚ (Wyspa Taveuni, Fidz˙i) – teoretycznie powinna tamte˛dy przebiegac´ mie˛dzynarodowa linia zmiany daty. W rzeczywistos´ci została nieco odchylona, by omijac´ obszary zamieszkane. Walor pozaprzyrodniczy (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje 15 miec´ dobro lub zespo´ł do´br danych przez nature˛, historie˛ lub wytworzonych przez działalnos´c´ ludzka˛, na kto´re wyste˛puje popyt turystyczny”6. Geografo- wie zamiast terminu „dobro” preferuja˛ „walor”, chodzi jednak o to samo. Walory (dobra) turys- tyczne dzieli sie˛ na naturalne (przyrodnicze), wy- tworzone przez przyrode˛ (moga˛ to byc´ specyficzne cechy klimatu, ukształtowanie powierzchni, osobli- wos´ci przyrodnicze itp.) oraz antropogeniczne (po- zaprzyrodnicze), czyli wytworzone przez człowieka. Przykładami waloro´w antropogenicznych sa˛ zaro´w- no obiekty materialne (zabytki architektury, orygi- nalne budowle, takz˙e centra handlowe, oryginalne rozwia˛zania techniczne itp.), jak ro´wniez˙ niemate- rialne, np. legendy, miejsca zwia˛zane z obecnos´cia˛ sławnych ludzi, pola bitewne (np. Westerplatte), miejsca objawien´. W wielu przypadkach o walorze obiektu stanowi splot czynniko´w o ro´z˙nej genezie. Na przykład, niewielka jaskinia pod Wawelem (wa- lor naturalny) nie budziłaby takiego zainteresowa- nia, gdyby nie legenda o smoku wawelskim, kto´ry miał tam mieszkac´. Legenda to włas´nie antropoge- niczny walor niematerialny. Fragment pierwotnego lasu jest walorem naturalnym, ale zainteresowanie nim wzrasta po ustanowieniu tam parku narodowe- go ba˛dz´ rezerwatu. Człowiek zatem niejako kreuje naturalny walor turystyczny. W wodach zbiornika zaporowego moz˙na sie˛ ka˛pac´ i uprawiac´ sporty wodne, podobnie jak w jeziorze polodowcowym itp. Stary da˛b w Puszczy Białowieskiej – jednym z nie- licznych fragmento´w pierwotnej puszczy europej- skiej. Walor przyrodniczy (# Maciej Je˛drusik) Poje˛cie waloru turystycznego ma charakter cze˛s´ciowo subiektywny: to, co jest interesuja˛ce dla jednego, u innych nie wzbudzi z˙adnego zainteresowania. Roz- maitos´c´ zainteresowan´ ludzkich sprawia, z˙e niemal wszystko moz˙e byc´ uznane za walor turystyczny. Mimo to wyro´z˙nic´ moz˙na obiekty budza˛ce zaintereso- wanie powszechne (np. wodospad Niagara, piramidy egipskie, Wielki Kanion Kolorado), albo – przeciwnie – obiekty o walorach specjalistycznych, takie jak: miejsca wyste˛powania skamieniałos´ci dolnodewon´skich, stoki go´rskie o pra˛dach 6 Gaworecki 2003, s. 123. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE Najwyz˙szy wiadukt s´wiata koło Millau (południowa Francja). Walor pozaprzyrodniczy (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje 17 powietrznych sprzyjaja˛cych startom lotniarzy, muzea przemysłu papiernicze- go itp. Baza turystyczna (infrastruktura turystyczna, stosowany jest tez˙ termin kom- plementarne dobra turystyczne) – to zespo´ł urza˛dzen´ i instytucji utworzonych w celu obsługi turysto´w. Wyro´z˙nia sie˛ infrastrukture˛ transportowa˛ (komunikacyjna˛), po- niewaz˙ turysta musi przybyc´ do miejsca swojego pobytu i w miare˛ moz˙liwos´ci swobodnie sie˛ po nim poruszac´, baze˛ noclegowa˛ (musi gdzies´ spac´), z˙ywieniowa˛ (musi jes´c´) i towarzysza˛ca˛. Baza turystyczna obejmuje dobra bardzo zro´z˙nicowane pod wzgle˛dem przeznaczenia, ceny, standardu itp., zalez˙nie od zro´z˙nicowania grup turysto´w. Kto inny be˛dzie zainteresowany noclegiem w hotelu czterogwiazdkowym, kto inny na polu namiotowym lub w schronisku młodziez˙owym. Infrastruktura towarzysza˛ca obejmuje ro´z˙norodne urza˛dzenia i instytucje, kto´re w istocie ła˛czy to, z˙e nie maja˛ one charakteru komunikacyjnego, tylko adresat noclegowego ani z˙ywieniowego. Do bazy towarzysza˛cej zalicza sie˛ zatem biuro informacji turystycznej, punkt wymiany walut, słuz˙be˛ ratownicza˛ na plaz˙y, korty (turysta) i Luksusowy hotel na wyspie Moorea (Polinezja Francuska). Przykład ewolucji bazy noclegowej. Domy stoja˛ na palach, podłogi sa˛ zrobione z grubego szkła, by turys´ci mogli obcowac´ z fauna˛ morska˛. Jednoczes´nie domy wyposaz˙ono we wszystkie udogodnienia cywilizacyjne (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE tenisowe, nightclub, ale tez˙... dodatkowe dyz˙ury w konfesjonałach w domach pielgrzyma. Od pocza˛tko´w istnienia turystyki charakterystyczna˛ tendencja˛ jest skupianie ro´z˙nych elemento´w bazy turystycznej w jednym miejscu w celu ułatwienia z˙ycia turystom. Na przykład, w budynku hotelowym najcze˛s´ciej znajduje sie˛ restauracja, cze˛sto basen, sauna, biuro turystyczne i sklep z pamia˛tkami. Baze˛ turystyczna˛ uzupełnia zwykle infrastruktura ogo´lna, s´wiadcza˛ca usługi zaro´wno turystom, jak i mieszkan´com danej miejscowos´ci. Przykładami moga˛ byc´ punkty opieki zdrowotnej, komunikacja publiczna, siec´ handlu detalicznego, s´wia˛tynie (posługa religijna). Nowym zjawiskiem sa˛ wyjazdy turystyczne, kto´rych gło´wnym celem stało sie˛ korzystanie z dobrej bazy turystycznej, np. smakowitego jedzenia, degustacji wina w stylowych piwnicach, wypoczynku w eleganckim hotelu itp. Mniej waz˙ne staje sie˛, doka˛d sie˛ jedzie, ale istotne, z jakich atrakcji be˛dzie sie˛ korzystac´. W tych sytuacjach obiekty bazy turystycznej staja˛ sie˛ zarazem walorami turystycznymi. Produkt turystyczny okres´lany jest cze˛sto jako dobro oferowane turys´cie, za kto´re goto´w jest on zapłacic´ (i płaci). Taka definicja odnosi sie˛ jednak tylko do pro- Przykład zagospodarowania wyspy-hotelu na Malediwach. Dzie˛ki nowoczesnym technologiom zaadapto- wano niekorzystne s´rodowisko przyrodnicze do wyrafinowanych potrzeb turysto´w (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Poje˛cie turystyki i inne waz˙ne definicje 19 duktu turystycznego sensu stricto. Produktem turystycznym moz˙e byc´ zaro´wno rzecz (np. przewodnik, pamia˛tka), usługa (np. pobyt w hotelu, masaz˙), jak i obiekt (np. zwiedzana jaskinia, pomnik przyrody) oraz wydarzenie (np. inscenizacja bitwy grunwaldzkiej, festiwal pies´ni i tan´ca, mecz piłkarski). Przytoczone przykłady do- tycza˛ do´br jednostkowych, dlatego okres´la sie˛ je mianem produkto´w turystycznych prostych. Produkty złoz˙one składaja˛ sie˛ z wielu wzajemnie powia˛zanych i uzu- pełniaja˛cych sie˛ produkto´w prostych, cze˛sto wytwarzanych przez ro´z˙nych produ- cento´w. Stopien´ złoz˙onos´ci moz˙e byc´ ro´z˙ny. Na przykład, w Małych Karpatach na południu Słowacji, gdzie bogate sa˛ tradycje winiarskie, w miasteczkach, takich jak Trnava czy Pezinok, jest wiele zabytkowych kos´cioło´w, muzea winiarskie, piwnice z degustacja˛. Kaz˙de z tych miasteczek obejmuje zatem obiekty be˛da˛ce prostymi produktami turystycznymi. Moz˙na je zwiedzac´ indywidualnie, przemierzaja˛c dobrze opisany w przewodnikach słowacki szlak winny, be˛da˛cy juz˙ bardziej złoz˙onym produktem turystycznym, lub wykupic´ w biurze turystycznym udział w zorganizo- imprezie, podczas kto´rej przemierza sie˛ cały szlak, maja˛c zapewniony wanej transport, noclegi itp. Taka wykupiona impreza, be˛da˛ca produktem turystycznym złoz˙onym w wie˛kszym jeszcze stopniu, to pakiet turystyczny. Przykład enklawy turystycznej. Os´rodki hotelowe na wybrzez˙u Sharm ash-Shaykh (Egipt). Turys´ci w zasadzie nie musza˛ opuszczac´ swojego os´rodka przez cały pobyt. Wszystkie atrakcje sa˛ doste˛pne na miejscu (# Maciej Je˛drusik) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE Produkt turystyczny sensu largo to całos´c´ dos´wiadczen´ przez˙ytych przez turyste˛ od momentu opuszczenia przez niego domu do chwili powrotu. Zawarte sa˛ tu zaro´wno dobra wchodza˛ce w skład produktu turystycznego sensu stricto, jak i tak trudno uchwytne elementy, jak atmosfera w czasie podro´z˙y, gos´cinnos´c´ obsługi hotelowej, samopoczucie zwia˛zane z upałami na plaz˙y w Egipcie, delikatna paryska mgiełka, przez kto´ra˛ widac´ katedre˛ Notre Dame ze skweru na lewym brzegu Sekwany, dreszcz emocji w trakcie słuchania noca˛ na plaz˙y na Jamajce opowies´ci o piratach. Niekto´re produkty turystyczne sa˛ niemal identyczne we wszystkich regionach s´wiata. Dotyczy to choc´by wie˛kszos´ci usług hotelarskich. Inne maja˛ jednostkowy, niepowtarzalny charakter. Nazywa sie˛ je wo´wczas markowymi produktami tury- stycznymi. Za takie moz˙na uznac´ na przykład „Kraine˛ w krate˛” koło Słupska, Bociani Szlak i „Kraine˛ Otwartych Okiennic” na Podlasiu, Droge˛ (Szlak) Majo´w w Meksyku, Gwatemali i Belize. Be˛da˛c waz˙nym działem z˙ycia społecznego oraz gospodarki, turystyka wywiera znacza˛cy i ro´z˙noraki wpływ na te dziedziny, a takz˙e na s´rodowisko przyrodnicze. Pozwala to na wydzielenie wielu funkcji i dysfunkcji turystyki. Rozro´z˙nienie to nie jest w pełni poprawne, lepiej byłoby pisac´ o pozytywnych i negatywnych formach oddziaływania, jednak terminy wprowadzone przez Kazimierza Przecławskiego zyskały powszechna˛ akceptacje˛ i sa˛ szeroko stosowane. Funkcjami okres´la sie˛ po- zytywne rodzaje oddziaływania, wyro´z˙niaja˛c m.in. funkcje˛ wypoczynkowa˛, zdro- wotna˛, wychowawcza˛, kształceniowa˛, ekonomiczna˛, miastotwo´rcza˛, edukacji kul- turowej, etniczna˛, kształtowania s´wiadomos´ci ekologicznej i polityczna˛. Granica mie˛dzy poszczego´lnymi funkcjami jest nieostra, maja˛ one charakter wzajemnie sie˛ uzupełniaja˛cy. Dysfunkcje natomiast to efekty negatywne, cze˛sto s´cis´le powia˛zane z... odpowiednimi funkcjami. Na przykład, chca˛c przycia˛gna˛c´ turysto´w, władze lokalne troszcza˛ sie˛ o poprawe˛ stanu s´rodowiska przyrodniczego i zachowanie jego waloro´w (ekologiczna funkcja turystyki), ale masowy ruch turystyczny prowadzi do degradacji s´rodowiska, np. poprzez wycinanie laso´w pod nartostrady, zas´miecanie, wzrost ilos´ci s´cieko´w komunalnych (dysfunkcja); turystyka przyjazdowa pozwala na osia˛ganie znacza˛cych zysko´w i umoz˙liwia rozwo´j społeczno-gospodarczy (funkcja ekonomiczna), ale prowadzi tez˙ do zarzucania tradycyjnych sposobo´w gospo- darowania, powoduje silne uzalez˙nienie od zysko´w z turystyki i w przypadku radykalnej zmiany kierunko´w wyjazdo´w prowadzi do załamania gospodarczego (dysfunkcja). Przyjazdy oso´b o odmiennych obyczajach poszerzaja˛ sposo´b postrzegania s´wiata (zaro´wno przez osoby przyjmuja˛ce, jak i turysto´w), pozwalaja˛ kształtowac´ postawy tolerancji i dialogu (funkcja), ale moga˛ tez˙ prowadzic´ do narastania postaw nieche˛ci i ksenofobii (dysfunkcja) itp. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Geografia turystyczna 21 1.2. Geografia turystyczna Geografia jest jedna˛ z pierwszych dyscyplin naukowych, kto´re zainteresowały sie˛ turystyka˛. Pocza˛tko´w tego zainteresowania szukac´ nalez˙y w barwnych opisach odkryc´ geograficznych i podro´z˙y. Bardzo rzetelne, a zarazem barwne opisy wypraw do Ameryki Południowej i S´rodkowej, Afryki i Azji wydał m.in. w pocza˛tkach XIX w. Alexander von Humboldt, uznawany za „ojca nowoz˙ytnej geografii”, jeden z pierw- szych wykładowco´w geografii na Uniwersytecie Berlin´skim. Jego obszerne dzieła były wielokrotnie wznawiane i tłumaczone na inne je˛zyki, w tym na polski. Niekto´re ich fragmenty moz˙na uznac´ za s´wietne przewodniki tematyczne. Wkro´tce potem Win- centy Pol, kierownik pierwszej katedry geografii w Polsce na Uniwersytecie Jagiellon´skim (1849–52), organizował wycieczki studenckie w Tatry i Beskidy, pro- wadził zaje˛cia terenowe. Od pocza˛tko´w XIX w. wydawano tez˙ geografie powszech- ne. W wielu z nich (np. we francuskiej geografii powszechnej pio´ra Elise´ Reclusa) duz˙o miejsca pos´wie˛cano osobliwos´ciom przyrodniczym i kulturowym (a zatem walorom turystycznym) oraz zagroz˙eniom, z kto´rymi liczyc´ sie˛ musi przybywaja˛cy do danego kraju Europejczyk. Do nurtu geografii turystycznej moz˙na tez˙ zaliczyc´ „Geo- grafie˛ malownicza˛” opracowana˛ przez Wacława Nałkowskiego (t. 1–5, 1902–11). Geografowie byli autorami wielu przewodniko´w i poradniko´w turystycznych, a Sta- nisław Leszczycki zorganizował w latach 1936–39 pierwszy w Polsce zespo´ł badaw- czy zajmuja˛cy sie˛ turystyka˛ – Studium Turyzmu na Uniwersytecie Jagiellon´skim. Zainteresowanie geografii turyzmem i turystyka˛wzrosło po II wojnie s´wiatowej, stała sie˛ ona m.in. przedmiotem prac specjalnych komisji Mie˛dzynarodowej Unii Geograficznej. Niestety, w tym samym czasie w całym bloku komunistycznym, ro´wniez˙ w Polsce, z powodu zamknie˛cia granic pan´stwa oraz faworyzowania badan´ nad „produkcyjnymi działami gospodarki”, geografia turystyczna rozwijała sie˛ po- woli, przede wszystkim jako dział geografii usług. Wyraz´ne oz˙ywienie nasta˛piło ok. 1970 r., pocza˛tkowo na Uniwersytecie Jagiellon´skim, po´z´niej takz˙e w innych os´rodkach akademickich, przede wszystkim we Wrocławiu, Łodzi, gdzie wydawane jest czasopismo naukowe „Turyzm”, i Warszawie (Uniwersytet Warszawski i Polska Akademia Nauk). Najwie˛kszy rozwo´j nasta˛pił jednak po 1989 r., gdy w wielu os´rodkach akademickich pojawiły sie˛ nie tylko seminaria i specjalizacje z zakresu geografii turyzmu, ale tez˙ powstały oddzielne studia licencjackie i magisterskie z turystyki i rekreacji, nawet oddzielne uczelnie turystyczne. Obok terminu geografia turystyczna stosuje sie˛ tez˙ termin geografia turyzmu, cze˛sto uznawany za synonim. Ro´wnie cze˛sto jednak zwraca sie˛ uwage˛ na prefe- rowanie ro´z˙nych uje˛c´ i inne rozłoz˙enie akcento´w przez te dwie dyscypliny. Granica ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE nie jest ostra, w geografii turystycznej, kto´rej blisko do klasycznej geografii regio- nalnej, zwykle gło´wny nacisk kładzie sie˛ na charakterystyke˛ waloro´w turystycznych, naste˛pnie na kierunki ruchu turystycznego, role˛ turystyki w gospodarce krajowej i lokalnej, natomiast o pozostałych funkcjach, o dysfunkcjach turystyki, bazie tu- rystycznej i o kwestiach organizacyjnych wspomina sie˛ marginesowo. Natomiast w geografii turyzmu, kto´ra wykazuje silniejszy zwia˛zek z geografia˛ społeczno- -ekonomiczna˛, zwłaszcza z geografia˛ usług, choc´ mowa jest o tych samych zagad- nieniach, zwykle szerzej uwzgle˛dnia sie˛ sprawy dotycza˛ce bazy turystycznej, organi- zacji turystyki oraz funkcji i dysfunkcji turystyki. Sa˛to jednak raczej kwestie doboru proporcji niz˙ odmiennych zakreso´w badan´7. Obie dyscypliny interesuja˛ sie˛ orga- nizacja˛ przestrzeni w os´rodkach (regionach) turystycznych, co bywa wykorzy- stywane w planowaniu przestrzennym. Opisy odgrywaja˛ w geografii turystycznej waz˙na˛ role˛, ale dziedzina ta operuje takz˙e wyrafinowanymi metodami badawczymi. Sa˛ to m.in. badania ankietowe, po- zwalaja˛ce okres´lic´ preferencje i stopien´ zadowolenia turysto´w (a takz˙e organizato- ro´w turystyki), ro´z˙ne formy analizy statystycznej, analizy kartograficznej, rachunek zysko´w z turystyki, uwzgle˛dniaja˛cy zaro´wno zyski bezpos´rednie, jak i pos´rednie, ro´z˙ne metody typologii i waloryzacji turystycznej, przyrodnicze metody badania odpornos´ci ekosystemo´w na intensywnos´c´ ruchu turystycznego przy uwzgle˛dnieniu ro´z˙nych rodzajo´w turystyki, czasu trwania presji, jej sezonowos´ci itp. Waloryzacja turystyczna (cze˛sto zwana metoda˛ bonitacji punktowej) ma umoz˙liwic´ udzielenie w miare˛ obiektywnej odpowiedzi na pytanie, kto´re terytoria sa˛ bardziej, a kto´re mniej atrakcyjne turystycznie. Polega na podzieleniu rozpatrywanego obszaru na mniejsze jednostki – moga˛ to byc´ jednostki podziału administracyjnego, krainy kulturowe, niewielkie regiony przyrodnicze, figury geometryczne itd.8, a naste˛pnie przypisywaniu okres´lonej liczby punkto´w wyste˛puja˛cym tam walorom. Podobnie ocenia sie˛ walory turystyczne miast i os´rodko´w turystycznych. W pierwszej chwili wydaje sie˛ to absurdalne, bo czyz˙ moz˙na poro´wnywac´ np. urozmaicona˛ rzez´be˛ terenu, piaszczysty brzeg rzeki, zabytkowa˛ gotycka˛ katedre˛ i uliczny festiwal tan´ca nowoczesnego? W rzeczywistos´ci jednak, wykorzystuja˛c przeprowadzane ws´ro´d turysto´w badania ankietowe, takie poro´wnania okazuja˛ sie˛ moz˙liwe i kaz˙dy z rozpatrywanych obszaro´w otrzymuje sumaryczna˛ liczbe˛ punkto´w. Poniewaz˙ nie istnieje „turysta uniwersalny”, a zainteresowania ro´z˙nych 7 Dobra˛ ilustracja˛ ro´z˙nic mie˛dzy geografia˛ turyzmu a geografia˛ turystyczna˛ byłoby poro´wnanie klasycznego podre˛cznika „Geografia turystyczna s´wiata” (red. J. Warszyn´ska, 2 tomy, kilka wydan´) ba˛dz´ niniejszej pracy z ksia˛z˙ka˛ A. Kowalczyka „Geografia turyzmu” (2002). Ro´z˙nice sa˛ wyraz´ne, chociaz˙ autorzy tej ksia˛z˙ki i profesor A. Kowalczyk pochodza˛ z tego samego os´rodka naukowego. 8 Oczywis´cie, kaz˙dy sposo´b podziału ma swoje wady i zalety. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Geografia turystyczna 23 kategorii turysto´w (np. młodziez˙y i emeryto´w, turysto´w samochodowych i rowe- rzysto´w) sa˛ odmienne, wskazane jest prowadzenie waloryzacji w odniesieniu do ro´z˙nych grup turysto´w. Takie waloryzacje maja˛ nie tylko duz˙e znaczenie badaw- cze, ale ułatwiaja˛ tez˙ promocje˛ i opracowywanie ofert turystycznych, sa˛ wyko- rzystywane w planowaniu przestrzennym itp. Jednak zawsze ich słabym punktem pozostaje pewien element subiektywizmu, kto´ry moz˙na zmniejszyc´, ale nie wy- eliminowac´. Bardzo waz˙nym poje˛ciem stosowanym w geografii turystycznej jest region tu- rystyczny. Terminu tego uz˙ywa sie˛ w kilku znaczeniach9. Po pierwsze, regionem turystycznym moz˙e byc´ kaz˙dy obszar cechuja˛cy sie˛ specyfika˛ waloro´w turystycz- nych, zagospodarowania turystycznego, nate˛z˙enia ruchu turystycznego itp. W tym przypadku na regiony turystyczne podzielic´ moz˙na cały s´wiat (pan´stwo, wojewo´dztwo itp.), a nawet wyro´z˙niac´ regiony cechuja˛ce sie˛ znikomym nasile- niem ruchu turystycznego. W tym włas´nie znaczeniu termin region turystyczny stosowany be˛dzie w niniejszej pracy. Moz˙na jednak termin region turystyczny zastrzec dla obszaro´w o specyficznych walorach turystycznych i o duz˙ym nate˛z˙eniu ruchu turystycznego. Ida˛c jeszcze dalej, stosuje sie˛ ograniczenie do tych obszaro´w, w kto´rych turystyka odgrywa domi- nuja˛ca˛ role˛ w gospodarce, podobnie jak przemysł dominuje w regionach przemy- słowych, rolnictwo w rolniczych itp. Moz˙na byłoby wtedy nazwac´ regionami turystycznymi np. Malediwy, Wyspy Kanaryjskie, Zakopane i Podtatrze, Wielkie Jeziora Mazurskie i tereny okoliczne, ale nie np. południowe Podlasie czy Zie- mie˛ Ło´dzka˛. Podobnie jak inne regiony ekonomiczne, tak definiowany region turystyczny powinien cechowac´ sie˛ nie tylko wewne˛trznym podobien´stwem cech, ale tez˙ silnymi powia˛zaniami wewne˛trznymi o charakterze organizacyjnym. Intere- suja˛ca˛ propozycje˛ przedstawił niedawno S. Liszewski (2009), kto´ry w regionalizacji turystycznej Polski wyro´z˙nił jedynie obszary o duz˙ym nasileniu ruchu turystycz- nego, wprowadzaja˛c jednak przy tym element funkcjonalny: wyro´z˙nił regiony metropolitalne, wypoczynkowo-rekreacyjne i turystyki edukacyjno-poznawczej (krajoznawcze). Niezalez˙nie od zakresu znaczeniowego, delimitacja regiono´w zawsze sprawia duz˙a˛ trudnos´c´ i jest przedmiotem sporo´w, zwłaszcza jes´li chodzi o dobo´r kryterio´w (poniewaz˙ turystyka jest zjawiskiem bardzo złoz˙onym) oraz wartos´ci granicznych. W regionach turystycznych moz˙na wyro´z˙nic´ najbardziej typowe obszary rdzeniowe i pogranicza o charakterze przejs´ciowym, kto´re ro´z˙nie moz˙na klasyfikowac´. 9 Regionalizacja˛ turystyczna˛ zajmowało sie˛ w Polsce wielu badaczy, m.in. M. Baczwarow, A. Bajcar, M. Durydiwka, A. Kowalczyk, S. Liszewski, M.I. Mileska, R. Zmys´lony, A. Matczak. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE Geografia turystyczna zajmuje sie˛ tez˙ zagospodarowaniem i organizacja˛ prze- strzeni na obszarach o intensywnym ruchu turystycznym. Turys´ci wymagaja˛ okres´- lonej infrastruktury (bazy turystycznej), przy czym kaz˙da grupa turysto´w cechuje sie˛ pewna˛ specyfika˛. Przypadkowe rozmieszczenie obiekto´w, a niekiedy juz˙ samo prze- bywanie ro´z˙nych grup turysto´w w bezpos´rednim sa˛siedztwie, moz˙e byc´ z´ro´dłem konflikto´w. Przykładem moz˙e byc´ młodziez˙owa dyskoteka zlokalizowana w nad- morskim kurorcie tuz˙ przy obiektach sanatoryjnych specjalizuja˛cych sie˛ w rehabi- litacji ruchowej oso´b po wypadkach samochodowych czy reklama agencji towarzys- kiej widoczna na skraju placu, na kto´rym odprawiane sa˛msze kon´cza˛ce pielgrzymki. Cze˛stym z´ro´dłem konflikto´w sa˛ tez˙ sprzeczne interesy turysto´w i miejscowej ludnos´ci (koncert rockowy w amfiteatrze uniemoz˙liwia ludziom sen, krowy prze- chodza˛ przez pole namiotowe itp.). Wie˛kszos´c´ konflikto´w zwia˛zanych z uz˙ytkowa- niem przestrzeni daje sie˛ rozstrzygna˛c´ dos´c´ łatwo poprzez odpowiednie rozplano- wanie, a naste˛pnie rozmieszczenie obiekto´w usługowych, na ogo´ł bowiem człowiek, jes´li tylko jest w stanie zaspokoic´ wie˛kszos´c´ swych potrzeb w jednym miejscu, nieche˛tnie udaje sie˛ w inne. Z kolei badania dotycza˛ce odpornos´ci ekosystemo´w słuz˙a˛ nie tylko kontroli liczebnos´ci turysto´w, by ich masowy napływ nie zniszczył tego, co stanowi cze˛sto najwie˛kszy walor regionu. Badania prowadzone w szczego´łowej skali10 pozwalaja˛ np. na takie korekty znakowanych szlako´w turystyki pieszej, by przy tym samym, a niekiedy nawet zwie˛kszonym, nate˛z˙eniu ruchu ograniczyc´ rozmiary zniszczen´. Badania takie słuz˙a˛ tez˙ us´cis´leniu granic rezerwato´w przyrody, wskazaniu okreso´w szczego´lnej wraz˙liwos´ci itp. Niekiedy, by unikna˛c´ degradacji, wystarczy ograniczyc´ ruch turystyczny w bardzo kro´tkim, wybranym okresie. Jak widac´, geografia turystyczna zajmuje sie˛ zagadnieniami o duz˙ym znaczeniu praktycznym rozpatrywanymi w ro´z˙nej skali, od globalnej, poprzez krajowa˛, regio- nalna˛, az˙ po lokalna˛. 1.3. Zarys dziejo´w turystyki Turystyka jest ro´wne stara jak ludzkos´c´, wspo´lne bowiem dla wszystkich cywilizacji jest pragnienie poznania, sprawdzenia, co kryje sie˛ za horyzontem, doka˛d płynie rzeka, nad kto´ra˛rozbito obo´z itp. Taka ciekawos´c´ musiała towarzyszyc´ juz˙ łowcom mamuto´w. W staroz˙ytnym Rzymie potrzebe˛ we˛drowania jako immanentna˛ ceche˛ natury ludzkiej najlepiej wyraz˙ono w maksymie Navigare necesse est. Vivere non est 10 Prowadzono je np. w Tatrzan´skim Parku Narodowym. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Zarys dziejo´w turystyki 25 necesse (Z˙ eglowanie jest koniecznos´cia˛. Z˙ycie koniecznos´cia˛ nie jest). W cia˛gu wieko´w turystyka rozwijała sie˛, tradycyjne jej formy zanikały, a w ich miejsce pojawiały sie˛ nowe, spełniaja˛ce coraz to inne oczekiwania o´wczesnych ludzi. Do najstarszych form turystyki nalez˙a˛ turystyka rodzinna i religijna, przede wszystkim pielgrzymkowa. Od wieko´w odwiedzano członko´w rodziny koczuja˛cych na innych terenach lub z˙yja˛cych w innych wsiach i miasteczkach (Najs´wie˛tsza Maryja Panna udaje sie˛ w odwiedziny do s´w. Elz˙biety), szukano z˙ony „w kraju przodko´w” (patriarcha Jakub udaje sie˛ do kraju Charan). Pielgrzymki wyste˛puja˛ we wszystkich niemal religiach, m.in. w staroz˙ytnym judaizmie (odwiedzanie s´wia˛tyni jerozolimskiej), w hinduizmie (na brzegi uznawa- nego za s´wie˛ta˛ rzeke˛ Gangesu), buddyzmie (np. do S´wia˛tyni Ze˛ba Buddy w Kandy na Sri Lance, do klasztoro´w buddyjskich w Tybecie), islamie (przede wszystkim do Mekki, pielgrzymka do tego miasta ma charakter nakazu religijnego), w staroz˙ytnej Grecji (np. do miejsc znanych wyroczni), w chrzes´cijan´stwie. Na poły religijny charakter miała w staroz˙ytnej Grecji turystyka zwia˛zana z igrzyskami sportowymi, organizowanymi nie tylko w Olimpii, ale i w innych miastach (np. igrzyska istmij- skie w Koryncie). W staroz˙ytnos´ci w basenie Morza S´ro´dziemnego wyodre˛bniła sie˛ tez˙ turystyka poznawcza, polegaja˛ca na ogla˛daniu i podziwianiu cudo´w natury i innych osobliwos´ci, pojawiły sie˛ pierwsze przewodniki, a w s´lad za nimi oceny atrakcyjnos´ci obiekto´w turystycznych, co najpełniej- szy wyraz znalazło w ustanowieniu 7 cudo´w s´wiata. Opracowane zostały pierwsze mapy drogowe, a na obszarach najliczniej odwiedzanych zakładano liczne gospody i zajazdy. Pierwsze – i najbardziej znane – zestawienie siedmiu cudo´w s´wiata sporza˛dził Kallimach w III w. p.n.e. Zaliczył do nich: piramide˛ Cheopsa w Gizie w Egipcie, wisza˛ce ogrody Semiramidy w Babilonie, posa˛g Zeusa Olimpijskiego w Olimpii (dzieło Fidiasza), s´wia˛tynie˛ Artemidy w Efezie, Kolosa Rodyj- skiego, mauzoleum w Halikarnasie, latarnie˛ morska˛ na Faros w Aleksandrii w Egipcie. Do dzis´ z dzieł tych przetrwała tylko piramida Cheopsa. Wykaz ten był w staroz˙ytnos´ci wie- le razy modyfikowany (pojawiały sie˛ w nim np. mury Babilonu, wielkie budowle rzym- skie), ale zawsze obejmował tylko 7 obiekto´w ze wzgle˛du na magiczny charakter tej liczby. W pocza˛tkach XXI w. metoda˛ ankiety inter- netowej opracowano nowa˛ liste˛ 7 turystycz- nych cudo´w s´wiata, dzieł cywilizacji ludzkiej. Kolejnym etapem sa˛ ankiety maja˛ce wyłonic´ 7 cudo´w przyrody. Rozwojowi turystyki w Cesarstwie Rzymskim sprzyjało kilka czynniko´w: pojawienie sie˛ licznej gru- py ludzi zamoz˙nych, dysponuja˛cych wolnym czasem, wła˛czenie w skład jednego organizmu pan´stwowego rozległych obszaro´w (cały basen Morza S´ro´dziem- nego), na kto´rych panował poko´j, obowia˛zywało jed- nolite prawo i pienia˛dz oraz moz˙na było porozumie- wac´ sie˛ w jednym je˛zyku i na kto´rych siec´ dobrych dro´g ła˛czyła odległe nawet prowincje ze stolica˛ im- perium („wszystkie drogi prowadza˛ do Rzymu”). S´redniowiecze przedstawiane jest w podre˛czni- kach zwykle jako okres upadku turystyki, kto´ra mia- ła rozwina˛c´ sie˛ dopiero w dobie renesansu. Jest to jednak tylko cze˛s´ciowo prawda. Gwałtowny upadek ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE turystyki nasta˛pił w pocza˛tkach s´redniowiecza, gdy na gruzach cesarstwa powstało wiele drobnych, zaciekle zwalczaja˛cych sie˛, tworza˛cych sie˛ i upadaja˛cych pan´stewek, zanikła wspo´lnota je˛zyka, prawa i pienia˛dza, a grabiez˙e i rabunki były na porza˛dku dziennym. Jednak z tego chaosu szybko zacza˛ł wyłaniac´ sie˛ nowy porza˛dek, a wraz z nim rozwijały sie˛ nowe formy turystyki. Duz˙a˛ role˛ odegrały w tym chrzes´cijan´stwo i zjednoczenie znacznej cze˛s´ci zachodniej Europy pod berłem Karola Wielkiego. Od zarania chrzes´cijan´stwa waz˙na˛ forme˛ kultu stanowiły pielgrzymki do miejsc s´wie˛tych: przede wszystkim Jerozolimy, ale takz˙e do grobo´w me˛czenniko´w, a po´z´- niej tez˙ do miejsc objawien´. Punkty etapowe na trasie wyznaczały kos´cioły, a zwłaszcza klasztory. Stanowiły one niekiedy jedyne trwałe punkty oparcia, zwykle oszcze˛dzane nawet w czasie walk, w dodatku moz˙na tam było porozumiec´ sie˛ po łacinie, w jedynym je˛zyku znanym elitom o´wczesnej Europy. Chca˛c ograniczyc´ wojny, Kos´cio´ł wielokrotnie ogłaszał „poko´j boz˙y” – zawieszenie broni, obowia˛zu- ja˛ce zwłaszcza w czasie s´wia˛t kos´cielnych i posto´w, na trasach pielgrzymich i w po- bliz˙u miejsc kultu. Od wczesnego s´redniowiecza najwaz˙niejszym celem pielgrzymek stało sie˛ Santiago de Compostela w hiszpan´skiej Galicji, z grobem s´w. Jakuba Apostoła. Karol Wielki fundował na szlakach pielgrzymich klasztory zobowia˛zane do udzielania noclego´w pielgrzymom i opieki nad tymi, kto´rzy zachorowali w drodze. Pojawiły sie˛ tez˙ drogowskazy do takich miejsc. Nie przypadkiem do dzis´ w wielu je˛zykach europejskich hotel, szpital i gos´cinnos´c´ brzmia˛ podobnie. Moz˙na powiedziec´, z˙e w ten sposo´b powstała pierwsza siec´ hotelowa w Europie, a takz˙e pierwsze znakowane szlaki turystyczne. W naste˛pnych wiekach kult grobu s´w. Ja- kuba rozwijał sie˛ coraz szerzej, cia˛gne˛ły do niego pielgrzymki takz˙e z Polski i Po- morza. S´wiadectwem popularnos´ci tych pielgrzymek sa˛ m.in. liczne gotyckie ko- s´cioły pod wezwaniem s´w. Jakuba11. Charakterystyczny dla s´redniowiecza rozkwit kultury dworskiej i rycerskiej prze- jawiał sie˛ m.in. w organizowaniu na dworach trwaja˛cych nawet przez wiele dni uczt, turniejo´w poetyckich i rycerskich. Cze˛s´c´ rycerzy i poeto´w (truwero´w i trubaduro´w) udział w turniejach traktowała jako sposo´b zarobkowania, trudno wie˛c uznawac´ ich za turysto´w, natomiast turystami były niewa˛tpliwie tłumy gapio´w, przybywaja˛cych z odległych stron. Jako forme˛ turystyki traktowac´ tez˙ moz˙na wielkie polowania, ulubiona˛ rozrywke˛ moz˙nowładco´w. Odrodzenie przyniosło wzrost zainteresowania nauka˛ i kultura˛ staroz˙ytna˛ oraz wielka˛ciekawos´c´ s´wiata. Zaowocowało to licznymi podro´z˙ami, przede wszyst- 11 Przykładem znanej pielgrzymki w s´redniowiecznej Europie jest poselstwo do grobu s´w. Idziego we Francji (pie˛kne opactwo Saint-Gilles w Prowansji) wysłane przez ksie˛cia Władysława Hermana w XI w. w intencji urodzenia syna. Zostało to opisane w kronice Galla Anonima. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Zarys dziejo´w turystyki 27 kim do Włoch, gdzie zwiedzano rzymskie zabytki. Ugruntował sie˛, zapocza˛tkowany w s´redniowieczu, zwyczaj studiowania bogatej młodziez˙y na kilku uniwersytetach, poła˛czony z długa˛podro´z˙a˛po Europie. Na przykład, polski młodzieniec po studiach we Włoszech cze˛sto odwiedzał Paryz˙, by poznac´ tamtejsza˛mode˛, obyczaje i „nabrac´ ogłady”. Niestety, juz˙ w XVI w. wybuch wojen religijnych uczynił w cze˛s´ci pan´stw podro´z˙owanie niebezpiecznym dla wyznawco´w innej religii niz˙ obowia˛zuja˛ca. Negatywnie odbiło sie˛ to nie tylko na ruchu pielgrzymkowym, ale i na innych formach turystyki. Rozwo´j je˛zyko´w narodowych sprawił, z˙e łacina traciła na zna- czeniu, a brak uniwersalnego je˛zyka stawał sie˛ bariera˛ rozwoju turystyki. W rezul- tacie, po wyraz´nym rozkwicie w pocza˛tkach renesansu, nasta˛pił jej upadek. Sytuacja taka, bez wie˛kszych zmian, utrzymała sie˛ do schyłku XVIII wieku. Sentymentalizm, a naste˛pnie romantyzm, przyniosły kult przyrody, podziw dla pie˛knych krajobrazo´w, zwłaszcza go´rskich i nadmorskich, ale takz˙e wsi spokojnych, jak ro´wniez˙ dla egzotycznych kultur, zwłaszcza orientalnych. Pojawił sie˛ typ bogatego arystokraty podro´z˙uja˛cego po s´wiecie w poszukiwaniu doznan´ estetycznych i moc- nych wraz˙en´ (przykładem moz˙e byc´ Hrabia z „Pana Tadeusza”). Romantyczna˛ podro´z˙ do Grecji, Egiptu i Ziemi S´wie˛tej odbył m.in. Juliusz Słowacki. Ro´wnoczes´nie budziło sie˛ zainteresowanie tradycjami narodowymi i folklorem, coraz wie˛ksza˛ po- pularnos´c´ zyskiwały podro´z˙e do narodowych miejsc pamie˛ci (w Polsce takie podro´z˙e odbywał m.in. Julian Ursyn Niemcewicz), co dało pocza˛tek krajoznawstwu. Niebawem, w XX w. rozwo´j turystyki uległ przyspieszeniu w wyniku zmian technologicznych, gospodarczo-osadniczych, politycznych i kulturowych. Zmiany technologiczne to przede wszystkim powstanie kolei i z˙eglugi parowej. Podro´z˙e stały sie˛ niewspo´łmiernie szybsze, a przez to tan´sze i bezpieczniejsze. Rozwo´j kapitalizmu doprowadził do powstania wielkich miast, skupisk przemysłu, gdzie zanieczyszczenie s´rodowiska przyrodniczego osia˛gne˛ło katastrofalne rozmiary. Powodowało to po- gorszenie warunko´w zdrowotnych i wzrost zachorowan´, zwłaszcza dzieci, na choroby płuc. Poniewaz˙ zwykle w bezpos´rednim sa˛siedztwie fabryki mieszkali nie tylko ro- botnicy, ale tez˙ kadra inz˙ynierska i dyrekcja (doskonale widoczne jest to np. w Łodzi), stwarzało to zagroz˙enie dla wszystkich, nie tylko dla biedoty miejskiej. Zage˛szczenie ludnos´ci było znacznie wie˛ksze niz˙ we wspo´łczesnych miastach, panował hałas i zgiełk, cze˛sto brakowało kanalizacji. Bardzo złe warunki panowały w miastach Wielkiej Brytanii, najwie˛kszej pote˛gi przemysłowej XIX w., gdzie podstawe˛ ener- getyki stanowił we˛giel kamienny, zima˛ mieszkania powszechnie ogrzewano komin- kami, a dominuja˛ce niz˙owe układy baryczne i angielska mgła sprzyjały utrzymywaniu sie˛ zanieczyszczen´ powietrza tuz˙ przy ziemi. Brak skutecznych metod leczenia sprawiał, z˙e lekarze doradzali wysyłanie z˙on i dzieci na wies´, a zima˛ najlepiej nad Morze S´ro´dziemne, zalecaja˛c spacery na s´wiez˙ym powietrzu. Nie przypadkiem re- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE prezentacyjny bulwar Nicei do dzis´ nazywa sie˛ Promenade des Anglais – Promenada˛ Angliko´w. Ro´wnoczes´nie rozwine˛ło sie˛ wodolecznictwo (znane od staroz˙ytnos´ci), powstało wiele kurorto´w, kto´re cze˛sto do dzis´ zachowały prawie niezmieniony układ przestrzenny: z domem zdrojowym, parkiem, muszla˛ koncertowa˛ i pensjonatami. Zmiany polityczne to przede wszystkim brak, po wojnach napoleon´skich, wie˛k- szych wojen w Europie w XIX w. oraz powstanie wielkich imperio´w kolonialnych, dzie˛ki czemu Europejczycy niemal wsze˛dzie mogli sie˛ czuc´ jak u siebie w domu, a znajomos´c´ angielskiego i francuskiego ułatwiała porozumiewanie sie˛. Kolonializm i kapitalizm sprzyjały bogaceniu sie˛ Europejczyko´w, powstaniu licznej klasy s´redniej, dobrze wykształconej, ciekawej s´wiata. Ro´wnoczes´nie ruch emancypacyjny kobiet sprawił, z˙e coraz cze˛s´ciej podro´z˙owały one samodzielnie, bez „opieki” me˛z˙czyzn, tworza˛c nowa˛ kategorie˛ turysto´w. Nic dziwnego, z˙e Wielka Brytania przodowała w nadawaniu turystyce ram organizacyjnych. W 1841 r. powstało pierwsze biuro turystyczne Thomasa Cooka organizuja˛ce wycieczki, a takz˙e, dzie˛ki coraz liczniejszym biurom w ro´z˙nych krajach s´wiata, ułatwiało wyjazdy indywidualne. W 1857 r. powołano „Alpine Club” – pierwsze stowarzyszenie o charakterze turystycznym, pocza˛tkowo elitarne. Nieba- wem podobne towarzystwa zacze˛ły powstawac´ w innych pan´stwach europejskich, załoz˙ono m.in.: Austriackie Towarzystwo Alpejskie w 1862 r., Włoski Klub Alpi- nistyczny w 1863 r., Niemieckie Towarzystwo Alpinistyczne w 1869 r., Galicyjskie Towarzystwo Tatrzan´skie w 1873 r., Francuski Klub Alpejski w 1873 r. Prawdziwie masowy rozwo´j turystyki dokonał sie˛ jednak w XX wieku. Ws´ro´d przyczyn tego zjawiska najcze˛s´ciej zwraca sie˛ uwage˛ na poste˛p techniczny i udoskona- lenie s´rodko´w podro´z˙y (podro´z˙owanie stało sie˛ wygodne), rozszerzenie zakresu usług turystycznych i ich powszechna˛ doste˛pnos´c´, rosna˛ca˛ s´wiadomos´c´ ekologiczna˛, poła˛czona˛ z poste˛puja˛ca˛ koncentracja˛ ludnos´ci w miastach oraz wzrastaja˛ca˛ zamoz˙- nos´c´ społeczen´stw. Wprawdzie Francuski Klub Automobilowy istniał od 1895 r., ale dopiero w połowie XX w. samocho´d stał sie˛ bardziej popularnym s´rodkiem podro´- z˙owania niz˙ kolej. Pozwala on na podro´z˙owanie bezpos´rednio „z domu do hotelu”, bez ucia˛z˙liwych przesiadek. Wycieczki samolotowe były reklamowane juz˙ w 1926 r., ale masowe korzystanie z samoloto´w w celach turystycznych to dopiero ostatnie c´wierc´wiecze XX w. To nie tylko najszybszy, ale i najbezpieczniejszy s´rodek pod- ro´z˙y. Biura podro´z˙y maja˛dzis´ o wiele szerszy zakres usług niz˙ przed stu laty. Moz˙na w nich otrzymac´ informacje, wykupic´ impreze˛, uzyskac´ pos´rednictwo w załatwianiu formalnos´ci wizowych (o ile te jeszcze sa˛ konieczne), ubezpieczen´, wymiany walut itp. Wygodzie turysto´w słuz˙a˛ wyjazdy all inclusive. Masowemu rozwojowi turystyki sprzyjaja˛ dwa zjawiska, nie zawsze nalez˙ycie oceniane: zwie˛kszenie ilos´ci wolnego czasu i globalizacja. Pierwsze z nich wia˛z˙e sie˛ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Zarys dziejo´w turystyki 29 z rosna˛ca˛ zamoz˙nos´cia˛, kto´ra prowadzi do skracania czasu pracy. To dopiero wiek XX przynio´sł takie zdobycze socjalne, jak kro´tszy czas pracy w tygodniu wraz z wol- nymi weekendami (w XIX w. pracowano przez 60 godzin tygodniowo, po 10 – a cze˛sto wie˛cej – godzin dziennie), płatne urlopy wypoczynkowe (na pocza˛tku XX w. zwykle tydzien´), urlopy zdrowotne i macierzyn´skie (potem takz˙e wychowawcze), wreszcie emerytura. Znacza˛co wzrosła długos´c´ z˙ycia, co wraz z poprawa˛ opieki lekarskiej pozwoliło na pojawienie sie˛ kategorii turysto´w-emeryto´w. Wzrost zamoz˙- nos´ci oznacza tez˙, z˙e dzieci w czasie wakacji szkolnych (ich długos´c´ tez˙ wzrosła) nie musza˛ pracowac´, lecz moga˛ uczestniczyc´ w obozach, koloniach, wyjez˙dz˙ac´ z ro- dzicami itp. Maja˛c wie˛cej wolnego czasu, moz˙na pos´wie˛cic´ go na podro´z˙owanie. Globalizacja wpłyne˛ła na rozwo´j turystyki wielorako, m.in. poprzez łatwos´c´ szybkiego dotarcia w dowolne miejsce na Ziemi, moz˙liwos´c´ płacenia wsze˛dzie ta˛ sama˛ wymienialna˛ waluta˛ oraz porozumiewania sie˛ w je˛zyku angielskim, przede wszystkim jednak przez zapewnienie nieograniczonego niemal przepływu informacji. Dzie˛ki temu moz˙na przed wyjazdem załatwic´ wszelkie formalnos´ci, uzyskac´ szcze- go´łowe informacje np. o basenie ka˛pielowym, obejrzec´ poko´j hotelowy w internecie itp., a takz˙e – co jest chyba najwaz˙niejsze – znika poczucie samotnos´ci podczas pobytu w odległym miejscu. Jeszcze po´ł wieku temu z wielu miejsc s´wiata list we˛d- rował kilkanas´cie dni, dzis´ mamy poczte˛ elektroniczna˛, telefony komo´rkowe itp. Globalizacja przyczyniła sie˛ tez˙ do upowszechnienia europejskiego (amerykan´skiego, zachodniego) stylu z˙ycia na innych kontynentach, w tym wzorco´w spe˛dzania wol- nego czasu poza miejscem zamieszkania. Obecnie w celach turystycznych podro´z˙uja˛ nie tylko Europejczycy czy Amerykanie, ale tez˙ Japon´czycy, zamoz˙niejsi Arabowie, mieszkan´cy Ameryki Łacin´skiej. Turystyka stała sie˛ zjawiskiem globalnym. Globa- lizacja turystyki oznacza takz˙e, z˙e np. mieszkaniec Krakowa, zastanawiaja˛c sie˛ nad moz˙liwos´ciami spe˛dzenia wolnego czasu, przegla˛da nie tylko oferty z Podhala czy Beskidu Sa˛deckiego, ale tez˙ z Mazur, wybrzez˙a Bałtyku, Tunezji, Egiptu czy Tajlandii. Gwałtowne tempo wzrostu liczby turysto´w i zysko´w z turystyki uległo jednak spowolnieniu na przełomie XX/XXI w. Przyczyn upatrywano przede wszystkim w zamachu terrorystycznym na World Trade Center w 2002 r. i wywołanej wtedy panice przed zagroz˙eniami wia˛z˙a˛cymi sie˛ z podro´z˙ami lotniczymi oraz w atakach bombowych na znane os´rodki turystyczne, wreszcie w kryzysie gospodarczym lat 2008–2010. Wydaje sie˛ jednak, z˙e opro´cz tych – przejs´ciowych – przyczyn, za- obserwowac´ moz˙na symptomy znacznie powaz˙niejszego przesilenia. Historia turystyki w Polsce Rozbiory spowodowały, z˙e w XIX w. rozwo´j turystyki w Polsce przebiegał odmiennie niz˙ w pozostałych krajach Europy, w kto´rych rozwijała sie˛ wo´wczas turystyka ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 1. ZAGADNIENIA PODSTAWOWE zagraniczna, ła˛cza˛ca elementy poznawcze i wypoczynkowe. Polskie społeczen´stwo było uboz˙sze, a w zaborach rosyjskim i pruskim popowstaniowe represje, kontrybucje, konfiskaty maja˛tko´w, utrudnienia w zakupie ziemi zaowocowały programem pracy organicznej, bardzo oszcze˛dnego gospodarowania i społecznego pie˛tnowania wszel- kich form rozrzutnos´ci. Poniewaz˙ w szkołach nie uczono geografii i historii kraju ojczystego, funkcje te zaste˛pczo przeja˛c´ musiały inne dziedziny z˙ycia publicznego: malarstwo, poezja i włas´nie turystyka. W rezultacie w Polsce w tym okresie bardzo słabo rozwijała sie˛ turystyka zagraniczna, ale rozkwitało krajoznawstwo. Prekursorami tej dziedziny byli Stanisław Staszic, Julian Ursyn Niemcewicz, a najwie˛kszy wkład wnies´li do niej w XIX w. Wincenty Pol (nie tylko organizator wycieczek, ale tez˙ wychowawca organizatoro´w i działaczy krajoznawczych, autor „Pies´ni o ziemi naszej” i felietono´w krajoznawczych) i Oskar Kolberg (zgromadził ogromna˛ dokumentacje˛ dotycza˛ca˛ folkloru wsi polskiej, opublikowana˛ w 23-tomowym dziele „Lud. Jego zwyczaje...”). Zakładanie masowych organizacji o charakterze krajoznawczym przez długi czas było jednak z przyczyn politycznych niemoz˙liwe. Tymczasem pogarszaja˛ce sie˛ warunki zdrowotne w miastach zmuszały ich miesz- kan´co´w do wyjazdo´w w celach leczniczych do uzdrowisk – udawali sie˛ oni najcze˛s´ciej w gronie rodziny m.in. do Europy Zachodniej, Czech, ale takz˙e w Sudety i nad Bałtyk (w 1818 r. powstało ka˛pielisko w Darłowie, w 1823 r. – w Sopocie), choc´ ziem tych nie traktowano wo´wczas jako polskie. W 1. poł. XIX w. w zaborze rosyjskim sławe˛ zyskał Nałe˛czo´w, a w 2. poł. modne w zaborze austriackim stało sie˛ Zakopane (do popularyzacji waloro´w leczniczych tej miejscowos´ci istotnie przyczynił sie˛ Tytus Chałubin´ski). Wielbiciele urody Tatr i Zakopanego powołali w 1873 r. Galicyjskie Towarzystwo Tatrzan´skie, organizacje˛ maja˛ca˛na celu badanie i ochrone˛ przyrody go´r, wspieranie go´ralskiej two´rczos´ci ludowej i turystyki. Zasługa˛ tego towarzystwa była m.in. budowa schronisk nad Morskim Okiem (juz˙ w 1874 r.), w Roztoce i Dolinie Pie˛ciu Stawo´w Polskich, umoz˙liwiaja˛cych poznawanie Tatr takz˙e osobom mniej zamoz˙nym. W 1874 r. organizacja zmieniła nazwe˛ na Towarzystwo Tatrzan´skie (TT), by zazna- czyc´, z˙e zasie˛g jego działalnos´ci ma nie ograniczac´ sie˛ do zaboru austriackiego, jednak dopiero w 1920 r., juz˙ w niepodległej Polsce, nazwało sie˛ Polskim Towarzystwem Tatrzan´skim (PTT). W 1909 r. generał Mariusz Zaruski (z˙eglarz, taternik, artysta, wy- chowawca młodziez˙y) załoz˙ył Tatrzan´skie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (TOPR), kto´re potem dało pocza˛tek GOPR-owi (Go´rskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe). Pierwsza˛ prawdziwie masowa˛ organizacja˛ krajoznawcza˛ było jednak Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (PTK), utworzone w 1906 r. w zaborze rosyjskim, w czasie kro´tkotrwałej odwilz˙y politycznej po rewolucji 1905 r. Jego celem było krzewienie patriotyzmu poprzez zbieranie informacji o ziemi ojczystej (we wszyst- kich zaborach), gromadzenie i udoste˛pnianie zbioro´w, organizacje˛ wycieczek, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Zarys dziejo´w turystyki 31 gło´wnie pieszych, wydawanie opiso´w szlako´w i przewodniko´w. PTK było organi- zacja˛ społecznikowska˛ o bardzo szerokim kre˛gu oddziaływania, zwłaszcza ws´ro´d młodziez˙y, wyznaczyło wiele szlako´w turystycznych, zakładało schroniska. W okre- sie mie˛dzywojennym, opro´cz PTT i PTK, be˛da˛cych najwie˛kszymi towarzystwami turystycznymi w Polsce, powstało kilka mniejszych, cze˛sto o zasie˛gu lokalnym. Okres mie˛dzywojenny przynio´sł dalszy rozwo´j krajoznawstwa, gdyz˙ Polacy chcieli poznac´ ziemie nalez˙a˛ce wczes´niej do innego zaboru i dla nich niedoste˛pne. Popularne stały sie˛ wyjazdy nad „polskie morze” na Po´łwysep Helski i do Włady- sławowa (Hallerowa) oraz w Karpaty, w tym w Karpaty Wschodnie. Rozwijały sie˛ karpackie uzdrowiska: Krynica, Iwonicz Zdro´j, Rymano´w Zdro´j, Truskawiec (dzis´ na Ukrainie) i wiele innych. Ro´wnoczes´nie powstawały liczne prywatne i społeczne biura podro´z˙y. Jednym z pierwszych był załoz˙ony w 1920 r. we Lwowie „Orbis”, kto´ry w 1939 r. miał juz˙ 91 oddziało´w krajowych. Chociaz˙ ze wzgle˛du na trudnos´ci finansowe kilka razy zmieniał włas´ciciela, istnieje do dzis´. Inny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Geografia turystyczna świata. Nowe trendy. Regiony turystyczne
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: