Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00358 010351 11217069 na godz. na dobę w sumie
Gospodarcza działalność usługowa w prawie polskim w świetle unijnych swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług - ebook/pdf
Gospodarcza działalność usługowa w prawie polskim w świetle unijnych swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9035-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii przeanalizowano funkcjonowanie rynku wewnętrznego w dziedzinie usług w świetle polskiego i unijnego porządku prawnego.
Książka umożliwia Czytelnikom zapoznanie się z:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

GOSPODARCZA DZIAŁALNOŚĆ USŁUGOWA W PRAWIE POLSKIM W ŚWIETLE UNIJNYCH SWOBÓD PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I ŚWIADCZENIA USŁUG Inga Kawka Warszawa 2015 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Stan prawny na 15 lutego 2015 r. Recenzenci Dr hab. Jerzy Supernat Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8050-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 21 Rozdział 1 Podstawy prawne i mechanizmy europeizacji prawa administracyjnego gospodarczego państw członkowskich Unii Europejskiej / 33 1. Prawo unijne a prawo państw członkowskich / 33 1.1. Zasady prawa Unii Europejskiej będące podstawą europeizacji prawa państw członkowskich / 33 1.1.1. 1.1.2. Zasada pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej / 34 Zasada bezpośredniej skuteczności prawa Unii Europejskiej / 39 Zasada wykładni prawa państw członkowskich zgodnie z prawem Unii Europejskiej / 42 1.1.3. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. Pojęcie europeizacji prawa / 43 Cechy charakterystyczne prawa Unii Europejskiej a pojęcie europeizacji prawa / 48 Konsekwencje europeizacji prawa krajowego / 55 1.4.1. Metody integracji systemów prawnych państw członkowskich Unii Europejskiej / 59 Prawo Unii Europejskiej a polski porządek prawny / 76 Konstytucyjne granice integracji europejskiej w Polsce / 84 Zasada pierwszeństwa prawa unijnego a orzecznictwo Trybunałów Konstytucyjnych wybranych państw członkowskich / 89 2. Europeizacja polskiego administracyjnego prawa gospodarczego / 93 2.1. Administracyjne czy publiczne prawo gospodarcze? / 93 5 Spis treści 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. Prawo publiczne a prawo prywatne / 95 Szczególne cechy organizacji administracji gospodarczej / 103 Szczególne cechy prawa regulującego ingerencję państwa w gospodarkę / 104 Granice odrębności prawa interwencji publicznej w sprawy gospodarcze / 106 3.2. Europeizacja administracyjnego prawa gospodarczego państw członkowskich Unii Europejskiej / 110 3.1. Specyfika europeizacji polskiego prawa administracyjnego / 110 Europeizacja materialnego prawa administracyjnego gospodarczego państw członkowskich / 114 3.2.1. Kompetencje Unii Europejskiej w sprawach gospodarczych / 114 Charakter przekształceń administracyjnego prawa gospodarczego państw członkowskich / 116 3.2.2. 3. 4. 5. 6 Europeizacja procesowego prawa administracyjnego gospodarczego państw członkowskich / 118 4.1. Autonomia proceduralna państw członkowskich / 118 Wymóg ekwiwalentności (równoważności) / 119 4.1.1. Wymóg efektywności / 120 4.1.2. Autonomia proceduralna a wzruszalność 4.1.3. rozstrzygnięć administracyjnych i sądowych oraz związanie tymi rozstrzygnięciami / 124 Definicja autonomii proceduralnej / 129 Wymogi efektywności i równoważności a polska procedura administracyjna i sądowoadministracyjna / 133 4.1.4. 4.1.5. Europeizacja ustrojowego prawa administracyjnego gospodarczego państw członkowskich / 136 Zasada autonomii instytucjonalnej / 136 5.1. 5.2. Przyczyny przekształceń ustroju administracji krajowej / 137 Przekształcenia ustroju administracji publicznej wynikające z udziału Polski w negocjacjach i podejmowaniu decyzji na forum Unii Europejskiej / 143 Przekształcenia ustroju polskiej administracji w wyniku stosowania prawa Unii Europejskiej / 146 5.4. 5.3. Spis treści 6. 7. Prawne podstawy europeizacji administracyjnego prawa gospodarczego państw członkowskich w zakresie stałej usługowej działalności gospodarczej i czasowego świadczenia usług / 149 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. Pojęcie usługi w prawie Unii Europejskiej / 149 Gospodarczy charakter działalności usługowej / 150 Czasowe lub stałe prowadzenie działalności usługowej / 157 Rodzaje działalności usługowej / 160 Usługowa działalność gospodarcza w prawie polskim / 164 Unijne prawo pierwotne i wtórne regulujące tymczasowe i stałe podejmowanie i wykonywanie działalności usługowej / 168 6.6.1. Zakresy przedmiotowy i podmiotowy swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług / 174 Zakończenie / 180 Rozdział 2 Swoboda przedsiębiorczości i świadczenia usług a polskie materialne administracyjne prawo gospodarcze / 185 Zasada niedyskryminacji w prawie pierwotnym Unii Europejskiej / 185 1.1. 1.2. Zasada niewprowadzania przeszkód (ograniczeń) w realizacji swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług w prawie pierwotnym Unii Europejskiej / 192 2.1. Swoboda przedsiębiorczości / 186 Swoboda świadczenia usług / 190 Swoboda przedsiębiorczości / 192 2.1.1. Specyfika swobody przedsiębiorczości w stosunku do osób prawnych / 195 Swoboda świadczenia usług / 203 2.2. Zasada niedyskryminacji i zakaz wprowadzania ograniczeń w unijnym prawie pierwotnym a polskie administracyjne prawo gospodarcze / 205 Przyczyny małej efektywności postanowień prawa pierwotnego dotyczących swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług / 209 Zasady prawa wtórnego zapewniające swobodę świadczenia usług na rynku wewnętrznym / 214 5.1. Zasada państwa pochodzenia w dyrektywach sektorowych / 214 1. 2. 3. 4. 5. 7 Spis treści 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.1.4. Jednolita licencja / 214 Zasada państwa pochodzenia w dyrektywie o handlu elektronicznym / 223 Dwa modele zasady państwa pochodzenia / 227 Zasada państwa pochodzenia w projekcie dyrektywy usługowej / 228 5.2. 5.3. 5.4. Zasada swobodnego świadczenia usług ustanowiona w art. 16 dyrektywy usługowej / 237 Swoboda przedsiębiorczości w dyrektywie usługowej / 254 Zasada dostępu stron trzecich do infrastruktury (zasada otwartej sieci) w dyrektywach sektorowych / 258 Zasady niedyskryminacji i znoszenia ograniczeń w swobodach przedsiębiorczości i świadczenia usług w unijnym prawie wtórnym a przekształcenia polskiego administracyjnego prawa gospodarczego / 261 6.1. Wdrożenie dyrektywy usługowej w Polsce / 261 6.1.1. 6. 7. 8 6.1.2. 6.1.3. 6.1.4. 6.1.5. Zmiany terminologiczne w polskim ustawodawstwie wynikające z wdrożenia dyrektywy usługowej / 266 Dyrektywa usługowa a podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce / 270 Wdrożenie dyrektywy usługowej a podejmowanie usługowej działalności gospodarczej i tymczasowego świadczenia usług / 275 Wdrożenie do prawa polskiego dyrektywy usługowej a tymczasowe świadczenie usług / 281 Pośredni wpływ wdrożenia dyrektywy usługowej – likwidacja lub złagodzenie barier w podejmowaniu lub prowadzeniu działalności gospodarczej / 288 Zasada państwa pochodzenia w prawie wtórnym Unii Europejskiej a przekształcenia polskiego administracyjnego prawa gospodarczego / 294 6.2.1. 6.2.2. Świadczenie usług drogą elektroniczną / 294 Jednolita licencja na przykładzie usług bankowych i ubezpieczeniowych / 297 Wdrożenie do prawa polskiego zasady dostępu stron trzecich do infrastruktury na przykładzie telekomunikacji / 299 Zasada wzajemnego uznawania standardów / 300 6.2. 6.3. Spis treści Uznawanie kwalifikacji zawodowych w unijnym prawie wtórnym / 306 Zasada wzajemnego uznawania standardów a zasada państwa pochodzenia / 313 Zasada wzajemnego uznawania standardów a przekształcenia polskiego administracyjnego prawa gospodarczego / 317 7.3.1. Ułatwienia dotyczące uznawania wymogów spełnionych przez przedsiębiorcę w innych państwach członkowskich / 317 Uprawnienia do wykonywania zawodu / 322 Uznawanie kwalifikacji zawodowych w prawie polskim / 324 Likwidacja barier w dostępie do uprawnień zawodowych / 328 7.3.2. 7.3.3. 7.3.4. 7.1. 7.2. 7.3. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8. 9. Zasada świadczenia usług w ogólnym interesie gospodarczym / 331 8.1. Ograniczenia zastosowania prawa rynku wewnętrznego do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym wynikające z art. 106 ust. 2 TFUE / 336 Wyjątki od zastosowania dyrektywy usługowej do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym / 336 Usługi powszechne / 337 Możliwość uzasadniania ograniczeń swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług ze względu na realizację interesu publicznego / 340 Realizacja interesu publicznego a unijne prawo wtórne w zakresie działalności usługowej / 348 Zasada świadczenia usług w ogólnym interesie gospodarczym a polskie administracyjne prawo gospodarcze / 355 8.6.1. Przekształcenia regulacji dotyczącej świadczenia usług użyteczności publicznej wynikające ze swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług / 358 Interes publiczny w prawie polskim a prawo Unii Europejskiej / 365 8.6.2. Zakończenie / 374 9 Rozdział 3 Swoboda przedsiębiorczości i świadczenia usług a polskie ustrojowe i proceduralne administracyjne prawo gospodarcze / 379 Zasady ustrojowe w dziedzinie prowadzenia działalności usługowej i świadczenia usług / 379 1.1. Zasada niezależności krajowych organów regulacyjnych / 380 Europejskie sieci administracyjne / 387 Zasada niezależności krajowych organów regulacyjnych a polskie ustrojowe prawo administracyjne gospodarcze / 389 Współpraca wertykalna a polskie ustrojowe prawo administracyjne gospodarcze / 393 Współpraca horyzontalna a ustrojowe administracyjne prawo gospodarcze / 395 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. Zasady proceduralne wynikające ze swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług / 397 2.1. Zasada współpracy administracyjnej / 397 Przyczyny wprowadzenia współpracy 2.1.1. administracyjnej między krajowymi organami administracji w dziedzinie usług / 397 Podstawy prawne współpracy administracyjnej / 398 Rodzaje współpracy administracyjnej przewidziane w sektorze usług / 402 Instrumenty współpracy administracyjnej / 408 Współpraca administracyjna a ochrona praw jednostek / 411 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. Zasada współpracy administracyjnej w zakresie swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług a polskie proceduralne administracyjne prawo gospodarcze / 414 2.2.1. Polskie organy administracji zobowiązane do współpracy / 419 Uprawnienia proceduralne przedsiębiorców a współpraca administracyjna / 423 Uproszczenie procedur administracyjnych / 425 Pozostałe zasady proceduralne / 425 2.3.1. Europeizacja polskiego proceduralnego administracyjnego prawa gospodarczego w dziedzinie usług / 428 2.2.2. Spis treści 1. 2. 2.2. 2.3. 2.4. 10 Spis treści 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 2.4.4. Pojedynczy punkt kontaktowy w prawie polskim / 428 Procedury udzielania zezwoleń na prowadzenie usługowej działalności gospodarczej / 439 Potwierdzenie przyjęcia wniosku i wydłużenie terminu / 441 Milcząca zgoda administracji / 442 3. Zakończenie / 461 Podsumowanie / 465 Wykaz aktów prawnych / 477 Orzecznictwo / 497 Bibliografia / 515 11 Wykaz skrótów Akty prawne dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w spra- wie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku we- wnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicz- nym), (Dz. Urz. WE L 178 z 17.7.2000, s. 1) dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. doty- cząca usług na rynku wewnętrznym (dyrektywa usługowa), (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, s. 36) dyrektywa 2005/36/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz. Urz. UE L 255 z 30.8.2005, s. 22) dyrektywa 2002/19/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie dostępu do sieci łączności elektronicznej i urządzeń towarzyszących oraz wzajemnych połączeń (dyrektywa o dostępie), (Dz. Urz. WE L 108 z 24.4.2002, s. 7) dyrektywa 2002/21/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie wspólnych ram regulacyjnych sieci i usług 13 DHE DU DUK dyrektywa 2002/19/WE dyrektywa 2002/21/WE łączności elektronicznej (dyrektywa ramowa), (Dz. Urz. WE L 108 z 24.4.2002, s. 33) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczą- ca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylająca dyrektywę 2003/54/WE (Dz. Urz. UE L 211 z 14.8.2009, s. 55) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca dyrektywę 2003/55/WE (Dz. Urz. UE L 211 z 14.8.2009, s. 94) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawo- wych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadcze- nia audiowizualnych usług medialnych (dyrek- tywa o audiowizualnych usługach medialnych), (Dz. Urz. UE L 95 z 15.4.2010, s. 1) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w spra- wie warunków dopuszczenia instytucji kredy- towych do działalności oraz nadzoru ostrożno- ściowego nad instytucjami kredytowymi i fir- mami inwestycyjnymi, zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE dyrektywy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE (Dz. Urz. UE L 176 z 27.6.2013, s. 338) Układ ogólny o handlu usługami Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) uchylająca i Wykaz skrótów dyrektywa 2009/72/WE dyrektywa 2009/73/WE dyrektywa 2010/13/UE dyrektywa 2013/36/UE GATS Konstytucja RP 14 k.p.a. k.p.k. Ordynacja podatkowa p.p.s.a pr. bank. pr. bud. pr. energ. pr. tel. TEWG TFUE Traktat akcesyjny Wykaz skrótów ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyj- nymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1376) ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowla- ne (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1409 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1059 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo teleko- munikacyjne (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 243 z późn. zm.) Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą, podpisany w Rzymie w dniu 25 marca 1957 r. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UEC 83 z 30.3.2010, s. 1) Traktat między Królestwem Belgii, Królestwem Danii, Republiką Federalną Niemiec, Republi- ką Grecką, Królestwem Hiszpanii, Republiką Francuską, Irlandią, Republiką Włoską, Wiel- kim Księstwem Luksemburga, Królestwem 15 Wykaz skrótów Traktat z Lizbony TUE TWE u.k.r.s. u.r.t. 16 Niderlandów, Republiką Austrii, Republiką Portugalską, Republiką Finlandii, Królestwem Szwecji, Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej) a Republiką Czeską, Republiką Estońską, Republiką Cypryj- ską, Republiką Łotewską, Republiką Litewską, Republiką Węgierską, Republiką Malty, Rze- cząpospolitą Polską, Republiką Słowenii, Repu- bliką Słowacką dotyczący przystąpienia Repu- bliki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Li- tewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej do Unii Euro- pejskiej, podpisany w Atenach w dniu 16 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864) Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólno- tę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsoli- dowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.3.2010, s. 1) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 1), od 1 grudnia 2009 r. nosi nazwę Traktat o funkcjonowaniu Unii Europej- skiej ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1203 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 z późn. zm.) Wykaz skrótów u.s.d.g. u.ś.u. u.ś.u.d.e. u.z.u.k. ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.) ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o świadczeniu usług na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 278 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1422) ustawa z dnia 18 marca 2008 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (Dz. U. Nr 63, poz. 394 z późn. zm.) Czasopisma i zbiory orzecznictwa CDE CMLRev. Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE EBLRev. EIoP ELJ ELRev. EPL EPS KPP KPPubl. L CP Legalis LEX Cahiers de droit européen Common Market Law Review Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich European Business Law Review European Integration online Papers European Law Journal European Law Review European Public Law Europejski Przegląd Sądowy Kwartalnik Prawa Prywatnego Kwartalnik Prawa Publicznego Law and Contemporary Problems System Informacji Prawnej Legalis System Informacji Prawnej LEX 17 Wykaz skrótów LIEI MLR Mon. Praw. ONSA ONSAiWSA OSP OTK OTK-A PiP PPH Prob. Zarz. Prz. Sejm. RPEiS RTD Eur. Sam. Ter. Zb. Orz. Legal Issues of Economic Integration Modern Law Review Monitor Prawniczy Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i wojewódzkich sądów administracyjnych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Problemy Zarządzania Przegląd Sejmowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Revue trimestrielle de droit européen Samorząd Terytorialny Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Inne BEREC CEIDG CRP KEP EBC Organ Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej (Body of European Regulators for Electronic Communications) Centralna Ewidencja i Informacja o Działalno- ści Gospodarczej Centralny Rejestr Podmiotów – Krajowa Ewi- dencja Podatników Europejski Bank Centralny 18 Wykaz skrótów system ekozarządzania i audytu (Eco-Manage- ment and Audit Scheme) Europejski Obszar Gospodarczy elektroniczna Platforma Usług Administracji Publicznej Krajowy Rejestr Sądowy małe i średnie przedsiębiorstwa Naczelny Sąd Administracyjny pojedynczy punkt kontaktowy Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej Prezes Urzędu Regulacji Energetyki Prezes Urzędu Transportu Kolejowego obowiązek użyteczności publicznej (Public Service Obligations) Sąd Pierwszej Instancji system wymiany informacji na rynku wewnętrz- nym (Internal Market Information System) Trybunał Konstytucyjny Telekomunikacją Polską S.A. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Unia Europejska usługi świadczone w ogólnym interesie gospo- darczym wojewódzki sąd administracyjny EMAS EOG ePUAP KRS MŚP NSA PPK Prezes UKE Prezes URE Prezes UTK PSO Sąd, SPI system IMI TK TP S.A. TS UE UOIG WSA 19 Wstęp Wraz z rozpoczęciem integracji Polski z Unią Europejską polski porządek prawny znalazł się pod silnym wpływem prawa unijnego. Jako rezultat procesów integracyjnych pojawiło się zjawisko europeizacji polskiego prawa, które należy definiować jako oddziaływanie na siebie prawa europejskiego i prawa państw europejskich1. Oddziaływanie to ma charakter wielokierunkowy. W związku z tym wyodrębnia się różne typy relacji między prawem europejskim i prawem państw członkow- skich: europeizację wertykalną odgórną (top-down), w sytuacji gdy prawo europejskie wpływa na prawo krajowe, europeizację wertykalną oddolną (bottoms-up), jeżeli prawo państw europejskich zmienia prawo europejskie, europeizację horyzontalną polegającą na wzajemnym od- działywaniu na siebie prawa państw europejskich oraz europeizację ad extra odnoszącą się do wpływu prawa europejskiego na prawo państw pozaeuropejskich i organizacji międzynarodowych2. Prawo europejskie można ujmować wąsko jako prawo Unii Euro- pejskiej lub też szeroko jako prawo nie tylko unijne, lecz również innych organizacji europejskich, przede wszystkim Rady Europy. W literaturze przedmiotu pojawia się zatem szerokie pojęcie europeizacji obejmujące nie tylko wpływ prawa UE na porządki prawne państw członkowskich, ale także przenoszenie na grunt krajowy „instytucji prawnych, które 1 A. Wróbel, D. Miąsik, Europeizacja prawa administracyjnego – pojęcie i konteksty (w:) Europeizacja prawa administracyjnego, red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Warszawa 2014, s. 14. 2 J. Ruszkowski, Ponadnarodowość w systemie politycznym Unii Europejskiej, War- szawa 2010, passim; R. Petrov, P. Kalinichenko, The Europeanization of Third Country Judiciaries Through the Application of the EU Acquis: The Cases of Russia and Ukrain, International Comparative Law Quarterly 2011, nr 60, s. 325–353; A. Wróbel, D. Miąsik, Europeizacja prawa administracyjnego..., s. 11 i n. 21 Wstęp wykształciły się na kontynencie zachodnioeuropejskim”3. Ponadto analiza procesu europeizacji prawa może dotyczyć relacji między syste- mami prawnymi (europejskim i krajowym), a zatem także wzajemnych oddziaływań między normami prawnymi, które na te systemy się składają, lub szerzej – relacji między porządkami prawnymi. Porządek prawny ma w literaturze prawniczej znaczenie szersze niż system prawa4 i obejmuje „nie tylko normy generalno-abstrakcyjne, lecz również normy konkretno-indywidualne oraz wykładnię prawa, doktrynę prawniczą i orzecznictwo sądowe”5. W pracy poddano analizie przede wszystkim oddziaływanie werty- kalne odgórne (top-down) prawa Unii Europejskiej na polski porządek prawny, w tym przyjmowanie w polskim ustawodawstwie instytucji prawnych utworzonych na gruncie Unii Europejskiej w celu dostoso- wywania naszego ustawodawstwa do wymogów unijnych i efektywnego wypełniania zobowiązań wynikających z prawa UE. Wzięto również pod uwagę oddziaływanie prawa Unii na orzecznictwo sądów i poglądy doktryny prawniczej, a także uwzględniono europeizację prawa o cha- rakterze horyzontalnym, a zatem oddziaływanie na polskie prawo po- rządków prawnych innych państw członkowskich, ale jedynie w zakre- sie, w jakim wynika ono z prawa UE i w sytuacji, kiedy zobowiązuje do uwzględniania rozwiązań przyjętych w innym państwie członkowskim, np. do uznawania aktów transnarodowych lub zachęca państwa członkowskie, np. na zasadzie porównywania przyjmowanych w pań- stwach członkowskich rozwiązań, do brania pod uwagę przez organy stosujące i stanowiące prawo krajowe obcych koncepcji prawnych. W rezultacie zbadano europeizację krajowego prawa polegającą na systematycznym wpływaniu prawa UE na kształt polskiego porządku przez włączanie norm i zasad tego prawa do prawa polskiego oraz na tworzeniu zgodnych z polską tradycją prawną lub całkowicie nowych rozwiązań wdrażających prawo UE. Integracja państw członkowskich Unii ma przede wszystkim cha- rakter ekonomiczny i dotyczy zmian w porządkach prawnych państw 3 Z. Leoński, Wprowadzenie (w:) Europeizacja polskiego prawa administracyjnego, red. Z. Janku, Z. Leoński, M. Szewczyk, M. Waligórski, K. Wojtczak, Wrocław 2005, s. 11. 4 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 232. 5 W. Lang, System prawa i porządek prawny (w:) System prawny a porządek prawny, red. O. Bogucki, S. Czepita, Szczecin 2008, s. 13. 22 Wstęp członkowskich zmierzających do konstruowania rynku wewnętrznego UE, który pozwala na swobodny przepływ osób, usług, towarów, kapi- tału i płatności między państwami członkowskimi. Jest to analiza reali- zacji jednolitego rynku europejskiego i zmian, jakie w związku z inte- gracją gospodarczą Rzeczypospolitej Polskiej w ramach Unii zostały wprowadzone do polskiego prawa. Opracowanie zostało ograniczone do sektora usług jako tego, który w największym stopniu obecnie przyczynia się do rozwoju europejskiej gospodarki i tym samym w czasie kryzysu ekonomicznego stał się szczególnym przedmiotem zainteresowania prawodawcy unijnego. W akcie o jednolitym rynku europejskim Komisja podkreśliła, że prawidłowe działanie wewnętrz- nego rynku usług jest „podstawowym warunkiem wzrostu gospodar- czego i zwiększania zatrudnienia w Europie”, a „w latach 1998–2008 wzrost w gospodarce europejskiej kształtował się średnio na poziomie 2,1 rocznie, gdy tymczasem w sektorze usług odnotowano w tym czasie średnio roczny wzrost na poziomie 2,8 ”6. W preambule dyrek- tywy usługowej (DU) zaznaczono, że „zniesienie przeszkód w rozwoju działalności usługowej między państwami członkowskimi jest niezbędne w celu wzmocnienia integracji narodów Europy oraz promowania zrównoważonego i trwałego postępu gospodarczego i społecznego”7. Mimo że świadczenie usług przyczynia się w coraz większym stopniu do wzrostu europejskiej gospodarki, stanowiąc ponad 50 PKB w każdym z państw członkowskich UE, to wartość eksportu i im- portu towarów między państwami członkowskimi jest dwa do trzech razy wyższa niż w przypadku usług8. Brak równowagi w tym względzie wynika z charakteru niektórych usług, np. świadczonych w zawodach regulowanych i wymagających znajomości ustawodawstwa krajowego. Oferowanie usług może również wiązać się z koniecznością bezpośred- niego kontaktu między dostawcą a konsumentem. Często też usługi są dostosowane do potrzeb i gustów klientów, nie mają charakteru jedno- rodnego i tym samym trudno ustanowić normy standaryzujące ich 6 Komunikat Komisji, Akt o jednolitym rynku. Dwanaście dźwigni na rzecz pobu- dzenia wzrostu gospodarczego i wzmocnienia zaufania „Wspólnie na rzecz nowego wzrostu gospodarczego”, Bruksela, dnia 13.4.2011, KOM(2011) 206 wersja ostateczna. 7 Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku wewnętrznym (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, s. 36). http: // epp. eurostat. ec. europa. eu/ statistics_ explained/ index. php/ 8 Eurostat, International_ trade_ in_ services. 23 Wstęp świadczenie9. Czynnikiem ograniczającym handel usługami wewnątrz Unii są również bariery prawne i administracyjne. Dlatego też w aktach o jednolitym rynku10 inicjatywy dotyczące zniesienia tych barier w dziedzinie usług Komisja uznała za dźwignię wzrostu ekonomicznego w Europie. Celem pracy jest ustalenie, jak swoboda przedsiębiorczości dla usługodawców i swoboda świadczenia usług między państwami członkowskimi wpływają na polski porządek prawny oraz analiza zasad prawa unijnego dotyczących realizacji europejskiego rynku wewnętrz- nego, których podstawą są postanowienia traktatowe i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, a także unijneprawo wtórne, i wynikających z realizacji tych zasad zmian w materialnym, proceduralnym i ustrojo- wym polskim administracyjnym prawie gospodarczym. Istotą problemu jest ustalenie stopnia europeizacji polskiego prawa administracyjnego gospodarczego zachodzącej pod wpływem unijnych swobód dotyczą- cych przepływu usług, skutków tej europeizacji, a także określenie po- żądanych granic tego zjawiska. Chodzi więc o ustalenie, jak daleko po- winny sięgać zmiany w polskim prawie wynikające z procesu jego eu- ropeizacji (wnioski de lege ferenda) przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających zarówno z prawa unijnego – zasady kompetencji powie- rzonych, autonomii proceduralnej i instytucjonalnej państw członkow- skich – jaki i polskiego porządku prawnego. Europeizacja rozumiana jako wzajemne oddziaływanie prawa Unii Europejskiej i prawa krajowego zależy w dużej mierze od zasad kształ- tujących te relacje zawartych w systemach prawnych europejskim oraz krajowym i w orzecznictwie sądów11. W związku z tym w pierwszej części publikacji przedstawiono zasady prawa unijnego stanowiące podstawę jego oddziaływania na krajowe systemy prawne: pierwszeń- stwa, bezpośredniej skuteczności i prounijnej wykładni prawa krajowe- go, a także postanowienia Konstytucji RP dotyczące integracji europej- 9 Zgodnie z danymi Eurostatu relatywnie niski udziału usług w handlu między państwami UE-27 wynoszący 22,4 w 2006 r. pozostawał bez zmian do 2009 r., kiedy to wzrósł do 26,3 . W 2011 r. udział usług w wymianie między państwami UE znowu spadł, osiągając 22,1 , po czym zanotowano niewielki wzrost w 2012 r. do 22,6 , http://epp. eurostat. ec. europa. eu/ statistics_ explained/ index. php/ International_ trade_ in_ services. 10 Komunikat Komisji, Akt o jednolitym..., Komunikat Komisji, Akt o jednolitym rynku II. Razem na rzecz nowego wzrostu gospodarczego, Bruksela, 3.10.2012, COM(2012) 573 final. 11 A. Wróbel, D. Miąsik, Europeizacja prawa administracyjnego..., passim. 24 Wstęp skiej i ich wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny. W opracowaniu opisano również skutek oddziaływania na siebie po- rządku prawnego unijnego i państw członkowskich, jakim jest integracja krajowych porządków prawnych i metody jej osiągania, które polegają nie tylko na unifikacji i harmonizacji porządków prawnych państw członkowskich, ale również na koordynacji, metodzie strukturalnej, konkurencji regulacyjnej oraz użyciu mechanizmów zaliczanych do nowego rządzenia, takich jak: stosowanie aktów prawa miękkiego, tworzenie nieformalnych sieci organów państw członkowskich, prze- prowadzanie wzajemnej oceny przyjmowanych w krajach Unii rozwią- zań prawnych i promowaniesamoregulacji. Następnie podjęto próbę dookreślenia pojęcia „administracyjne prawo gospodarcze”. W książce przyjęto, że prawo gospodarcze ma charakter interdyscyplinarny. Przecina ono różne gałęzie prawa, w tym prawo administracyjne, bez podważania jego podstawowych zasad, cech charakterystycznych, metod stanowienia i stosowania, a wyróżnia się jedynie przedmiotem regulacji. W publikacji przyjęto, że unijne zasady ustrojowe (zasada kompetencji powierzonych, autonomii pro- ceduralnej, autonomii instytucjonalnej) wpływające na zakres europe- izacji polskiego prawa administracyjnego mają podobne zastosowanie również w przypadku administracyjnego prawa gospodarczego. Doko- nano zatem charakterystyki europeizacji prawa administracyjnego go- spodarczego państw członkowskich w świetle tych zasad. W rozdziale pierwszym wskazano również unijne podstawy prawne europeizacji krajowego administracyjnego prawa gospodarczego w zakresie usług. Podstawą swobody przedsiębiorczości obejmującej również prowadzenie działalności usługowej i swobody świadczenia usług jest prawo pierwotne UE, w szczególności art. 49 TFUE, którego zadaniem jest zapewnienie swobody wyboru miejsca prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium UE przez osoby fizyczne i prawne, oraz art. 56 TFUE znoszący ograniczania w swobodnym świadczeniu usług wewnątrz UE. Oba te artykuły zgodnie z orzecznic- twem Trybunału Sprawiedliwości są bezpośrednio skuteczne. Ich podstawowym celem jest zniesienie barier napotykanych przez usługo- dawców i usługobiorców, którzy mając obywatelstwo jednego państwa członkowskiego, chcą założyć przedsiębiorstwo, świadczyć usługi lub z nich korzystać w innym państwie członkowskim. Istotną rolę w kształtowaniu się swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług odegrało również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii 25 Wstęp Europejskiej, m.in. orzeczenia w sprawach: Regina (C-221/89), Reyners (C-2/74), Daily Mail (C-81/87), Centros (C-212/97), SPUC przeciwko- Grogan (C-159/90), Omega (C-36/02), Gerhard (C-55/94), Jany i in. (C-268/99), Laval (C-341/05). Wpływ na realizację rynku wewnętrznego UE, jeśli chodzi o świadczenie usług i prowadzenie działalności gospo- darczej, mają także dyrektywy sektorowe służące harmonizacji ustawo- dawstw państw członkowskich w dziedzinach takich, jak: telekomuni- kacja, energetyka, transport kolejowy, lotniczy, usługi bankowe, usługi ubezpieczeniowe, usługi medyczne, handel elektroniczny, usługi me- dialne. Prawodawstwo unijne skupione jest zatem na sektorach szcze- gólnie ważnych zdaniem instytucji UE dla rozwoju gospodarki europej- skiej oraz tych, w których występowało najwięcej barier prawnych uniemożliwiających realizację rynku wewnętrznego w zakresie przepły- wu usług i swobody przedsiębiorczości12. Na szczeblu unijnym przepro- wadzono również harmonizację horyzontalną, która polega na ustano- wieniu unijnej dyrektywy o usługach na rynku wewnętrznym. Znaczenie dla realizacji jednolitego europejskiego rynku usług miały również dy- rektywy: o uznawaniu kwalifikacji oraz w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Unijne prawo prowadzi do unifikacji i harmonizacji porządków prawnych państw członkowskich, jednak również metody integracji zaliczane do nowego rządzenia mają coraz większe znacznie w sektorze usług i uzupełniają prawo wiążące13. W rozdziale drugim książki scharakteryzowano materialne zasady umożliwiające swobodne świadczenie usług i prowadzenie działalności usługowej w państwie przyjmującym. Opisano wynikające z unijnego prawa pierwotnego zasady niedyskryminacji ze względu na przynależ- ność państwową oraz niewprowadzanie ograniczeń w realizacji swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług. Przedstawiono wpływ tych zasad na polskie prawo i przyczyny małej efektywności unijnego prawa traktatowego, jeśli chodzi o realizację jednolitego europejskiego rynku usług. Analiza dyrektyw sektorowych i dyrektywy o usługach pozwoliła określić podstawowe reguły wynikające z doprecyzowania w prawie wtórnym zakazu wprowadzania ograniczeń w swobodnym przepływie usług i prowadzenia działalności usługowej na rynku wewnętrznym. 12 B. de Witte, Setting the Scene: How did Service get to Bolkstein and Why?, Michell Working Paper Series 2007, nr 3, s. 5. 13 V. Hatzopoulos, Regulating Services in the European Union, Oxford 2012, s. 332 i n. 26 Wstęp Są nimi: zasada państwa pochodzenia, zasada swobodnego świadczenia usług, zakaz wprowadzania ograniczania swobody przedsiębiorczości w przypadku działalności usługowej, zasada dostępu strony trzeciej do infrastruktury. Scharakteryzowano problemy dotyczące wdrożenia dyrektywy usługowej, określono, jak zmiany wynikające z jej implemen- tacji wpływają na reguły podejmowania i prowadzenia w Polsce usłu- gowej działalności gospodarczej i tymczasowe świadczenie usług oraz opisano pośredni wpływ wdrożenia dyrektywy usługowej do polskiego porządku prawnego, polegający na likwidacji lub złagodzeniu barier w podejmowaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej nie tylko w sektorze usług. Skupiono się również na nieprawidłowościach we wdrożeniu dyrektywy usługowej do polskiego prawa, np. terminologicz- nych czy związanych z niejasnością polskich przepisów dotyczących usługodawców zawartych w ustawie o świadczeniu usług na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Następna zasada wpływająca na realizację europejskiego jednolitego rynku usług to zasada wzajemnego uznawania standardów. Przedsta- wiono ją przede wszystkim w kontekście uznawania kwalifikacji zawo- dowych oraz akceptowania przez administrację państwa przyjmującego ekwiwalentnych wymogów spełnionych przez przedsiębiorcę w państwie macierzystym. Rozdział drugi dotyczy również zasady realizacji usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym oraz jej oddziaływania na polskie administracyjne prawo gospodarcze. W publikacji przedsta- wiono, jak ta zasada jest rozumiana w prawie unijnym oraz jakie zmiany jej realizacja spowodowała w prawie polskim. Rozdział trzeci poświęcony został zmianom proceduralnym i ustrojowym, jakie w wyniku procesów integracji europejskiej w dzie- dzinie jednolitego rynku usług zostały wprowadzone do polskiego prawa administracyjnego gospodarczego. Zasady postępowania admi- nistracyjnego mają duże praktyczne znaczenie dla efektywnego stoso- wania prawa UE oraz dla realizacji praw i egzekwowania obowiązków o charakterze materialnym wynikających z niego w stosunku do jedno- stek. Proste procedury pozwalają jednostce na skuteczne występowanie z roszczeniami w stosunku do organów administracji publicznej, tzn. domaganie się, aby w ściśle wyznaczony formalnie sposób został zrealizowany nałożony przez normy prawa materialnego na organ ad- ministracji obowiązek określonego zachowania14. 14 W. Jakimowicz, Publiczne prawa podmiotowe, Kraków 2002, s. 222. 27 Wstęp Często efektywne stosowanie prawa unijnego nie jest możliwe bez współpracy między organami administracji państw członkowskich. Obowiązek takiego współdziałania w sektorze usług wynika z traktato- wej zasady lojalnej współpracy i został doprecyzowany w aktach prawa wtórnego. Na przykład dyrektywa usługowa zobowiązuje organy admi- nistracji publicznej do współpracy z właściwymi organami państw członkowskich oraz Komisją Europejską. Współpraca ta powinna po- legać m.in. na wymianie informacji o usługodawcach i świadczonych przez nich usługach oraz przeprowadzaniu na wniosek administracji z innego państwa członkowskiego kontroli działalności usługodawców. Odbywa się ona przy wykorzystaniu systemów teleinformatycznych udostępnianych i zarządzanych przez Komisję Europejską, np. systemu wymiany informacji na rynku wewnętrznym (Internal Market Informa- tion System – system IMI). Włączenie do polskiego systemu prawnego rozwiązań upraszczają- cych postępowanie oraz przyznających proceduralne uprawnienia przedsiębiorcom spowodowała przede wszystkim transpozycja dyrek- tywy o usługach. Innowacyjność dyrektywy usługowej polega właśnie głównie na zreformowaniu i modernizacji działania administracji15 oraz uproszczeniu procedur administracyjnych. Artykuł 6 dyrektywy usługowej ustanawia wymóg utworzenia pojedynczych punktów kon- taktowych, w których powinno być możliwe dopełnienie wszelkich procedur i formalności koniecznych do podjęcia działalności usługowej oraz złożenie wszelkich wniosków o uzyskanie zezwolenia niezbędnego do prowadzenia takiej działalności. Państwa członkowskie, zgodnie z wymogami dyrektywy usługowej, mają również obowiązek uproszcze- nia procedur administracyjnych dotyczących podejmowania i prowa- dzenia działalności gospodarczej (art. 5 ust. 1 dyrektywy usługowej) oraz wprowadzenie takich instytucji, jak: dorozumiana zgoda, potwier- dzenie otrzymania wniosku od przedsiębiorcy przez organ administracji publicznej, zakaz wymagania przez organy administracji dokumentów w formie oryginałów, poświadczonych kopii lub poświadczonego tłu- maczenia. Dyrektywa usługowa, zgodnie z art. 13, zawiera m.in. wymóg, aby procedury i formalności związane z udzielaniem zezwoleń były przejrzyste i podawane z wyprzedzeniem do wiadomości publicznej. Dodatkowo nie mogą one mieć charakteru zniechęcającego usługodaw- 15 G. Davies, The Service Directive: extending the country of origin principle and re- forming public administration, ELRev. 2007, nr 32, s. 239. 28 Wstęp ców, być nadmiernie skomplikowane i opóźniać świadczenia usług. Ponadto prawo państw członkowskich powinno gwarantować wniosko- dawcom, że ich wnioski będą rozpatrzone szybko (w rozsądnym termi- nie) oraz w sposób obiektywny i bezstronny16. W związku z tym, że nie istnieje możliwość zastosowania innych standardów do podmiotów krajowych, reforma i uproszczenie procedur administracyjnych z za- kresu podejmowania i prowadzenia działalności usługowej dotyczy również przedsiębiorców polskich17. Wdrożenie dyrektywy usługowej przyspieszyło także usprawnianie działania administracji w innych dziedzinach, np. przez elektronizację procedur administracyjnych. W rozdziale trzecim przeanalizowano też wpływ prawa unijnego stanowionego w dziedzinie swobodnego świadczenia usług i prowadze- nia działalności usługowej na ustrój polskiej administracji gospodarczej. Przekształcenia polskiego prawa w tym zakresie wynikają głównie z wdrażania bezpośrednich wymogów prawa unijnego, dotyczących np. niezależności organów regulacyjnych w sektorach infrastruktural- nych oraz przyjmowania rozwiązań ustrojowych, które najpełniej umożliwiają wywiązanie się Polski ze zobowiązań traktatowych wyni- kających z przepisów unijnego prawa materialnego i proceduralnego. Problem sytuacji prawnej podmiotów wspólnotowych korzystają- cych w Polsce ze swobody świadczenia usług był przedmiotem badań w książce M. Strzelbickiego (Publicznoprawne gwarancje swobody świadczenia usług przez podmioty wspólnotowe w Polsce, Poznań 2008). Natomiast zagadnienie europeizacji zasad podejmowania i prowadzenia działalności usługowej oraz tymczasowego świadczenia usług w polskim porządku prawnym poruszone zostało przez S. Dudzika w artykułach: Sposoby przekształcania prawa polskiego pod wpływem prawa europej- skiego (na przykładzie prawa gospodarczego), PiP 2008, z. 5, s. 3–19, oraz Prawo gospodarcze Unii Europejskiej. Zjednoczeni w różnorodności (w:) Konferencja. Unia Europejska: zjednoczeni w różnorodności, red. C. Mik, Warszawa 2012. Dotychczasowe opracowania dotyczyły natomiast przede wszystkim europeizacji prawa krajowego (np. praca zbiorowa Europeizacja prawa krajowego. Wpływ integracji europejskiej na klasyczne dziedziny prawa krajowego, red. C. Mik, Toruń 2000) oraz administracyjnego prawa krajowego. W szczególności wymienić należy 16 S. Dudzik, Sposoby przekształcania prawa polskiego pod wpływem prawa europej- skiego (na przykładzie prawa gospodarczego), PiP 2008, z. 5, s. 3–19. 17 Wyrok TK z dnia 21 kwietnia 2004 r., K 33/03, OTK-A 2004, nr 4, poz. 31, pkt 13 uzasadnienia. 29 Wstęp książkę Europeizacja polskiego prawa administracyjnego, red. Z. Janku, Z. Leoński, M. Szewczyk, M. Waligórski, K. Wojtczak, Wrocław 2005, zwierającą wiele artykułów z zakresu europeizacji polskiego prawa ad- ministracyjnego procesowego, materialnego iustrojowego, oraz t. 3 Systemu prawa administracyjnego: Europeizacja prawa administracyj- nego, red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Warszawa 2014. O wpływieprawa europejskiego na działalność polskich organów admi- nistracji publicznej pisał również S. Biernat w artykułach: Wpływ prawa Wspólnoty Europejskiej na legitymację i działalność prawotwórczą orga- nów administracji publicznej w Polsce (w:) Kierunki rozwoju prawa administracyjnego. Podstawowe zagadnienia prawa budowlanego i planowania przestrzennego, red. H. Bauer, R. Hendler, P.M. Huber, B. Popowska, T. Rabska, M. Szewczyk, Poznań 1999, s. 51–69, oraz Europejskie prawo administracyjne i europeizacja krajowego prawa administracyjnego (zarys problematyki) (w:) Studia prawno-europejskie, t. VI, red. M. Seweryński, Z. Hajn, Łódź 2002, s. 71–111. W polskiej li- teraturze poruszane były również kwestie swobody świadczenia usług i prowadzania działalności gospodarczej w UE m.in. w książkach: M. Szydło, Swoboda prowadzenia działalności gospodarczej i swoboda świadczenia usług, Toruń 2005; Przepływ osób i świadczenie usług w Unii Europejskiej. Nowe zjawiska i tendencje, red. S. Biernat, S. Dudzik, Kraków–Warszawa 2009; A. Cieśliński, Konstrukcja prawna swobód rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, Wrocław 2013; E. Skibińska, Swoboda zakładania przedsiębiorstw przez osoby prawne (art. 43–48 TWE), Warszawa 2008. Z omawianą problematyką związane są również, choć pośrednio, opracowania dotyczące polskiego prawa publicznego gospodarczego. Wymienić tu należy: Prawo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, red. M. Wierzbowski, M. Wykrzykowski, Warszawa 2001; A. Borkowski, A. Chełmoński, M. Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski, Administracyjne prawo gospodarcze, Wrocław 2004; C. Kosikowski, Publiczne prawo gospodarcze Polski i Unii Euro- pejskiej, Warszawa 2005; M. Zdyb, Publiczne prawo gospodarcze, Kra- ków–Lublin 1997. Niektóre problemy związane z europeizacją prawa krajowego, w tym prawa administracyjnego, były omawiane również w literaturze obcej, np. w książkach: The Europeanisation of Law: The Legal Effects of European Integration, red. F. Snyder, Oxford–Portland 2000; The europeanisation of Administrative Law. Transforming national decision-making procedures, red. K.-H. Ladeur, Aldershot–Burlington USA–Singapore–Sydney 2002. Natomiast do najważniejszych obcych 30 Wstęp opracowań z zakresu prawa administracyjnego UE należą książki: P. Craiga, EU Administrative Law, Oxford 2012; J. Schwarze a, European Administrative Law, London 2006 oraz publikacja Droit administratif européen, red. J.-B. Auby, J. Dutheil de la Rochère, Bruxelles 2007. Badania przeprowadzone w pracy polegały przede wszystkim na interpretacji przepisów prawnych przy wykorzystaniu reguł semantycz- nych i syntaktycznych języka prawnego i naturalnego, reguł logiki for- malnej oraz wnioskowań prawniczych (wykładnia językowo-logiczna). Pomocniczo w razie wątpliwości co do słuszności wyników interpretacji językowo-logicznej zastosowano metody wykładni systemowej oraz wykładni funkcjonalnej. Analiza i opracowanie wyników badań pole- gało na formułowaniu wniosków obejmujących: systematyzację norm prawnych, ustalanie, które normy są obowiązujące np. w przypadku kolizji między prawem polskim a prawem Unii Europejskiej, wykładnię prawa, ustalanie i definiowanie pojęć, analizę praktyki stosowania prawa oraz wskazywanie postulowanych zmian w prawie. Przedmiot badań stanowiły akty normatywne prawnie wiążące – akty prawa unijnego m.in.: Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej18, dyrektywa 2006/123/WE z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku wewnętrznym; ustawodaw- stwo polskie m.in.: Konstytucja RP19, ustawa o swobodzie działalności gospodarczej (u.s.d.g.)20, ustawa o świadczeniu usług na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (u.ś.u.)21; ustawodawstwo wybranych państw członkowskich; akty unijnego prawa miękkiego niemające charakteru wiążącego (np. dokumenty i raporty Komisji); akty o charakterze indy- widualnym (orzeczenia sądów UE dotyczące swobody zakładania przedsiębiorstw i świadczenia usług oraz orzecznictwo sądów polskich). W tym miejscu chciałabym szczególnie podziękować prof. dr. hab. Sławomirowi Dudzikowi za pomoc w pisaniu tej książki oraz wspieranie mojego rozwoju naukowego. Pragnę także wyrazić wdzięczność recenzentowi – prof. dr. hab. Jerzemu Supernatowi za wszystkie cenne uwagi zgłoszone w recenzji wydawniczej. 18 Wersje skonsolidowane Dz. Urz. UE C 83 z 30.3.2010, s. 1. 19 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). 20 Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.). 21 Ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o świadczeniu usług na terytorium Rzeczypospo- litej Polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 278 z późn. zm.). 31 Rozdział 1 Podstawy prawne i mechanizmy europeizacji prawa administracyjnego gospodarczego państw członkowskich Unii Europejskiej 1. Prawo unijne a prawo państw członkowskich 1.1. Zasady prawa Unii Europejskiej będące podstawą europeizacji prawa państw członkowskich Ustalenie, jak swoboda przedsiębiorczości dla usługodawców i swoboda świadczenia usług między państwami członkowskimi wpły- wają na polski porządek prawny wymaga generalnej charakterystyki oddziaływania (relacji) między prawem Unii Europejskiej a polskim porządkiem prawnym. Oddziaływanie takie nosi miano europeizacji prawa. Proces europeizacji porządków prawnych państw członkowskich UE kształtują trzy podstawowe dla prawa unijnego zasady: pierwszeń- stwa prawa UE, jego bezpośredniej skuteczności oraz prounijnej wy- kładni prawa państw członkowskich. Pozwalają one na efektywne sto- sowanie prawa unijnego w państwach członkowskich oraz umożliwiają skuteczną europeizację krajowych porządków prawnych. Wynikają z nich bowiem obowiązki ciążące na organach krajowych stanowiących i stosujących prawo, które powodują przekształcenia w systemach prawa wewnętrznego polegające na zastępowaniu norm krajowych przepisami prawa unijnego, zmianie lub uchyleniu norm prawa krajo- wego, zgodnie w wymogami prawa unijnego, oraz odpowiedniej wy- kładni prawa w przypadku stosowania norm prawa unijnego lub zeu- 33 Rozdział 1. Podstawy prawne i mechanizmy europeizacji prawa... ropeizowanego prawa krajowego22. W pierwszej części rozdziału zasady pierwszeństwa, bezpośredniej skuteczności i prounijnej wykładni zosta- ną przedstawione w znaczeniu, jakie nadał im Trybunał Sprawiedliwo- ści. Recepcja tych zasad w prawie polskim i innych państwach człon- kowskich oraz reguły wrażone w Konstytucji RP i orzecznictwie Trybu- nału Konstytucyjnego, jakim podlega relacja między polskim porząd- kiem prawnym aprawem europejskim, są przedmiotem dalszych roz- ważań. 1.1.1. Zasada pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej Podstawą efektywnej europeizacji krajowych systemów prawnych jest sformułowana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości (sprawa nr 6/64 Flaminio Costa v E.N.E.L. z dnia 15 lipca 1964 r.) i obecnie wyrażona również w deklaracji nr 17 do Traktatu z Lizbony23 zasada pierwszeństwa prawa unijnego wobec prawa państw członkowskich. Zgodnie z nią organy stosujące prawo w przypadku kolizji norm unij- nych z krajowymi mają obowiązek zastosowania prawa UE i nieuwzględ- niania sprzecznego z nim prawa wewnętrznego. Ponadto państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia skuteczności prawu UE: nie mogą one wprowadzać przepisów wewnętrznych, które byłyby sprzeczne z prawem unijnym, a późniejsze prawo krajowe nie uchyla wcześniejszego prawa europejskiego24. Zasadę pierwszeństwa próbowano wprowadzić do Traktatów sta- nowiących podstawę funkcjonowania UE (Traktat o Unii Europejskiej oraz Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej), aby ostatecznie rozwiać wątpliwości co do jej obowiązywania. W Traktacie ustanawia- jącym Konstytucję dla Europy25 art. I-6 stanowi, że „Konstytucja i prawo przyjęte przez instytucje Unii w wykonywaniu przyznanych 22 A. Wróbel, D. Miąsik, Europeizacja prawa administracyjnego..., s. 25, s. 55. 23 Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1; J.-L. Sauron, Comprendre le Traité de Lizbon- ne, Paris 2008, s. 32. 24 C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 2000, s. 550 i n.; S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich (w:) Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, red. J. Barcz, Warszawa 2003, s. 234 i n.; M. Taborowski, Stosowanie i interpretacja prawa Unii Europejskiej (w:) Unia Euro- pejska. Prawo instytucjonalne i gospodarcze, red. A. Łazowski, Warszawa 2008, s. 289 i n. 25 Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy (Dz. Urz. UE C 310 z 16.12.2004, s. 3). 34 1. Prawo unijne a prawo państw członkowskich jej kompetencji mają pierwszeństwo przed prawem państw członkow- skich”. Już w trakcie prac nad traktatem konstytucyjnym przepis ten wzbudzał kontrowersje. Zdecydowano się więc dodać deklarację nr 17, która wyjaśniła, że art. I-6 odzwierciedla istniejące orzecznictwo Euro- pejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji26. Ostatecznie państwa członkowskie nie zdecydowały się, by w Traktatach jednoznacznie określić hierarchię między normami prawa krajowego i unijnego. Początkowo planowano zawrzeć zasadę pierwszeństwa w protokole do Traktatu z Lizbony. Zgodnie z art. 51 TUE, „protokoły i załączniki załączone do Traktatów stanowią ich integralną część”. A zatem sformułowana w protokole zasada pierwszeństwa stałaby się częścią Traktatów. W czasie prac nad Traktatem z Lizbony27 nie udało się jednak osiągnąć porozumienia co do wprowadzenia zasady prymatu prawa Unii do Traktatów w tej formie. Ostatecznie wyrażono zasadę pierwszeństwa w deklaracji (deklaracja nr 17)28. Deklaracje nie są jednak wymienione w art. 51 TUE, a tym samym nie stanowią integralnej części Traktatów. Wyznaczają one natomiast ich „kontekst”29, w rozu- mieniu Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, uwzględniany w procesie interpretacji30. Deklaracja w sprawie zasady pierwszeństwa potwierdza linię orzeczniczą TS oraz objaśnia, że „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Traktaty i prawo przyjęte przez Unię na podstawie Traktatów mają pierwszeń- stwo przed prawem państw członkowskich na warunkach ustanowio- nych przez wspomniane orzecznictwo”31. Deklaracja nr 17 precyzuje więc, że zasada pierwszeństwa, która była sformułowana przez TS jedy- nie w stosunku do prawa wspólnotowego, po reformie wprowadzonej 26 J. Barcz, Przewodnik po Traktacie z Lizbony. Traktaty stanowiące Unię Europejską. Stan obecny oraz teksty skonsolidowane w brzmieniu Traktatu z Lizbony, Warszawa 2008, s. 43–44. 27 Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspól- notę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1). 28 J.-L. Sauron, Comprendre..., s. 32–33. 29 Artykuł 31 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439). Studia Prawnicze 2011, t. XXV, s. 54. 30 S. Biernat, Zasada pierwszeństwa prawa unijnego po Traktacie z Lizbony, Gdańskie 31 Deklaracja nr 17 dołączona do Aktu Końcowego Konferencji Międzyrządowej, która przyjęła Traktat z Lizbony podpisany w dniu 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 83 z 30.3.2010, s. 335). 35 Rozdział 1. Podstawy prawne i mechanizmy europeizacji prawa... przez Traktat z Lizbony odnosi się do całego prawa Unii Europejskiej. W deklaracji została zamieszczona opinia Służby Prawej Rady, zgodnie z którą „fakt, że zasada pierwszeństwa nie zostanie włączona do przy- szłego Traktatu w żaden sposób nie narusza samej zasady ani obowią- zującego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości”. Rolą deklaracji nr 17 jest również podkreślenie, iż mimo że zasada pierwszeństwa nie została wyrażona w przepisach Traktatu, to dalej obowiązuje. Wrażenie, że nie ma ona mocy wiążącej po wejściu w życie Traktatu z Lizbony mogłoby wynikać z faktu, iż Traktat z Lizbony – tak jak to czynił traktat konstytucyjny – wprowadził do TUE i TFUE lub uszczegółowił postanowienia traktatowe podstawowe dla ustroju Unii, wyrażające zasady ukształtowane w orzecznictwie TS32, np. zasadę, zgodnie z którą UE ma kompetencję do zawierania umów międzynaro- dowych, jeżeli ich zawarcie jest niezbędne do umożliwienia Unii wyko- nywania jej wewnętrznych kompetencji (art. 3 ust. 2 TFUE, art. 216 TFUE)33, zasadę równowagi instytucjonalnej (art. 13 ust. 2 TUE)34, za- sadę zapewnienia przez państwa członkowskie skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii (art. 19 ust. 2 TUE). Natomiast zasada pierwszeństwa – mimo że była wyrażona w traktacie konstytucyjnym – nie została przeniesiona do Traktatu z Lizbony, co mogłoby oznaczać, że państwa członkowskie całkowicie z niej zrezygno- wały. Deklaracja nr 17 ma taką interpretację wykluczyć. Ponadto, jak słusznie zauważa S. Biernat35, należy przyjąć, że za podstawę zasady pierwszeństwa powinno być uznane nie tylko orzecznictwo TS oraz deklaracja nr 17 zawierająca niewiążące prawnie stanowisko państw członkowskich i opinię Służby Prawnej Rady. Pod- staw prawnych zasady prymatu należy upatrywać w postanowieniach traktatowych ustanawiających inne unijne konstytucyjne reguły, takie jak zasada lojalnej współpracy (art. 4 ust. 3 TUE) czy obowiązek prze- strzegania prawa UE przez państwa członkowskie (art. 19 ust. 1 zdanie drugie TUE, art. 291 ust. 1 TFUE). Zdaniem S. Biernata36 odmienna 32 S. Biernat, Zasada pierwszeństwa..., s. 56. 33 Wyrok TS z dnia 31 marca 1971 r. w sprawie 22-70 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Radzie Wspólnot Europejskich (ERTA), Zb. Orz. 1971, s. 263. 34 Wyrok TS z dnia 4 października 1991 r. w sprawie C-70/88 Parlament Europejski przeciwko Radzie Wspólnot Europejskich, Zb. Orz. 1991, s. I-4529. 35 S. Biernat, Zasada pierwszeństwa..., s. 59. 36 Ibidem, s. 57. 36 1. Prawo unijne a prawo państw członkowskich interpretacja mogłaby prowadzić do zdeprecjonowania zasady pierw- szeństwa w systemie prawa unijnego. Trybunał Sprawiedliwości proklamował zasadę pierwszeństwa prawa wspólnotowego (obecnie unijnego) w celu zapewnienia efektyw- nego stosowania tego prawa w państwach członkowskich37. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości38 „sąd krajo- wy, do którego należy w ramach jego kompetencji stosowanie przepisów prawa wspólnotowego, zobowiązany jest zapewnić pełną skuteczność tych norm, w razie konieczności z własnej inicjatywy nie stosując wszelkich sprzecznych z nimi przepisów prawa krajowego, także póź- niejszych, bez potrzeby zwracania się o ich uprzednie usunięcie w drodze ustawodawczej lub w ramach innej procedury konstytucyjnej ani oczekiwania na usunięcie wspomnianych przepisów”39. Prawu unijnemu przysługuje więc pierwszeństwo stosowania przed sprzeczny- mi z nim przepisami prawa krajowego40, a państwa członkowskie nie mogą powoływać się na prawo krajowe również rangi konstytucyjnej w celu niestosowania prawa Unii41. 37 S. Biernat, Zasada efektywności prawa wspólnotowego w orzecznictwie Europej- skiego Trybunału Sprawiedliwości (w:) Studia z prawa Unii Europejskiej w piątą rocznicę utworzenia Katedry Prawa Europejskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. S. Biernat, Kraków 2000, s. 28 i n. 38 Wyrok TS z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77 Amministrazione delle Finanze dello Stato przeciwko Simmenthal SpA, Zb. Orz. 1978, s. 629; wyrok TS z dnia 4 czerwca 1992 r. w sprawach połączonych C-13/91 oraz C-113/91, postępowanie karne przeciwko Michel Debus, Zb. Orz. 1992, s. I-3617; wyrok TS z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C-119/05 Ministero dell Industria, del Commercio e dell Artigianato przeciwko Lucchini SpA, Zb. Orz. 2007, s. I-6199. 39 Wyrok TS z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie C-314/08 Krzysztof Filipiak przeciwko Dyrektorowi Izby Skarbowej w Poznaniu, Zb. Orz. 2009, s. I-11049, pkt 81; P. Brzeziński, Unijny obowiązek odmowy zastosowania przez sąd krajowy ustawy niezgod- nej z dyrektywą Unii Europejskiej, Warszawa 2010, 178 i n. 40 Wyrok TS z dnia 9 marca 1978 r., Amministrazione delle Finanze dello Stato przeciwko Simmenthal SpA; wyrok TS z dnia 22 października 1998 r. w sprawach połą- czonych C-10/97 do C-22/97 Ministero delle Finanze przeciwko IN.CO.GE. 90 Srl, Idelgard Srl, Iris 90 Srl, Camed Srl, Pomezia Progetti Appalti Srl (PPA), Edilcam Srl, A. Cecchini C. Srl, EMO Srl, Emoda Srl, Sappesi Srl, Ing. Luigi Martini Srl, Giacomo Srl i Mafar Srl., Zb. Orz. 1998, s. I-6307. 41 Wyrok TS z dnia 17 grudnia 1970 r. w sprawie 11/70 Internationale Handelsgesell- schaft mbH przeciwko Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und Futtermittel, Zb. Orz. 1970, s. 1125. 37 Rozdział 1. Podstawy prawne i mechanizmy europeizacji prawa... Zasadą prymatu związane są wszystkie organy władzy publicznej państw członkowskich42. Jest ona skierowana do administracji rządowej i samorządowej, państowej nierządowej, organów kontroli państwowej (np. NIK) oraz powołanych do ochrony praw obywateli (np. RPO), sądów krajowych wszystkich instancji oraz wszystkich organów będą- cych emanacją państwa43. Ponadto zasada ta jest skierowana do ustawo- dawców krajowych. Rozszerzająca definicja państwa sformułowana przez Trybunał Sprawiedliwości w przypadku ogólnych obowiązków państw członkowskich wynika z zastosowania przez Trybunał wykładni funkcjonalnej i ma służyć zapewnieniu jak najszerszej skuteczności prawu unijnemu44. C. Mik45 jako obowiązki organów władzy publicznej wynikające z zasady pierwszeństwa wymienia nakaz efektywnej trans- pozycji prawa UE do ustawodawstwa państw członkowskich oraz uchylenia przepisów wewnętrznych niezgodnych z prawem Unii, a także zakaz stanowienia krajowych aktów prawnych sprzecznych z acquis de l Union. Ponadto organy państw członkowskich stosujące prawo, w tym sądy konstytucyjne, nie mogą unieważnić norm prawa UE oraz stosować prawa krajowego, które jest z tym prawem sprzeczne. Państwa członkowskie zobowiązane są również zagwarantować wyko- nanie orzeczeń sądów UE oraz decyzji Rady i Komisji, co ma szczególne znaczenie, jeśli chodzi o orzeczenia nakładające kary pieniężne, których adresatami są podmioty inne niż państwo46. 42 Znaczenie zasady pierwszeństwa dla organów administracyjnych – wyrok TS z dnia 22 czerwca 1989 r. w sprawie C-103/88 Fratelli Costanzo SpA przeciwko Comune di Milano, Zb. Orz. 1989, s. 1839. 43 M. Taborowski, Stosowanie i interpretacja..., s. 296. W orzeczeniu z dnia 12 lipca 1990 r. w sprawie C-188/89 A. Foster i in. przeciwko British Gas plc., Zb. Orz. 1990, s. I-03313, za emanację państwa TS uznał: organizacje lub podmioty, które są przedmiotem władzy lub kontroli państwa lub mają specjalne uprawnienia wykraczające poza te, które wynikają z zasad stosowanych w stosunkach między jednostkami (pkt 18), oraz podmioty, niezależnie od ich formy prawnej, które są odpowiedzialne na podstawie przepisów krajowych za świadczenie usług publicznych pod kontrolą państwa, i w tym celu posia- dają specjalne uprawnienia wykraczające poza te, które wynikają z zasad stosowanych w stosunkach między jednostkami (pkt 20). 44 N. Półtorak, Pojęcie państwa w prawie Wspólnot Europejskich (w:) Studia z prawa Unii Europejskiej w piątą rocznicę utworzenia Katedry Prawa Europejskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. S. Biernat, Kraków 2000, s. 106–107. 45 C. Mik, Europejskie prawo..., s. 550. 46 Ibidem, s. 557. 38 1. Prawo unijne a prawo państw członkowskich 1.1.2. Zasada bezpośredniej skuteczności prawa Unii Europejskiej Dla charakterystyki wpływu prawa Unii na porządki prawne państw członkowskich oprócz zasady pierwszeństwa istotne znac
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gospodarcza działalność usługowa w prawie polskim w świetle unijnych swobód przedsiębiorczości i świadczenia usług
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: