Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00119 004818 14643081 na godz. na dobę w sumie
Gospodarczo-polityczne współczesne relacje Australii z Japonią. Wzorzec dla stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku - ebook/pdf
Gospodarczo-polityczne współczesne relacje Australii z Japonią. Wzorzec dla stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 497
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-984-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Praca dra Mieczysława Sprengela zasługuje na szczególną uwagę zarówno ze strony osób profesjonalnie zajmujących się tematyką stosunków międzynarodowych w aspekcie politycznym jak i gospodarczym oraz zwykłego czytelnika. Wieloletnie badania naukowe prowadzone w Polsce i zagranicą zaowocowały niezwykle nowatorskim studium analizującym relacje australijsko-japońskie, które dla autora stanowią modelowy wręcz przykład stosunków bilateralnych oraz ich oddziaływania w kontekście regionalnym. Wypracowane w ciągu dekad porozumienia na linii Canberra-Tokio ilustrują w opinii Mieczysława Sprengela przykład pragmatyzmu i odrzucenia historycznych zaszłości w imię dwustronnej współpracy oddziałującej również w szerszym kontekście na stosunki w regionie Azji i Pacyfiku. Koncepcja książki, zawarte w niej tezy i wnioski pozwalają z całym przekonaniem stwierdzić, iż jest to studium dojrzałe, wnikliwe i zmuszające do głębszych refleksji. Z recenzji profesora Piotr Ostaszewski

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piastowie śląscy i ich rodowód 1 Mieczysław Sprengel GOSPODARCZO-POLITYCZNE WSPÓŁCZESNE RELACJE AUSTRALII Z JAPONIĄ 1 2 3 Recenzent Prof. dr hab. Piotr Ostaszewski Redakcja naukowa Dorota Rajca Opracowanie typograficzne Zakład Usługowy PRIM Projekt okładki i stron tytułowych Zakład Usługowy PRIM Copyright by Mieczysław Sprengel, Kraków 2012 ISBN 978-83-7730-984-1 WYDAWNICTWO AVALON Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel./fax + 48 12 412 55 99, + 48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl 4 SPIS TREŚCI Wstęp ...................................................................................................9 Rozdział I. Relacje australijsko--japońskie w perspektywie najważniejszych paradygmatów teorii stosunków międzynarodowych ........................................................................21 Rozdział II. Uwarunkowania australijsko-japońskich stosunków polityczno-gospodarczych ..........................................33 2.1. Zagadnienia fizyczno-geograficzne, historyczne i demograficzne ......................................................................33 2.2. Międzynarodowe uwarunkowania stosunków Australii z Japonią .................................................................49 2.3. Polityczne uwarunkowania działań władz Australii i Japonii ..................................................................................71 2.4. Geneza relacji gospodarczych Australii z Japonią ...............98 2.5. Koncepcja „ekonomicznego uspokojenia” Johna Crawforda.............................................................................103 Rozdział III. Stosunki polityczne Australii z Japonią w latach 1945–1976 .....................................................................107 3.1. Podpisanie Traktatu Pokojowego z Japonią w 1951 roku .........................................................................107 3.2. Polityka bliższej współpracy z Japonią od 1954 do 1969 roku .............................................................................118 3.3. Australijska polityka otwartości w latach 70. XX wieku ...127 5 Wstęp 3.4. Polityka władz Australii wobec imigracji japońskiej ..........134 3.5. Znaczenie australijskiej polityki protekcjonizmu wobec Japonii .......................................................................139 Rozdział IV. Australijsko-japońskie stosunki gospodarcze w latach 1945–1976 .....................................................................149 4.1. Wznowienie współpracy gospodarczej ................................149 4.2. Australijsko-japońskie Porozumienie Handlowe (Agreement on Commerce between the Commonwealth of Australia and Japan) z 1957 roku..................................156 4.3. Skutki rozwoju współpracy gospodarczej z Japonią od 1963 r. ..............................................................................167 4.4. Australijsko-Japońskie Porozumienie w Sprawie Połowu Ryb z 1968 roku ......................................................177 4.5. Podstawowy Traktat o Przyjaźni i Współpracy z Japonią (Basic Treaty Friendship and Co-operation) z 1976 roku ..........................................................................182 Rozdział V. Rozwój australijsko-japońskiej wymiany handlowej w latach 1945–1976 .....................................................................206 5.1. Determinanty komparatywnych korzyści gospodarki australijskiej i japońskiej .....................................................206 5.2. Struktura handlu zagranicznego Australii z Japonią w latach 1945–1976 .............................................................213 5.3. Eksport produktów rolniczych do Japonii .........................223 5.4. Eksport australijskich surowców do Japonii ......................248 5.5. Australijski import z Japonii ..............................................266 5.6. Gospodarcze współzależności ..............................................274 Rozdział VI. Australijsko-japońskie relacje gospodarcze i polityczne w latach 1977–2010 .................................................285 6.1. Zarys stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku w latach 1977–2010 ............................................285 6.1.1. Nowe problemy w regionie Azji i Pacyfiku w latach 1977–1990 ...................................................285 6.1.2. Rola Australii w azjatyckim regionie w dobie nowego ładu międzynarodowego w latach 1991–1999 ..................................................................298 6.1.3. Problematyka azjatycka w australijskiej perspektywie w latach 2000–2010 ............................304 6 Wstęp 6.2. Australijsko-japońskie partnerstwo polityczne za rządów Johna Frasera i Boba Hawke’a w latach 1975–1991 .........318 6.3. Australijska polityka zbliżenia wobec Japonii za rządów Paula Keatinga w latach 1991–1996 ...................................330 6.4. Australijsko-japońskie relacje w dobie ograniczania stosunków z państwami azjatyckimi za rządów Johna Howarda w latach 1996–2003 .............................................345 6.5. Australijsko-japońskie działania po dwustronnym oświadczeniu na temat wzajemnego zwalczania terroryzmu w latach 2003–2006 .........................................358 6.6. Australijsko-japońskie umocnienie współpracy w sferze bezpieczeństwa regionalnego na podstawie Australijsko- Japońskiej Wspólnej Deklaracji o Współpracy w Dziedzinie Bezpieczeństwa w latach 2007–2010 ............364 Rozdział VII. Australijsko-japońska wymiana handlowa w latach 1977–2010 .....................................................................372 7.1. Struktura handlu zagranicznego Australii z Japonią w latach 1977–2010 .............................................................372 7.2. Australijsko-japoński handel artykułami rolnymi .............397 7.3. Umocnienie relacji gospodarczych w dobie new economy ...405 7.4. Skutki wymiany handlowej .................................................414 Zakończenie .....................................................................................433 Summary .........................................................................................447 Spis używanych skrótów .................................................................451 Spis tabel zamieszczonych w tekście..............................................457 Kalendarium relacji australijsko-japońskich .................................463 Bibliografia ......................................................................................469 Aneks ...............................................................................................491 Indeks nazwisk ................................................................................493 7 8 Wstęp Wartości kulturowe oraz położenie geograficzne częstokroć wa- runkują percepcję rzeczywistości. Można zatem śmiało powiedzieć, iż europocentryczne pojmowanie dziejów tak przeszłych, jak i bieżących, stało się normą w wielu analizach i badaniach naukowych, pochodzą- cych z tego kręgu kulturowego. Przekonanie to wynika z faktu euro- pejskiej dominacji w skali globalnej mającej miejsce od połowy XVIII do połowy XX wieku. Wpływ europejskich imperiów kolonialnych na kształt współczesnego świata jest niezaprzeczalny. Niemniej dekolo- nizacja odsłoniła inne oblicze świata, który chcąc nie chcąc, musiał uznać wpływ Europy, a z drugiej strony, w coraz wyraźniejszy spo- sób sięgał do własnych korzeni, odkrywając przy tym inne pokłady przeszłości – bynajmniej niewiele mające wspólnego z europocentry- zmem. Szczególnie istotny pozostaje wpływ Wielkiej Brytanii, która w apogeum swojej potęgi, władała czwartą częścią świata. Jej obec- ność w regionie Azji i Oceanii wycisnęła niezatarte piętno na tym obszarze, co tłumaczy europocentryczne postrzeganie zachodzących tam procesów dziejowych. Aktualnie prowadzone badania na temat stosunków międzyna- rodowych komplikują się o tyle, iż powstała znaczna liczba nowych opracowań naukowych, ukazujących te same wydarzenia z odmien- nej perspektywy. Różne punkty widzenia są możliwe dzięki dostępowi do nieznanych dotychczas źródeł wiedzy oraz ich interpretacji, będą- cych wynikiem prac naukowych, reprezentujących różne kręgi cywi- lizacyjne i kulturowe. Poznanie nowych źródeł i opracowań przyczy- nia się do pełniejszego obiektywizmu historycznego. 9 Wstęp Krzysztof Mroziewicz podkreśla, że dzisiejsza Azja to w istocie już Nowy Świat. Indie i Chiny – niegdyś podatne na kolonialne wpły- wy europejskich mocarstw i zacofane gospodarczo, są obecnie nie tyl- ko najbardziej zaludnionymi państwami świata, ale stanowią przy- kład nowej generacji wschodzących światowych supermocarstw, ma- jących przemożny wpływ na losy współczesnego świata1. Nie należy zatem się dziwić, iż z coraz większym zainteresowaniem współcze- sny świat śledzi rozwój regionu Azji i Pacyfiku, zdając sobie sprawę, że podjęte tam decyzje, będą w znacznej mierze rzutować na trendy światowej gospodarki i polityki. Pisze o tym m. in. indyjski ekono- mista i laureat nagrody Nobla, Amartya Sen2. Wspomina o tym rów- nież indyjski badacz Sanu Kainikara3. W przypadku Indii może być to w pewnym sensie przesada, albowiem utrwala się tam przekonanie o własnej mocarstwowości, którą przeciwstawia się Chinom. Włodzi- mierz Wowczuk uważa, iż na przełomie XIX i XX w. zapoczątkowana została era Pacyfiku4. Warto zauważyć, iż przez wiele lat ubiegłego wieku, w Azji przodowała Japonia, której znaczenie militarne, poli- tyczne a także gospodarcze, wywarło bardzo duży wpływ na losy po- zostałych krajów kontynentu. Ekspansjonistyczne działania Japonii sprawiły, że znaczenie tego kraju wykraczało poza Azję, plasując ją w gronie największych potęg władających ówczesnym światem. W czasie II wojny światowej strategia japońska opierała się na zasadzie brutalnych podbojów terytorialnych i wręcz rasistowskiej polityce w stosunku do azjatyckich podwładnych. Nie pozostawało to bez wpływu również na Związek Australijski. W konsekwencji nasu- wają się interesujące pytania. Pierwsze z nich dotyczy przyczyn od- budowy relacji australijsko-japońskich po 1945 r. Wiąże się z nim za- gadnienie przebiegu procesów zachodzących w ramach bilateralnych stosunków australijsko-japońskich, a także ich formy – co jest istot- ne ze względu na fakt, iż mamy do czynienia z diametralnie odmien- nymi krajami, różniącymi się nie tylko potencjałem gospodarczym, ale również kulturowo i geopolitycznie. Dlaczego przedwojenna bli- ska zależność Australii od Wielkiej Brytanii uległa swoistemu prze- wartościowaniu, kierując zainteresowania dawnej brytyjskiej kolonii w stronę zacieśniania kontaktów politycznych i gospodarczych z Ja- ponią? Zmiany te mają ogromne znaczenie, gdyż chodzi o kraje, któ- „Polityka”, nr 4 (2589), 27.01.2007, s. 4. „Gazeta Wyborcza”, 4–5.06.2011, s. 17. 1 2 3 S. Kainikara, Australian Security in the Asian Century, Canberra 2008, s. 30, 69. 4 W. Wowczuk, Chiny Japonia, Białystok 2003, s. 7. 10 Wstęp re odgrywają ważną rolę na gospodarczej scenie świata. Tym bardziej istotne jest wyodrębnienie stosunków australijsko-japońskich (w tym politycznych i gospodarczych) po II wojnie światowej, kiedy wykre- owany został nowy układ sił politycznych. Wtedy też Australia wy- brała na swego partnera Japonię, mając na uwadze bezpieczeństwo regionu oraz przewidując korzyści gospodarcze. Szczególnie istotne zmiany w powojennej polityce australijskiej dokonały się podczas wieloletnich rządów premiera Roberta Gor- dona Menziesa (1949–1966 r.). W tym okresie położono podwaliny przyszłego rozwoju kontaktów politycznych i gospodarczych z Ja- ponią. Jednocześnie doszło też do znaczącego rozwoju gospodarcze- go Australii, stąd określenie „złotych lat” australijskiej gospodarki5. Jest to przyczyną studiów zarówno nad zagadnieniami gospodarczy- mi jak i politycznymi. Niewątpliwie, jak pisze Piotr Ostaszewski, Ja- ponia miała wpływ na sprawy międzynarodowe poprzez dominację gospodarczą6. 5 Józef Kukułka pisze w książce Historia współczesna stosunków międzynarodo- wych o ważnym znaczeniu ropy naftowej w tamtym okresie. David Meredith i Barrie Dyster wskazują, że czas „długiego boomu” dla Australii zakończył się w 1974 r., podobnie jak okres znaczącego rozwoju dla wielu krajów świata. Dla- tego rok 1973 był ostatnim korzystnym rokiem od II wojny światowej dla wielu gospodarek. Wykresy wskazują, iż wskaźniki wzrostu w gospodarce wielu państw spowolniły wtedy. Znawcy tego tematu uważają, iż w ten sposób dobiegł kresu, rozpoczęty w latach 50. XX w., wspomniany boom gospodarczy. Również w Au- stralii kilka czynników sprawiło, że 1973 był rokiem przełomu. W wyniku wy- borów powołano australijski rząd, który obrał nowy kierunek w polityce; spadł wtedy popyt na towary, wzrosły ceny oraz podniósł się wskaźnik bezrobocia, wy- stąpiła wysoka inflacja – wszystko to sprawiło, iż nagle rozwój Australii drastycz- nie spowolnił. Wiele zmieniło się również w relacjach Australii z Japonią. O tych kwestiach i o cenzurze 1973 r., piszą Paul Chapman i Kyoko Sheridan w książ- ce pt.: The Australian economy in the japanese mirror (1992). Nie można jednak uważać, że okres „złotych lat” był identyczny w Australii i w Japonii. Choć śred- ni roczny wzrost dochodu brutto był wtedy w tych państwach wyższy niż w in- nych krajach i wyniósł ponad 7 . Australijskie „osiągnięcia” okazały się lepsze niż w USA. Australia i Japonia uniknęły jednocześnie „załamania” z 1954 r. Ja- ponia nie odczuła też trudności ekonomicznych w 1957 r. – oba państwa nie po- niosły wielkich strat w czasie załamania rynku w 1967 i w 1970 r. Ewa Pałasz- Rutkowska wraz z Katarzyną Starecką wskazują, iż rok 1973 to koniec wyłania- nia się Japonii jako supermocarstwa. William Beasley z University of London w książce The rise of modern Japan pisze, że po okresie amerykańskiej okupacji Japonii (1945–1952), rozpoczął się dla niej drugi okres nazwany przez Beasleya „ekonomicznym misterium” (1955–1973) – był to czas bardzo znaczącego gospo- darczego rozwoju Kraju Kwitnącej Wiśni. 6 P. Ostaszewski, Międzynarodowe stosunki polityczne, Warszawa 2008, s. 199. 11 Wstęp W niniejszej pracy zaproponowano zatem wielowymiarową i wie- loaspektową analizę stosunków australijsko-japońskich przy szcze- gólnym uwzględnieniu tych, które ukształtowały swoisty wzorzec dla stosunków międzynarodowych krajów Azji i Pacyfiku. Służy temu omówienie wydarzeń historycznych, które stanowią istotną podsta- wę do zweryfikowania następującej tezy: Japonia w relacjach z Au- stralią odegrała ważną rolę ze względu na osiągnięcie przez Austra- lijczyków większej niezależności, z czym wiązało się zdobycie przez nią znacznie większego potencjału ekonomicznego, który upoważniał ją do przyjęcia bardziej samodzielnej polityki. Intensywny postęp ja- pońskiej gospodarki nie pozostał bez wpływu na politykę australij- skich rządów. Dzięki tym relacjom, Australia dążyła do umocnienia pokoju na świecie i zachowania bezpieczeństwa w Azji i Oceanii oraz rozwinięcia procesu integracji w regionie. W II połowie XX w., w go- spodarczych kontaktach Australii z innymi państwami pojawiła się, po Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, Japonia. Zdając sobie sprawę ze zmian w gospodarce międzynarodowej, jak również kiero- wana uzasadnionymi obawami politycznymi, Australia zmieniła part- nera handlowego. Jolanta Bryła wskazuje, że „po drugiej wojnie świa- towej Wielka Brytania i Francja zaczęły stopniowo tracić swe wpływy na rzecz Stanów Zjednoczonych”7. Kwestia ta dotyczy również Au- stralii. Warto zatem zweryfikować tezę o pozycji tego państwa w no- wym porządku, który zaczął obowiązywać na świecie. Pojawiają się inne pytania: czy współpraca Australii z Japonią oddziaływała na powiązania z pozostałymi państwami? W jakim stop- niu, dynamiczny rozwój gospodarki Japonii, determinował jej zain- teresowania Australią? Czy i jak dalece, partnerski układ australij- sko-japoński określił wynikłe stąd bilateralne współzależności? Inte- resująca jest również sprawa prowadzenia negocjacji. Jak bardzo Ja- ponia i Australia „uzależniły się” od siebie i jaką rolę pełniły w tym procesie Stany Zjednoczone i inne ważne państwa w regionie Azji i Pacyfiku? Na te pytania – i na szereg innych, ma odpowiedzieć ni- niejsza praca. Rozprawa obejmuje w pierwszym badanym okresie czas od za- kończenia II wojny światowej w 1945 r. do podpisania Basic Treaty Friendship and Co-operation, czyli Podstawowego Traktatu o Przy- 7 J. Bryła, Bliski i Środkowy Wschód w stosunkach międzynarodowych. Cz. 1, [w:] W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz (red.), Stosunki międzynarodowe, Wrocław 2004, s. 123. 12 Wstęp jaźni i Współpracy z Japonią w 1976 r. Rok 1945 jest znaczącą cezu- rą czasową dla wielu państw świata. To ważny moment w historii XX stulecia. Jest to także data zakończenia działań wojennych na Pacy- fiku i kapitulacji Japonii, co wiąże się także z końcem wojny pomię- dzy Australią a Japonią. Z kolei w 1976 r. podpisano istotny, wspo- mniany już wyżej traktat, który zamykał ważny etap dla rozwoju wzajemnych australijsko-japońskich relacji. Traktat ten był podsta- wą do podejmowania różnych działań, w jeszcze szerszym zakresie. Działań, które opierały się na przyjacielskich więziach, co z kolei po- zytywnie wpływało na współpracę w dziedzinie kultury i w handlu. Drugi badany okres obejmuje czas od podpisania traktatu z 1976 r. do współczesności. Należy jednak zaznaczyć, że niektóre fragmenty niniejszej pracy wykraczają poza przyjęte ramy czasowe. Zamierze- niem jest bowiem lepsze nakreślenie różnych aspektów związanych z relacjami Australii z Japonią. W rozprawie badawczej autor stawia następujące tezy: 1. stopniowe odchodzenie Australii od priorytetu relacji z Wiel- ką Brytanią było spowodowane polityką bankrutującego im- perium brytyjskiego po 1945 r.; 2. wypracowanie własnej polityki gospodarczej przez władze au- stralijskie, utorowało drogę do samodzielnej polityki zagra- nicznej, opartej na współpracy gospodarczej i partnerstwie z Japonią; 3. w relacjach australijsko-japońskich niezwykle istotną rolę ode- grała obecność Stanów Zjednoczonych w regionie Azji i Pacy- fiku, pozwalająca na skonstruowanie modelu bezpieczeństwa regionalnego, do którego aspirowały oba omawiane państwa; 4. Australia i Japonia są obecnie wzajemnie dopełniającymi się czynnikami w aspekcie wymiany towarowej, kształtując jed- nocześnie wymianę handlową całego regionu; Praca składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym z nich okre- ślono relacje Australii z Japonią w perspektywie najważniejszych pa- radygmatów teorii stosunków międzynarodowych. W drugim rozdzia- le opisano uwarunkowania australijsko-japońskich stosunków poli- tycznych i gospodarczych. Zwrócono głównie uwagę na zagadnienia fizyczno-geograficzne, historyczne oraz na międzynarodowe uwarun- kowania kontaktów politycznych i działania władz Australii i Japo- nii w tym kontekście. Geopolityczne położenie Australii i Japonii jest niewątpliwie znaczące. Ukazano tu również genezę relacji i przed- stawiono koncepcję wzajemnej współpracy. Z kolei rozdział trzeci 13 Wstęp poświęcony jest relacjom politycznym. Opisano w nim działania na rzecz pokoju z Japonią oraz politykę bliższej współpracy i otwarto- ści w latach 70. XX w. Omówiono politykę władz Australii wobec imi- gracji japońskiej i podkreślono znaczenie australijskiej polityki pro- tekcjonizmu wobec Japonii. Natomiast w czwartym rozdziale pracy przedstawiono rozwój australijsko-japońskich stosunków gospodar- czych oraz analizę różnych procesów negocjacyjnych i wypracowywa- nia porozumień na tle międzynarodowych trendów. Zbadano również wpływy, jakie wywarły kontakty australijsko-japońskie dla samej Au- stralii, dla regionu i świata. W rozdziale piątym zaprezentowano de- terminanty wspólnych korzyści dla gospodarki australijskiej i japoń- skiej oraz omówiono strukturę handlu zagranicznego Australii z Ja- ponią. W ramach tego rozdziału, autor omawia handel zagraniczny Australii z Japonią. Dokładnie przyjrzano się eksportowi i importowi oraz określono gospodarcze współzależności między Australią i Ja- ponią. W rozdziale szóstym omówiono australijsko-japońskie relacje gospodarczo-polityczne w latach 1977–2010. Nakreślono zarys sto- sunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku oraz ukazano australijsko-japońskie relacje w ich poszczególnych fazach. Rozdział siódmy opisuje australijsko-japońską wymianę handlową w latach 1977–2010. Przedstawiono strukturę handlu badanych krajów oraz zwrócono uwagę na wzajemny handel artykułami rolnymi. Celowo nie opisano handlu surowcami, aby skupić uwagę na relacjach gospo- darczych w dobie new economy. W ostatnim paragrafie tego rozdzia- łu dokonano krótkiego podsumowania skutków wymiany handlowej w latach 1977–2010. Konstrukcja pracy ma charakter problemowo-chronologiczny. Jednak zasady chronologicznej nie udało się konsekwentnie prze- strzegać wewnątrz poszczególnych rozdziałów. W tekście zastosowa- no opisowe ujęcie rzeczywistości. Znaczną część monografii zajmuje zatem analiza relacji gospodarczych z Japonią, albowiem te więzi wio- dły prym w polityce rządu australijskiego. Z kolei wyeksponowanie aktywności Japończyków w nawiązywaniu stosunków politycznych z Australią, zostało podyktowane japońskimi inicjatywami gospodar- czymi. Z tych względów, uwagę skoncentrowano na rokowaniach do- tyczących zawarcia traktatów handlowych. W ich opisach przedsta- wiono poszczególne fazy składające się na kompleksowy consensus pomiędzy stroną australijską i japońską oraz stopień przygotowania negocjatorów i ich kompetencje, które służyły do „obrony” powierzo- nych im spraw, związanych z interesami poszczególnych państw. 14 Wstęp W odniesieniu do wybranych zjawisk, naukowy wywód posłużył do ukazania różnorakich aspektów, które mogą wyjaśnić, potwierdzić bądź obalić, postawioną w rozprawie główną tezę. Należy dodać, że w tej pracy zbadano istotne materiały źródłowe, przedstawiono ich treści i usystematyzowano je problematycznie. W tekście stosuje się, w zależności od potrzeb, metodę analizy, opisu i syntezy. Ważne są także statystyki opracowane przez instytucje rządowe i organizacje pozarządowe. Zarówno one, jak i raporty pochodzące z różnych or- ganizacji i ministerstw, stanowią cenne uzupełnienie rozważań, po- głębiając merytorycznie rozpatrywane problemy. Nie ulega wątpliwości, że realizacja niniejszego naukowego pro- jektu, w przyjętym porządku chronologicznym, nie była prosta. Waż- ne okazały się także kwestie merytoryczne. Po pierwsze, trzeba było zweryfikować różnorodne informacje, poddać refleksji opinie i oceny zawarte w opracowaniach naukowych, wspomnieniach i w tekstach publicystycznych. Dlatego swego rodzaju uzupełnieniem bazy źródło- wej do prowadzonych w pracy badań była prasa, zwłaszcza artykuły ukazujące się na łamach „Australian Journal of Politics and Histo- ry”, „The Australian”, „The Sydney Morning Herald” czy „Tygodni- ka Polskiego” z Melbourne. Jednocześnie należy zauważyć, że infor- macje, które odnaleźć możemy w niektórych tekstach pisanych przez Japończyków, mają charakter nacjonalistyczny. Niekiedy zarówno au- stralijskie, jak i japońskie publikacje cechuje stylistyczny i meryto- ryczny „emocjonalizm”. Ponadto pojawiło się w nich sporo nadinter- pretacji, które były efektem „pluralistycznego” rozumienia, czasem „ostrych” dyskusji politycznych. W takiej sytuacji należało przyjrzeć się źródłom archiwalnym w Australii i w Wielkiej Brytanii. Znamien- ne jest, iż źródła pochodzące z tych krajów zawierają elementy aro- gancji wobec Japończyków. Oprócz tego, w zebranych materiałach źródłowych, natrafić można na sformułowania i spostrzeżenia ce- chujące się jak gdyby nadmiernym subiektywizmem. Niektóre „bra- ki” w źródłach archiwalnych stwarzają trudności w udzieleniu odpo- wiedzi na wszystkie pytania nurtujące autora tej rozprawy. Opinie wyrażone przez japońskich autorów w publikacjach anglojęzycznych wystarczają do zaprezentowania problemów związanych z omawianą tematyką. Tym bardziej, iż autorzy ci prowadzili badania z naukow- cami z innych państw, w tym również z Australii. Mimo wielu trud- ności, z którymi borykał się autor pracy, podjął on wyzwanie opisania relacji australijsko-japońskich w założonym przez siebie zakresie te- matycznym, choć ze względu na dość szeroki zakres chronologiczny, 15 Wstęp nie wszystkie zagadnienia zostały wyczerpująco omówione. Opraco- wano jednak i przejrzano możliwie wszystkie materiały, uwzględnia- jąc aktualny stan badań. W pracy wykorzystano też najnowsze odtaj- nione źródła znajdujące się w archiwach, choć pewną cezurę datacyj- ną stanowił rok 1979. Na wniosek autora umożliwiono mu dotarcie do źródeł nieopracowanych dotąd naukowo. Tym samym niniejsza rozprawa zawiera nie tylko materiał niepublikowany, ale również niezanalizowany, a w konsekwencji pozwalający na pionierskie spoj- rzenie na różnorodne zagadnienia, jak na przykład kwestię negocja- cji i spraw związanych z powstaniem porozumienia w sprawie rybo- łówstwa z 1968 r. Rozprawa ta odwołuje się do dokumentów prymarnych zgroma- dzonych w Archiwum Narodowym i w Bibliotece Narodowej w Can- berze oraz w Bibliotece Stanowej Nowej Południowej Walii (NSW) w Sydney. Biblioteka Stanowa posiada nie tylko najnowsze opracowa- nia, ale również zbiory materiałów źródłowych. Kwerendzie podda- no ważniejsze zbiory znajdujące się w Europie. Wykorzystano m.in. materiały dotyczące Australii ze zbiorów Archiwum Państwowego w Londynie (Kew). Oprócz tego ciekawe teksty źródłowe, stanowiące cenne uzupełnienie materiałów australijskich, odnaleźć można w Bi- bliotece Gospodarczej w Kilonii w Niemczech. Dodajmy, że materiały źródłowe można również znaleźć w Bibliotece Uniwersyteckiej w Ge- tyndze oraz w bibliotekach w Berlinie i Hamburgu. W Bibliotece Na- rodowej w Warszawie znajdują się cenne artykuły z „The Australian” i „Tygodnika Polskiego” z Melbourne. Autor zapoznał się również ze zbiorami bibliotek w Lipsku i Dreźnie. Nawet w dużych bibliote- kach europejskich nie odnajdziemy publikacji czy opracowań, które omawiałyby i wnikliwie prezentowały relacje australijsko-japońskie. W największej bibliotece we Francji, czyli w Bibliothèque Nationale de France François Mitterrand w Paryżu, zawierającej pięć milionów tytułów, znajduje się niewiele pozycji poświęconych tym relacjom; po- dobnie w bibliotekach francuskich uniwersytetów i na wydziałach uniwersyteckich, również jest niewiele prac badawczych z tej tema- tyki. Podstawą do opracowania niniejszej pracy są przede wszystkim materiały anglojęzyczne ponieważ pochodzą głównie z terenu Au- stralii. Z pewnością możliwość skorzystania z zawartej w nich wie- dzy, pozwoliła wzbogacić opracowywane zagadnienie o australijski punkt widzenia. Przeanalizowano też wnikliwie prace japońskich au- torów, piszących w języku angielskim, co z kolei pozwoliło ocenić sta- nowisko australijskich badaczy. W Australii mało jest opracowań na- 16 Wstęp ukowych poświęconych relacjom politycznym pomiędzy tymi dwoma krajami. Pomimo iż relacje Australii z Japonią były i są nadal bardzo ważne, nie ma studium omawiającego okres od 1945 do 2010 r. z jed- noczesnym uwzględnieniem szerokiego kontekstu międzynarodowe- go, powiązań politycznych i gospodarczych oraz rozważań o charak- terze teoretycznym. Niektóre artykuły traktują problem fragmenta- rycznie, inne koncentrują się na konkretnych zagadnieniach. Tylko w nielicznych opracowaniach książkowych porusza się zagadnienie australijsko-japońskich kontaktów dyplomatycznych. Na temat tych relacji nie ukazała się żadna publikacja w Polsce, jak również, w po- dobnym kształcie i zakresie, w Australii. Skoro rozwój Japonii był zależny od surowców z Australii, a roz- wój Australii w dużej mierze zależał od eksportu do Japonii, to roz- poznanie ewolucji wzajemnych relacji jest bardzo istotne. Zaprezen- towanie wzajemnych powiązań gospodarczych jest uzasadnione i po- uczające. Pomimo dużego zainteresowania Japonią, aktualnie brakuje badań, czy to w literaturze obcej, czy w polskiej, które byłyby całościo- wym, monograficznym opracowaniem zajmującego nas zagadnienia. Istniejące rozprawy mają charakter cząstkowy: dotyczą albo pewne- go fragmentu czasowego, albo jakiegoś wybranego aspektu stosun- ków japońsko-australijskich, np. uwzględniają wyłącznie relacje go- spodarcze, bądź tylko polityczne. Dodatkowym ważnym atutem tej pracy jest odniesienie gospodarczych i politycznych relacji pomiędzy Australią i Japonią do najważniejszych teorii stosunków międzynaro- dowych. Osobliwe „luki” merytoryczne, jak na przykład to, że do tej pory nie została omówiona polityka władz australijskich wobec imi- gracji japońskiej ani działania Australii i Japonii podczas prowadze- nia międzypaństwowych negocjacji, dotyczących m. in. spraw rybo- łówstwa czy Podstawowego Traktatu o Przyjaźni i Współpracy, które występują w badaniach historycznych, różnorodne powiązanie poli- tyki z gospodarką, a także osobiste zainteresowania autora, przyczy- niły się do powstania tej książki. Jednym z autorów, badającym relacje australijsko-japońskie, był John Crawford, którego oryginalne koncepcje i ustalenia są wielokrot- nie przywoływane w tekście. Z kolei o relacjach dyplomatycznych po- między Australią a Japonią pisał Richard Rosecrance w książce pt.: Australian Diplomacy and Japan, 1945–1951 (wydana w 1962 r.). Praca ta opisuje ważne aspekty współpracy dyplomatycznej między stroną australijską i japońską, ale obejmuje tylko okres od zakończe- nia II wojny światowej do momentu podpisania traktatu pokojowego 17 Wstęp w 1951 r. Z kolei praca Alana Rixa pt.: The Australia – Japan politi- cal alignment: 1952 to the present (wydana w 1999 r.) omawia głów- nie sprawy polityczne, bez odniesienia się do problematyki gospodar- czej, która była bardzo istotna nie tylko dla Japonii, ale i dla Australii. Warto wspomnieć, że w 1972 r. w Sydney ukazała się praca pt. Japan and Australia in the seventies, której redaktorem był James Arthur Stockwin. Publikacja ta zawiera materiały z konferencji, która odby- ła się w 1971 r., a jej tematem były problemy wzajemnych relacji Au- stralii z Japonią, rozpatrywane w różnych aspektach: politycznym, kulturowo-edukacyjnym, handlowym i inwestycyjnym, militarnym i imigracyjnym. Nadmieńmy, że konferencja ta była sponsorowana przez Australijski Instytut Spraw Zagranicznych. Jednakże pomimo ciekawych materiałów i zajmujących tekstów zawartych w pokonfe- rencyjnej książce, trudno było autorom referatów ocenić ówczesne znaczenie Japonii w polityce rządu australijskiego. Symptomatycz- ny jest choćby pierwszy artykuł zbioru, którego autorem jest Peter Drysdale. Bernard Key omawiając w tym samym roku tę publikację, zauważył, iż trudno było jej autorowi dokonać „właściwego” osądu australijsko-japońskich relacji oraz dobrze prognozować przyszłość najbliższej dekady, bowiem przeanalizował zbyt mało faktów i niuan- sów w stosunkach między Japonią i Australią8. Wypada mieć nadzie- ję, że niniejsza praca przyniesie bardziej wyważone oceny. Dodajmy jeszcze, że w czasie wzrostu intensywności australij- sko-japońskich relacji handlowych, kilku badaczy pisało na temat wymiany handlowej oraz japońskiej zależności od Australii w kwe- stiach związanych z surowcami. Tymi zagadnieniami zajmował się: Morinosuke Kojiami z Japonii oraz Peter Drysdale z Australii. O re- lacjach na rynkach finansowych pisał Jim Carmichel. Podejmowano również próby analizowania więzi politycznych pomiędzy Australią a innymi krajami azjatyckimi w dwóch tomach opracowań pod re- dakcją Petera Edwardsa i Davida Goldsworthy’ego pt.: Facing North A Century of Australia Engagement with Asia, tom I (1901–1970) oraz tom II (1970–2000). Jednak relacjom australijskim z Japonią, w podanym w niniejszej pracy okresie, poświęca się w tych opraco- waniach mało uwagi. Niewielkie zainteresowanie wobec tych relacji widoczne jest w pracach australijskich historyków – Alana Barnar- 8 Department of Japanese and Chinese Studies University of Queensland, The 1971–72 senate hearings on Japan; Sir John Crawford’s evidence on the Au- stralia-Japan relationship, „Pacific Economic Paper” No. 212, s. 15, Canberra 1992. 18 Wstęp da A history of Australia (wydana w 1978 r.) oraz Geoffreya Boltona The Oxford history of the Australia (2002 r.). Na temat polityki za- granicznej Japonii pisał Kevin Cooney w Japan’s Foreign Policy sin- ce 1945 (2007 r.) i Yutaka Kawashima – Japanese foreign policy at the crossroads (2005 r.). Zarówno w jednej jak i w drugiej pracy, trudno dopatrzeć się fragmentów dotyczących japońskich relacji z Australią. Interesująca jest natomiast praca Jamesa Cottona i Johna Ravenhil- la pt.: Trading on Alliance security – Australia in the world affairs 2001–2005 (2007 r.), która poświęca jeden podrozdział, pióra Davida Waltona, relacjom australijsko-japońskim w pierwszym pięcioleciu XXI w. Cennym materiałem, pomocnym dla ukazania relacji austra- lijsko-japońskich w pierwszej dekadzie XXI w., są notatki i artykuły prasowe wybitnego australijskiego ekonomisty Eugeniusza Bajkow- skiego oraz artykuły różnych autorów zawarte w „Australian Journal of Politics and History”. Z uwagi na obecną niedostępność materiałów archiwalnych, artykuły te są dobrym uzupełnieniem wiadomości na temat najnowszych relacji na linii Canberra – Tokio. Na problema- tyce najnowszych stosunków japońsko-australijskich skupili się Ja- pończycy: Terada Takeshi i Naoko Sajima. Tematowi bezpieczeństwa w trójkącie: Stany Zjednoczone, Australia i Japonia, poświęcona zo- stała praca Asia – Pacific Security (wydana w 2006 r.) pod redakcją Williama Towa, Marka Thomsona, Yoshinobu Yamamoto i Satu Li- maye. O wiele mniej wartościowa, głównie ze względu na jej fragmen- taryczność, jest praca Sanu Kainikara Australia Security in the Asian Century (2008 r.). Z pamiętników, na uwagę zasługują wspomnienia premierów Roberta Menziesa The Measure of the years (1970 r.) oraz praca Paula Keatinga spisana w publikacji Engagement Australia fa- ces the Asia-Pacific (2000 r.). Powyższe prace dotykają różnych aspektów badanej problema- tyki, jednak nie ujmują całości okresu badanego przez autora. Pró- ba rozpoznania i zbadania wszystkich niuansów zagadnienia relacji australijsko-japońskich, jest w istocie bardzo trudna do wykonania. W niniejszym opracowaniu starano się zatem ukazać i dogłębnie za- nalizować ogólny „obraz” problemu, uwzględniając również szereg szczegółów, które ujęte kompleksowo, dopełnią całości problematyki bilateralnych relacji australijsko-japońskich. Już w 1962 r. w książce Australian diplomacy and Japan, 1945–1951, R. Rosecrance stwier- dził, że nie dysponujemy odpowiednią liczbą prac poświęconych ba- daniom relacji dyplomatycznych między Australią i Japonią. Ta praca nie pretenduje do rozstrzygnięcia wszystkich wątpliwości, ale ma za 19 Wstęp zadanie ukazać istotne elementy japońskich i australijskich powiązań gospodarczych i politycznych. W jej zawartości informacyjnej znaj- dują się opisy stosunków gospodarczych, które mają uzasadnić tezę o politycznej i gospodarczej zależności Australii i Japonii. Autorowi tej pracy pozostaje mieć nadzieję, że jego ustalenia przyczynią się do rozwoju studiów i badań na temat Australii i jej kontaktów z Japo- nią oraz odniesienia ich do relacji z innymi krajami. * * * Za pomoc w realizacji tego naukowego przedsięwzięcia dzięku- ję profesorowi Janowi Pakulskiemu, który od wielu lat pracuje na- ukowo w Australii, przeczytał tę pracę i udzielił cennych spostrze- żeń. Wdzięczny jestem również za cierpliwą współpracę nad teksta- mi źródłowymi Peterowi Vogelsowi. Słowa podziękowania należą się też bibliotekarzom, za pomoc w poszukiwaniu właściwych materia- łów, szczególnie Elżbiecie Chylewskiej z Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii w Sydney. Dziękuję także Karen i Davidowi Con- tim z Sydney za życzliwość i pomoc w pozyskiwaniu materiałów ar- chiwalnych z Australii. Za wsparcie w powstaniu tej książki dziękuję również mojej ro- dzinie, a zwłaszcza żonie Marii i córce Katarzynie, które towarzy- szyły mi nie tylko w podróżach, podczas których wyszukiwałem od- powiednie materiały źródłowe, ale też wspierały mnie duchowo pod- czas pisania pracy. 20 Rozdział I Relacje australijsko- -japońskie w perspektywie najważniejszych paradygmatów teorii stosunków międzynarodowych Teorie stosunków międzynarodowych stanowią odrębny dział dziedziny naukowej, jaką są stosunki międzynarodowe. Powstawa- nie kolejnych modeli kształtu relacji podmiotów funkcjonujących we współczesnym świecie, jest odpowiedzią na złożoność zachodzących procesów, które świat nauki stara się zanalizować i usystematyzować, a następnie zweryfikować konfrontując sferę praktyczną z konstruk- cją schematyczną. Mnogość koncepcji i teorii potęguje wrażenie zło- żoności relacji zachodzących obecnie. Modele klasyczne są poddawa- ne stałej ewaluacji. Konsekwencją tego jest prezentowanie przez na- ukę nowych nurtów bądź całych paradygmatów tworzących lub kory- gujących dawne pojęcia. Dynamiczny świat wymusza zmienność jego percepcji a zarazem nowego ujęcia teoretycznego. 21 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... Epoka, w której wyrazistość polityki i gospodarki pozwalała na dokonanie ich rozróżnienia, a zatem pozwalała na dywagacje dotyczą- ce prymatu jednej ze sfer, należy już do przeszłości. Dynamika zmian w skali globalnej zmusza badacza do zastanowienia się, gdzie i czy w ogóle istnieje jakaś wyraźna granica pozwalająca stwierdzić, iż de- cyzje o gospodarczym charakterze zostały podyktowane względami politycznymi i odwrotnie. Jakże spójnie w obliczu tego stwierdzenia rysuje się przeszłość, w której poszczególne epoki były zdominowa- ne przez jeden wielki trend, nadający im ich charakter i odrębność. Dominacja czynnika politycznego w starożytności, czy to ze względu na nieznajomość praw ekonomicznych, czy też typ państwa i modelu społecznego oraz bardzo powolny postęp nauki, nie pozostawia żad- nych wątpliwości. Okres średniowiecza i epoki nowożytnej, to domi- nacja czynnika religijnego, który z wolna zaczął ustępować miejsca gospodarce, dzięki której najpierw Europa a później inne kontynen- ty, wkroczyły na drogę rozwoju stosunków kapitalistycznych, wyno- szących czynnik gospodarczy na wyżyny. Globalizacja, której de facto nikt jeszcze nie zdołał określić za pomocą jednej spójnej definicji ge- neruje nowe trendy, z których być może wyłoni się nowy dominujący czynnik1. Jak do tej pory, niekwestionowana rola gospodarki i ekono- mii zdaje się nadawać ton relacjom między wszystkimi uczestnikami stosunków międzynarodowych. W ujęciu Alvina Tofflera, rozpatrującego dzieje ludzkości przez pryzmat gospodarki po epoce dominacji agrykultury, mniej więcej w połowie XVII stulecia świat wkroczył w erę industrialną, którą stopniowo, począwszy od połowy lat pięćdziesiątych XX stulecia, za- częła wypierać era poindustrialna, kształtująca nowy typ gospodarki i społeczeństwa a zarazem oddziałująca na relacje w kontekście sze- roko rozumianych stosunków międzynarodowych. Klasyfikacja ta nie 1 W nauce wciąż brakuje jednej spójnej definicji pojęcia „globalizacja”, co wiąże się z wieloaspektowością trendów określanych tym właśnie mianem. Nie ozna- cza to, by nie podejmowano prób jej definicji, wprost przeciwnie jest ich tak wie- le, że trudno jest określić, która z nich jest najbardziej reprezentatywna. Próbę taką podjął Czesław Mojsiewicz, redaktor Leksykonu współczesnych stosunków międzynarodowych (Wrocław 2000, s. 131.) Interesujące koncepcje reprezentuje Lech W. Zacher w Sporze o globalizację, esejach o przyszłości świata (Warszawa 2003), w którym autor proponuje kilka różnych opcji holistycznego zdefiniowania i zrozumienia globalizacji. Krytykę globalizacji proponuje Johan Norberg (Spór o globalizację, kto zyskuje, kto traci ile i dlaczego?, Warszawa 2006). W aspekcie ekonomicznym na uwagę zasługuje praca Krzysztofa Rybińskiego, Globalizacja w trzech odsłonach (Warszawa 2007, s. 35–52). 22 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... może zostać sprowadzona do deterministycznej wizji świata, w któ- rej jedna formacja jest zastępowana inną, której powstanie postrze- gano jako logiczne następstwo i nieuchronny proces. Toffler wyraź- nie stwierdza, iż współistnienie trzech faz rozwojowych warunkuje relacje w skali subregionalnej, regionalnej i globalnej. Pozwala doko- nać hierarchizacji podmiotów stosunków międzynarodowych, a więc wyznaczyć określone miejsce tym, którzy zdobyli dominującą pozycję w skali globalnej oraz tym, którzy znaleźli się poza systemem tworzo- nym przez najpotężniejszych. A są nimi ci, którzy umieli sprostać no- woczesnym trendom i tendencjom, włączając się w ogólny nurt roz- woju i rywalizacji2. Zatem analizując kwestię bilateralnych relacji australijsko-ja- pońskich z perspektywy tofflerowskiej, mamy do czynienia z dwo- ma wysoko rozwiniętymi organizmami państwowo-gospodarczymi, które nie tylko znajdują się w ścisłej czołówce, ale same nadają ton zmianom zachodzącym w globalizującym się świecie. A przecież, co godne podkreślenia, oba państwa reprezentują diametralnie odręb- ne kręgi cywilizacyjne, hołdują zupełnie innym wartościom, opiera- ją się o jakże różne modele polityczne, gospodarcze czy społeczne. Wobec tego można zadać pytanie: jak stojące na przeciwległych bie- gunach podmioty, mogły stać się modelowym przykładem współpra- cy gospodarczej, nie tylko w samym regionie ale na arenie między- narodowej. W tak zdywersyfikowanym świecie, poindustrialne spo- łeczeństwa wykształcają specyficzne cechy gospodarek wpisujących się w rozwojowy nurt ludzkości. Dla pełniejszego obrazu warto również zastanowić się nad hi- storycznym kontekstem ewolucji obu państw, szczególnie w aspek- cie cywilizacyjnym. Wpisując je w ogólne tło ekonomicznego progre- su można postawić pytanie, które u Arnolda Toynbee’ego kierowało rozważania w stronę rozwoju i schyłku cywilizacji. Jego koncepcje nie mogą stanowić podstawy do rozważań mających umiejscowić model relacji między obydwoma krajami ale są jednak niezwykle pomocne w zrozumieniu ich odrębnych dróg ewolucji, konfrontacji a wresz- cie po wstrząsach wojennych – pokojowej współpracy i koegzysten- cji. O ile zatem anglosaskie korzenie Australii pozwoliły na niemal automatyczne wytworzenie systemu społeczno-gospodarczego opar- tego na wartościach europejskich, tylko w pewnych aspektach pod- legającemu modyfikacjom ze względu na specyficzne uwarunkowa- 2 A. Toffler, Trzecia fala, Warszawa 1997, s. 48–53. 23 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... nia regionalne, o tyle w przypadku Japonii mamy do czynienia z kla- sycznym wręcz wzorcem zaprezentowanym przez brytyjskiego uczo- nego3. W przeciwieństwie do australijskiego modelu, Japonia tworzy zupełnie odrębny krąg cywilizacyjny, na którego kształt wpłynęły lata autarkicznej gospodarki i społeczeństwa4. Japońska mimezis, bynaj- mniej nieoparta na duchu europejskich wartości, ma charakter czy- sto praktyczny. Jest konwersją japońskiej tradycji w zestawieniu z no- woczesnością, którą do Japonii przywieźli przedstawiciele zachodniej cywilizacji, w żadnym razie nie z zamiarem spełnienia misji cywiliza- cyjnej a wręcz przeciwnie – z chęcią podboju i zysku5. Z niej to wła- śnie zrodziły się japońskie reformy, modernizacja epoki Meiji, indu- strializm a w rezultacie brutalny kolonializm, który doprowadził do wybuchu II wojny światowej w Azji i w konsekwencji nowej konwersji nastawionej na społeczeństwo poindustrialne, umiejętnie wpasowu- jące się w kontekst odmiennej rzeczywistości kreowanej tym razem przez świat anglosaski, stojący w antagonizmie do rzekomo uniwer- salnych wartości komunizmu. Pomijając w tej pracy uwagi dotyczące przeszłości, należy jednak postawić pytanie o teraźniejszość i przyszłość. Australijski partner to oczywiście czynnik w znacznej mierze kształtujący relacje w re- gionie Azji i Pacyfiku. Jednak gospodarczy zastój w Japonii naka- zuje spojrzeć nań, jako na odzwierciedlenie koncepcji Toynbee’ego, w myśl której po okresie ruchu następuje zastój, w ślad za którym należy spodziewać się ponownego ożywienia6. Jednocześnie to samo pytanie winno dotyczyć Australii. Chodzi o to by rozważyć, czy oba mocarstwa ekonomiczne, kształtujące procesy globalizacyjne i regio- nalne nie znalazły się w fazie zastoju, która zważywszy na globalny wymiar i priorytet gospodarczy, może zmierzać do niekontrolowa- nych przemian mogących oddziaływać na znacznie większą skalę tak w czasie, jak i w przestrzeni. Jednym z elementów budzących niepo- kój jest wszechobecna w erze globalizacji standaryzacja, obejmują- ca zarówno sferę gospodarczą, społeczną oraz polityczną. Jako wróg 3 A. Toffler, op. cit., s. 60–61. 4 Zob. A.W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów, 1975–1978, Warszawa 1999, s. 23–24. Jest to problem tzw. modernizacji, o której Alvin Y. So pisze: „Zasada bezwzględ- nego posłuszeństwa oparta na jego hierarchizacji została odzwierciedlona w ety- ce biznesu japońskiego, który umiejętnie zaadaptował etyczny kodeks samuraj- ski”, A. Y. So, Social Change and development, Modernization, Dependency and World-System Theories, New York 1990, s. 46–47. 6 A. Toynbee, Studium historii, Warszawa 2000, s. 60. 5 24 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... kreatywności sprowadza ona wszystkie procesy i czynności do jakże mało poddającej się fluktuacjom rutyny7. Całkiem prawdopodobne, iż ożywienie gospodarcze, traktowane z ekonomicznego punktu widze- nia w kategorii cyklu, może być jedynie paroksyzmem odchodzącego w przeszłość świata zróżnicowanych kręgów cywilizacyjnych, tworzą- cych nawet nieświadomie, nową globalną cywilizację. Pesymistyczne koncepcje Toynbee’ego dotyczące rozwoju cywi- lizacyjnego należy konfrontować z pojęciem globalnej cywilizacji (je- śli takowa istotnie istnieje). Dopiero wówczas można rozważyć, czy świat faktycznie stoi na wielkim zakręcie i jakie tego będą konse- kwencje. W takim kontekście, relacje australijsko-japońskie stają się jedynie częścią wielkich przemian a zatem ich zbadanie staje się frag- mentem całości. Za najbardziej adekwatne dla zbadania teoretycznego podłoża stosunków między obydwoma krajami, wydaje się sięgnięcie do dwóch klasycznych i jednego nowoczesnego paradygmatu. Są nimi: realizm i idealizm, które pomimo wielu kontrowersji, stojąc na dwóch prze- ciwległych biegunach, kreują odmienną wizję stosunków międzyna- rodowych przy jednoczesnym wzajemnym dopełnianiu się. Co więcej, rozpatrywane kompleksowo, a zatem komparatystycznie, ukazują zło- żoność procesów zachodzących tu i teraz. I pomimo antagonistyczne- go punktu widzenia analizują wszystkie istotne elementy współcze- snego świata. Neorealiści i neoliberałowie dopasowują jedynie nowe zjawiska do klasycznych wzorców, starając się je nieco uelastycznić czyli dopasować nowe zjawiska i trendy do reprezentowanych przez siebie modeli. Trudno więc zakwestionować racjonalizm prezento- wanych przez nie koncepcji relacji międzynarodowych. Trzecim pa- radygmatem jest konstruktywizm. Pojawił się on w latach dziewięć- dziesiątych ubiegłego stulecia. Koncentrując się przede wszystkim na takich elementach jak zdefiniowanie tożsamości czy znalezienie pewnych uniwersalnych wartości wspólnych dla wszystkich uczest- ników stosunków międzynarodowych, stał się on próbą odpowiedzi na powstanie zupełnie nowych trendów, w stosunku do których kla- syczne paradygmaty mogą tylko poszukiwać odpowiedzi w swych kla- sycznych wzorcach i tworzyć jedynie pewne nowe elementy w ramach prezentowanego przez siebie modelu. Analizując relacje australijsko-japońskie z neorealistycznego punktu widzenia należałoby przyjąć takie założenia, że na forum międzynarodowym należy je postrzegać przede wszystkim przez pry- 7 Ibidem, s. 323. 25 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... zmat państwowy a dopiero później – jako relacje podmiotów działają- cych w określonym systemie regionalnym i subregionalnym. Patrząc na państwo jako na odzwierciedlenie natury ludzkiej, której realiści przypisują raczej negatywne cechy (wąsko pojęty partykularyzm) multi czy bilateralne stosunki wynikają z potrzeby kooperacji, a nie z dobrej woli. Są wynikiem konieczności, a ta pozostaje podporząd- kowana interesowi narodowemu, którym jest przetrwanie państwa w zanarchizowanym świecie. Z czysto politycznego punktu widzenia, współpraca australijsko-japońska wpisuje się w kontekst neoreali- stycznych koncepcji Hansa Morgenthaua, dla którego interes naro- dowy kieruje uczestników do maksymalizacji swej siły w stosunkach międzynarodowych8. Istotnym komponentem takiej percepcji jest uznanie siły za aksjomat, gdyż operując w wysoce zanarchizowanym systemie globalnym, a zatem mając poczucie, że tylko siła (rozumia- na zarówno jako hard i soft power) zapewni im możliwość przetrwa- nia, państwa muszą wciąż zawłaszczać dla siebie nowe obszary wła- snej dominacji. Niewątpliwie Morgenthau należy do grona klasyków neorealizmu. Okres, w którym analizował stosunki międzynarodo- we naznaczony był piętnem nacjonalizmu, hard power i uznania, iż przetrwanie to ciągła konfrontacja i walka. Usytuowanie w takim właśnie kontekście imperium japońskie- go nie budzi zastrzeżeń. Problem w tym, że po przegranej II wojnie światowej, Japonia została poddana nie tylko kontroli zewnętrznej, ale zmuszona została również do zrewidowania swojego stanowiska politycznego. Trzeba postawić wobec tego pytanie, czy „racjonalny egoizm”, o którym pisze Teresa Łoś-Nowak, zmusił Japonię do korek- ty percepcji własnego interesu narodowego9? Ów „racjonalny egoizm” nie zmienił niczego w tej materii. Przetrwanie w trudnym i początko- wo nie do zaakceptowania świecie, w którym Japonia poniosła klęskę, skierowało uwagę na budowę silnych podstaw gospodarczych państwa, któremu pomoc przyniósł dotychczas śmiertelny wróg, jakim były Sta- ny Zjednoczone. Japońskie imperium gospodarcze utwierdziło jej miej- sce w systemie globalnej gospodarki, a członkostwo w elitarnym klu- bie G7 (czasami nazywanego G8 ze względu na Rosję), jest tego dobit- nym świadectwem. Z kolei geograficzne położenie Australii determinowało postrze- ganie jej narodowego interesu. Nigdy nie dominował tu czynnik hard 8 H. Morgenthau, Politics Among Nations, New York 1948, s. 57–59. 9 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe, teoria, systemy, uczestnicy, Wrocław 2000, s. 189. 26 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... power. Siłę w przypadku Australii należy rozumieć jako dobre relacje regionalne oraz oddziaływanie na innych aktorów poprzez ścisłą ko- operację z nimi. Brak rozdmuchanych aspiracji mocarstwowych kiero- wał jej uwagę ku rozwojowi stosunków gospodarczych, zaś członkostwo w Commonwealth10 do pewnego stopnia określało jej pozycję polityczną na forum regionalnym. Mając na uwadze ograniczony potencjał a za- razem komfortową pozycję międzynarodową, australijski „racjonalny egoizm” przyjął postać polityki pokojowego współistnienia, gwarantu- jącej stabilizację i unormowanie stosunków z Japonią. Rozpatrując problem interesu narodowego należy również po- stawić pytanie o politykę zagraniczną obu partnerów. Kenneth Waltz, klasyk neorealizmu wyraźnie stwierdza, iż polityka zagraniczna sprowadza się do polityki międzynarodowej, albowiem państwo jako uczestnik stosunków międzynarodowych funkcjonuje w określonym systemie międzynarodowym11. Tym samym staje się ona nie tyle re- zultatem decyzji podejmowanych przez samo państwo, co wypadko- wą właściwości samego systemu. W skali regionalnej, omawiane bila- teralne relacje australijsko-japońskie, wpisują się w kontekst wywo- dów Waltza, bowiem nawet na forum regionalnym, oddziałują zasady znacznie większego systemu międzynarodowego. Instytucjonaliza- cja stosunków międzynarodowych po II wojnie światowej utworzyła Organizację Narodów Zjednoczonych (United Nations), międzyna- rodowy system, który starał się położyć uniwersalne podwaliny pod współpracę między państwami. Członkostwo w ONZ jest w świecie powojennym obowiązkiem dla państwa, co de facto jest równoznacz- ne z jego uznaniem na arenie międzynarodowej. System międzynaro- dowy wymusił zatem nową percepcję stosunków międzynarodowych. Funkcjonowanie w jego ramach nie neguje jednak istnienia party- kularnych priorytetów, wśród których interes narodowy jest jednym z głównych atrybutów ich istnienia. Analizując relacje bilateralne obu państw przez pryzmat polity- ki zagranicznej, w której oczywiście mieści się również polityka go- spodarcza, nie trudno dostrzec problem demokratyzacji od szczebla 10 The Commonwealth (Wspólnota), do 1949 r. British Commonwealth (Wspólnota Brytyjska) i British Commonwealth of Nations (Brytyjska Wspólnota Narodów), potem Wspólnota Narodów – to międzynarodowa organizacja powstała w 1931 r., gdy przyjęty został Statut Westminsterski. Obecnie zrzesza ona niepodległe kra- je, z których większość była w ubiegłych wiekach częścią brytyjskiego imperium kolonialnego. Część z nich to dawne dominia brytyjskie. 11 K. Waltz, Theory of International Politics, Berkeley 1979, s. 127. 27 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... lokalnego po najwyższy – międzynarodowy. Neorealistyczna wizja Ri- charda Gillpina, według którego nadrzędnym celem państwa jest za- pewnienie „dobrobytu swoim obywatelom” wydaje się w kontekście globalizacji nieco zdezaktualizowana12. Neorealiści uznają demokra- tyzację polityki zagranicznej za pewną przeszkodę. Dyplomacja wy- maga często działań zakulisowych, których dopiero rezultaty są ujaw- niane opinii publicznej. Zatem – „dozowanie demokracji” w polityce zagranicznej jest w pełni uzasadnione. Zwolennikiem takiej perspek- tywy z teoretycznej i praktycznej strony jest Henry Kissinger13. Po- lityki zagranicznej państwa nie sposób zatem poddawać pod szeroką debatę natomiast opinia publiczna może ją analizować i krytykować. Owe rozważania muszą więc zostać skierowane na model nowocze- snego państwa, społeczeństwa i system demokracji. W obu przypadkach mamy do czynienia z silnie zindustrializo- wanymi nowoczesnymi państwami o systemach demokratycznych. Czy jednak systemy te są tożsame? Anglosaski typ demokracji au- stralijskiej narzuca mu pewne określone schematy funkcjonowania. Japońska demokracja, która wyłoniła się przecież z wojennego za- mętu wywołanego przez militarystów, jest systemem wkomponowa- nym w tradycyjny, silnie zhierarchizowany model społeczny, o którym Alvin Y. So pisze: „istotnie japoński progres gospodarczy pozostaje poza wszelką dyskusją, ale model społeczny tam panujący nie pozwa- la postrzegać jej w kategoriach tradycyjnych zachodnich wartości”14. Niemniej japońska demokracja okazała się elementem idealnie sko- relowanym z rozwojem gospodarczym kraju, oczywiście w konkret- nym czasie, kiedy sprzyjały temu określone okoliczności. Rozważania dotyczące politycznej sfery funkcjonowania obu państw i ich kooperacji w powojennym świecie w kontekście regio- nalnym, z neorealistycznego punktu widzenia można ująć w następu- jący sposób: są one naturalną konsekwencją ogólnych trendów panu- jących w zmieniającym się dynamicznie świecie; każde państwo kie- ruje się w nich partykularnym interesem; wynikają one z potrzeby kooperacji dwóch największych potęg ekonomicznych i gospodarczych w regionie; Japonia dopasowała standardy demokracji do własnych możliwości gospodarczych, ale standardy te wynikają nie tyle z dro- 12 R. Gillpin, War and Change in the World Politics, New York-Cambridge 1981, 13 H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1994. 14 A. Y. So, Social Change and Development, Modernization, Dependency and World- System Theories, Hong Kong 1990, s. 85. s. 6. 28 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... gi samodzielnego rozwoju, co są rezultatem obcych wpływów; demo- kracja w anglosaskiej Australii wynika z jej korzeni cywilizacyjnych i jako taka ukształtowała państwo; zróżnicowane modele społeczne charakteryzują się silnym oddziaływaniem wewnętrznym nie stano- wiąc jednak przeszkody dla rozwoju bilateralnych relacji na forum regionalnym i globalnym. Oparta na idealistycznych podstawach perspektywa neoliberal- na, postrzega bilateralne relacje australijsko-japońskie w kategoriach dobrej woli współpracy dwóch tożsamych systemów demokratycz- nych, kładących podwaliny pod modelowe stosunki regionalne obu potęg. Nie sposób nie wspomnieć o klasycznej myśli liberalnej Imma- nuela Kanta, która w typowy dla oświeceniowych myślicieli sposób podkreślała progres ludzkości, dla której demokracja stanie się na- turalnym systemem rządów, a tak zwany demokratyczny pokój bę- dzie epoką prosperity polityczno-gospodarczej, którą tworzyć będą państwa uznające fundamentalne zasady praw naturalnych. Najlep- si tego świata będą zatem wyznawać zasady demokracji jako gwa- ranta postępu, pokoju i prosperity15. Dopełnieniem tych poglądów jest klasyczna już wykładnia stosunków międzynarodowych Fran- cisa Fukuyamy, dla którego zakończenie zimnowojennej rywalizacji supermocarstw oznaczało nastanie epoki demokracji a zatem końca historii, w której zmagania o światowy prymat zastąpiła era pokojo- wego współistnienia16. Wiara liberałów we współpracę systemów de- mokratycznych istotnie może znaleźć ilustrację w modelu relacji au- stralijsko-japońskich. Partycypowanie obu krajów w tworzeniu tą drogą ładu między- narodowego i regionalnego staje się po części wykładnią koncepcji Richarda Cobdena, pokładającego głęboką wiarę w rozwój stosun- ków międzynarodowych opartych na idei wolnego handlu, który wraz z edukacją społeczną miałby zdystansować wysiłki poszczególnych gabinetów rządowych i dyplomatów17. Jak na ironię, niektóre elementy klasycznego liberalizmu moż- na odnieść do powojennych relacji australijsko-japońskich, których punktem kulminacyjnym jest traktat handlowy z 1976 r. Jest to jed- nak schemat dość uproszczony i jako taki nie uwzględnia wielu pro- 15 Szerzej na temat poglądów Immanuela Kanta: J. Baylis, S. Smith, Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, Kraków 2008, s. 229–230. 16 F. Fukuyama, Koniec historii i ostatni człowiek, Poznań, 1989, s. 3–18. 17 „World Affairs”, vol. 72, nr. 1, 1996, s. 114. 29 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... blemów, jakie niosła ze sobą praktyka stosunków międzynarodowych, którą w jakże odmiennych kategoriach postrzegali realiści. Toteż nie należy się dziwić, że powojenny nurt neoliberalny musiał wreszcie przyznać rację neorealistom uznając za aksjomaty istnienie anar- chicznej struktury systemu międzynarodowego, a także potwierdzić prymat instytucji państwa w kreowaniu stosunków międzynarodo- wych, nie mówiąc już o racjonalistycznym podejściu do badania sfery społecznej. Najważniejszym odkryciem neoliberałów jest zaprzecze- nie, że anarchizm w stosunkach międzynarodowych musi oznaczać permanentne zmagania państw, a consensus jest wynikiem twardych zasad dyktowanych przez tworzoną rzeczywistość. Wręcz odwrot- nie, anarchiczne środowisko międzynarodowe spowodowało potrzebę tworzenia tzw. reżimów międzynarodowych opartych o ustanowione normy, zasady i procedury. Tym samym postępuje instytucjonaliza- cja stosunków międzynarodowych. W takiej perspektywie, australij- sko-japońska współpraca zyskuje atut w postaci wypracowanego sta- bilnego reżimu, zbudowanego na trwałych zasadach kooperacji, nie tyle wynikającej z potrzeby chwili, co z obopólnej chęci ustanowienia stabilnych fundamentów współistnienia. Konstruktywistyczna percepcja stosunków australijsko-japoń- skich stawia przede wszystkim znak równości pomiędzy struktura- mi normatywnymi a strukturami materialnymi. Ponadto struktu- ry niematerialne kształtują aktorów stosunków międzynarodowych, a zatem to systemy wartości, charakterystyczne dla obu analizowa- nych w pracy państw, kształtują ich wzajemne interakcje. Zróżnico- wanie wartości bynajmniej nie musi stanowić przeszkody dla wypra- cowania wspólnej płaszczyzny porozumienia. Trudno zatem zaprze- czyć tezie Aleksandra Wendta, że „tożsamości są podstawą intere- sów”18. Formułowanie partykularnych interesów jest uwarunkowane poczuciem tożsamości. Ta zaś przenika jego interesy, a w konsekwen- cji jego działania19. Jak zatem umiejscowić stosunki australijsko-japońskie w kon- tekście globalizacji? Różnica interesów określonych przez własne tożsamości nie stanowi przecież przeszkody w wymianie towarowej. Z pewnością argument neorealistów o konfliktogennym charakterze globalizacji gospodarczej, jako nierównej rywalizacji biednych i boga- 18 „International Organization”, vol. 6, nr 2, 1992, s. 398. 19 S. Burchill, R. Devetak, A. Linklater, M. Patterson, Chr. Reus-Smit, J. True, Teo- rie stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006, s. 283. 30 Relacje australijsko-japońskie w perspektywie najważniejszych... tych, nie może znaleźć potwierdzenia w tym konkretnym przypad- ku20. Wydaje się, iż dla modelu gospodarczego wystarczającym wyja- śnieniem staje się koncepcja konstruktywistyczna. Wbrew ogólnie panującym przekonaniom o zanikaniu narodowych produktów i na- rodowych gospodarek na rzecz większych tworów integracyjnych, co jakże dosadnie tłumaczył Robert Reich, ponadterytorialność uzyska- ła jedynie status drugorzędny21. Japoński nacjonalizm gospodarczy w zetknięciu z liberalnym modelem gospodarki australijskiej, bynajmniej nie stoją do siebie w sprzeczności. Na początku lat dziewięćdziesiątych, a więc po za- kończeniu zimnej wojny, gospodarka japońska nadal była wzorcowym modelem azjatyckiej fuzji demokracji politycznej z liberalnym mode- lem gospodarki pod patronatem państwa. Jak pisze Henry Nau: „pa- nowało ogólne pojęcie, iż planowanie strategiczne dawało znacznie więcej wymiernych korzyści aniżeli klasyczny model wolnorynkowy czy centralne planowanie w gospodarce komunistycznej”22. Wobec zmieniają
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gospodarczo-polityczne współczesne relacje Australii z Japonią. Wzorzec dla stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: