Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00091 008453 10460883 na godz. na dobę w sumie
Globalizacja w teorii i praktyce - ebook/pdf
Globalizacja w teorii i praktyce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 128
Wydawca: SILVA RERUM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-64447-13-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Współczesny świat podlega szeroko rozumianym procesom globalizacji. Dotyczy ona, chociaż nie w takim samym stopniu, wszystkich dziedzin życia i wpływa w określony sposób na kondycję gospodarczą państw, regionów, grup społecznych oraz życie każdego człowieka. Jednym z ważniejszych wydarzeń we współczesnym świecie jest postępujący proces globalizacji. Wspomaga on dynamiczny rozwój nowych technologii, niosąc za sobą zmiany na płaszczyznach ekonomicznej i społecznej. Zmiany te znajdują swoje umocowanie w tzw. globalizacji wielkich odkryć wirtualnych (ostatnie ćwierćwiecze).

Globalizacja jest wielowymiarowym i wielopłaszczyznowym procesem definiowanym na wiele sposobów, który rozwijał się z różnym nasileniem od końca XIX wieku i w ostatnich dekadach XX wieku nabrał szczególnego znaczenia. Globalizacja stwarza zarówno szanse, jak i zagrożenia dla jej uczestników.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Globalizacja w teorii i praktyce Agnieszka Rzepka Globalizacja w teorii i praktyce Wydawnictwo Naukowe “SILVA RERUM” Poznań 2013 Recenzenci: Prof. zw. dr hab. Jerzy Menkes Prof. UAM dr hab. Maciej Walkowski © 2013 by Agnieszka Rzepka © 2013 by Wydawnictwo Naukowe „SILVA RERUM” All rights reserved ISBN: 978-83-64447-07-5 Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe „SILVA RERUM” Poznań 2013 Redakcja naukowa – Anna Dolska Korekta – Paulina Wiśniewska Projekt okładki – Zbigniew Dziemianko Skład komputerowy – Zbigniew Dziemianko www.wydawnictwo-silvarerum.eu Dedykuję tę książkę moim najbliższym – Rodzicom – za trud, jaki włożyli w moje wychowanie, za wytrwałość i cierpliwość, za miłość, jaką mnie obdarzyli, mojej Siostrze – Ani – za przyjaźń i wsparcie oraz Grzegorzowi za to, że zawsze przy mnie był. Dziękuję Wam, Kochani! Spis treści Wstęp.......................................................................................................................... 8 Introduction .............................................................................................................. 16 Rozdział I Historyczny aspekt procesów integracyjnych i globalizacyjnych .......... 20 1. Procesy globalizacji do 1945 r. ........................................................................ 20 2. Cechy historycznych procesów globalizacyjnych ............................................ 34 3. Rozwój gospodarki i polityki po II wojnie światowej ...................................... 35 4. Zmiany koncepcji suwerenności państwa ....................................................... 41 5. Globalizacja a suwerenność państwa ............................................................. 51 Rozdział II Główne procesy globalizacyjne w gospodarce światowej i na początku XXI w. ...................................................................................................... 61 1. Polityka i ekonomia w procesach globalizacyjnych ........................................ 62 2. Gospodarka światowa dawniej i obecnie ....................................................... 68 3. Trendy współczesnych procesów globalizacji ................................................. 83 a) Handel międzynarodowy ........................................................................ 83 b) Korporacje transnarodowe i BIZ ............................................................. 88 c) Integracja regionalna ............................................................................ 102 d) Transformacja systemowa .................................................................... 109 e) Technologie informacyjne ..................................................................... 113 4. Organizacje międzynarodowe w procesie globalizacji .................................. 119 Rozdział III Praktyka globalizacji .......................................................................... 132 1. Uwarunkowania definicyjne ......................................................................... 134 2. Proces globalizacja w ekonomii .................................................................... 140 3. Socjologiczno-polityczna analiza globalizacji ................................................ 153 4. Systematyzacja definicji globalizacji ............................................................. 162 Rozdział IV Teoria czy praktyka procesu globalizacji .......................................... 172 1. Polityczny wymiar globalizacji ................................................................... 172 a) Wpływ globalizacji na sferę polityczno – ustrojową ............................. 172 b) Przyszłość demokracji w dobie globalizacji ........................................... 175 2. „Luki” w opisie procesów globalizacji ........................................................... 178 3. Społeczeństwo informacyjne, gospodarka oparta na wiedzy i globalizacja . 183 4. Globalizacja a demokracja ............................................................................ 203 Zakończenie ........................................................................................................... 211 Bibliografia ............................................................................................................ 214 Źródła ................................................................................................................ 214 Materiały ........................................................................................................... 214 Literatura .......................................................................................................... 218 Spis tabel, rysunków, wykresów i skrótów ............................................................ 232 Tabele ................................................................................................................ 232 Rysunki .............................................................................................................. 232 Wykresy............................................................................................................. 233 Table of contents .............................................................................................. 234 Skróty ................................................................................................................ 235 Wstęp Współczesny świat podlega szeroko rozumianym procesom globalizacji (globalisation, globalization)1. Dotyczy ona, chociaż nie w takim samym stopniu, wszystkich dziedzin życia i wpływa w określony sposób na kondycję gospodarczą państw, regionów, grup społecznych oraz na życie każdego człowieka. Jednym z ważniejszych wydarzeń we współczesnym świecie jest postępujący proces globalizacji2. Wspomaga on dynamiczny rozwój nowych technologii3, niosąc za sobą zmiany na płaszczyznach ekonomicznej i społecznej4. Zmiany te znajdują swoje umocowanie w tzw. globalizacji wielkich odkryć wirtualnych (ostatnie ćwierćwiecze)5. Globalizacja i wielopłaszczyznowym procesem definiowanym na wiele sposobów, który rozwijał się z różnym nasileniem od końca XIX w., a w ostatnich dekadach XX w. nabrał szczególnego znaczenia6. jest wielowymiarowym 1 W pracy użyto pisowni słowa „globalizacja” w języku angielskim jako globalisation i globalization. Oxford English Dictionary podaje brytyjską pisownię wyrazów hasłowych jako główną (np. labour, centre), a dopiero dalej inne warianty (labor, center). Faworyzowana jest pisownia sufiksów -ize, zamiast -ise, dla wielu słów, które w brytyjskim angielskim powszechniej są zapisywane z -ise, nawet jeśli rdzeń wyrazu pochodzi z łaciny, a nie z greki. Przykłady to realize vs realise i globalization vs globalisation. Uzasadnieniem dla takiej pisowni jest teza oparta na przesłankach językoznawczych, jakoby sufiks ten pochodził głównie od greckiego sufiksu -izo. Powiedziane jest ponadto, iż -ze bywa amerykanizmem, w sensie takim, że przeniknął on do słów, w których pierwotnie nie powinien się znaleźć, zgodnie z uzasadnieniem językoznawczym podanym powyżej. Autorka zgodnie z powyższym naprzemiennie używa słowa „globalizacja” w różnej pisowni. 2 F. J. Garcia, Globalization and the Theory of International Law, “Boston College Law School Research Paper”, nr 75, June 2005, s. 1. 3 Por. K. Krzysztofek, M. Szczepański, Zrozumieć rozwój. Od społeczeństw tradycyjnych do informacyjnych, Śląsk 2005, s. 254; D. Korenik, Uwagi o wpływie globalizacji na system bankowy w Polsce, [w:] Ewolucja systemów bankowych w Europie Środkowej i Wschodniej, H. Żukowska (red.), Lublin 2003, s. 93. 4 Z. Zawadzka, Zagrożenia i szanse dla banków na początku XXI wieku, Bank i Kredyt 2002, nr 10, s. 13. 5 G. W. Kołodko, Globalizacja a odrabianie zaległości rozwojowych, [w:] Globalizacja, marginalizacja, rozwój, G. W. Kołodko (red.), Warszawa 2003, s.28. 6 Szerokie omówienie problemów związanych z definiowaniem i rozumieniem procesów globalizacji odnaleźć można m.in. w: M. Pietraś, Istota i zakres procesów globalizacji, ”Sprawy Międzynarodowe”, 2002, nr 2, s. 5-34; a także: P. Dicken, Global Shift. Transforming the World Economy, New York - London 1998, s. 3-6. Ponadto terminem „globalizacja” chętnie posługują się zarówno uczeni, jak i publicyści, usiłując za jego pomocą wyjaśnić zjawiska i procesy, których widownią stał się świat na przełomie XX i XXI w. Podkreśla się przy tym, że globalizacja stanowi końcowy etap historycznej transformacji i elektronicznie przekazywanej kultury popularnej, połączonej z propagowaniem ideologii liberalnej przez rozwinięte państwa demokratyczne. Przegląd definicji pojęcia globalizacja i próbę ich systematyzacji przynosi praca K. Gilarka, Państwo narodowe a globalizacja – dynamika powstawania nowego ładu, Toruń 2003, s. 39-46. Por. także N. Stammers, Social movements and the challenge to power, [w:] Politics in Globalized Word, M. Shaw (red.), London 1999, s. 73 i n.; J. A. Scholte, The Globalization of World Politics, [w:] J. Baylis, S. Smith (red.), The Globalization of World Politics. An Introduction to International Relations, New York 2001, s. 23; tenże, Globalization: prospects for a paradigm shift, w: ”Politics in Globalized”, s. 9 i n.; I. Clark, Globalization and International Relation Theory, Oxford 1999, s. 35. Globalizacja stwarza zarówno szanse, jak i zagrożenia dla jej uczestników. Jedną z nasilających się na świecie co najmniej od ćwierćwiecza tendencji jest postępujące zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne i pękanie świata na dwa rozłączne bloki – świat biedy i świat bogactwa. Zmianie ulega struktura społeczna. Rosną dystanse pomiędzy poszczególnymi segmentami rynku oraz pozostającymi poza tym rynkiem. Korzyści ze wzrostu gospodarczego nie rozkładają się równomiernie. Najbogatsi szybko uciekają do przodu i jednocześnie rośnie obszar względnego ubóstwa zarówno bezrobotnych, jak i części zatrudnionych, nawet w warunkach korzystnych wskaźników makroekonomicznych i dobrej kondycji firm. Zróżnicowanie dochodowe generuje głębokie podziały ekonomicznej społeczne i kulturowe. Należy przy tym podkreślić, iż zróżnicowanie dochodowe istniało zawsze i jako zjawisko ekonomiczne nie jest niczym złym. Obiekcje budzić jednak mogą jego obecne rozmiary i utrzymujące się od kilkudziesięciu lat stałe tendencje pod tym względem. Problem rosnącego rozwarstwienia ekonomicznego nie jest autonomicznym zjawiskiem, wynikającym tylko z różnych postaw, strategii życiowych, zdolności, umiejętności i determinacji poszczególnych jednostek, ale w coraz większym stopniu jest efektem dystrybucyjnym globalizacji. Pozornie odległe od codziennych spraw zwykłych ludzi, siły i procesy globalne wpływają na ich sytuację ekonomiczną i status społeczny. Przez kilkadziesiąt ostatnich lat przedmiotem badań nauk społecznych jest globalizacja jako zjawisko społeczne. Najlepszym sposobem prezentowania ich wyników jest teoria naukowa, stająca się wykładnią zjawisk zachodzących w świecie. Zostało określone, czym jest teoria naukowa i jakie powinna spełniać warunki, aby za taką została uznana. Nie można zmusić badaczy społecznych, aby te warunki spełniali, przedstawiając zjawiska społeczne, w tym globalizację. Badacze problematyki zostali zatem zmuszeni do tego, by do naukowej teorii globalizacji zaliczyć także takie teorie, które tak naprawdę mają z nią niewiele wspólnego, gdyż nie spełniają wszystkich wymogów teoretycznych. Na obecnym etapie badań nad globalizacją trudno o sformułowanie jednoznacznych i pewnych twierdzeń czy niepodważalnych teorii globalizacji7. Chcąc zbliżyć się do doskonalszych prób wyjaśnienia świata, globalizację należy rozpatrywać w kategoriach typów idealnych, a tym samym budować doskonalsze teorie. Pociąga to za sobą konieczność prowadzenia dalszych badań nad zjawiskiem globalizacji. Podejmując takie próby, trzeba mieć świadomość istnienia wielości danych empirycznych, które są do dyspozycji. Ilość ta powoduje, że tworzona teoria, która powinna być logiczna i spójna, nie zawsze taka jest. Niestety, podejście się niewystarczające i zbyt niedoskonale. Ciągle dąży się do opisu, a unika się trudnych prób wyjaśnienia przyczynowego. W większości publikacji pytanie o przyczyny jest omawiane za pomocą ogólnych stwierdzeń lub całkowicie pomijane. Brak trwałych ustaleń o charakterze naukowym wynika głównie z braku jednoznaczności opisu zjawiska globalizacji, a tym samym z braku niekwestionowanej definicji pojęcia. Nie ulega wątpliwości, że jest to przypadłość większości pojęć i terminów na których opierają się nauki społeczne, jednak próba określenia tego, co oznacza globalizacja, jest konieczna. Uwzględniając to, stosowane, wydaje idiograficzne, tak często 7 Z. Puślecki, Europa Środkowa i Wschodnia, Unia Europejska i Globalizacja. [w:] ”Przegląd Politologiczny”, rok IV, nr 3-4 /2000, s. 32. możemy tutaj przyjąć, że globalizacja to wzrost powiązań i zależności między różnymi, wyodrębnionymi przez nas elementami składowymi systemów, w których żyje człowiek, a w rezultacie – to nowa jakość życia dostępna człowiekowi. Przed globalizacją nie ma ucieczki. Podstawą analizy globalizacji są zmiany, zauważone przez wielu badaczy, określane jako pojawienie się zjawiska kompresji czasoprzestrzeni, w wyniku których współcześnie także inne pojęcia, takie jak: czas, miejsce, dystans, granice, straciły swój pierwotny status i znaczenie8. Na podstawie powyższych stwierdzeń można wstępnie przyjąć, że podstawą globalizacji jest zmiana. Większość teorii globalizacji została zresztą włączona w główny nurt rozważań dotyczących zmiany społecznej, problem ten stanowi jeden tego z dominujących nurtów zainteresowań nauk społecznych. Na wzrost zainteresowania wpłynęło natężenie latach, zauważalnych przez każdą jednostkę. Przez zmianę społeczną należy rozumieć proces strukturalnych transformacji systemu społecznego, w tym kierunkowy rozwój społeczny, czyli kierunkową zmianę struktury, która może mieć charakter postępu lub regresu9. To nie zamyka dyskusji o wartościowaniu analizowanej zmiany. Wydaje się, że jest ona konieczna i uprawniona, ale jest możliwa w schemacie pewnej konwencji polegającej na konieczności zastosowania do tych teorii kategorii wymiaru czasu „przyszłego teraźniejszego”. i szybkość zmian w ostatnich Często jednak nie do końca wiadomo, czym tak naprawdę jest globalizacja. Globalizacja jest bowiem terminem interdyscyplinarnym, odmiennie postrzeganym w różnych dziedzinach. Z punktu widzenia ekonomistów globalizacja stanowi ekspansję ekonomiczną ponad granicami, która przyczyniła się do wzrostu ekonomicznego, ekonomicznej niezależności oraz pogłębienia integracji między krajami. W polityce globalizacja umacnia silę kontaktów międzynarodowych. W kulturze postrzegana jest jako globalna komunikacja i standaryzacja wzorców kulturowych, obejmujących cały świat, prowadząca do szeroko pojętej uniwersalizacji. W tym znaczeniu mamy do czynienia, m.in. ze zjawiskami coca- kolonizacji czy macdonaldyzacji. Socjologowie uważają za globalizację społeczną proces, w którym bariery geograficzne w przypadku ustaleń społecznych i kulturowych jednoczesnym wzroście świadomości społecznej. tracą znaczenie, przy Proces globalizacji dokonuje się równocześnie w dziedzinie ekonomii, kultury i polityki. Procesy globalizacyjne we wszystkich sferach są ze sobą ściśle powiązane. Wydaje się jednak, iż zmiany ekonomiczne na przestrzeni wieków były niezmiernie silnym impulsem do rozwoju globalizacji. Globalizacja, tylko jako proces gospodarczy, budzi nie rosnące zainteresowanie teoretyków i praktyków, ale w coraz większym stopniu wpływa na życie poszczególnych grup i jednostek w społeczeństwie. Jeśli potraktujemy globalizację jako proces umiędzynarodowienia stosunków ekonomicznych, a w konsekwencji upowszechniania się swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i pracy w skali ponadnarodowej, to nie ma w nim nic specyficznego i 8 W literaturze polskiej zjawisko określane jako „kompresja czasoprzestrzeni jest dokładnie opisane: M. Pietraś, Globalizacją jako proces zmiany społeczności międzynarodowej, [w:] M. Pietraś (red.), Oblicza procesów globalizacji, Lublin 2002, s. 35-66; K. Marzęda, Globalizacją a globalne społeczeństwo obywatelskie, [w:] J. Sobczak, R. Bäcker (red.), Europejska myśl polityczna wobec globalizacji, Łódź 2005, s. 28. 9 A. K. Paluch, Konflikt, modernizacja i zmiana społeczna, Warszawa 1976, s. 7. jako próba przyczynku do nowego. Pojawia się więc pilna konieczność naukowej analizy zjawisk określanych mianem globalizacja, wynikająca nie tylko z czystej motywacji akademickiej, ale rozwiązania problemów społeczno- również gospodarczych współczesnego świata. Punktem wyjścia takiej naukowej eksploracji jest założenie, iż rzeczywistość społeczno-gospodarcza nie jest chaosem i że rozwój świata podlega pewnym prawidłowościom. Prawidłowości te można wyodrębnić z pozornego chaosu w postaci operacyjnego modelu. Model taki – prawidłowo skonstruowany ilościowo i jakościowo – powinien dać możliwość zaprogramowania różnych opcji rozwoju. W dobie interwencjonizmu państwowego polityka gospodarcza bez takiego narzędzia nie może być racjonalnie realizowana. Może nawet przynieść niepowetowane straty. Warto zatem o pole rozszerzyć zainteresowań problematykę czasoprzestrzeni. Oznacza ona system współzależności, niezależnie od miejsca i sfery czy rodzaju działań w procesie gospodarowania, czyli w zakresie produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji. Współczesna technika i technologia pozwalają się uniezależnić od tradycyjnych, konwencjonalnych sposobów postępowania, jak też czasu i miejsca. Rozwój gospodarki i mechanizmu rynkowego jest nieodłącznie związany z procesami pogłębiania się demokracji. Jak dowodzi praktyka, tendencja ta staje się fundamentalnym warunkiem globalizacji. jest również Pojęcie globalizacji współistnieje z dwoma innymi terminami: globalizm i globalność. W pracy przyjęto, iż globalizm (ang. globalism) oznacza sytuację, w której światowy rynek eliminuje lub wspiera akcję polityczno-ekonomiczną. Jest to redukowanie globalizacji do jednego tylko – ekonomicznego – wymiaru. Globalizm definiowany jako stan świata, w którym włączają się nowe odgałęzienia odległości wielokontynentalnych. Te nowe odgałęzienia przedstawia sobą połączenie kapitału i towaru, informacji i pomysłów, również środowiskowych i biologicznych zależnych substancji. Globalizacja i deglobalizacja odnosi się do zwiększenia i zmniejszenia globalizmu. Globalizacja to proces zwiększający, poszerzający globalizm. Deglobalizacja to opór stawiany przez ludzi procesowi globalizacji, krystalizujący się w ruchach antyglobalistycznych. Natomiast za globalność (ang. globality) przyjęto, iż oznacza ono poczucie funkcjonowania w światowym społeczeństwie. Nie można mówić o niej jako o zjawisku ograniczonym do pewnej przestrzeni, takie mniemanie stanowi iluzję. Pojęcia te są stosowane przez znawców problematyki, zamiennie z terminem globalizacja. rozmaitych Przy okazji porządkowania wiedzy na temat globalizacji charakteryzującej współczesność warto zwrócić uwagę na to, na ile globalizacja jest procesem, na ile zaś stanem. Przyjęto założenie, że obie perspektywy postrzegania są słuszne. Jeśli bowiem potraktuje się ją jak mechanizm, który pozwala przekraczać granice kraju i przestrzeni, to będzie ona procesem. Jeżeli natomiast ocenia się jej skutki, wówczas należy ją potraktować jak określony stan. Warto zauważyć, że większość twórców teorii globalizacji zwraca uwagę na jej skutki, zatem postrzega ją nie jako proces, ale stan. Temat książki brzmi: Globalizacja w teorii i praktyce, a zatem autorka stara się pokazać, jaki wpływ ma globalizacja na współczesne państwo, na teorie polityczne, na suwerenność, czy ogranicza myśl polityczną, czy tylko modyfikuje ją. I czy państwa, aby móc istnieć w skali globalnej, muszą poddawać się globalizacji? Wybór tematu wynika z próby odpowiedzi na pytanie dotyczące współzależności procesów globalizacji pomiędzy kwestiami gospodarczo-ekonomicznymi a politycznymi. Celem opracowania jest analiza procesów globalizacji ze szczególnym uwzględnieniem kwestii polityczno-ekonomicznych, zdefiniowanie globalizacji oraz określenie współzależności między postrzeganiem globalizacji w obszarze stricte ekonomicznym jest rozpatrywanie procesu globalizacji, ale przede wszystkim zdefiniowanie samego procesu. Pomocne w sformułowaniu definicji jest również wskazanie tych obszarów współczesnego rozwoju cywilizacji, w których procesy globalizacji widoczne są najwyraźniej i stanowią integralną cześć określonej dziedziny życia, nauki oraz funkcjonowania międzynarodowych społeczności i różnego rodzaju organizacji. i politycznym. Aby móc osiągnąć cel niezbędnym W niniejszej rozprawie analizie poddano wpływ globalizacji na zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne. Tak więc przedmiotem uwagi poznawczej są z jednej strony, same procesy globalizacji – ich przyczyny, istota, siły sprawcze, rodzaje, przejawy i oddziaływania, z drugiej natomiast jeden z elementów nieodzownych w procesie globalizacji – czynnik polityczny – postrzegany jako utrata suwerenności (jego uwarunkowania, mechanizmy powstawania, charakter, i następstwa). Prezentowana praca nie wyczerpuje wiedzy na temat globalizacji, bowiem poświęcona jest przede wszystkim dwom aspektom procesu globalizacji: ekonomicznemu i politycznemu. rozmiary Badania zasadniczo obejmują okres kilkudziesięciu ostatnich lat w kontekście analizy procesów globalizacji zachodzącej w wymiarze globalnym. Mimo że celem pracy jest analiza procesów i teorii globalizacji we współczesnym świecie na początku XX w., to źródła niektórych czynników analizowanych procesów zaczęły funkcjonować kilkadziesiąt lat temu. Z tego też względu podejmowane w pracy analizy nie mogły być ograniczone jedynie do bieżącej sytuacji w zakresie badanych aspektów pojęcia globalizacji. jest stopniowa liberalizacją przepływów, dyfuzją obcych wpływów Istotę globalizacji sprowadzić można do wzrostu zasięgu, zakresu, wielości i intensywności wzajemnych wpływów, oddziaływań i współzależności w wymiarze przekraczającym granice państw, regionów i kontynentów. Kojarzona jest z usuwaniem granic, i deterytorializacją coraz większej liczby zjawisk i procesów. Motorem napędzającym zachodzące współcześnie procesy jest postęp naukowo-techniczny, zwłaszcza w zakresie środków transportu i komunikacji oraz promowane rozwiązania i wartości w sferze gospodarczej (liberalizm, prywatyzacja, deregulacja, mobilność, konkurencja). Globalizacja najszybciej zachodzi w sferze ekonomicznej, czego następstwem integracja, standaryzacja, a nawet unifikacja gospodarki światowej. Dominacja ekonomii spowodowała podporządkowanie jej innych dziedzin życia. Nierównomierność zachodzących procesów rodzi napięcia pomiędzy sferą gospodarczą (o globalnym zasięgu i powiązaniach), sferą polityczną, w której próbuje się zachować status quo (w dalszym ciągu głównym regulatorem jest tu państwo, a nie global governance), sferą społeczną, która ma głównie odniesienia lokalne, a globalizacja przyczynia się bardziej do dezintegracji niż integracji w wymiarze relacji międzyludzkich oraz sferą kulturową, gdzie globalizacji i unifikacji towarzyszy proces przeciwny – dywersyfikacja. Tak rozumiana globalizacja jest w znacznym stopniu procesem obiektywnym, trudno sterowalnym, wynikającym z zachodzących przemian cywilizacyjnych. Jednak w jej ramy może być włożona różna treść. Globalizować można zarówno postęp także zróżnicowany poziom możliwości techniczny, prawa człowieka, jak i biedę, bezrobocie, terroryzm. Podstawowym regulatorem, nie tylko w gospodarce, jest konkurencja, która współcześnie przestała być konkurencją w ścisłym tego słowa znaczeniu, bowiem pozycja państw, podmiotów gospodarczych i grup społecznych zależy coraz bardziej od mniej lub więcej przyjaznych dla nich zasad globalnego lub państwowego porządku. Konsekwencje globalizacji dla poszczególnych jej uczestników zależą od ich siły i pozycji przetargowej na rynku. Ogromna kumulacja kapitału i bogactwa pozwoliła najsilniejszym na narzucenie reguł gry pozostałym i tym samym na znaczące ograniczenie prawdziwej konkurencji. Współczesna globalizacja ma zatem charakter asymetryczny, biorąc pod uwagę nie tylko poszczególne dziedziny życia, ale i niezależności oraz nierównomierność ponoszonych kosztów i uzyskiwanych korzyści przez jej uczestników. Jedną z jej konsekwencji może być zarówno wzrost zamożności, jak i bezwzględnego lub relatywnego ubóstwa. Globalizacja i regionalna integracja spowodowały stopniowe wyrównywanie się cen towarów, usług i kapitału. Jednak procesy te nie objęły wartości najmniej mobilnego jeszcze czynnika produkcji, jakim jest praca. Przestrzenne zróżnicowanie wynagrodzeń za pracę stanowi źródło dodatkowych zysków dla kapitału, który może się swobodnie przemieszczać w skali globalnej. Globalizacja liberalizm ekonomiczny narzucają kierunki i reguły współczesnych przemian. Polegają one na ekonomizacji i urynkowieniu wszelkich dziedzin życia, redukcji roli państwa i sektora publicznego, prywatyzacji problemów publicznych, walce o ograniczenie zobowiązań i jak największe przywileje jako warunkach wzmocnienia pozycji konkurencyjnej, dominacji komercyjnej kultury konsumpcyjnej oraz redystrybucji dochodów w górę. Władza państwowa ulega dezagregacji pomiędzy szczebel globalny, regionalny i subpaństwowy. Powstają międzynarodowe systemy/ustroje dotyczące np. handlu towarami, usługami, międzynarodowego systemu walutowego, przepływu kapitału, ochrony środowiska, rozstrzygania sporów międzynarodowych, kanonu praw człowieka, którym rządy w coraz większym stopniu muszą się podporządkować. Jednocześnie następuje koncentracja bogactwa i ponadnarodowej władzy (przy pozornym jej rozproszeniu). Jej możliwości dyktowania światu swoich warunków cały czas rosną. ideologiczna podbudowa – i jej Praca ma charakter interdyscyplinarny i podjęto w niej próbę całościowego ujęcia prezentowanego tematu. Badaniem objęto szerokie spektrum problemów dotyczących sfery ekonomicznej, politycznej, społecznej i kulturowej, bowiem zjawiska dotyczące poszczególnych sfer aktywności ludzkiej warunkują się i oddziałują na siebie nawzajem. i ich ewolucję. Skoncentrowano się Konstrukcja opracowania obejmuje wstęp, cztery rozdziały i zakończenie. W rozdziale pierwszym zaprezentowano analizę historyczną procesów integracyjnych i globalizacyjnych. Przedstawiono przebieg procesów integracji, globalizacji również na czynnikach decydujących o etapach rozwoju integracji i globalizacji. W rozdziale tym postawiono hipotezę iż, globalizacja nie jest zjawiskiem nowym, gdyż można wskazać procesy o podobnym charakterze także w przeszłości. Ponadto rozdział ten dotyczy globalnych przemian w sferze politycznej i ich uwarunkowań, ewolucji roli państwa we współczesnej gospodarce oraz wpływu globalizacji i zasad przez nią promowanych na suwerenność państwową. W rozdziale drugim dowodzi się, że współczesna globalizacja różni się od wcześniejszych procesów globalizacyjnych zarówno pod względem zakresu, jak i przejawów. Przedstawiono współzależność polityki i ekonomii w procesach globalizacji. Skoncentrowano przy tym uwagę na głównych zasadniczych trendach procesów globalizacji na początku XXI w. oraz składowych procesu globalizacji, m.in. ekspansji korporacji transformacji systemowej oraz technologii informatycznych, a także na integracji regionalnej. Ukazano zarówno współczesną globalizację, w szczególności opisując jej cechy, jak również zagrożenia i szanse związane z odbywającymi się procesami. transnarodowych, W rozdziale trzecim pogrupowano definicje pojęcia globalizacji według obszaru wiedzy, do której się odnoszą lub w której funkcjonują. Analiza przytoczonych definicji wskazuje na brak pełnej i jednoznacznej zgodności treści, które owe pojęcia zawierają lub ukazują. Definicje globalizacji zostały przy tym podzielone na dwie grupy, w których osobno ujęto definicje ekonomiczne oraz socjologiczno-polityczne. Starano się udowodnić, iż w naukach społecznych funkcjonuje wiele definicji globalizacji, jednak większość z nich odnosi się jedynie do wybranych aspektów procesu globalizacji pomijając inne, w tym zwłaszcza wpływ postępu technicznego na zakres i postępy globalizacji. Pokazano, że między globalizacją ekonomiczną a społeczną przebiega wyraźna linia podziału definicyjnego. Dochodzi do swoistej globalizacji badań naukowych i globalizacji wiedzy. Rozdział czwarty przedstawia możliwości i zagrożenia, jakie niesie za sobą proces globalizacji. W rozdziale tym dowodzi się, iż społeczeństwo informacyjne i współzależny wobec niego postęp jeśli nie najważniejszymi, składnikami współczesnej globalizacji. Opisuje również pomijane zwykle w tu wpływ społeczeństw informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy na globalizacje w aspekcie jej ewolucji, jak również ukazano wpływ demokracji na procesy globalizacji. literaturze aspekty. Przedstawiono techniczny są ważnymi, Pracę kończą wnioski i podsumowanie ustaleń. W przedstawiono proces globalizacji przez pryzmat zasadniczych zarysowujących się w teorii polityczno-ekonomicznej. tej części pracy trendów We wstępnej fazie badań ważnym źródłem była literatura przedmiotu, która pozwoliła określić teoretyczne podstawy badań: metodologię analizy obecnie funkcjonujących definicji szeroko rozumianej globalizacji, istotę pojęcia globalizacji, aspekty myśli politycznej, historyczne i praktyczne powiazania polityczno- ekonomiczne uwarunkowania globalizacji i obiektywnego jej wyjaśniania, metody analizy i doboru poszczególnych składowych oraz czynników współcześnie dokonujących się procesów globalizacyjnych. W rozwiązaniu problemu badawczego przyjęto następujące metody i techniki badawcze: analizę literatury przedmiotu, doniesień prasowych, specjalistycznych raportów, danych statystycznych, wyników badań opinii publicznej, metodę intuicyjną, porównawczą, metodę systemową, metodę wzorca, metodę wnioskowanie przez analogię, bezpośrednią obserwację rzeczywistości. Wykorzystano również metodę polegającą na syntetyzowaniu rozproszonych informacji i obserwacji oraz formułowaniu na tej podstawie określonych wniosków opartych na zasadach analizy logicznej i dedukcji. W rozprawie wykorzystano znaczną część światowego dorobku badań nad globalizacją, w tym globalizacją ekonomiczną, społeczną i politologiczną. Ze względu jednak na olbrzymią liczbę publikacji na ten temat, ich ograniczoną dostępność, a także brak walorów nowości w przypadku niektórych opracowań, nie uwzględniono wszystkich prac z tego zakresu. Jednakże autorka dołożyła starań, by wykorzystana próba źródłowa wykazywała walor reprezentatywności. Analiza problematyki globalizacji, sposobów jej definiowania oraz analiza znaczenia tego pojęcia w kontekście opisu rzeczywistości została dokonana ze świadomością wieloaspektowości i złożoności procesów globalizacji oraz ich składowych. Niniejsza praca będzie pomocna dla naukowców i badaczy stosunków międzynarodowych, politologii, ekonomii, historii gospodarczej, politycznej, studentów politologii, administracji, ekonomii, stosunków międzynarodowych i wielu innych kierunków studiów, pracowników środowiska ekonomicznego, politologicznego oraz wszystkich zainteresowanych problematyką szeroko pojętej globalizacji. Autorka ma nadzieję, że posłuży ona w zgłębianiu dociekań z tej tematyki, która dynamicznie się rozwija i nie jest zbadana do końca. Na zakończenie autorka pragnie wyrazić swoją wdzięczność wszystkim, którzy przyczynili się do powstania niniejszej monografii. W szczególności słowa uznania autorka kieruje do prof. zw. dr hab. Jacka Sobczaka za cenne wskazówki oraz okazaną życzliwość w trakcie powstawania niniejszego opracowania. Introduction Globalisation, as a social phenomenon has been the subject of research of social sciences for the last several dozen years. The best way to present their results is a scientific theory which becomes an interpretation of the phenomena occurring in the world. We are able to define what a scientific theory is and what conditions it has to meet in order to be recognized. We cannot force social scientists to meet these requirements while describing social phenomena, including globalisation. Whether we like it or not, we are obliged to qualify other theories to the scientific theory of globalisation despite the fact that they really have little in common with it and do not fulfil all the theoretical requirements. Often, however, it is not clear, what globalisation actually means. It is an interdisciplinary concept understood differently in different fields of science. From the point of view of economists, globalisation is an economic expansion that contributed to economic growth and independence of nations and which intensified integration among them. In politics, globalisation strengthens international contacts. In culture, it is perceived as global communication and standardization of cultural patterns, covering the entire world, leading to a widely-understood standardization. In this sense, we have to deal with, among others, the phenomena of Coca-colonisation and McDonaldisation. Sociologists consider social globalisation as a process in which geographic barriers, as a result of social and cultural arrangements, lose their importance with the simultaneous increase of public awareness. The process of globalisation takes place synchronously in the fields of economy, culture and politics. Globalisation processes are closely related in all above mentioned spheres. However, it seems that the economic changes over the centuries gave the impulse to the development of this phenomenon. Globalisation, as an economic process, raises growing interest among theoreticians and practitioners, but more and more often, it affects the lives of particular groups and individuals in society. If we treat globalisation as a process of internationalization of economic relations and, consequently, popularization of free movement of goods, services, capital and labor on the transnational scale, then, there is nothing specific and new in it. Therefore, an urgent need appears for a scientific analysis of the phenomenon known as globalisation, resulting not only from a pure academic nature, but also from an attempt to solve the socio - economic problems of the world of today. The starting point for such a scientific exploration is an assumption that the socio - economic reality is not a chaos and that the development of the world is subject to certain regularities. These regularities may be distinguished from the apparent chaos in the form of an operating model. This model, if properly quantitatively and qualitatively constructed, should give the possibility to program different development options. In the era of a state interventionism the economic policy, without such a tool, cannot be reasonably implemented. It may even bring irreparable losses. The concept of globalisation coincides with two other notions: globalism and world-wideness. In my dissertation I have assumed that globalism means a situation, in which the world market eliminates or supports political – economic action. This is a reduction of globalisation to only one - economic - dimension. Globalism is defined as the state of the world, in which new multi continental branches split and develop. New branches represent a combination of capital and goods, information and ideas, and also environmental and biological substances. Globalisation and de-globalisation refers to the increase and decrease of globalism. Globalisation is the process of enhancing, expanding globalism. De- globalisation is the resistance of the people against globalisation, crystallized in a variety of anti-globalisation movements. I assume that world-wideness is the feeling that we live in a world-wide society. One cannot speak of it as limited to a certain area, such a belief may be just an illusion. These concepts are used by experts in this field interchangeably with the term globalisation. On the occasion of organizing knowledge on globalisation which characterizes modernity, it is worth to pay attention that globalisation is a process, not a state. I think that both ways of perception are correct. If we treat it as a mechanism that allows us to cross borders and space, it shall be understood as a process. If, however, we want to evaluate its effects, then we shall treat it as a specific condition. It is worth to note that the majority of the theory of globalisation founders pay attention to the effects of this phenomenon, therefore, they do not perceive it as a process, but a state. The title of this book is: Globalisation in theory and practice, the author tries to show what impact globalisation has on modern nations, on political theories and on sovereignty, whether it limits the political thought or just modifies it, and whether the nations in order to exist on a global scale have to undergo this process. The choice of the subject stems from an attempt to answer a question about the correlation of the processes of globalisation between economic and political issues. The aim of this dissertation is to analyze the processes of globalisation with particular emphasis on political and economic matters, define the concept of globalisation and to determine a correlation between the perception of globalisation in the strictly economic and political domain. In order to achieve the goal, it is necessary to consider the process of globalisation, but also to define the process itself. An indication of the areas of modern civilization in which the processes of globalisation are clearly visible and constitute an integral part of a specific area of life, education and the functioning of the international communities and various organizations shall help to form an adequate definition. This dissertation analyzes the impact of globalisation on socio-economic diversity. Thus, the cognitive focus of attention is, on the one hand, the processes of globalisation - their reasons, nature, the moving spirits, types, symptoms and effects, on the other hand, one of the essential elements in the process of globalisation - political factor - perceived as a loss of sovereignty (its conditions, mechanisms of formation, nature, size and consequences). This dissertation does not contain an exhaustive knowledge on globalisation because it is focused mainly on just two aspects of globalisation: economic and political. Studies generally cover a period of the last several dozen years in the context of the analysis of globalisation processes taking place on a global scale. Although the aim of this dissertation is to analyze the processes and theories of globalisation in the modern world at the beginning of the twentieth century, the sources of some of the factors of the analyzed processes have begun decades ago. Therefore, the undertaken analyses could not be limited only to the current situation in the scope of the studied aspects of the concept of globalisation. This dissertation is of an interdisciplinary nature and attempts to describe the phenomenon in a comprehensive way. The study focuses on a wide range of issues relating to the economic, political, social and cultural sphere, as various parts of human activity interact with each other. The design of the study includes an introduction, five chapters and conclusion. The first chapter presents an analysis of the historical processes of integration and globalisation. It describes the course of the integration processes, globalisation and their evolution. The author focuses also on the factors determining the stages of the development of the phenomenon. In this chapter there is a hypothesis that, globalisation is not a new concept as one may indicate processes of a similar nature in the past. In addition, this chapter concerns global changes in the political sphere and their determinants, evolution, the role of the nation in modern economy and the impact of globalisation and the rules promoted by it on national sovereignty. The second chapter argues that contemporary globalisation is different from the earlier processes both in terms of its scope and aspects. It shows the interdependence of politics and economy in the processes of globalisation. The author focuses her attention on key and fundamental trends of globalisation in the early twenty-first century and the components of the process of globalisation, including the expansion of transnational corporations, system transformation, the development of information technology and regional integration. It describes both the contemporary globalisation, its features, risks and opportunities associated with the processes related to it. In the third chapter, the definitions of globalisation have been grouped by area of knowledge to which they relate, or in which they operate. The analysis of the listed definition indicates lack of full and unambiguous compliance of what those terms mean. Definitions of globalisation are here divided into two groups. The first group presents economic definitions of the concept and the second socio – political definitions. The author also attempts to prove that, in the social sciences there are many definitions of globalisation, but most of them only refer to certain aspects of it ignoring other especially the impact of technical progress on the scope and progress of globalisation. It also shows that there is a clear definitional difference between economic and social globalisation. The author gets on towards a specific definition of a globalisation of research and knowledge. The fourth chapter presents the opportunities and risks which are related to the process of globalisation. In this chapter, the author argues that, information society and correlative technological advancement are important, if not the most important, components of contemporary globalisation. It also describes generally overlooked aspects in the literature, such as the impact of the information society and knowledge-based economy on globalisation in terms of its evolution, as well as the impact of democracy on the processes of globalisation. The dissertation ends with conclusions and a summary of the study. In this part the author describes the process of globalisation seen from the angle of principal trends observed in the political and economic theory. In the initial phase of the research an important source of knowledge were reference books that enabled the author to identify the theoretical basis for research: methodology for the analysis of currently existing definition of broadly understood globalisation, the essence of the concept of globalisation, the aspects of political thought, historical and practical relations, political and economic conditions of globalisation, ways of explaining the method of analysis and the selection of individual components and factors of globalisation processes taking place contemporarily. To solve the research problem the following research methods and techniques were applied: analysis of the literature, press releases, special reports, statistics, analysis of public opinion, a comparative method, the system method, standard method, the method of intuitive thinking, analogical reasoning. Furthermore, the direct observation of reality was used and a method which was based on synthesizing distributed their basis formulating specific conclusions based on the principles of logical analysis and deduction. information and observations and on The author made use of a significant amount of the worldwide research on globalisation, including economic, social and political globalisation. However, due to the enormous number of publications on the subject, their limited availability, and the lack of novelty concerning some of studies, not all studies could be quoted in this book. Rozdział I Historyczny aspekt procesów integracyjnych i globalizacyjnych Współczesna faza globalizacji jest z pewnością bezprecedensowa. Jednak również w przeszłości obserwowano zjawiska i procesy, które można określić mianem globalizacji. Współczesna globalizacja, choć zasadniczo różni się od historycznych procesów, nie jest zjawiskiem, które nie miało odniesień w przeszłości. Poniżej krótko zostaną przedstawione najważniejsze przejawy historycznych procesów globalizacyjnych. 1. Procesy globalizacji do 1945 r. Na przestrzeni wieków w gospodarce, jak i polityce zaszły radykalne zmiany. Zmieniła się zarówno jej wielkość oraz struktura, jak i charakter. Coraz większy obszar był przeznaczony na działalność. Nastąpił radykalny wzrost liczby ludności i długości życia, a w konsekwencji zmieniły się zasoby i kwalifikacje pracowników. Pod wpływem wydłużenia życia, wzrostu dochodów i zmiany struktury produkcji ewoluują też preferencje konsumentów. Zwiększyła się też intensywność i różnorodność międzynarodowych kontaktów gospodarczych. Procesy globalizacji wiążą się z ewolucją gospodarki o polityki. Zanim nastąpi próba zdefiniowania pojęcia współczesnej globalizacji i przedstawienia jej cech charakterystycznych, niezbędne jest przedstawienie procesów globalizacji do 1945 r. Poniżej przedstawiono główne etapy dawnej globalizacji i ich wpływ na dalszy rozwój tego zjawiska. Badacze odnajdują korzenie globalizacji w odległych wiekach, kiedy nastąpił rozwój długodystansowego transportu i rozszerzyły się możliwości komunikacji. Szczególne znaczenie przypisuje się odkryciom geograficznym w XV i XVI w. Odkrycia geograficzne i ich wpływ na rozwój handlu10, ukształtowały kapitalizm 10 W średniowiecznej Europie rozkwit gospodarczy przypadł na XI-XII w. W końcu średniowiecza pojawiły się pierwsze kapitalistyczne zalążki formy produkcji (ukształtowane dużo później), głównie w miastach włoskich i flamandzkich. Feudalizm i kapitalizm są dwoma następującymi po sobie chronologicznie systemami gospodarczymi. Kapitalizm był efektem ewolucji i upadku feudalizmu i powstał około XVI-XVIII w. Zasadnicze podobieństwo łączące oba systemy sprowadza się do tego, że środki produkcji tzn. narzędzia pracy, ziemia i bogactwa naturalne, stanowiły w obu systemach niepodzielną własność prywatną, nie graniczoną uprawnieniami innych osób prywatnych. Jednak w systemie kapitalistycznym środki produkcji używane były jako kapitał, tzn. służyły właścicielom nie do zaspokajania ich własnych potrzeb (dworu, rodziny chłopskiej itd.) jak było w systemie feudalnym, lecz do osiągnięcia zysku pieniężnego. W systemie kapitalistycznym powszechnie stosowano w produkcji kupiecki. Główną cechą kapitału kupieckiego była rosnąca wymiana towarów za pośrednictwem pieniądza. Ten rodzaj kapitalizmu istnieje nie tylko dzięki rozwojowi handlu i manufaktur11, ale także wielu instytucji wspierających i zabezpieczających towaru12. Ukształtował on na zachodzie Europy silne podstawy wymianę ekonomiczne gospodarki rynkowej. płatną pracę najemną, którą zatrudniano bez wywierania przymusu zewnętrznego i pracy niewolniczej (w przeciwieństwie do darmowej pańszczyzny, pracy przymusowej poddanych i innych obowiązkowych posług w feudalizmie). W ten sposób siła robocza wolnych ludzi stała się towarem, sprzedawanym właścicielom środków produkcji, którzy za nią płacili i wliczali jej koszt do kosztów produkcji. Europa umocniła fundamenty swojej gospodarki i przygotowywała się do gospodarczego podboju świata. G. Duby, The Early Growth Of The European Economy: Warriors and Peasants from the Seventh to the Twelfth Century, London 1974, s.186. 11 W średniowieczu w handlu międzynarodowym dominowały trzy tendencje rozwojowe. Pierwsza wiązała się z handlem bizantyjskim. Eksport z Bizancjum obejmował głównie towary luksusowe (jedwabie, wyroby złotnicze, wyroby ze szkła oraz kości słoniowej). Surowce (jedwabie, kamienie, metale) były wykorzystywane przez rzemieślników do przerabiania w manufakturach na fabrykaty (odzież, biżuterię, pachnidła). Z Europy sprowadzano nie tylko pospolite artykuły żywnościowe, jak zboża, ryby, sól i miód, lecz również bardziej luksusowe produkty niskoprzetworzone wosk, kawior, futra, skóry, bursztyn i kamienie szlachetne. Artykuły żywnościowe importowane przez Bizancjum przeznaczone były na dalszą wymianę. Druga tendencja rozwoju handlu w średniowieczu dotyczy ekspansji handlowej Arabów, trzecia zaś handlu śródziemnomorskiego. F Braudel, Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV-XVII wieku, Warszawa 1992, t I, s. 94-95. Działalność handlowa Arabów na szeroką skalę opierała się na przemyśle i rolnictwie krajowym. Rzemiosło rozwijało się głównie na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej. W manufakturach Persji, Babilonu i Asyrii, wyrabiano kilimy, dywany i tekstylia. Arabowie rozwinęli również produkcję materiałów z jedwabiu, wełny, bawełny i atłasu oraz mebli i naczyń kuchennych. Duże zasługi mieli też w dziedzinie rolnictwa. Chodzi o upowszechnienie melioracji, uprawę wielu nieznanych wcześniej gatunków roślin, w tym ryżu, trzciny cukrowej, palm oraz produkcję ziół leczniczych. T. Manteuffel, Kultura Europy średniowiecznej, Warszawa 1990, s. 68. Z kolei z handlem śródziemnomorskim związane było i Bizancjum i kraje arabskie, jednak dopiero odrodzenie miast włoskich spowodowało, że ruch statków na morzach stał się intensywniejszy. Otwarcie drogi z Europy na Wschód doprowadziło do rozkwitu importu. Do Europy sprowadzano głównie tkaniny, barwniki, kamienie szlachetne i przyprawy (imbir, pieprz, cynamon, goździki). Z kolei za pośrednictwem kupców weneckich wywożono z Europy głównie drewno, miedź, bursztyn i wino. Pod koniec średniowiecza centrum handlu międzynarodowego stanowiły państwa śródziemnomorskie. Przypadała na nie dominująca część światowej wymiany. Dzięki trzem wymienionym wcześniej tendencjom (handel bizantyjski, ekspansja handlowa Arabów oraz handel śródziemnomorski), reaktywowano związki handlowe poszczególnych centrów handlowych z całym ówczesnym światem. 12 Pojawiły się też wówczas nowe techniki produkcji oraz operacji finansowych. Jeśli chodzi o produkcję, to powstały wtedy takie sposoby produkcji, jak nakład i manufaktura. Praca nakładcza polegała na tym, że kupiec zaopatrywał pojedynczych wytwórców (chałupników) w surowce, materiały, narzędzia i odbierał gotowy produkt, płacąc wyłącznie za pracę. Z kolei w manufakturze, gromadzono robotników w jednym miejscu, gdzie każdy z nich specjalizował się w wykonywaniu tylko jednej czynności. Były to zupełnie odmienne sposoby organizacji niż produkcja rzemieślnicza, w przypadku której pojedynczy rzemieślnik prowadził warsztat. Manufaktury były zalążkiem późniejszych fabryk. Ich pojawienie się oznaczało wielki postęp organizacyjny skutkujący zwiększeniem skali produkcji i – w konsekwencji – obniżeniem kosztów. Najważniejsze ośrodki gospodarcze zlokalizowane były wówczas we Włoszech. Mediolańska stal, weneckie szkło i florenckie sukna były symbolami ówczesnej produkcji. Manufaktury zmieniły charakter produkcji nie tylko wskutek zmian organizacyjnych i technicznych. Zmiany technologiczne przyczyniły się bowiem do radykalnej obniżki kosztów. Równocześnie produkcja pochodząca z manufaktur powszechnie przeznaczana była dla nieznanego nabywcy. To również różniło tę formę od produkcji rzemieślniczej, w przypadku której, znaczną część wyrobów wytwarzano na zamówienie konkretnych odbiorców. B. R. Mitchel, International Historical Statistics, Europe:1750-1988, New York 1992, s. 78. Jeśli chodzi o operacje finansowe, wraz z powstawaniem banków, wprowadzono takie udogodnienia jak: pieniądz papierowy, kredyt, weksel oraz ubezpieczenie towarów. Wprowadzenie tych rozwiązań rozwojowym ideologia kapitalizmu. Redukcje Gospodarkę rynkową promowała taryf celnych uczyniły Anglię w połowie XIX w. krajem wolnohandlowym i zaktywizowały brytyjski handel zagraniczny13. W 1860 r. Anglia podpisała z Francją traktat, co było początkiem podjęcia przez Francję polityki wolnohandlowej. Ważnym elementem traktatu była klauzula największego uprzywilejowania, rozszerzająca przywileje zawarte w umowie dwustronnej na innych partnerów handlowych. Klauzula największego uprzywilejowania do dziś stanowi podstawę wymiany międzynarodowej i ustanawia wzorce niedyskryminacyjnego postępowania wobec partnerów handlowych. Analogiczne traktaty Francja zawarła w późniejszych czasach z Belgią, Hiszpanią, Holandią, Szwajcarią, Szwecją i państwami niemieckimi. XIX-wieczny postęp polityki wolnohandlowej, która była ważnym czynnikiem procesu globalizacji, blokowały Stany Zjednoczone, które w polityce protekcjonizmu widziały sposób wspierania do rozwoju własnego przemysłu. Stany Zjednoczone stały na stanowisku, iż podstawą gospodarki powinien być rynek wewnętrzny i wymiana towarów między przemysłem a rolnictwem. Była to dość naturalna postawa kraju mającego olbrzymi rynek wewnętrzny i budującego nowoczesny przemysł i rolnictwo (głównie na podstawie wzorców pochodzących z wiodących państw europejskich – z tą różnicą, że te ostatnie były zbyt małe, by stać się samowystarczalne pod względem ekonomicznym). Stany Zjednoczone wprowadziły wysokie cła ochronne. Stały się one przyczyną rozdźwięków między stanami południowymi a północnymi. Tendencjom globalizacyjnym sprzyjała zapoczątkowana w II połowie XVIII w. w Anglii rewolucja przemysłowa. Uprzemysłowienie stopniowo ogarniało Europę i Stany Zjednoczone. Masowa, standardowa produkcja otworzyła nowe perspektywy przed handlem w skali międzynarodowej, a powstanie ośrodków fabrycznych przyczyniło się do dalszego rozszerzenia znaczenia handlu międzynarodowego. Mnożyły się też instytucje zajmujące się udzielaniem kredytów, wymianą walut oraz zamianą złota na pieniądze. D. C. North, R.P. Thomas, The Rise of the Western World: A New Economic History, ”Cambridge University Press” 1973, s. 118. 13 Dokonane wówczas odkrycia geograficzne, rozwój nauki oraz sztuki żeglarskiej umożliwiły dalszą ekspansję handlu, który coraz częściej przekraczał granice kontynentów. Handel międzykontynentalny mógł być prowadzony dzięki postępowi w budowaniu statków i wykorzystaniu wiedzy z dziedziny geografii. J. Maciszewski, Historia powszechna: wiek oświecenia, Warszawa 1985, s. 7. Prowadzenie handlu międzynarodowego wymagało zaangażowania coraz większych kapitałów. Handel wiązał się bowiem z transportem na coraz większą odległość, towary coraz bardziej wyrafinowane, a zarazem droższe. Najbogatsi kupcy stawali się w związku z tym bankierami. Najzamożniejsi przedsiębiorcy, prowadzili domy bankiersko-handlowe, które z biegiem czasu przekształcały się w nowoczesne banki. Sprzedaż towarów była źródłem zysku powstałego w wyniku nieekwiwalentnej wymiany, gdyż towar sprzedawało się drożej niż kupowało (arbitraż był wówczas powszechną praktyką). Nieekwiwalentna wymiana handlowa pozwalała na gromadzenie przez żeglarzy i kupców znacznych bogactw. Sprzyjała więc pierwotnej akumulacji kapitału, która umożliwiła późniejszy rozwój kapitalizmu i wzmocnienie roli kupiectwa. „Już przed rokiem 1500 pełno było w Europie kupców, choć interesy, jakie prowadzili miały nader ograniczony zasięg. W roku 1800 byli oni jeszcze liczniejsi, a skala operacji, którymi się zajmowali, osiągała wymiar ogólnoświatowy”. J. M. Roberts, The Penguin History of the Twentieth Century, The History of the World, 1901 to the Present, London 1999, s. 176. A zatem, już na początku XIX w. handel miał zasięg ogólnoświatowy i stanowił przejaw ówczesnego globalizowania się gospodarek poszczególnych państw. nasiliło proces urbanizacji i migracji o zasięgu międzynarodowym 14. Do lat 70. XX w. postęp rewolucji przemysłowej wyznaczał wzorce rozwoju gospodarczego. Ich podstawą był podział państw na te, które najwcześniej wkroczyły na drogę industrializacji oraz kraje spóźnione i nieobecne. Kolejnym impulsem w kierunku globalizacji były zmiany dokonujące się w sferach techniki15, a także organizacji i zarządzania w drugiej połowie XIX w. Do głównych osiągnięć jej fazy umiędzynaradawiania gospodarki można zaliczyć masową i tanią produkcję stali, aluminium, barwników, leków i przetwórstwo ropy naftowej. W ich następstwie silnik spalinowy, lżejszy i wydajniejszy od parowego umożliwił później konstruowanie samochodów i motocykli16. Postęp w komunikacji i nastąpił udoskonaleniu telegrafii dzięki oraz stworzeniu telefonii 14 Rzemiosło wraz z rozwojem produkcji nakładczej, a następnie manufaktur, coraz bardziej przekształcało się w przemysł. Przemysł, najwcześniej (XVII-XVIII w.) rozwinął się w Anglii. Tam też zachodziły największe i najszybsze zmiany w tej sferze produkcji. Tamtejszy postęp techniczny sprzyjał industrializacji całego kontynentu. Równocześnie następował szybki rozwój gospodarczy Francji i Niderlandów. Rewolucja techniczna dotyczyła głównie górnictwa, metalurgii oraz przemysłu włókienniczego. Wzrost produkcji tych branż powodował rozwój kolejnych gałęzi przemysłu, bowiem wynalazki raz zastosowane wykorzystywano również w innych sferach. Na przykład, zastosowanie pary wodnej jako źródła energii, zastępującego energię ludzkich mięśni, było decydującym elementem w przechodzeniu przemysłu do nowej epoki. W pierwszej połowi
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Globalizacja w teorii i praktyce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: