Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00190 005658 12774630 na godz. na dobę w sumie
Geografia w ujęciu humanistycznym. Wybór prac Krystyny Rembowskiej - ebook/pdf
Geografia w ujęciu humanistycznym. Wybór prac Krystyny Rembowskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 284
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9392-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Tom obejmuje prace Krystyny Rembowskiej publikowane na przełomie XX i XXI w. Prezentują one humanistyczny, antynaturalistyczny model geografii, który zakłada odrębność i swoistość charakteru metodologicznego nauk społecznych, nazywanych w tym ujęciu naukami humanistycznymi. Zebrano je w trzech rozdziałach: pierwszym – Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) – dziesięć prac, drugim – Teoretyczno-metodologiczne aspekty geografii społecznej i regionalnej (społeczno-regionalnej)– sześć prac i trzecim – Teoretyczno-metodologiczne wymiary Geografii Kultury – osiem
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wybór prac Krystyny Rembowskiej Andrzej Suliborski – Katedra Geografii Regionalnej i Społecznej Wydział Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Wiesław Maik REDAKCJA Andrzej Suliborski SKŁAD I ŁAMANIE, PROJEKT OKŁADKI Na okładce wykorzystano rysunek autorstwa Krystyny Rembowskiej Karolina Dmochowska-Dudek Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06323.13.0.I ISBN 978-83-7525-952-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Druk i oprawa: Quick Druk Słowo wstępne ........................................................................................................................ 7 Spis treści I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) O potrzebie teorii w geografii człowieka ............................................................................. 13  Człowiek w geograficznych obrazach świata. Próba rekonstrukcji .................................... 21  Środowisko człowieka – nowe perspektywy badawcze ...................................................... 39  Zapomniany wymiar czasoprzestrzeni ................................................................................. 49  Perspektywy badań geograficznych w świetle dialektycznej koncepcji rzeczywistości społeczno-kulturowej ........................................................................................................ 59  Współczesny humanizm i jego wpływ na przemiany w obrębie geografii ........................ 73  Kulturowa płaszczyzna interpretacyjna geografii społeczno-ekonomicznej ...................... 89  Geografia ludności i osadnictwa – nowe wyzwania i szanse .............................................. 95  Miasto postmodernistyczne. Perspektywy badań geograficznych .................................... 101  Globalizacja i jej wpływ na badania społeczno-geograficzne ........................................... 111 II. Teoretyczno-metodologiczne aspekty geografii społecznej i regionalnej (społeczno-regionalnej) Metodologiczne właściowści badania świata społecznego. Zalety teorii dialektycznej ... 123  Człowiek – czas – przestrzeń. Erozja więzi człowieka z ziemią ....................................... 133  Paul Vidal de la Blache a współczesne badania lokalności ............................................... 145  Lokalność w dobie globalizacji. Zagrożenia i wyzwania .................................................. 155  Tożsamość jako czynnik rozwoju lokalnego i regionalnego ............................................. 165  Geografia regionalna jako opowieść .................................................................................. 179 III. Teoretyczno-metodologiczne wymiary geografii kultury Kultura w badaniach geograficznych ................................................................................. 189  Amerykańska szkoła geografii kultury. Problemy, perspektywy...................................... 209  Kulturowy zwrot w geografii ............................................................................................. 217  Świat człowieka w perspektywie kulturowej ..................................................................... 229  Problemy wyjaśniania w geografii kultury ........................................................................ 245  Kulturowy i społeczny aspekt geografii osadnictwa ......................................................... 253  Kulturowy aspekt przemian współczesnych miast polskich ............................................. 259  Kulturowy aspekt przemian rynku usług ........................................................................... 269 SŁOWO WSTĘPNE Oddając do rąk czytelnika tę publikację, zespół pracowników Katedry Geogra- fii Regionalnej i Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego, składa hołd naszej Przyjaciół- ce i Wychowawcy Pani Profesor Krystynie Rembowskiej, która po 30 latach pracy w Uniwersytecie Łódzkim, odchodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego 2012/2013. Książka ta jest subiektywnym wyborem prac Pani prof. dr hab. Krystyny Rembowskiej. Nadaliśmy jej znamienny tytuł Geografia – w ujęciu humanistycz- nym, bowiem ich Autorka zawsze podchodziła do geografii – jak określił to wybitny socjolog Florian Znaniecki – ze „współczynnikiem humanistycznym”. Pani Profesor Krystyna Rembowska należy do tych nielicznych, wybranych osób, którym Bóg dał szereg uzdolnień, zarówno w kierunku nauk ścisłych (począt- kowo studiowała matematykę), jak i humanistycznych. Poza pracą naukową, zawsze bliska Jej była poezja, sztuka, a przede wszystkim literatura. Wyrazem wrażliwości Pani Profesor była m.in. Jej twórczość poetycka oraz przedstawianie świata przeży- wanego w postaci rysunków. Pani Krystyna Rembowska urodziła się 14 czerwca 1951 roku w Łowiczu w rodzinie inteligenckiej. Szkołę podstawową oraz Liceum Ogólnokształcące im. S. Chełmońskiego ukończyła w mieście rodzinnym. Studia wyższe rozpoczęła w 1969 roku w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu gdzie studiowała matema- tykę. Po roku nauki zrezygnowała i podjęła studia geograficzne w Uniwersytecie Łódzkim. Równolegle od 1974 roku studiowała na Wydziale Filozoficzno- Historycznym filozofię, którą ukończyła cztery lata później. W latach 1979–82 pracowała i w tym czasie (1980 r.) urodziła córkę Annę. Póź- niej, powróciła do przerwanych studiów geograficznych i w 1983 roku obroniła pod kierunkiem doc. dr. Zdzisława Batorowicza pracę magisterską na temat przestrzenne- go rozwoju Łowicza od momentu powstania form osadnictwa przedlokacyjnego do okresu współczesnego. W tym samym roku rozpoczęła pracę w Instytucie Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni UŁ kierowanym przez prof. dr. Ludwika Stra- szewicza w Zakładzie Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej. Od początku swojej pracy Pani Krystyna Rembowska interesowała się proble- matyką geografii kultury, geografii społecznej i teorią oraz metodologią geografii. Wynikiem rozwoju tych zainteresowań była praca doktorska zatytułowana Prze- strzenne zróżnicowanie warunków życia ludności wiejskiej województwa piotrkow- skiego. Przyczyny, konsekwencje obroniona w 1992 roku pod kierunkiem prof. dr. hab. Marka Kotera. Po raz pierwszy w literaturze geograficznej zaprezentowano w niej kwestie przestrzennego zróżnicowania warunków życia w mikroskali. Równo- cześnie analizie poddano uwarunkowania społeczno-gospodarcze zróżnicowań oraz 8 I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) ukazano społeczne, wielokierunkowe skutki dysproporcji oraz możliwości zaspoka- jania ludzkich potrzeb. Dysertacja bazowała w dużej części na rezultatach badań społecznych dzięki, którym określono również jakość życia mieszkańców. Po ukończeniu pracy doktorskiej Krystyna Rembowska kontynuowała zaintere- sowania kulturowe w geografii i związane z nimi problemy teoretyczno – metodo- logiczne. W swoich pracach prezentowała pogląd, że koncepcja jedności geografii, wobec pluralizmu teoretyczno – metodologicznego i instytucjonalnego zatomizowa- nia geografii, może wykorzystać proponowaną w filozofii nauk społecznych jedną ze strategii określaną jako „wielowymiarową”. Polegała ona na łączeniu różnorod- nych aspektów czy stron badanego zjawiska w całościowym obrazie, gdzie różne dziedziny, traktowane wcześniej odrębnie, zaczyna się widzieć w całokształcie ich wzajemnych związków, jako wielowymiarową strukturę. Koncepcja kultury, w sze- rokim antropologicznym rozumieniu, stwarza szansę na integrację substancjalną tak odmiennych faktów jak materialne wytwory kultury, sfera wartości i ludzkich za- chowań. Kultura, według Krystyny Rembowskiej, stała się płaszczyzną integracyj- ną, kontekstem, w którym rozpatrywane powinny być zjawiska badane przez geo- grafów. Swoje koncepcje teoretyczno–metodologiczne ujęła w postaci modelu ba- dań miejskich (artykuł: Zmiana a wartości. Miasto postsocjalistyczne) i innych tek- stach teoretyczno – empirycznych. Przestrzenne rozmieszczenie społecznych wy- tworów materialnych i ich przemiany usiłowała zawsze wyjaśniać w kontekście społecznych mechanizmów ich wytwarzania oraz systemów wartości leżących u podstaw ludzkich zachowań. Poglądy naukowe, co do roli badań kulturowych w integracji geografii czło- wieka oraz w związku z renesansem badań kulturowych w geografii światowej i braku tej problematyki w powojennej geografii polskiej, Krystyna Rembowska przedstawiła w rozprawie habilitacyjnej zatytułowanej „Kultura w tradycji i we współczesnych nurtach badań geograficznych”. W książce, opublikowanej w 2002 roku przez Wydawnictwo Uniwersyteu Łódzkiego, Autorka przypomniała koncep- cje kultury w tradycyjnych i współczesnych badaniach geograficznych, przeprowa- dziła analizę założeń teoretyczno – metodologicznych ujęć kulturowych w geografii, zidentyfikowała wzorce badań kulturowych, określiła specyfikę i funkcję tych ba- dań w geografii oraz przedstawiła własną koncepcję rzeczywistości społeczno- kulturowej. Dzięki tej pracy, licznie cytowanej nie tylko w literaturze geograficznej, Pani Profesor stała się niewątpliwym specjalistą i autorytetem w geograficznych badaniach kultury. Przywróciła zapomniane po wojnie pole badań kulturowych geo- grafii. Silny związek z zainteresowaniami kulturowymi i społecznymi Pani Profesor ma również problematyka regionalna i lokalna. W jej zakresie przedmiotem badań stały się przede wszystkim społeczne i indywidualne więzi terytorialne oraz tożsa- mość regionalna i lokalna, rozpatrywana w kontekście współczesnego nomadyzmu wynikającego z mobilności społeczeństw. Pani Krystyna Rembowska należy niewątpliwie do niezbyt licznego grona tych geografów, którzy zajmują się teorią i metodologią geografii człowieka, którzy pre- ferują szczególnie jej nurt humanistyczny. Pani Profesor krytycznie odnosi się do wszechobecnego ujęcia scjentystycznego, które oderwało naszą naukę od człowieka, Słowo wstępne 9 pozbawiło antropocentryzmu i wartościowania oraz zamieniło w analizę struktur przestrzennych. Efektem pracy naukowej Pani Profesor Krystyny Rembowskiej jest ponad 60 oryginalnych publikacji własnych, szereg wystąpień na konferencjach międzynaro- dowych i krajowych w postaci wygłaszanych referatów i głosów dyskusyjnych. Ważnym Jej osiągnieciem, wraz z profesorami Wiesławem Maikiem i Andrzejem Suliborskim, było opracowanie koncepcji, organizacja i przygotowanie merytorycz- ne do druku wyników, cyklicznych seminariów poświęconych dyskusji nad koncep- cją przedmiotową geografii, jej podstawami filozoficzno–metodologicznymi oraz funkcją w nauce i społeczeństwie. W seminariach wzięło udział wielu wybitnych geografów polskich zajmujących się teorią i metodologią reprezentujących zarówno geografię społeczno-ekonomiczną jak i fizyczną. Spotkań takich odbyło się dziewięć a ich rezultatem, poza nieskrępowaną wymianą poglądów, jest opublikowanie uni- kalnych w Polsce monografii naukowych pod ogólnym tytułem „Podstawowe idee i koncepcje w Geografii”. Każdy tom poświęcony jest innej ważnej dla geografii problematyce teoretyczno– metodologicznej i zawiera zarówno artykuły naukowe jak i wypowiedzi dyskutantów. Pani Profesor Krystyna Rembowska była wspaniałym wykładowcą i wycho- wawcą studentów. Wypromowała kilkudziesięciu magistrów z zakresu geografii społeczno–ekonomicznej. Była inicjatorką powstania pierwszej w Polsce specjaliza- cji magisterskiej z zakresu Geografii Kultury i Rozwoju Regionalnego, prowadzonej przez Katedrę Geografii Regionalnej i Społecznej UŁ, która niestety wraz z Jej odej- ściem zostaje zamknięta. Prowadziła szereg wykładów kursowych i monograficz- nych dla wszystkich studentów, studentów doktorantów, w tym najtrudniejsze z zakresu metodologii geografii. Jej wykłady, dotyczące problemów kulturowych i globalnych na świecie, były często wybierane przez studentów, jako zajęcia fakul- tatywne. Stworzyła i częściowo prowadziła blok zajęć z zakresu geografii społecz- nej i humanistycznej na specjalizacji magisterskiej. Była autorem wielu programów nauczania z zakresu problematyki społecznej i teorii geografii. Wszystkie zajęcia prowadzone przez Panią Profesor cieszyły się zawsze bardzo wysokim uznaniem wśród studentów. Książka, którą oddajemy do rąk czytelników, składa się z wybranych 24. arty- kułów, opublikowanych wcześniej przez Panią Krystynę Rembowską w różnych wydawnictwach źródłowych. Zebrano je w trzech rozdziałach: I – Teoria i metodo- logia geografii społeczno–ekonomicznej (człowieka) – 10 prac, II – Teoretyczno– metodologiczne aspekty geografii społecznej i regionalnej (społeczno–regionalnej) – 6 prac, III – Teoretyczno-metodologiczne wymiary Geografii Kultury – 8 prac. Dokonany wybór prac podyktowany był koniecznością pominięcia tych artykułów Autorki, które zamieszczono już w innej monografii zatytułowanej Studia Regional- ne. Społeczeństwo – region – miejsce (red. M. Wójcik, 2013). Publikując w formie książkowej wybrane publikacje Pani Profesor, chcieliby- śmy Jej w ten skromny sposób wyrazić swoje podziękowanie za twórcze rady i po- moc przy pisaniu prac magisterskich, doktorskich oraz rozpraw habilitacyjnych. Dziękujemy również za to, że swoją inspirującą twórczością naukową, krytyczną, ale zawsze sprawiedliwą oceną, podejmowanych przez nas działań naukowych oraz 10 I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) pracą organizacyjną przyczyniła się wydatnie do podniesienia poziomu naukowego prac badawczych powstałych w Katedrze, i umocnienia jej pozycji naukowej w środowisku polskich geografów. Jesteśmy przekonani, że zebrane przez nas prace, noszą w sobie duży potencjał twórczego intelektualizmu, będą pomocne nie tylko studentom geografii, ale tym wszystkim, którym szczególnie bliskie jest podejście humanistyczne w geografii. Pracownicy Katedry Geografii Regionalnej i Społecznej UŁ Prof. dr hab. Andrzej Suliborski Dr hab. Marcin Wójcik Dr Karolina Dmochowska-Dudek Dr Anita Kulawiak Dr Paulina Tobiasz-Lis Dr Danuta Walkiewicz Łódź, dnia 1 października 2013 roku. O POTRZEBIE TEORII W GEOGRAFII CZŁOWIEKA Tytuł X Konwersatorium Wiedzy o Mieście jest bardzo inspirujący, ale i wymagający. Usytuowanie refleksji metodologicznej w symbolicznym okresie przełomu wieków zmusza do namysłu nad przeszłością w kontekście wyzwań przyszłości, a więc stymuluje uczestników do refleksji krytycznej. Łódź jest dobrym miejscem do prowadzenia dyskusji o metodologii geogra- fii osadnictwa, i ze względu na długą tradycję konferencji związanych z proble- matyką miejską, ale również dlatego, że tutaj narodził się i został zrealizowany projekt przeglądu 75 – letniego dorobku polskiej geografii osadnictwa i ludności pod redakcją prof. S. Liszewskiego (1994). Moje uczestnictwo w tej dyskusji wybiega poza problematykę określoną ty- tułem konferencji, bowiem chcę wyrazić kilka uwag o teoretycznej kondycji geografii człowieka. Problematyka metodologiczna zawiera się w szerokim polu teorii, a „trącące trochę myszką” pojęcie „geografii człowieka” obejmuje swym zakresem pole geografii osadnictwa. Pragnę więc tym wyborem zasygnalizować przejście na poziom bardziej ogólnej refleksji, która nie ma na celu dodawania jeszcze jednego piętra do wiedzy, ale jest próbą drążenia jej fundamentów. Taka refleksja jest dzisiaj bardzo potrzebna i geografii, i geografom, aby uporządko- wać bardzo zróżnicowaną problematykę badawczą i galimatias podejść badaw- czych. Narasta przekonanie, że bogactwo faktów, generalizacji, praw, modeli i teorii będzie dopóty mało użyteczne, dopóki nie zostanie zintegrowane, powią- zane ze sobą w ramach jednolitego bloku myślowego. Wewnętrzna organizacja wiedzy coraz częściej uważana jest za podstawowe kryterium rozwoju wiedzy (Sztompka 1985). Używane przeze mnie pojęcie „geografii człowieka” jest synonimem cało- ści i integracji w obrębie funkcjonującego od czasów konferencji w Osiecznej branżowego podziału subdyscyplinarnego geografii społeczno-ekonomicznej, którego trwałość ma bardziej instytucjonalne niż merytoryczne podstawy. Teo- ria, której domagam się w tytule referatu ma pełnić funkcję takiego integratora. Jest to bardzo ogólna odpowiedź na pytanie – dlaczego, po co geografii potrzeb- na jest teoria? Ktoś powiedział, że nie ma nic bardziej praktycznego niż dobra teoria. Jest to słowo magiczne. Dla jednych oznacza najwartościowszy cel pracy badawczej, dla innych – bezwartościowe spekulacje. Jest to ponadto pojęcie bardzo wielo- znaczne i może właśnie dlatego na tak wiele sposobów jest odczytywane. 14 I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) Teorią, w najogólniejszym znaczeniu można nazwać zespół założeń ontolo- gicznych, epistemologicznych i metodologicznych, abstrakcyjnych pojęć oraz ogólnych twierdzeń o rzeczywistości badanej, mających dostarczyć wyjaśnienia dostępnej wiedzy na temat tej rzeczywistości oraz ukierunkować dalsze badania (Szacki 1975). Po pierwsze więc, w każdej teorii zawiera się jakaś ogólna orientacja teore- tyczno-metodologiczna, a więc zespół fundamentalnych założeń na temat cha- rakteru rzeczywistości (tez ontologicznych), na temat szans i granic poznania (tez epistemologicznych) oraz na temat pożądanych sposobów badania rzeczy- wistości (dyrektyw metodologicznych). Orientacja taka stanowi podstawę teorii przyjętej w dużej mierze a priori. Po drugie, w obrębie każdej teorii mieści się jakiś model pojęciowy, czyli zespół powiązanych kategorii analitycznych, składających się na szczególną wizję świata badanego, jego budowy oraz mechanizmów jego funkcjonowania i zmiany. Model selektywnie strukturalizuje amorficzną rzeczywistość, zwraca- jąc uwagę na pewne zjawiska i procesy, a pomijając inne, uwypuklając jedne ich aspekty, a przysłaniając drugie. Po trzecie, w obrębie każdej kompletnej teorii mieści się szczegółowa teoria empiryczna (teoria w wąskim sensie), a więc zbiór powiązanych ze sobą twier- dzeń o zależnościach pomiędzy zmiennymi cechami obserwowanych zjawisk czy procesów. Twierdzenia takie odnoszą się już wprost do świata empiryczne- go, orzekają coś o jego prawidłowościach, regularnościach, tendencjach, a więc mogą być prawdziwe lub fałszywe. Koncepcja teorii, w której występują wszystkie trzy poziomy jest wysoce wyidealizowana. W praktyce bywa często tak, że niektóre poziomy nie są wprost artykułowane, a mogą być co najwyżej zrekonstruowane ex post, jako konieczne przesłanki myślowe tego, o czym się mówi na poziomach niższych. Dotyczy to najczęściej założeń, czasami także definicji pojęć składających się na model. Co o związkach geografii z teorią można powiedzieć wobec tak zarysowa- nego obszaru znaczeniowego pojęcia „teoria”? Czy geografia cierpi na brak teorii i w ogóle, czy tylko pewnych jej poziomów, czy też „choruje” na jej nad- miar? Wbrew logice, można pozytywnie odpowiedzieć na wszystkie te pytania. We współczesnej geografii człowieka współistnieją różne orientacje teore- tyczno-metodologiczne, których klasyfikacje spotykamy od czasu do czasu (np. Rykiel 1994), a które różnią się diametralnie założeniami ontologicznymi, episte- mologicznymi i metodologicznymi. Jedne z nich konstruują świat badany jako materialny, wypełniony rzeczami i usiłują odkryć jego porządek przestrzenny, znaleźć prawa władające tym porządkiem, oraz odsłonić prawa rozwoju tego świa- ta i ich uwarunkowania. Inne podejścia postrzegają świat jako świat człowieka i jego wytworów, lansują prymat epistemologii nad ontologią, odsłaniają świat ludzkiej wyobraźni, pełen ludzkich znaczeń, wartości, a więc świat o wiele bar- dziej skomplikowany w swej budowie niż jego wymiar materialny tylko. O potrzebie teorii w geografii człowieka 15 Różnorodne spory epistemologiczne czy metodologiczne o kształt nauki społecznej, w tym również geografii, sprowadzają się w istocie do jednej głów- nej kwestii – przeciwstawienia podejścia obiektywistycznego, reprezentowanego przez pozytywizm, podejściu subiektywistycznemu reprezentowanemu w naj- czystszej formie przez niemiecki idealizm. Podejście obiektywistyczne oznacza próbę przenoszenia metod przyrodoznawstwa do nauk społecznych, traktowanie przedmiotu tych nauk jako „rzeczy”, uznawanie deterministycznej wizji natury ludzkiej i przyjęcie nomotetycznej metodologii, dążącej do formułowania praw ogólnych. Natomiast podejście subiektywistyczne oznacza podkreślenie ducho- wej, znaczeniowej, subiektywnej istoty życia społecznego, odrzucenie naturali- stycznej metodologii, przyjęcie woluntarystycznego modelu człowieka oraz postulowanie idiograficznej metodologii, skupiającej się na konkrecie w całej jego szczegółowości. Istniejący w obrębie geografii człowieka pluralizm teorii ogólnych powodu- je, że wybory określonych orientacji i teoretyczno-metodologicznych narzucają ich zwolennikom określone sposoby porządkowania i interpretacji danych badań szczegółowych, wyposażają ich w odmienne systemy pojęciowe i języki, wręcz w odmienne wrażliwości. Równie obfity jest zestaw teorii empirycznych funkcjonujących w ramach geografii człowieka. W tej sferze, geografia osadnictwa jest jedną z najbardziej płodnych subdyscyplin geograficznych, a dowodzi tego nawet najbardziej skró- towy wykaz tych teorii i modeli (Wilson 1979). Z tej różnorodności tradycyjnych i współczesnych orientacji wyłania się nauka wewnętrznie bogata przez swe zróżnicowanie albo – jak by to powiedział ktoś inny – podzielona i wewnętrznie sprzeczna: ‒ nauka zarazem przyrodnicza i społeczna; ‒ nauka o aspiracjach holistycznych i jednocześnie doceniająca, zwłaszcza ostatnio, walory perspektywy indywidualistycznej; ‒ nauka poszukująca uniwersalnych praw i jednocześnie wrażliwa na uni- katowość jednostkowych sytuacji; ‒ nauka chorologiczna (przestrzenna) i ekologiczna – opisująca współist- nienie człowieka i środowiska w konkretnym miejscu; ‒ nauka o rzeczach – poszukująca geometrii ich porządku przestrzennego, i nauka o człowieku i jego wyobrażeniach, intencjach, zachowaniach. Z tego niepełnego przeglądu widać, że geografia jest dyscypliną naukową, która „cierpi na ból głowy” od nadmiaru, wbrew zresztą przysłowiu, które za- przecza takiej możliwości. Brak spójności w jej obrębie został porównany do państwa w obliczu anarchii. Czy, w związku Z tym, możliwy jest racjonalny wybór w spolaryzowanym i pluralistycznym obszarze teorii funkcjonujących w geografii? Czy można wskazać kryteria, które pozwoliłyby jedne teorie uznać za lepsze, a inne za gorsze? Czy eklektyzm współczesnej geografii jest w ogóle korzystny? A może potrzebne jest geografii całościowe odwzorowanie otaczają- cego świata? Ale czy jest to możliwe, czy możliwa jest integracja w obrębie geo- 16 I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) grafii człowieka, a jak postulują niektórzy (np. Hagerstrand 1976), w geografii w ogóle? Według mnie integracja ta jest niezbędna co najmniej z dwu powodów. l. Istota geografii zasadza się na całościowym patrzeniu na świat. Wielu geografów podkreśla jej rolę jako integratora obfitych zbiorów informacji, która to rola umożliwia odmienność geografii. Wskazuje się, że geografia jest teryto- rialna w formie i integralna w treści i oba te kryteria są fundamentalne dla jej odróżnienia od innych nauk (Gochman, Rodoman 1979). Niektórzy uważają, że mimo istnienia od początku silnych tendencji do specjalizacji i różnicowania wiedzy, tkwi w geografii duży potencjał zachowania jej jedności (Gierasimow 1979), a opiera się on na takich zasadach jak regionalizm – zakładający, że wyj- ściowym przedmiotem badań i opisu geograficznego jest konkretny obszar, czy zasada ekologizmu, polegająca na uwzględnieniu licznych wzajemnych powią- zań i uwarunkowań wielu badanych obiektów. Postuluje się budowanie teore- tycznej konwergencji między odmiennymi obrazami świata, które współistnieją w teorii i praktyce geograficznej. 2. Z faktu rozbicia teoretycznego i empirycznego geografii wynikają jej ob- szary ignorancji. Dotyczą one i sfery doboru problemów badawczych (brak wy- raźnych problemów, realizacja tylko pewnych tematów, wybór zadań badaw- czych na podstawie nieczytelnych kryteriów), i sfery metod stosowanych niead- ekwatnie, często w stosunku do „natury” przedmiotu badań, i wreszcie rezulta- tów badań, które nie tworzą czytelnie powiązanej struktury uogólnień. Jednak najcięższym oskarżeniem w stosunku do geografii może być wątpliwość, która uznając jej zdolność do wypełniania funkcji opisowej, podważa jej rolę ekspla- nacyjną, czyli wyjaśniającą świat zjawisk społecznych. Reakcją na uświadomienie sobie obszarów geograficznej niewiedzy jest po- stawa bądź: tradycji teoretycznej; ‒ nihilizm, czyli totalna negacja teorii; ‒ dogmatyzm, a więc bezrefleksyjna akceptacja jednej teorii, czy jednej ‒ programowy eklektyzm, czyli sięgania do różnorodnych i wzajemnie spójnych teorii, w zależności od konkretnych potrzeb badawczych. Jest jednak jeszcze możliwość innej reakcji, a mianowicie próba twórczej rekonstrukcji, polegająca na poszukiwaniu nowego paradygmatu poprzez synte- zę najcenniejszych elementów tradycji i przezwyciężenie jej słabości. Chcąc zrealizować projekt jedności, całości, integracji geografii trzeba zdawać sobie sprawę z trudności tworzenia owej całości. Wbrew pozorom nie chodzi tu o proste zlepienie kawałków z rozbitego, a wcześniej całego dzbana. Stykamy się bowiem w geografii z rozdwojeniem prawdy między obiektywno- ścią a egzystencją. To rozdwojenie ukazuje się jako wzajemne zawieranie się, „koło”. Nie można sprowadzić tego koła do hierarchii, która jako idea syntezy najbardziej zadowalałaby nasz umysł spragniony przejrzystej całości. Nauka chce tę samą miarę obiektywności przykładać nie tylko do przedmiotów, ale i do człowieka. Człowiek, jako byt na styku między tym co jest podmiotem i zawsze będzie ujmowany w refleksji nad sobą, a tym co może się wystawić na pokaz cudzym spojrzeniom, a więc przedmiotem, jest jednocześnie twórcą wiedzy, jak i jej elementem (Ricouer 1991). I tu tkwi istotny dylemat badawczy nauk spo- łecznych. Jak dokonać integracji geografii? Jedną ze strategii proponowanych w filozofii nauk społecznych jest strate- gia teorii „wielowymiarowej”, polegająca na łączeniu różnorodnych aspektów, czy stron badanego zjawiska w całościowym obrazie (Alexander 1982). Teoria jest jednowymiarowa, jeśli różne sfery życia społecznego są traktowane jako zupełnie osobne. Myślenie jednowymiarowe przekształca się w wielowymiaro- we, w chwili gdy różne dziedziny, traktowane przedtem jako odrębne, zamknięte koła, zaczyna się widzieć w całokształcie ich wzajemnych związków, jako wie- lowymiarową strukturę. Inną propozycją jest strategia syntezy dialektycznej. Istotą metody dialek- tycznej jest to, że pojęcia fałszywe w swej abstrakcyjnej jednostronności zostają w trakcie procedury przezwyciężone, co nie oznacza ich odrzucenia, ale twórcze wykorzystanie (Kołakowski 1976). O potrzebie teorii w geografii człowieka 17 Formułując postulat integracji należy rozróżnić: 1. systematyzację wiedzy, czyli jej integrację formalną (systematyzację twierdzeń w obrębie jednej teorii drogą dedukcji, lub redukcji, gdy powiązać trzeba wiele teorii); 2. syntezę wiedzy, czyli jej integrację treściową, a jest to właśnie sposób na wyjście z kryzysu poprzez twórczą rekonstrukcję dotychczasowego paradygma- tu; chodzi więc o takie przetworzenie treści tradycyjnych teorii, aby z jednej strony znieść ich polaryzację i uzyskać pewien przynajmniej stopień ujednolice- nia, a z drugiej umożliwić rozwiązanie dotychczas nierozwiązanych dylematów. Jedną z szans na przezwyciężenie wymienionych wcześniej dylematów on- tologicznych, epistemologicznych i metodologicznych w obrębie geografii człowieka jest, w moim mniemaniu, koncepcja kulturalistyczna. Pojęcie kultury, w rozumieniu szerokim, antropologicznym, definiowane jako całokształt zachowań społecznych i ich wytworów, stwarza szansę na inte- grację substancjalną tak odmiennych faktów, jak materialne i idealne wytwory społeczne, sfera znaczeń i wartości oraz człowiek – ich wytwórca. Całościowe pojęcie kultury daje również możliwości integracji obszaru geografii człowieka w kategoriach strukturalnych, czyli stworzenia nowego typu organizacji elementów, pochodzących dotychczas z odmiennych zupełnie światów. Co prawda, prawie niemożliwym jest stworzenie hierarchicznego po- rządku w ramach tak szerokiej kategorii, bowiem, jak słusznie podkreśla P. Ri- couer (1991), spotykamy się w obrębie tej całości z obiektywnością z jednej strony i egzystencją z drugiej, które tworzą raczej struktury zawierania się, a nie hierarchii, jednakże uprawnionym staje się tu sąsiadowanie tych dwu kategorii. 18 I. Teoria i metodologia geografii społeczno-ekonomicznej (człowieka) Na poziomie teoretyczno-metodologicznym strategia ta oznacza przezwy- ciężenie skrajnych, wzajemnie przeciwstawnych założeń typowych dla całej geografii człowieka, problemów typu sporu ontologicznego indywidualizmu z holizmem, czy indeterminizmu z determinizmem. Podejście indywidualistycz- ne jest dla poznania świata ludzkiego tyleż niezbędne, co i niewystarczające. Życie bowiem ulega obiektywizacji, wytwarzając względnie trwałe struktury wzajemnego oddziaływania między ludźmi w postaci z jednej strony systemów kulturowych (religia, sztuka, prawo, gospodarka, wychowanie), z drugiej zaś, zewnętrznych organizacji społecznych (rodzina, państwo, kościół, korporacje) (Dilthey 1922). Nie można tym strukturom przypisywać egzystencji autono- micznej w stosunku do jednostek ludzkich, ale świat urzeczywistniony nie jest bynajmniej fikcją. Jest on trwalszy aniżeli jednostka, posiada swój własny po- rządek społeczny i nastręcza innych problemów badawczych, aniżeli przeżycia jednostek. Co więcej, przeżycia jednostek nie są zrozumiałe w oderwaniu od systemów kultury i zewnętrznych organizacji społecznych. W związku z tym, człowiek może uzyskać zrozumienie samego siebie również drogą „okrężną”, poprzez poznanie kultury, tj. ludzkich utrwalonych ekspresji życiowych. Dopiero w świecie pojmowanym, jako świat ludzkiej kultury uwidaczniają się kategorie znaczeń i wartości zawartych w materialnych wytworach społecz- nych. W obszarze tej całości zasadne i konieczne są pytania nie tylko „jak” i „gdzie”, ale również „co oznacza świat człowieka dla niego samego”, „co miał na myśli tworząc go” oraz „co i w jakim zakresie determinowało jego aktywność”? W obrębie kultury jest miejsce na ludzką wolność jak i świadome i nie- świadome skrępowanie zachowań ludzkich oraz świadome manipulowanie jed- nostkami przez innych. Jednostka jest w tym ujęciu produktem kontekstu, w którym żyje, ale jednocześnie twórcą tego kontekstu. Kultura nie jest silą, której powinno się przypisywać społeczne wydarzenia lub procesy, a jest raczej kontekstem, w którym te wydarzenia powinny być opisywane (Thomas 1983). O ile antynomia tego co ogólne i jednostkowe w rzeczywistości społeczno- kulturowej wydaje się dość przejrzysta, to pozostaje do rozwiązania kwestia mechanizmu związków między tymi rzeczywistościami, jak również kwestia stosunku procedur wyjaśniających, stosowanych w obrębie tych rzeczywistości badawczych. Działanie ludzkie (Ley 1981) jest wypadkową zbioru kontekstów zewnętrz- nych i wewnętrznych, uświadomionych i nieuświadomionych poprzez pojedyn- czego człowieka. Metodologicznie oznacza to, iż rozumienie, jako rezultat pro- cedury badawczej podejścia humanistycznego, i wyjaśnienie, jako końcowy efekt badawczy nurtów pozytywistycznych, nie muszą być synonimami. Proce- dura wyjaśniania wymagać będzie wykroczenia poza intencje pojedynczych ludzi i włączenie w pole badań również tych czynników, których mogą być oni nieświadomi, oraz tych ograniczeń, co do których, mają niepełną wiedzę. Badania człowieka i jego kultury wymagają uwzględnienia przestrzeni, jed- nakże sama przestrzeń nie stanowi szczególnego układu odniesienia w studiach O potrzebie teorii w geografii człowieka 19 nad człowiekiem (Van Passen 1979). Porządek przestrzenny jest w istocie rze- czy porządkiem społeczno-kulturowym i nie da się wyjaśnić za pomocą nieza- leżnie pojmowanych twierdzeń geometrii lub praw fizyki (Rembowska 1994). Celem mojego opracowania nie była całościowa, pełna wykładnia nowego superparadygmatu, integrującego na nowo całą geografię człowieka. Celem tym z pewnością było: wskazanie na potrzebę takiej integracji, która mogłaby służyć uporządkowaniu i powiązaniu w spójną całość rozproszonych wyników badań geograficznych i skonstruowaniu całościowego oglądu świata badanego przez nich. Kultura jest pojęciem, które wydaje się być szansą na integrację w obrębie geografii człowieka, ale jest raczej wyzwaniem dla geografów przełomu wieków niż gotową propozycją. LITERATURA Alexander L, 1982, Theoretical Logic in Sociology, Londyn. Dilthey W., 1922, Einleitung in die Geisteswissenschaften Schriften, [w:] Kuderowicz Z., Światopogląd a życie Diltheya. Gierasimow I. P., 1979, Rola geografii w poznaniu współczesnego świata, PZLG, z. 4. Gochman W. M., Rodman B. B., 1979, Niektóre kierunki rozwoju geografii teoretycznej w ZSRR, PZLG, z. 4. Hagerstrand T., 1979, Geografia i badanie zależności między naturą i społeczeństwem, PZLG, z. 4. Kołakowski L., 1976, Główne nurty marksizmu, Paryż, s. 400. Ley D., 1981, Cultural-humanistic geography, Progress in Human Geography, vol. 5. Liszewski S. (red.), 1994, Geografia osadnictwa i ludności w niepodległej Polsce. Lata 1918–1993, Łódź. Rembowska K., 1994, Kulturowy i społeczny aspekt geografii osadnictwa, [w:] Zagad- nienia geografii historycznej osadnictwa w Polsce, M. Koter, J. Tkocz (red.), Toruń– Łódź. Ricoeur P., 1991, Podług nadziei, IW PAX, Warszawa. Rykiel Z., 1994, Główne kierunki i metody badań w polskiej geografii osadnictwa, [w:] Geografia osadnictwa i ludności w niepodległej Polsce. Lata 1918–1993, S. Liszewski (red.), Łódź. Szacki J., 1975, Wprowadzenie, [w:] Elementy teorii socjologicznych, W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, L. Szacki (red), Warszawa, s. 12. Sztompka P., 1985, Teoria socjologiczna końca XX wieku. Wstęp, [w:] Struktura teorii socjologicznej, J. H. Turner (red.), PWN, Warszawa. Thomas W., cyt. za J. Szacki, 1983, Historia myśli socjologicznej, s. 602–616. Wilson A. G., 1979, Rozważania o geografii teoretycznej, PZLG, z. 4. CZŁOWIEK W GEOGRAFICZNYCH OBRAZACH ŚWIATA. PRÓBA REKONSTRUKCJI 1. Wstęp Niniejsze opracowanie należy do tych, które zadają pytania „dziecinne” – „jaki jest świat?” i „gdzie w nim jest człowiek?”, „jaka jest jego kondycja?”, „czy istnieje świat niezależny od człowieka?” Są to pytania rzadko dziś zadawa- ne nie tylko w naukach społecznych i humanistycznych, ale również w obszarze filozofii. Brak namysłu nad kwestiami egzystencji okazuje się najbardziej wyra- zistą cechą wielkich obszarów współczesnej refleksji. Kluczowymi pojęciami, utraconymi we współczesnym dyskursie, są pojęcia, które zaliczyć można do rozważań o kondycji ludzkiej (cogito humana). Nauka zafascynowana „obiek- tywnymi procesami historycznymi”, upajająca się abstrakcyjnymi „strukturami”, skazuje człowieka na całkowitą uległość wobec ślepo rozpędzonych procesów. „Kiedy świat traci swoje centrum, życie ulega coraz większej fragmentaryzacji i nie spaja go już żaden sens” (Bielik 2000). Zamiarem autorki jest: (1) rekonstrukcja ontologicznych koncepcji czło- wieka na tle geograficznych obrazów świata (rzeczywistości), (2) określenie źródeł inspiracji geograficznych w konstruowaniu tych koncepcji, (3) analiza ich przemian w czasie. Jest to próba odbudowy dyskusji o kondycji współczesnego człowieka w geografii, aby odsłonić jego wysiłki przekształcania rzeczywistości w celu stworzenia swojego, w miarę stabilnego i bezpiecznego świata. Autorka chciałaby określić się po stronie tych poglądów, które sytuują się po stronie obrony ludzkiej podmiotowości. Kategoria podmiotowości nie jest dogmatycznym punktem wyjścia, jej de- finicja odwołuje się do wartości, która domaga się obrony. Podmiot to kategoria nie tyle epistemologiczna, co egzystencjalna; jest pewnikiem natury egzysten- cjalnej, a nie poznawczej. Jest głęboką strukturą stałości w świecie ciągłej zmiany, to pewna strategia bycia w kulturze. Tradycja, dziedzictwo kulturowe, wspólnota, inni, świat stają się osobnymi elementami, jeżeli nie spaja ich pod- miot świadomy swego powołania, jakim jest bycie centrum. Tylko bowiem su- biektywność jednostki zdolna jest do negocjacji między indywidualnością a poczuciem więzi, między potrzebą oryginalności a poczuciem zobligowania przez tradycję, miedzy kreatywnością a koniecznym naśladownictwem, które umożliwia trwanie kultury.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Geografia w ujęciu humanistycznym. Wybór prac Krystyny Rembowskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: