Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00179 005866 11250595 na godz. na dobę w sumie
Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku - ebook/pdf
Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-952-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kwestia mniejszości na­rodowych, zwłaszcza w ostatnich latach, jest przedmiotem rozważań specjalistów z różnych dyscyplin naukowych. W pracy zostały zaprezentowane geograficzno-polityczne badania porównawcze mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie. Ukazano warunki funkcjonowania Polaków w obu krajach, co umożliwiło weryfikację wielokrotnie powielanych stereotypów na temat ich sytuacji. Dodatkowo podjęcie badań nad mniejszością polską na Łotwie jest próbą wypełnienia luki, jaka występuje – zdaniem autorki – w literaturze geograficznej dotyczącej sytuacji Polaków poza granicami kraju. Wybór mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie został podyktowany nie tylko osobistymi zainteresowaniami autorki i jej wcześniejszymi badaniami, lecz także atrakcyjnością tego tematu wynikającą z historycznych zmienności stosunków między większością i mniejszością, jak również obecną rangą relacji na linii Polska–Litwa oraz Polska–Łotwa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Leśniewska-Napierała – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Katedra Zagospodarowania Środowiska i Polityki Przestrzennej 90-142 Łódź, ul. Stefana Kopcińskiego 31 RECENZENT Krystian Heffner REDAKTOR INICJUJĄCY Damian Rusek OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/kvartur Publikacja sfinansowana ze środków budżetu centralnego Wydziału Nauk Geograficznych Badania przeprowadzone na potrzeby opracowania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/N/HS4/02144 na realizację projektu pt. Wpływ przemian politycznych na Litwie i Łotwie na sytuację mniejszości polskiej w XX i początkach XXI wieku – studium porównawcze. © Copyright by Katarzyna Leśniewska, Łódź 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07160.15.0.M Ark. wyd. 13,5; ark. druk. 17,0 ISBN 978-83-7969-660-4 e-ISBN 978-83-7969-952-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Założenia metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Wyjaśnienia terminologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Zakres opracowania, cele i hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Metody badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Zarys dotychczasowego stanu badań nad mniejszością polską na Lit wie i Łotwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Geneza obecności i dzieje Polaków na Litwie i Łotwie do roku 1990 – zarys problematyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Polacy na Litwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Polacy na Łotwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Geografia skupisk Polaków na Litwie i Łotwie w XXI wieku 3.1. Rozmieszczenie i liczebność Polaków na Litwie na podstawie wyni- ków spisów powszechnych z 2001 i 2011 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Rozmieszczenie i liczebność Polaków na Łotwie na podstawie wyni- ków spisów powszechnych z 2000 i 2011 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 7 9 9 15 16 22 31 31 73 93 94 3.3. Analiza porównawcza zmian rozmieszczenia i liczebności mniejszo- ści polskiej na Litwie i Łotwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 4. Uwarunkowania polityczne zmian sytuacji mniejszości pol- skiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 4.1. Mniejszość polska wobec niepodległości Litwy i Łotwy . . . . . . . . . . 125 4.2. Relacje polityczne Litwy i Łotwy z Polską, a sytuacja mniejszości polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 4.3. Zmiany statusu prawnego mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie . . 150 5. Działalność organizacyjna Polaków na Litwie i Łotwie po 1990 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 5.1. Organizacje społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 5.2. Szkolnictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 5.3. Działalność polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 6. Studium porównawcze sytuacji politycznej i społecznej mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku . . . . . . 235 5 Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Spis rycin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Spis fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 6 Wprowadzenie Skład etniczny wielu państw współcześnie ma dość często charakter niejednorodny. Terytoria zarówno bardzo małych, jak i bardzo dużych krajów zamieszkiwane są przez liczne, nierzadko znacznie różniące się od siebie grupy etniczne, w tym również mniejszości narodowe. Pojawi- ły się one m.in. wskutek migracji ludności czy w wyniku zmiany granic państwowych (np. Polacy na Łotwie i Litwie). Kwestia mniejszości na- rodowych, zwłaszcza w ostatnich latach, jest przedmiotem rozważań specjalistów z różnych dyscyplin naukowych. Problem ten wielokrotnie podejmowali socjolodzy, etnografowie, prawnicy, politolodzy, kulturo- znawcy, historycy, a także geografowie. Problem mniejszości narodowych nie ogranicza się jedynie do ery państw narodowych, ale występował właściwie we wszystkich okresach historycznych. Warto podkreślić, iż kwestie związane z mniejszościa- mi poruszane są nie tylko na szczeblach krajowych, ale również stają się elementem polityki międzynarodowej (Jackson-Preece 2007). Za- gadnienie statusu prawnego mniejszości narodowych w Europie Środ- kowo-Wschodniej stało się aktualne zwłaszcza w latach 90. ubiegłego wieku, w dobie transformacji ustrojowej państw tego regionu. W nowo zaistniałej sytuacji politycznej mniejszości narodowe zaczęły akcento- wać swoją tożsamość narodową, a także zgłaszać aspiracje polityczne (Białek 2008). Co więcej, w ciągu ostatnich lat można zaobserwować, z jednej strony, że mniejszości narodowe wykluczane są z uczestnictwa w życiu politycznym, a co się z tym wiąże wynarodowiane, a z drugiej – inne – przejawiają aspiracje do uzyskania autonomii. Różnią się też sposoby podejścia do mniejszości: dla jednych są one „pozostałością hi- storii”, będącą źródłem licznych konfliktów, zaś dla innych wartościo- wym pluralizmem i uczestnikiem wymiany dóbr kulturowych (nikito- rowicz 2010). Jak zauważa M. Barwiński (2013a), studia nad mniejszościami narodowymi w polskiej geografii politycznej mają długą tradycję i bo- gaty dorobek naukowy, a obecnie przeżywają renesans. Geografowie polityczni zajmujący się problematyką narodowości często korzystają z dorobku innych dyscyplin naukowych, takich jak historia, politolo- gia, socjologia czy statystyka, ale punktem odniesienia analiz geogra- ficznych pozostaje środowisko geograficzne i warunki społeczno-go- spodarcze. 7 Przedmiotem rozważań autorki niniejszej dysertacji są geogra- ficzno-polityczne badania porównawcze mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie, pomimo całkowicie odmiennej sytuacji obu grup. Dodatkowo podjęcie badań nad mniejszością polską na Łotwie jest próbą wypełnie- nia luki jaka występuje, zdaniem autorki, w literaturze geograficznej dotyczącej sytuacji Polaków poza granicami kraju. Wybór mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie wynika nie tylko z osobistych zaintereso- wań autorki i jej wcześniejszych badań empirycznych, ale również z atrakcyjności tego tematu wynikającej z historycznych zmienności stosunków między większością i mniejszością oraz obecną rangą rela- cji na linii Polska–Litwa oraz Polska–Łotwa. Analizowane mniejszości zaliczyć można do tzw. mniejszości tradycyjnych, czyli od wieków za- mieszkujących tereny Litwy i Łotwy, stanowiących swego rodzaju re- likt wielonarodowej Rzeczypospolitej. Warto wspomnieć, że mniejszości te w ostatnim wieku uległy istotnym przeobrażeniom, zwłaszcza ilo- ściowym, instytucjonalnym, społecznym oraz kulturowym. 1. Założenia metodologiczne 1.1. Wyjaśnienia terminologiczne Tematem badań podejmowanym w pracy jest mniejszość naro- dowa, dlatego też kluczowym zagadnieniem jest wyjaśnienie tego terminu. Pojęcie mniejszości narodowej bywa rozpatrywane według licznych kryteriów zarówno ilościowych, socjologicznych, prawnych, jak i historycznych (Żołędowski 2003; Barwiński 2004b; 2013a; Budy- ta-Budzyńska 2010). Należy ono do niezwykle złożonych, a w literatu- rze można doszukać się wielu definicji, lecz wciąż brak jest jednego, powszechnie akceptowanego wyjaśnienia. Ponadto pojęcie mniejszo- ści narodowej zawiera w sobie dwa inne, nie mniej złożone pojęcia, mianowicie naród (brak jednoznacznej definicji) oraz mniejszość, która utraciła swoje pierwotne etymologiczne znaczenie i coraz czę- ściej dotyczy relacji międzygrupowego podporządkowania i dominacji (Żołędowski 2003). Odpowiedź na pytanie: „co to jest mniejszość narodowa?” uza- leżniona jest przede wszystkim od tego, kogo pytamy, w jakich oko- licznościach i w jakim okresie historycznym pytanie zostało sformu- łowane. Warto podkreślić, że innej odpowiedzi udzieli geograf, innej polityk, a jeszcze innej socjolog czy historyk (soBczyński 1996; Barwiń- ski 2013a). Próby zdefiniowania pojęcia „mniejszość narodowa” wzbu- dzają liczne kontrowersje nie tylko w środowiskach badaczy z dziedzi- ny nauk społecznych, ale również wśród prawników zajmujących się prawem międzynarodowym i krajowym. Trudności te wynikają przede wszystkim z niejednolitej terminologii prawniczej oraz niejednokrotnie bardzo złożonej sytuacji grup pozostających w mniejszości w różnych państwach. Ponadto narodowość jest głównie kwestią samoświadomo- ści oraz przynależności do pewnych grup (Nijakowski, łodziński 2003). W dokumentach prawa międzynarodowego, które odnoszą się do mniej- szości narodowych, unika się definiowania tego pojęcia ze względu na to, iż każde definiowanie wiąże się ze swego rodzaju ograniczaniem, co w przypadku mniejszości narodowych oznaczałoby nie tylko konkretne wskazanie, które grupy zaliczają się do mniejszości, ale również mogło- by spowodować przyznanie jednym praw, a innym ich odmowę (Budy- ta-Budzyńska 2010). 9 Samo pojęcie mniejszości narodowej pojawiło się dość późno, bo do- piero w XIX wieku, kiedy ukształtowała się współczesna świadomość narodowa oraz zaczęły się zacierać dotychczasowe tradycyjne podziały stanowe (tomaszewski 1991; Barwiński 2004b; Halczak 2006). Zdaniem B. Halczaka (2006) zadaniem niezwykle trudnym jest sformułowanie takiej definicji mniejszości narodowej, która w pełni odpowiadałaby realiom współczesnej rzeczywistości. Warto podkreślić, że tradycyjne dziewiętnastowieczne pojmowanie mniejszości narodowej podkreśla takie cechy, jak: życie w zamkniętych enklawach, zdecydowane odróż- nianie się od większości, posługiwanie się odmiennym językiem, kulty- wowanie odrębnych obyczajów. Wspomniany wyżej autor podkreśla, że współcześnie, w dobie wzrostu mobilności niezwykle trudno zachować dalece posuniętą odrębność. Niezwykle istotną kwestią jest niewątpliwie problem ustalenia, czy dana grupa spełnia cechy wyróżniające mniejszość narodową. W okre- sie międzywojennym decydowały o tym postanowienia prawa między- narodowego oraz wola państwa, w którym dana grupa zamieszkiwała. Obecnie najistotniejszymi kryteriami stały się: fakt zamieszkiwania „od zawsze” zwartego terytorium, posiadanie obywatelstwa zamiesz- kiwanego państwa, bycie reprezentantem narodu posiadającego wła- sne państwo oraz kultywowanie własnej odrębności (Byczkowski 1976; chałupczak, Browarek 1998; Barwiński 2004b). Współcześnie najczęściej można spotkać się z dwoma rodzajami podejścia do pojęcia mniejszości narodowej: historyczno-prawnym oraz socjologicznym. Pierwsze z nich podkreśla m.in. państwowy stan posiadania, kryterium ilościowe, a także czynniki obiektywne, ta- kie jak: pochodzenie, język, religia oraz zamieszkiwane terytorium. W podejściu socjologicznym bierze się pod uwagę przede wszyst- kim subiektywną wolę przynależności do danego narodu, wolę bycia mniejszością, świadomość przynależności do wartości i symboli oraz poczucie więzi z daną zbiorowością (Barwiński 2004b). Ponadto należy zauważyć, że wiele dokumentów prawa międzynarodowego dotyczą- cych ochrony praw mniejszości narodowych często nie definiuje tego pojęcia, a ich treść odnosi się zwykle jedynie do wyróżnienia takich mniejszości, jak narodowe, etniczne, religijne czy językowe (niJakow- ski, łodziński 2003). W prawie międzynarodowym problematyka mniejszości narodo- wych pojawiła się po pierwszej wojnie światowej, kiedy rozpadły się trzy wielkie imperia, tj. rosyjskie, austrowęgierskie i osmańskie, a na ich gruncie powstało kilkanaście państw narodowych posiadających w swych granicach liczne mniejszości narodowe. Nie udało się wówczas wypracować uniwersalnych praw chroniących mniejszości, dlatego 10 też kwestia ta powróciła po drugiej wojnie światowej. Warto zauwa- żyć, że do dziś po blisko stu latach od ogłoszenia pierwszych oficjal- nych dokumentów chroniących mniejszości narodowe, wciąż brak jed- nej, powszechnie przyjmowanej, definicji. Z tego powodu coraz częściej dochodzi do manipulacji ową definicją – wskutek czego pewne grupy z powodów politycznych lub ideologicznych są wykluczane z grona mniejszości narodowych (Budyta-Budzyńska 2010). W 1923 roku Liga Narodów zaproponowała definicję mniejszości narodowej, która określała ją mianem: „krąg osób innej rasy, religii lub języka niż większość ludności danego państwa” (Żołędowski 2003). Nie jest jednak jasne i czytelne, co rozumiane jest pod pojęciem „krąg osób”. W 1994 roku w deklaracji turyńskiej pt. Instrument inicjatywy środkowo europejskiej ochrony praw mniejszości, mniejszość narodowa została zdefiniowana jako „grupa mniejsza liczebnie od pozostałej czę- ści ludności danego państwa, której członkowie, będący obywatelami danego państwa, mają etniczne, religijne lub językowe cechy odróżnia- jące je od pozostałej części ludności i kierują się wolą zachowania włas- nej kultury, tradycji, religii lub języka” (Nijakowski, łodziński 2003; Barwiński 2004b). Należy podkreślić, że wspomniany instrument po- siada jedynie charakter deklaracji politycznej i nie ma rangi umowy międzynarodowej (Nijakowski, łodziński 2003). Według Komisji Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych mniej- szością narodową jest […] niedominująca grupa społeczna w danym państwie, pragnąca utrzy- mać swą odrębność etniczną, religijną lub językową. Grupa ta musi skła- dać się z odpowiednio dużej liczby członków, by móc pielęgnować tę od- rębność i tradycje. Ponadto od członków danej mniejszości wymaga się lojalności względem państwa, którego są obywatelami (Żołędowski 2003; Barwiński 2004b). Zdaniem m. Baczwarowa i a. suliBorskiego (2002) pojęciem mniej- szości narodowej możemy określić […] część narodu, posiadającego własne państwo, przebywającą na stałe poza jego granicami. Grupa ta nawiązuje ścisłe kontakty z własnym pań- stwem, a państwo narodowe często wykorzystuje swą ludność mieszkają- cą poza granicami do celów polityki zewnętrznej. Według j. wroNy (2012) mniejszość narodowa to stosunkowo niewielka grupa narodowa (narodowościowa) wyróżniająca się pewną odrębnością, w porównaniu z większością mieszkańców danego kraju. 11 Inną definicję mniejszości narodowej zaproponowali autorzy Encyk­ lopedii Britannica, którzy uznają za mniejszość narodową […] grupę ludności danego państwa, różniąca się od większości jego oby- wateli przynależnością etniczną, językową, rasową lub wyznaniową. Gru- pa ta pozostaje w mniejszości do pozostałej części jego ludności. Cechami wyróżniającymi mniejszość narodową są: – zamieszkiwanie na terytorium danego państwa i posiadanie jego oby- watelstwa, – pozostawanie w liczebnej mniejszości wobec jego pozostałej ludności, – odróżnianie się od reszty populacji cechami etnicznymi, językowymi, kulturowymi lub religijnymi, – posiadanie subiektywnej woli bycia mniejszością, w tym kultywowanie swej odrębności, reprezentowanie aspiracji ujmowanych w kategoriach państwa, dysponowanie trwałymi formami integracji (wolarski 2002). W 2005 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym, w myśl której za mniejszość narodową uznaje się grupę polskich oby- wateli, która spełnia następujące warunki: – jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Pol- – w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kul- skiej, turą lub tradycją, – dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji, – ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukie- runkowana na jej wyrażanie i ochronę, – jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Pol- skiej od co najmniej 100 lat, – utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie1. Definicja zaproponowana przez ustawę jest formalnie obowiązują- cą definicją mniejszości narodowej w Polsce. Na Litwie (podobnie jak w Austrii i Niemczech) termin mniejszości narodowej nie funkcjonuje, a zamiennie używa się określenia grupa narodowościowa. Zdaniem M. Budyty-Budzyńskiej (2010) spowodowa- ne jest to m.in. kojarzeniem słowa mniejszość z czymś gorszym, mało- ważnym i słabszym, a określenie „grupa narodowościowa” jest neutral- ne. Ponadto określenie „mniejszość” często wiąże się z najróżniejszymi mniejszościami, takimi jak ideologiczne, seksualne, polityczne czy wy- znaniowe, a grupa narodowościowa brzmi jednoznacznie i kojarzy się 1 Dz.U. z 2005 r., nr 17, poz. 141, ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszo- ściach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. 12 tylko ze zbiorowościami etnicznymi. Co więcej, mniejszość narodowa może być grupą napływową niedawno przybyłą, natomiast określenie „grupa narodowościowa” oznacza zbiorowość funkcjonującą na danym terytorium od dawna. Autorka podkreśla również, iż określenie grupa narodowościowa zawiera ukryty przekaz dotyczący celu owej grupy, czyli zachowania i pielęgnacji odrębności narodowej. O mniejszościach narodowych wspomina Konstytucja Republi- ki Litewskiej. W art. 37 mówi, że mniejszości narodowe mają prawo do pielęgnacji swojego języka, tradycji i kultury, natomiast art. 45, że mniejszości narodowe samodzielnie dbają o sprawy kultury narodowej, działalności dobroczynnej, oświaty oraz wzajemnej pomocy. Wspólnoty narodowościowe są wspierane przez państwo (zakrzewski 2000). Zarówno M. Barwiński (2004b), jak i F. caPotorti (1979) podkreśla- ją, iż mniejszość narodowa jest zbiorowością: – znajdującą się w liczebnej mniejszości wobec pozostałej ludności państwa, – nieposiadającą dominującej pozycji w państwie, – której członkowie posiadają obywatelstwo kraju zamieszkania, – której członkowie posiadają charakterystyczne cechy kulturowe, etniczne, językowe lub religijne, wyraźnie odróżniające ich od pozosta- łej ludności państwa, – której członkowie wykazują się swego rodzaju solidarnością w celu pielęgnacji swojej kultury, tradycji, religii lub języka, – której członkowie posiadają świadomość własnej odrębności. Kryterium ilościowe, które wyróżniania mniejszości narodowe w podejściu prawniczym, często wiąże się również z podaniem dolnej granicy wielkości danej grupy. By być mniejszością nie wystarczy być tylko i wyłącznie grupą mniejszą od większości, ale należy również posiadać minimalną wielkość. Małe grupy składające się z kilkudzie- sięciu osób w sensie prawnym nie mogą być uznawane za mniejszość narodową. Dla niektórych badaczy aspekt ilościowy nie jest istotny, a najważniejszą cechą wyróżniającą „mniejszość” jest jej dyskrymino- wanie i podporządkowanie grupie dominującej. Ponadto termin mniej- szość jest terminem społecznym a nie arytmetycznym, a w historii zdarzały się takie momenty, kiedy bycie w większości liczebnej ozna- czało bycie mniejszością w sensie społecznym i politycznym, np. lud- ność w koloniach lub w niektórych wielonarodowych imperiach, która miała liczebną przewagę, a wobec polityki mocarstw była mniejszością (Budyta-Budzyńska 2010). Mniejszość narodowa to grupa, której członkowie posiadają cha- rakterystyczne cechy odróżniające ich od pozostałej ludności za- mieszkującej dane państwo. Przynależność do mniejszości narodowej 13 uwarunkowana jest urodzeniem, a jej zmiana jest niemal niemożliwa. Ponadto zakłada się, że członkowie mniejszości narodowej posiadają swego rodzaju „inność”, np. językową, religijną etc., ale „inność” ta nie musi oznaczać niższości, choć często właśnie w ten sposób bywa inter- pretowana (kwaśNiewski 1992; Budyta-Budzyńska 2010). W świetle prawa członkowie mniejszości narodowych muszą po- siadać obywatelstwo państwa, w którym zamieszkują. Takie podejście powoduje znaczne ograniczenie liczby osób należących do mniejszości narodowych, gdyż eliminuje osoby posiadające jedynie czasowe pozwo- lenie na pobyt w danym państwie oraz wszystkich nielegalnych imi- grantów (Budyta-Budzyńska 2010). Według J. nikitorowicza (2010) wielu badaczy problematyki mniej- szości narodowych wskazuje, że: – mniejszość stanowią odłamy, które są podporządkowane cało- ściom społecznym uformowanym w państwo, – mniejszość posiada wiele cech fizycznych czy kulturowych, które często są bardzo nisko oceniane przez społeczeństwo dominujące, – mniejszości są swego rodzaju świadomymi siebie zespołami, których członkowie powiązani są podzielanymi przez nich cechami szczególnymi, – przynależność do mniejszości przekazywana jest zwykle zgodnie z zasadą pochodzenia, – członkowie mniejszości posiadają często tendencję do zawierania małżeństw w obrębie własnej grupy. Warto zauważyć, że istnieje wyraźna różnica pomiędzy pojęciem polskiej mniejszości narodowej na Kresach Wschodnich oraz Polo- nii. Przedstawiciele danego narodu, którzy wyjechali do innego kraju przymusowo, jako zesłańcy, bądź w celach zarobkowych, określani są mianem Polonii. Natomiast Polacy na Wschodzie znaleźli się poza gra- nicami Polski ze względu na powojenne zmiany granic. Przedstawicie- le polskiej mniejszości narodowej na Wschodzie reprezentują pogląd – „my nigdzie nie wyjeżdżaliśmy, to Polska od nas odeszła” (winnicki 2005b). Polacy na dawnych Kresach Wschodnich są tzw. mniejszościa- mi historycznymi, gdyż zamieszkują te terytoria od wielu pokoleń (Bu- dyta-Budzyńska 2010). Zarówno Polacy na Litwie, jak i na Łotwie na- leżą do tzw. mniejszości autochtonicznych (są „u siebie”) utworzonych w wyniku zmiany granic państwowych. Warto zauważyć, że niektórzy badacze proponują, aby właśnie zasada tworzenia się mniejszości sta- nowiła podstawę do odróżnienia mniejszości narodowych od grup et- nicznych (sadowski, czerNiawska 1999). Warto wspomnieć, iż badania porównawcze nad mniejszościami pozwalają na wyciąganie ciekawych wniosków oraz pozwalają spoj- rzeć w inny sposób na wiele spraw. Wszystkie państwa są elemen- 14 tami większych układów, dlatego wskazane jest prowadzenie badań nad mniejszościami w państwach sąsiadujących ze sobą (Halczak 2006). Na potrzeby pracy przyjęto definicję mniejszości narodowej zapro- ponowaną przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które za polską mniejszość narodową uznaje zbiorowość osób polskiego pocho- dzenia (ale obcego obywatelstwa); ludność rdzenną, mieszkającą od dłuższego czasu (np. od ok. 100 lat lub trzech pokoleń) na tym samym obszarze, najczęściej na terenach dawniej znajdujących się w granicach Rzeczypospolitej, wyróżniającą się od reszty społeczeństwa danego kra- ju poczuciem grupowej odrębności etnicznej, kulturowej, językowej, związkami z polską tradycją narodową, przynależnością do Kościoła rzymskokatolickiego, nierzadko jest bezpośrednio kojarzona z polsko- ścią – zwłaszcza na Wschodzie2. 1.2. Zakres opracowania, cele i hipotezy badawcze Zakres przestrzenny przyjęty na potrzeby niniejszych rozważań wyznacza obecny obszar Litwy i Łotwy we współczesnych granicach państwowych. Trzeba jednak zaznaczyć, iż w XX w. oba kraje zmieniły nieco swój kształt terytorialny: Litwa w większym stopniu poprzez naj- pierw utratę, a później odzyskanie Kraju Kłajpedzkiego i Wileńszczy- zny, a Łotwa w znacznie mniejszym stopniu poprzez trwałą już utratę regionu pytałowskiego (łot. Abrene). Dolną granicę czasową wyznacza rok 1990, czyli data ogłoszenia deklaracji niepodległości przez Litwę i Łotwę. Niezbędne było także sięgnięcie do zespołu warunków i przyczyn, a także historii obecności polskiej mniejszości na Litwie i Łotwie. W pracy zostały ukazane gene- za, dzieje, jak również charakterystyka oraz zmiany sytuacji ludności polskiej na obszarze Litwy i Łotwy, od samych początków ścierania się wpływów polskich, litewskich, łotewskich a także rosyjskich, białoru- skich i innych. Zasadnicze badania terenowe przeprowadzono jesienią 2012 roku, a uzupełniono je wiosną 2013 roku. Studia nad omawianą tematyką kończą się w 2014 roku. Jest to rok, w którym uzyskano dane dotyczące wyborów prezydenckich oraz do Europarlamentu. Materiał ten w du- żym stopniu umożliwił uzupełnienie części merytorycznej oraz opraco- wanie analizy porównawczej. 2 http://www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/polonia/definicje_pojecia/ – do- stęp dn. 20.11.2013 r. 15 W pracy przyjęto następujące cele: – analizę przyczyn i konsekwencji zmian rozmieszczenia oraz li- czebności mniejszości polskiej na obszarze Litwy i Łotwy, – ocenę wpływu zmian sytuacji politycznej na położenie mniejszo- ści polskiej na Litwie i Łotwie, – ocenę aktywności i zróżnicowania środowiska polskiego na Lit- wie i Łotwie oraz jego relacji z państwem zamieszkania oraz narodami dominującymi, – analizę porównawczą zmian sytuacji politycznej i społecznej lud- ności polskiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku. Realizacja tak sformułowanych celów badawczych wymagała po- stawienia następujących hipotez badawczych: – założono, że głównym czynnikiem kształtującym sytuację Polaków na Litwie i Łotwie po roku 1990 były zmiany uwarunkowań politycznych i prawnych będące konsekwencją odzyskania niepodległości przez oba państwa bałtyckie; zmiany te przyczyniły się do relatywnej poprawy sytuacji politycznej i społecznej Polaków zamieszkujących oba kraje oraz do wzrostu ich aktywności instytucjonalnej; – założono, że odmienna sytuacja mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie wynika z całkowicie różnego potencjału demograficznego, a co z tym się wiąże także politycznego obu społeczności oraz odmiennych, w przypadku obu państw, uwarunkowań historycznych kształtujących w przeszłości relacje na linii mniejszość polska – państwo zamieszkania. 1.3. Metody badawcze Badania nad mniejszościami narodowymi, etnicznymi, religijnymi czy społecznymi są powszechne w większości demokratycznych krajów świata, co pozwoliło na wprowadzenie rozbudowanej metodologii badań (soBczyński 2012). Stanowią one dość trudny temat dla badaczy, gdyż praca powinna zostać wykonana obiektywnie, a opisywane zjawiska ocenione bezstronnie. Często zdarza się jednak, że relacje pomiędzy większością a mniejszością w jednym państwie są postrzegane odmien- nie przez każdą ze stron. Mniejszość narodowa funkcjonuje przeważ- nie w atmosferze zagrożenia utraty własnej tożsamości i doszukuje się w polityce większości działań celowych, które mają charakter asymila- cyjny. Ponadto problemy mniejszości często bywają zupełnie niezrozu- miałe dla narodu dominującego (Halczak 2006). Próby usystematyzowania problemów, z jakimi można się ze- tknąć podczas badania mniejszości narodowych i religijnych, dokona- 16 li M. soBczyński oraz e. graBowska (1993). Zdaniem autorów bariery można podzielić na endogeniczne, których pokonanie ma decydujące znaczenie w prowadzonych badaniach, oraz egzogeniczne, których wy- miar i mnogość zależy od złożoności analizowanych zjawisk oraz sytua- cji społeczno-politycznej, w której owe badania są prowadzone. Każda osoba posiada określoną przynależność narodowościową oraz była wychowywana w określonym duchu religijnym. Determinanty te poważnie obciążają badacza zajmującego się mniejszościami, niezależ- nie od tego czy wywodzi się on z grupy stanowiącej większość, czy też jest reprezentantem mniejszości. Jest to główna bariera endogeniczna i aby ją przełamać konieczne jest odrzucenie własnych poglądów oraz indywidualne podejście do rzeczywistości. Obiektywne przedstawienie faktów wymaga neutralności światopoglądowej (soBczyński, GraBow- ska 1993). Jak zauważa s. nowak (1985), podstawą rozumienia innych ludzi przez badacza jest wspólnota gatunkowa ewentualnie wzmocnio- na wspólnotą kulturowo-cywilizacyjną (soBczyński 2012). Znacznie bardziej rozbudowana jest grupa barier egzogenicznych, które przez m. soBczyńskieGo i e. GraBowską (1993) zostały podzielone na instytucjonalne oraz pozainstytucjonalne, czyli społeczne. Pierwsze z nich mogą powodować wzrost kosztów oraz czasochłonności badań. Można je dalej podzielić na statystyczne i polityczne. Istniejące dane ze spisów powszechnych, które odnoszą się do mniejszości narodowych, często bywają wypadkową polityki narodowościowej państwa w danym okresie spisowym. Ponadto dane statystyczne, którymi dysponują koś- cioły, bywają niekompletne oraz są obarczone błędami. Często infor- macje dotyczące mniejszości mogą zostać poddane analizie dopiero po uwzględnieniu polityki narodowościowej państw w okresie ich groma- dzenia. Z kolei dane równoległe pochodzące ze źródeł mniejszości często nie są wiarygodne ze względu na politykę prowadzoną w duchu nacjo- nalizmu. Znacznie trudniejsze do przezwyciężenia są społeczne bariery egzogeniczne, do których zaliczyć można przede wszystkim świadomość badanych przedstawicieli mniejszości. Grupy te często mówią bardzo niechętnie o swoich problemach, używając bardzo ogólnych sformuło- wań. Ponadto badacz powinien umieć ocenić wiarygodność wypowiedzi przedstawicieli mniejszości, które w dużym stopniu zależą od atmosfery społeczno-politycznej kraju lub regionu. Znaczną rolę odgrywają tutaj również negatywne doświadczenia historyczne mniejszości oraz posta- wa większości wobec owych wydarzeń. Często w podświadomości bada- nych grup nadal żywa jest świadomość doznanych krzywd (soBczyński, graBowska 1993; soBczyński 2012; Barwiński 2013a). Do innych barier egzogenicznych zaliczyć można rozproszenie przestrzenne oraz słabą organizację wewnętrzną mniejszości narodowych. Często organizacja 17 instytucjonalna mniejszości nie jest rozbudowana na tyle, by pozwo- liła na skorzystanie z jej dorobku badawczego. Ponadto zwykle tylko niewielki ułamek społeczności mniejszościowych aktywnie uczestniczy w ich działalności (soBczyński, GraBowska 1993). Według B. Halczaka (2006) najsłabszą stroną większości opraco- wań dotyczących problematyki mniejszości narodowych jest stosunko- wo duża stronniczość. Najczęściej publikacje reprezentują punkt wi- dzenia mniejszości lub pisane są z pozycji większości. Odpowiednim sposobem na zachowanie obiektywizmu w opracowaniach dotyczących mniejszości jest odwołanie się do badań porównawczych. Sposobem na takie badania może stać się np. odwoływanie do relacji większości w danym państwie z innymi mniejszościami narodowymi. Badania po- równawcze mogą pozwolić na wyciągnięcie wielu wniosków odnoszą- cych się zarówno do przeszłości, jak i obecnej sytuacji i problemów życia społeczno-politycznego mniejszości. Realizacja postawionych celów opracowania przebiegała przy wyko- rzystaniu metod z wielu dziedzin nauki. W pracy zastosowano szereg metod studialnych. Duże znaczenie podczas przygotowywania opraco- wania miały badania kameralne polegające na zbieraniu materiałów statystycznych w różnego rodzaju instytucjach, a także krytycznej ana- lizie materiałów tekstowych i kartograficznych. Ponadto wykorzystano analityczne badania terenowe polegające przede wszystkim na obserwa- cji oraz przeprowadzeniu wywiadów z działaczami polskich organizacji. Metody te pozwoliły przede wszystkim na poznanie postaw ludności pol- skiej zamieszkującej Litwę i Łotwę oraz różnego rodzaju faktów. Spośród metod rzeczowych istotne znaczenie miała metoda genetyczna polegają- ca na przedstawieniu faktów i procesów począwszy od przyczyn powsta- nia i wyjaśnieniu genezy (zastosowanie znalazła w rozdziale dotyczącym genezy obecności Polaków na Litwie i Łotwie) (Berezowski 1986). Z metod technicznych zastosowano metody kartograficzne, które po- zwoliły na wykrycie wielu prawidłowości w przestrzennym rozmieszcze- niu zjawisk. Rozważania w pracy oparto również na przetworzonym ma- teriale źródłowym zawartym w różnego rodzaju opracowaniach (analiza danych zastanych, tzw. desk research). Metoda ta polega na wykorzysta- niu dostępnych danych wtórnych, w tym m.in. publikacji, raportów, in- formacji dostępnych na stronach internetowych itp. Tak zebrane dane są analizowane pod kątem ich wiarygodności, a część z nich może być zwe- ryfikowana empirycznie (makowska 2013). Podstawową metodą badań dotyczących omawianego okresu była analiza materiałów źródłowych udostępnionych przez organizacje polskie działające na Litwie i Łotwie. Ponadto rozważania przedstawione w pracy zostały oparte na przetwo- rzonym materiale źródłowym zawartym w literaturze. Należy zauważyć, 18 że jakość informacji i danych znajdujących się w radzieckich materiałach pozostawia wiele do życzenia. Restrykcje cenzury prowadziły do wielu przeinaczeń, a także przemilczeń licznych istotnych faktów. Zastosowanie omówionych metod wymagało sięgnięcia zarówno do pierwotnych, jak i wtórnych danych źródłowych, do których należały: – dane Statistics Lithuania ze spisów powszechnych przeprowa- dzonych na Litwie, dotyczące liczby i rozmieszczenia Polaków, – dane Central Statistical Bureau ze spisów powszechnych doty- czące liczby i rozmieszczenia Polaków na Łotwie, – wyniki wyborów różnych szczebli pozyskane z Centralnej Komi- sji Wyborczej Republiki Litewskiej, – dane zebrane przy użyciu badań terenowych, – dane pochodzące z wybranych organizacji polskich działających na Litwie i Łotwie. Znaczna część materiałów wykorzystana w pracy została zebrana na drodze badań terenowych, którymi objęto zarówno polską ludność miejską, jak i wiejską zamieszkującą Litwę i Łotwę. Duże znaczenie przy weryfikacji danych (zwłaszcza dotyczących polskich organiza- cji) miała socjologiczna metoda wywiadu swobodnego, polegająca na rozmowie autorki z respondentami deklarującymi przynależność do mniejszości polskiej zamieszkującej Litwę i Łotwę. Ponadto istotne znaczenie miała stosowana często w badaniach społecznych obserwa- cja uczestnicząca pozwalająca na uzyskanie wglądu w życie grupowe Polaków oraz poglądu na zachowanie poszczególnych grup. W procesie weryfikacji danych dotyczących aktualnej sytuacji mniejszości narodowych, a także ich działalności instytucjonalnej, istotną rolę odegrały badania jakościowe, które mają na celu przede wszystkim bliższe przyjrzenie się „światu zewnętrznemu, a także opis, interpretację czy też wyjaśnienie zjawisk społecznych z perspektywy wewnętrznej, poprzez analizę doświadczeń jednostek lub grup” (angro- sino 2010; kvale 2011). W pracy zastosowano socjologiczną metodę wywiadu pogłębione- go, która polega na rozmowie z respondentem na podstawie wcześniej przygotowanego scenariusza wywiadu zawierającego pytania otwarte, które dają całkowitą swobodę wypowiedzi. Podczas prowadzenia wy- wiadu badacz, wysłuchując odpowiedzi, ma możliwość zadawania do- datkowych pytań uszczegółowiających dany temat. Szczególnym przy- padkiem wywiadu pogłębionego jest wywiad z przedstawicielami elit, czyli z ekspertami w danej społeczności. Warto podkreślić, że człon- kowie elit są przyzwyczajeni do udzielania odpowiedzi na pytania do- tyczące ich opinii czy przemyśleń: badacz chcący uzyskać informacje może być dla nich ciekawym partnerem do rozmowy (kvale 2011). 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji mniejszości polskiej na Litwie i Łotwie po 1990 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: