Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00325 005436 13434550 na godz. na dobę w sumie
Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna - ebook/pdf
Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2616-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Książka, poświęcona dwóm popularnym ostatnimi czasy odmianom fantastyki (historia alternatywna i fantastyka socjologiczna), skierowana jest do badaczy i miłośników tego rodzaju pisarstwa. W poszczególnych rozdziałach autor przypomina historię wspomnianych gatunków, określa ich pole znaczeniowe, wskazuje na najbardziej reprezentatywne przykłady. Fantastyka alternatywna i socjologiczna rozpatrywane są w połączeniu z innymi gatunkami oraz przemianami zachodzącymi w fantastyce i literaturze w ogóle. Sporo miejsca poświęca się zjawiskom wyróżniającym fantastykę rosyjską – liberpunkowi, fantastyce imperialnej, prawosławnej, dystopii. Wszystkie omawiane gatunki i odmiany tematyczne zestawiane są z dziedzinami wykraczającymi poza ramy literatury, dotyczącymi funkcjonowania społeczeństw – polityką, gospodarką (globalizacja), ideologią. W tym celu autor, oprócz ustaleń badaczy i krytyków literackich, korzysta z prac socjologów, politologów, filozofów i polityków (ideologów). Zabieg ten umożliwia obserwację współczesnej fantastyki rosyjskiej w szerszej perspektywie i przydaje książce atrakcyjności.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Andrzej Polak, filolog i literaturoznawca, pracownik Zakładu Historii Literatury Rosyjskiej w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Śląskiego. Prowadzi badania z zakresu najnowszej literatury rosyjskiej, ze szczególnym uwzględnieniem fantastyki, a także przemian społecznych, gospodarczych i kulturowych w Rosji po roku 1991. Autor książki poświęconej powieściom historycznym Bułata Okudżawy (Proza historyczna Bułata Okudżawy. Z problemów gatunku i intertekstualności), jak również artykułów poświęconych współczesnej literaturze rosyjskiej: „S.N.U.F.F.” – utopia zrealizowana (o pewnym aspekcie powieści Wiktora Pielewina); Rosyjska proza alternatywna w krytyce rosyjskiej; „Metro 2033”, czyli postapokaliptyczna przestrzeń labiryntu; Fantastyka społeczna Aleksandra Kabakowa. „Невозврощенец” (1988); Między utopią, mitem a historią alternatywną. „Moskwa Kwa-Kwa” Wasilija Aksionowa. C M Y CM MY CY CMY K Andrzej Polak Grając przeszłością i przyszłością Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna Książka poświęcona jest dwóm odmianom współczesnej fantastyki rosyjskiej – historii alternatywnej i fantastyce socjologicznej, które po rozpadzie imperium radzieckiego w krótkim czasie znacząco zyskały na popularności. Gatunki te, choć niewspółmierne, pozostają ze sobą w bliskich relacjach: interesuje je kształt i sposób funkcjonowania współczesnych społeczeństw, ich przeszłość, przyszłość oraz zmiany zachodzące w ich obrębie. O ile jednak tzw. alternatywy dotyczą głównie przeszłości, to fantastyka socjologiczna, zaliczana często do futurologii, ukierunkowana jest na przyszłość. Oba zjawiska rozpatrywane są wieloaspektowo, w rozlicznych kontekstach i uwarunkowaniach. Historia alternatywna i fantastyka socjologiczna, w czasach radzieckich mocno marginalizowane, w rezultacie przemian społeczno-politycznych początków lat 90., a zwłaszcza uwolnienia literatury od dyktatu cenzury i ideologii, niemal natychmiast przyciągnęły uwagę twórców i odbiorców. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom i tęsknotom czytelników, pełniąc różnego rodzaju funkcje, m.in. terapeutyczną i pocieszycielską, rekompensują Rosjanom poczucie zagubienia i fiasko imperialnych ambicji. Książka ma charakter interdyscyplinarny (oba gatunki ujmowane są nie tylko w relacji do zjawisk stricte literackich, ale także konfrontowane z ustaleniami filozofów, socjologów, politologów i historyków), dzięki czemu ogląd historii alternatywnej i fantastyki socjologicznej jest pełniejszy. Praca nie wyczerpuje stawianych w niej problemów, raczej je sygnalizuje, dając przy tym pewne propozycje interpretacyjne. Ponieważ permanentna multiplikacja odmian fantastyki wydaje się tendencją stałą, wypada żywić nadzieję, że zaprezentowane w książce gatunki i towarzyszące im zjawiska ułatwią czytelnikom orientację w skomplikowaniu współczesnej fantastyki rosyjskiej. A n d r z e j P o l a k G r a j ą c p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y s z ł o ś c i ą 30 8012-616-9 5 Grając przeszłością i przyszłością NR 3375 Andrzej Polak Grając przeszłością i przyszłością Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2015 Redaktor serii: Historia Literatur Słowiańskich Bożena Tokarz Recenzent Bogdan Trocha Od autora Wstęp Spis treści 7 13 Rozdział 1. Geneza, znaczenie, podział i funkcje alternatyw 1.1. Główny trakt poradzieckiej fantastyki rosyjskiej 45 1.2. Powstanie historii alternatywnej jako gatunku literatury fantastycznej. 82 Trudne początki rosyjskich alternatyw 1.3. Historia niebyła jako metoda poznawania historii 88 Rozdział 2. Historia alternatywna, czyli co by było, gdyby… 2.1. Po rozpadzie radzieckiego imperium. Nowe oblicze fantastyki rosyjskiej 2.2. Powtórne narodziny. Historia alternatywna po roku 1991 Rozdział 3. Poradziecka fantastyka socjologiczna, czyli co będzie, jeśli… 3.1. Futurologia, kryzys, globalizacja 3.2. Ku antyutopii i dystopii 3.3. Dylematy fantastów: ideologia a postęp technologiczny 3.7. Fantastyka imperialna Zakończenie Bibliografi a Indeks nazwisk Резюме Summary 129 155 231 245 275 286 297 301 311 321 323 Od autora Książka poświęcona jest historii alternatywnej (альтернативная история), jednemu z gatunków fantastyki rosyjskiej, który po przełomie roku 1991 w krótkim czasie znacząco zyskał na popularności. Rozważania uzupełniam uwagami (w tym opiniami krytyków i badaczy) na temat poradzieckiej fanta- styki socjologicznej (социальная фантастика) – klasyfi kowanej na ogół jako nurt lub podgatunek literatury science fi ction – cieszącej się nie mniejszym zainteresowaniem współczesnych fantastów. Wychodzę z założenia, że zjawi- ska te, choć niewspółmierne, pozostają ze sobą w bliskich relacjach. Zarówno historie alternatywne, jak też fantastyka socjologiczna, podejmują bowiem zbliżoną problematykę1 – interesuje je kształt i sposób funkcjonowania współ- czesnych społeczeństw, ich przeszłość, przyszłość oraz zmiany dokonujące się w ich obrębie2. O ile jednak tzw. alternatywy dotyczą głównie przeszłości (minione zdarzenia mają tłumaczyć obecny stan państwa), to fantastyka socjo- logiczna, traktowana jako część szeroko rozumianej futurologii, ukierunkowana 1 Natalia Lemann uznaje historię alternatywną za przedłużenie nurtu fantastyki socjologicznej z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Wypowiedź badaczki dotyczy co prawda fantastyki polskiej, niemniej jednak świadczy o powinowactwie tych dwóch odmian literatury fantastycznej. Więcej na ten temat patrz: N. LEMANN: PODobna historia, czyli rzecz o historii alternatywnej i jej miejscu we współczesnej historiografi i i literaturoznawstwie. W: Exploring the Benefi ts of the Alternate History Genre. „Philologica Wratislaviensia: Acta et Studia”. Vol. 5. Red. Z. WĄSIK. Wrocław 2011, s. 30. 2 Za Rogerem Caillois należy zauważyć, że zarówno historia alternatywna, jak i fantastyka socjologiczna (odmiany literatury fantastycznonaukowej) noszą w sobie potencjał wyrwania odbiorcy z fałszywego poczucia stabilności i naturalności świata (ideologii), w którym żyje. Oferując bogactwo możliwych światów, przedkładając możliwości nad konieczność, tzw. naszą rzeczywistość literatura ta sprowadza do świata aktualnego jako społecznego konstruktu. Zob.: R. CAILLOIS: Science fi ction. W: Spór o SF. Red. R. HANDKE, L. JĘCZMYK, B. SOKÓLSKA. Poznań 1989, s. 187–188. Twórcy rosyjskich alternatyw i fantastyki socjologicznej rozsadzają więc świat, który z różnych powodów nie odpowiada oczekiwaniom Rosjan, tworząc w jego miejsce atrakcyjniejszą (lub po prostu inną) rzeczywistość, będącą erzacem bezpieczeństwa i dobrobytu (pozostających poza horyzontem ich obecnych możliwości). 8 jest na przyszłość. Oba zjawiska rozpatruję wieloaspektowo3, w rozlicznych kontekstach i uwarunkowaniach. Jak pokażę w kolejnych rozdziałach, gatunki te – w czasach radzieckich prawie nieobecne4 – w efekcie zachodzących w Rosji przemian społeczno-politycznych, a także uwolnienia literatury (i, szerzej, kultury) od dyktatu cenzury i ideologii, niemal natychmiast przyciągnęły uwagę twórców i odbiorców. Zyskały one na znaczeniu również w tym sensie, że brały udział – na pozycji równorzędnego świadka epoki – w dyskusji o Rosji. Literatura ta wychodzi naprzeciw oczekiwaniom i tęsknotom czytelników, wobec których pełni różnego rodzaju funkcje – oprócz ludycznej doniosłe znaczenie ma funkcja terapeutyczna i pocieszycielska, rekompensująca Rosjanom poczucie zagubienia, wyobcowania i utraty znaczenia. Nie mniej ważna wydaje się potrzeba rewanżu na domniema- nych wrogach państwa i społeczeństwa. Oba gatunki należy ujmować w relacji do innych zjawisk z dziedziny fantastyki, z którymi na różne sposoby korespondują. Świadomość tego rodzaju współzależności umożliwia dogłębny opis modelu, czyli zespołu najistotniejszych cech i powiązań, pozwalających identyfi kować dany utwór jako historię alternatywną lub fantastykę socjologiczną5. Ponieważ chodziło o uchwycenie ogólnych prawidłowości, to w polu obserwacji, co oczywiste, nie znalazły się wszystkie realizacje opisywanego modelu. Jeden z polskich badaczy współczesnej literatury rosyjskiej na początku ostat- niej dekady ubiegłego stulecia zauważył, że minął już czas, kiedy fantastyka 3 Według Lemann, historie alternatywne w zakresie historiografi i historii wymagają podejścia interdyscyplinarnego – literaturoznawczego i historycznego, natomiast w zakresie fi lozofi i historii i jej epistemologii – kulturoznawczego, socjologicznego i antropologicznego. W: N. LEMANN: PODobna historia, czyli rzecz o…, s. 30. 4 Uwaga ta dotyczy przede wszystkim historii alternatywnej. Choć fantastyka socjologiczna pojawiła się w Rosji (ZSRR) już w latach dwudziestych XX stulecia (Aleksiej Tołstoj), i była kontynuowana po II wojnie światowej (Iwan Jefriemow, bracia Strugaccy, Kir Bułyczow, Dmitrij Bilenkin), to aż do okresu pieriestrojki zajmowała pozycję raczej marginalną. 5 Niniejsza książka zawiera dwa różne sposoby prezentacji historii alternatywnej i fantastyki socjologicznej. Pierwszy z wymienionych gatunków omawiam stosując tradycyjną w tego rodzaju opracowaniach zasadę – określam pole znaczeniowe badanego pojęcia, historię jego narodzin, opisuję przemiany zachodzące wraz z rozwojem. Natomiast w wypadku fantastyki socjologicznej w większym stopniu interesuje mnie jej tematyczne zróżnicowanie, korelacje z innymi odmianami fantastyki (przede wszystkim rosyjskiej) i literatury, jak też zjawiskami pozaliterackimi – natury politycznej, społecznej, religijnej, gospodarczej i sfery ideologii. Od autora 9 uchodziła za gorszy, drugorzędny rodzaj twórczości. Zarówno jej tradycje, jak też największe (dwudziestowieczne) osiągnięcia sytuują ją w szeregu dzieł pierwszej wielkości, pozwalają włączyć do kręgu literatury wysokoarty- stycznej. Tzw. popularność nie jest już uznawana za cechę utworów niższego lotu; krytyka i czytelnicy nauczyli się odróżniać dzieła przeciętne, stosujące fantastycznonaukową dekorację, epatujące rozwiązaniami technologicznymi i kosmologicznymi, od dzieł wyższego lotu, w których „fantastyczność” służy nowym ideom, staje się pretekstem do refl eksji egzystencjalnej, metafi zycznej i fi lozofi cznej6. Po zmianie systemu okazało się jednak, że pisarze i utwory podejmujące problemy ważne, myślowo głębokie, ustąpili miejsca autorom serwującym czytelnikom niezbyt wyszukaną rozrywkę. Sporą część ich twór- czości stanowią publikacje komercyjne, nastawione na zysk, w których funkcja artystyczno-poznawcza ma ograniczone znaczenie. Należy także zauważyć, że zmiany dokonujące się w obrębie fantastyki rosyjskiej nie zostały zapoczątko- wane upadkiem ZSRR; wydarzenie to tylko je przyspieszyło i usankcjonowało. Współczesną fantastykę rosyjską wyróżnia ogromna liczba odmian tema- tycznych i gatunkowych. Charakterystyczne dla okresu poradzieckiego jest mieszanie gatunków i stylów. W konkretnych realizacjach fantastyki współ- istnieją i uzupełniają się takie jej odmiany jak fantasy, antyutopia, dystopia, horror (фантастика ужаса), fantastyka naukowa czy postapokaliptyka. Skutkiem tego precyzyjne określenie przynależności gatunkowej danego tekstu często staje się niemożliwe. Choć na początku lat dziewięćdziesiątych fantaści przede wszystkim kopiowali wzorce zachodnie, to w krótkim czasie udało im się stworzyć dzieła oryginalne, uwzględniające historyczno-kulturową i religijną odrębność Rosji. Jednocześnie, zarówno w literaturze tzw. głównego nurtu, jak i w fantastyce, dokonywał się proces stratyfi kacji gatunkowej. Nie- które z funkcji zarezerwowanych zwyczajowo dla utworów wysokich przejęły teksty popularne. Oprócz gatunków mających dawne tradycje (fantastyka naukowa, socjologiczna, utopie, antyutopie) wykształciły się nowe. Wzrosło też zainteresowanie zjawiskami sytuującymi się na obrzeżach fantastyki, które w praktyce twórczej były nieobecne – fantasy (z jej różnymi odmianami: miejska 6 P. FAST: Od odwilży do pieriestrojki. Studia i szkice o najnowszej literaturze rosyjskiej. Katowice 1992, s. 111. 10 fantasy, słowiańska, dark fantasy (тёмное фэнтези), science fantasy), fan- tastyką grozy, historią alternatywną. Miejsce cieszącej się coraz mniejszym powodzeniem literatury fantastycznonaukowej (science fi ction), zwanej też „twardą FN”7 (твёрдая научная фантастика, hard science fi ction), zajęły takie gatunki jak liberpunk, cyberpunk, steampunk, horror, opera kosmiczna (космическая опера, space opera), a przede wszystkim fantasy, historia alternatywna i tak modna ostatnimi czasy postapokaliptyka, rejestrująca lęki egzystencjalne współczesnego człowieka. Każdy z nich posiada w Rosji spore grono sympatyków. Za typowo rosyjskie odmiany fantastyki uznaje się fantastykę imperialną, prawosławną, liberpunk, jak też pseudonaukowe kryptohistorie spod znaku Anatolija Fomienki. Pole tematyczne utworów jest szerokie i nadzwyczaj różnorodne. Nie brakuje dzieł podejmujących tematy ponadczasowe, dotyczących wyobrażeń o człowieku, jego roli i miejscu w bły- skawicznie zmieniającym się pod względem technologicznym świecie. W przy- padku fantastyki socjologicznej i historii alternatywnej zwraca uwagę obecna w nich skrajna wizja przyszłości (lub przeszłości) – Rosja prezentowana jest albo jako państwo potężne, budzące lęk Imperium, albo kraj upadły, rządzony nierzadko przez siły zewnętrzne. W tej roli występują państwa tradycyjne, „odwieczni” wrogowie Rosji – przede wszystkim Stany Zjednoczone – jak też zjawiska towarzyszące ekspansji kapitalizmu: globalizacja, liberalizm, światowe 7 Zgodnie z najczęściej stosowanymi defi nicjami, twardą fantastykę naukową wyróżnia opis rewolucji naukowo-technicznej i jej społecznych następstw. W czasach radzieckich fantastykę dzielono tradycyjnie na prozę fantastycznonaukową i „całą resztę”. Naukę uznawano wówczas za panaceum na wszelkie choroby. Tzw. postęp miał doprowadzić ludzkość do świetlistej przyszłości, zakładano, że dzięki niemu będzie można rozwiązać problemy społeczne. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku terminy fantastyczny i fantastycznonaukowy traktowane były wręcz synonimicznie. Obecnie przyjęte jest z kolei rozgraniczanie fantasy i pozostałej twórczości fantastycznej. Inna sprawa, że coraz bardziej zacierają się różnice pomiędzy tzw. fantastyką racjonalną i fantasy, a jednym z powodów tego zjawiska wydaje się racjonalizacja fantastycznego założenia. W efekcie magia zaczyna być postrzegana jako jedna z niepoznanych dotąd sił przyrody, do której mają dostęp tylko „wybrańcy”. Wynalazców i zdobywców kosmosu zaludniających utwory przynależące do fantastyki naukowej wyparli magowie i czarownicy, stojący z reguły po stronie Dobra. W odróżnieniu od twardej fantastyki naukowej, miękka fantastka (мягкая, soft) interesuje się z kolei problemami kojarzonymi z humanistyką – fi lozofi ą, etyką, prawem. Od autora 11 korporacje. Obfi tość tego rodzaju dzieł oraz poświęconych im publikacji kry- tycznych jest oszałamiająca i trudna do ogarnięcia. Należy także zauważyć, że najnowsza fantastyka rosyjska ma niewiele wspólnego z poszukiwaniami pisarzy postmodernistycznych. Z małymi, acz- kolwiek bardzo znaczącymi wyjątkami (Wiktor Pielewin, Władimir Sorokin, Paweł Krusanow), większość fantastów dystansuje się od tego rodzaju lite- ratury. Nie wykazują oni zainteresowania postmodernistycznymi grami, de- konstrukcją istniejących sposobów wypowiedzi, stylów i gatunków. Ich dzieła bywają za to nacechowane ideologicznie, nierzadko w duchu idei narodowej, co będzie interesowało mnie szczególnie. Na gruncie historii alternatywnej i fantastyki socjologicznej tendencja ta jest nad wyraz widoczna. Historię alternatywną i fantastykę socjologiczną oraz będące ich egzem- plifi kacją utwory ujmuję nie tylko z punktu widzenia literackości (poetyka, styl, narracja); literaturoznawcze zainteresowania często ustępują miejsca perspektywie socjologicznej. Skupiam wtedy uwagę na związkach pomiędzy dziełami a zjawiskami sytuującymi się w obrębie szeroko rozumianej rze- czywistości społeczno-politycznej i jej oglądu przez fi lozofów, socjologów, politologów i dziennikarzy. W części poświęconej fantastyce socjologicznej poruszam kwestię wpływu, znaczenia i funkcji pełnionych przez różnego rodzaju idee i koncepcje w utworach fantastów – m.in. teorii eurazjatów, poglądów głoszonych przez Aleksandra Dugina i innych myślicieli utożsamia- nych z narodowym bolszewizmem oraz rosyjskim prawosławiem. Interesuje mnie ponadto stopień oddziaływania na opisywaną rzeczywistość procesów o szerszym wymiarze – globalizacji, kryzysu światowego kapitalizmu (teoria świato-systemu Immanuela Wallersteina), renesansu nastrojów (neo)imperial- nych (koncepcje Nialla Fergusona). Osobny fragment dotyczy przydatności naukowej tzw. historii niebyłych (kontrfaktycznych), traktowanych przez część badaczy (Alexander Demandt, Robert Fogel, Iwan Kowalczenko) jako perspektywiczna i alternatywna metoda poznania historii. Co oczywiste, książka nie wyczerpuje stawianych w niej problemów; przede wszystkim je sygnalizuje, dając przy tym pewne propozycje interpretacyjne. Zastanawiam się na przykład, czy w omawianych utworach i podejmowanej tematyce można doszukać się pewnych prawidłowości? Czy permanentna multiplikacja 12 odmian fantastyki jest tendencją stałą, czy też wypadkową zróżnicowania typowego dla okresów przejściowych?8 Osobiście skłaniam się ku pierwszemu stanowisku. Współwystępowanie (łączenie) gatunków i nurtów nie dotyczy bowiem wyłącznie fantastyki rosyjskiej. Literatura i sztuka rozpadają się na coraz większą ilość „odmian wyspecjalizowanych”, adresowanych do ściśle określonej grupy odbiorców. Już w połowie ostatniej dekady ubiegłego stule- cia Natalia Iwanowa dostrzegła, że literatura rosyjska traci swą dotychczasową jedność na rzecz literatur paralelnych, „subliteratur”9. Procesowi temu podlega zarówno literatura wysokoartystyczna (w mniejszym stopniu), jak też masowa, popularna. Mam nadzieję, że zaprezentowane w książce zjawiska i gatunki ułatwią zainteresowanemu czytelnikowi orientację w skomplikowaniu współ- czesnej fantastyki rosyjskiej. 8 Mam na myśli przejście od „realnego socjalizmu” do kapitalistycznej gospodarki 9 Podaję za: A. SKOTNICKA: Model prozy „innej” w literaturze rosyjskiej po 1985 roku. rynkowej. Wrocław 2001, s. 11. Indeks nazwisk Abakumow Wiktor 187 Abramow Aleksandr 58 Abramow Siergiej 58, 282, 283 Adamowicz Bogusław 36 Afanasjew Anatolij 280 Afanasjew Jurij 102, 103 Ajtmatow Czingiz 33 Aksionow Wasilij 21, 26, 53, 61, 63, 85, 96, 155, 167, 169, 172–174, 184–187, 190, 226, 231 Akunin Boris 210 Aleksander II 22, 157 Aleksander Macedoński 14, 83, 89, 95 Aleksander Newski 21, 52, 54, 70, 71, 96, 205, 284 Aleksiej (syn Mikołaja II) 163 Aleksiejew Nikołaj 205 Aleksiejew Siergiej 280 Alimow Igor 21 Aloszkin Timofi ej 160 Ałfi orowa Marianna 64 Ałmazow Boris 208 Ałow Aleksandr 173 Amalrik Andriej 104 Amnuel Pawieł (Pesach) 144 Anastazja Nikołajewa 165 Anderson Poul 57, 64, 65, 85, 152 Andriejew Nikołaj 164 Anikin Andriej 36, 86 Anisimow Siergiej 36, 61, 63, 68–70, 79, 96, 175–180, 226 Ankersmit Frank 71 Anna Leopoldówna 220 Arbitman Roman 148, 166 Arystoteles 77, 78, 106 Asimov Isaac 234, 299 Astafjew Wiktor 33 Awramienko Aleksandr 53, 65, 95, 291 Babbage Charles 64 Bachtin Michaił 185 Bajdukow Georgij 26 Baliński Krzysztof 17 Bałakin Jurij 16 Bałaszow Dmitrij 19 Bałod Aleksandr 22, 23 Barszczewski Stefan 36 Barth John 17 Barthes Roland 122 Basmanow Aleksiej 267 Batu-chan 21, 205 Baudrillard Jean 174, 255, 257, 301 Bażow Pawieł 256 Beria Ławrientij 27, 165, 181, 186, 187, 189 Bester Alfred 57 Bielajew Aleksandr 34, 35 Bielakow Siergiej 268, 270 Bielinski Wissarion 213 Biełaja Galina 20 Biełowa Olga 113 Bieniediktow Kiriłł 58, 236, 239, 243 Bieniłow Jewgienij 22 Bierdiajew Nikołaj 33 Bierg Michaił 126 Bieriezin Fiodor 48, 53, 63, 149, 291, 293, 295 Bieriezin Władimir 172–174 312 Bierieżnoj Siergiej 57, 58, 84, 85, 148 Biestużew-Łada Igor 92 Bilenkin Dmitrij 8 Biriukow Aleksandr 243 Bloch Marc 17 Blumkin Jakow 164 Blunt Anthony 29 Błagoj Dmitrij 14, 15, Bocheński Jacek 40 Bock Fedor von 178 Boczarow Aleksiej 96 Bogat Jewgienij 135 Bogrow Dmitrij 22 Borodynia Aleksandr 246 Bosznjak Aleksandr 217 Brajdier Jurij 293 Braudel Fernand 17, 109 Brilowa (Czigrinskaja) Olga 172–174 Brodski Iosif 66, 231 Brzozowski Stanisław 18 Bujda Jurij 126, 130 Bujnicki Tadeusz 17, 18, 20, 301 Bułhakow Michaił 35 Bułharyn Tadeusz 224 Bułyczow Kir 8, 33, 36, 37, 48, 53, 61, 64, 70, 71, 85, 87, 96, 129, 131, 138, 144, 154, 159, 160, 162, 226, 234 Burcew Wiktor 113, 121, 237, 243 Burgess Guy 29 Burgess Anthony 77 Burke Peter 108, 109 Burowski Andriej 97, 283 Buszkow Aleksandr 37, 97, 165 Bykow Dmitrij 22, 110, 167, 233, 253 Campbell John W. 235 Carnap Rudolf 80, 81 Chajecka Jelena 145, 239, 244 Charitonow Jewgienij 148 Charitonow Michaił 167, 236, 237, 243, 245 Chateaubriand Francis 14 Chłumow Władimir 139, 144, 146–148 Chmielnicki Bohdan 55 Chruszczow Nikita 29, 100, 101, 182, 183 Ciołkowski Konstantin 35 Clark Katherina 266 Coleridge Samuel 58 Constant Benjamin 221 Cresswell Max 81 Croce Benedetto 39 Curti Merle 121 Czadowicz Nikołaj 293 Czajanow Aleksandr 274 Czancew Aleksandr 13, 253, 254, 256, 257, 273, 274 Czechow Anton 212 Czekmajew Siergiej 240 Cziczerin Boris 213 Cziwilichin Władimir 98 Czubajs Anatolij 103, 272 Czudinowa Jelena 177, 239, 291 Czuprinin Siergiej 21, 22 Czyngis-chan 55, 191, 193, 196, 205 Danilewski Nikołaj 204 Daniłkin Lew 270 d’Arc Joanna 121 Dawydow Jurij 40 Dejneka Aleksandr 186 Demandt Alexander 11, 48, 88, 91, 93, Caillois Roger 7 Cairncross John 29 Camp Lyon Sprague de 63, 95 106–108 Denikin Anton 162 Deotto Patrizia 170, 171 313 Indeks nazwisk Derrida Jacques 81 Diaczenko Marina i Siergiej 141 Dick Philip K. 59, 60, 63, 76, 85, 156, 210, 283 Dickens Karol 15 Dikowski Siergiej 26 Dion 186 Diwow Oleg 110, 121, 134, 138, 141, 237, 240, 276, 280, 281, 287, 288 Dobrolubow Jarosław 27, 28, 31 Doležel Lubomír 74, 81, 82 Domańska Ewa 38, 114–116 Dorienko Siergiej 110, 133, 141, 153 Dostojewski Fiodor 198, 200, 212, 220 Driabina Oksana 34 Drozdowski Michaił 255 Dugin Aleksandr 11, 27, 195, 203, 259, 268–272 Dukaj Jacek 48, 67–73 Dumas Aleksander 15, 68, 83 Duncan David 65 d’Urfé Honoré 14 Dybicz Iwan 79 Dzierżyński Feliks 161 Dżilas Milovan 187 Eco Umberto 76 Edelsztejn Michaił 184 Ejdelman Natan 53, 63, 68, 69, 75, 85, 88, 97, 101 Ekonomcew Igor 145 Epsztejn Michaił 20 Erenburg Ilja 29, 35 Etkind Aleksandr 259 Fast Piotr 9 Febvre Lucien 17 Ferdynand Habsburg arcyksiążę 91 Ferguson Niall 11, 82, 90, 142, 143 Fermi Enrico 159 Figes Orlando 221, 222 Filoteusz 267 Fiszman Leonid 60, 131, 244, 247, 276– 281, 290–293 Flaubert Gustave 16 Flint Eric 63 Fogel Robert 11, 89, 90, 92, 95, 116 Fomienko Anatolij 10, 22, 74, 97–99, 156, 165 Foucault Michel 105 France Anatole 16 Frankowski Leo 64 Frege Friedrich 77, 78 Frumkin Konstantin 104, 105 Frydman Roman 91, 92 Fukuyama Francis 122, 123 Furet François 66 Gajdar Arkadij 87 Gajdar Jegor 103 Galeczjan Walerij 241 Gansowski Sewier 85–87 Geoffroy Louis 83, 84 Geworkian Eduard 37, 142, 144, 147, 237, 285, 288 Gibbon Edward 117 Gibson William 64 Gierasimow Aleksandr 186 Ginzburg Witalij 99 Girszgorn Wieniamin 25, 84 Godfryd z Monmouth 83 Goebbels Joseph 187 Goldberg Michael 91 Goldhagen Daniel 82 Golding William 140 Gołowaczow Wasilij 152, 280 Gołubow Siergiej 40 314 Gonczarow Władisław 24, 25, 36, 37, 180 Gonczarow Wiktor 57 Gorbaczow Michaił 22, 85, 206, 247, 250 Göring Hermann 180–183 Granin Daniił 33 Granowski Timofi ej 213 Gromow Aleksandr 134, 140, 144, 239, 244, 281, 282, 285 Gromow Dmitrij 66, 144 Gruszko Witalij 112 Guderian Heinz 183 Gudkow Lew 173, 174 Gulakowski Jewgienij 180 Gulik Robert van 54 Gułarian Artiom 59, 87, 157, 158, 175, 242–246, 252, 287 Gumilow Lew 98, 99, 197, 269 Gumilow Nikołaj 136 Gurdżijew Gieorgij 202, 204 Handke Ryszard 7, 131 Hannibal 91 Hardouin Jean 97, 98 Harris Robert 59, 63, 85, 95, 181, 210 Harrison Harry 59, 62 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 96 Heidegger Martin 81, 105 Hellekson Karen 65 Henri Ernst (Rostowski Siemion) 27, 32 Henryk IV 86 Hintikka Jaakko 75–78, 80, 82 Hislop Alexander 74 Hitler Adolf 27–31, 60, 70, 72, 78, 81, 82, 88, 91, 159, 164, 175, 176, 181, 182, 187, 284 Hoffmann Max 28, 30 Holme John 62 Huntington Samuel 102 Huxley Aldous 34, 246 Iggers George G. 117–120 Illig Herbert 74 Ionin Leonid 241 Irtienina Natalia 292 Iwan Groźny 100, 196, 260, 263, 267, 268, 275 Iwanow Aleksiej 22 Iwanow-Razumnik 217 Iwanowa Natalia 12, 245 Jakubowicz Aleksandr 224 Janin Walentin 98 Jankowski Dmitrij 113, 237, 289 Janow Aleksandr 99, 100–103 Jastriebow Siergiej 52, 179, 180, 283 Jefriemow Iwan 8, 36, 234 Jelcyn Boris 103, 184, 235, 270, 284 Jelisiejew Gleb 37 Jelistratow Władimir 185 Jeraszow Walentyn 85 Jermolin Jewgienij 212, 213, 215 Jermoszyna Galina 191 Jeskow Kiriłł 135 Johnson Edwin 98 Julian Apostata 136 Jung Carl Gustav 139 Jurjew Zinowij 153 Kabakow Aleksandr 130, 245–247, 249–252 Kachowski Piotr 217, 224 Kapłan Fanny 164 Kapłan Witalij 130, 134, 137, 139–148 Karamzin Nikołaj 15 Karol Młot 91 Karłow Boris 61 Karol XII 52 Karpow Władimir 19 315 Indeks nazwisk Kasparow Garri 99 Katarzyna Wielka 200, 279 Kawielin Konstantin 263 Keller Iosif 25, 84 Kibirow Timur 126 Klein Kerwin Lee 114 Kokkinaki Władimir 188 Kolumb Krzysztof 91 Kołakowski Leszek 264 Kołczak Aleksandr 163 Kondratiew Nikołaj 112 Konfucjusz 53 Konkiewicz Aleksandr (A. Biełomor) 24 Konstanty, wielki książę 216 Korniłow Ławr 161, 162 Korolewa Julia 247, 252 Korolow Anatolij 211 Korpała-Kirszak Ewa 35 Kosienkow Wiktor 113, 121, 236, 237, 240, 243, 245, 276, 280 Koszelew Aleksandr 53, 65, 95, 291 Kowalczanko Iwan 11, 92, 95 Kowtun Jelena 59 Kozienkow Jurij 276, 280 Koziniec Ludmiła 135 Kozłowa Swietłana 66, 231, 232, 247, 252 Krapiwin Władisław 131, 145, 147 Krasnianski Eduard 253 Krasnow Piotr 26 Kraszewski Józef Ignacy 18 Kriestowski Wsiewołod 24 Kripke Saul 76, 78, 81, 82 Krusanow Paweł 11, 22, 32, 49, 61, 63, 65, 68–70, 72, 79, 96, 112, 190–192, 194, 195, 197, 199, 200, 203, 204, 206, 208, 209, 226, 239, 240, 253, 290, 291, 293, 299 Krzyżanowski Julian 14 Kudriawcew Leonid 147 Kułagin Oleg 112, 113, 237, 243 Kurczatkin Anatolij 231, 246 Kuroczkin Wasilij 26 Kuroczkin Nikołaj 58 Lange Antoni 33 Lebied Aleksandr 208 Lee Robert 62, 64 Lejderman Naum 168–170, 214 Lem Stanisław 134 Lemann Natalia 7, 8, 13, 52, 56, 65, 67, 68, 70–73, 114, 226, 227, 297 Lenin Włodzimierz Iljicz 22, 93, 101, 159, 161, 163, 165, 188, 257, 271, 284 Leszczenko Władimir 282, 283 Lévi-Strauss Claude 105 Lewandowski Konrad D. 47 Lewis David 77 Lewkin Andriej 199, 211 Limonow Eduard 99, 271 Lipatow Boris 25, 84 Lipowiecki Mark 123, 130, 168–170, 191, 197, 210, 214, 223, 266 Lipskierow Dmitrij 130 Long Leo 29 Loris-Mielikow Michaił 22, 50, 70 Lovecraft Howard Ph. 201, 202 Lukács György 20 Łarionowa Olga 131, 135, 138 Łatow Jurij 93–95 Łatynina Ałła 191, 194, 200, 259 Łatynina Julia 140 Ławrieniow Boris 26 Łazarczuk Andriej 22, 37, 52, 53, 61, 69, 70, 72, 79, 85, 96, 131, 134, 136, 138, 139, 167, 175, 180–183, 208–210, 282, 283 Łażecznikow Iwan 15 316 Łoginow Swiatosław 131, 145, 239 Łukianienko Siergiej 58, 130, 138, 142, 147 Łukin Jewgienij i Lubow 85, 131, 138 Łukin Jewgienij 138, 140, 141, 145, 147, 285 Łunin Michaił 217 Maclean Donald 29 Makarow Stiepan 161 Maksimuszkin Andriej 166 Mandelsztam Osip 265 Mann Tomasz 16 Marczenko Ałła 148 Maria Fiodorowna 163 Martin Hans-Peter 242 May Alan Nunn 29 Michajłow Władimir 113, 123, 131, 138, 236, 237, 239, 241, 243, 244, 280, 285 Mickiewicz Adam 236 Mienszykow Michaił 194 Miereżkowski Dmitrij 16, 40 Mikołaj I 78, 79, 216, 218, 220, 224 Mikołaj II 159, 162, 166, 244, 287 Miłoradowicz Michaił 218 Minajew Siergiej 253 Mirbach Wilhelm von 164 Mołotow Wiaczesław 181, 189 Mommsen Theodor 105 Moorcock Michael 156 Morozow Nikołaj 97 Morus Tomasz 234 Muchina Wiera 186 Murawiow Artamon 78 Murawiow-Apostoł Siergiej 78, 79 Murawiow Nikita 218 Nabokov Vladimir 130 Napoleon Bonaparte 16, 25, 28, 31, 78, 80, 83, 84, 86, 102, 192, 195, 219, 221, 226 Naumow Władimir 26, 173 Nazarienko Michaił 73, 78, 80 Newski Boris 61, 63, 65 Newton Izaak 98 Niamcu Anatolij 150–153 Niefagina Galina 247 Niemzer Andriej 20, 106 Niewiadomski Andrzej 45–49, 132, 133, 232, 233, Nietzsche Friedrich 197 Nikitin Jurij 32, 113, 237, 243, 275, 278– 281, 291 Nosow Siergiej 199 Nosowski Gleb 99 Obolenski Jewgienij 224 Odojewski Władimir 220 Okudżawa Bułat 19, 20, 252 Oldi Henry Lion (Dmitrij Gromow, Oleg Ładyżenski) 66, 144, 147 Olszaniecki Walerij 241 Orłow Boris 53, 65, 95, 291 Orłow Władimir 136 Ortega y Gasset José 33 Orwell George 246 Oskocki Walentin 20, 21 Oskocki Zachar 112, 113, 123, 237, 278–280 Panow Wadim 113, 237 Parnicki Teodor 16, 17, 49, 67–73, 136, 137 Parowski Maciej 72 Parvulesco Jean 27 Pavel Thomas 74 Paweł I 220 Pawlenko Piotr 26 317 Indeks nazwisk Pawłowski Gleb 259, 268, 272, 273 Pestel Pawieł 217, 219, 222 Phelps Edmund 91 Philby Kim 29 Piecuch Wiaczesław 21, 51, 53, 63, 68, 69, 71, 85, 95, 106, 126, 155, 211–225 Pielewin Wiktor 11, 22, 32, 75, 126, 148, 167, 191, 199, 231, 236, 295 Pierieslegin Siergiej 148, 175, 180 Pierieswietow Iwan 267 Pierumow Nik 135, 142, 237 Pierwuchin Michaił 26, 61, 84 Pietruszewska Ludmiła 231, 246 Pietuchow Jurij 280 Pikul Walentin 19, 40, 98 Pilipiuk Andrzej 48 Piłat Poncjusz 91 Piotr I 216, 279, 291 Piotr III 220 Piper Beam 64 Pipes Richard 221, 223 Platon 78, 186 Plechanow Andriej 112, 142, 239, 277, 279–281, 290, 291 Podolski Nal 199 Pokrowski Michaił 106, 246 Polakow Jurij 239, 240 Popow Aleksandr 64, 160 Praszkiewicz Giennadij 113, 123, 236 Prigogine Ilja 124 Prochanow Aleksandr 195, 203, 259, 268 Przebinda Grzegorz 195 Puszczyn Aleksandr 224 Puszkin Aleksandr 15 Putin Władimir 103, 195, 199, 208, 253, 257, 259, 271 Radzinski Edward 19, 22 Rank Otto 98 Ranke Leopold von 71, 105, 118, 120 Ransmayr Christoph 75 Rasputin Grigorij 163, 210 Ravaillac Francis 86 Renan Ernest 117 Rescher Nicholas 76 Riabcew Andriej 214 Riekszan Władimir 199 Ribbentrop Joachim von 187 Röhm Ernst 28, 30 Rojfe Aleksandr 148, 286 Rokossowski Konstantin 190 Romaniecki Nikołaj 21, 138 Romanow Grigorij 22 Ronen Ruth 74 Rosenberg Alfred 28, 181 Rozanowa Liliana 86 Rubinsztejn Lew 210 Rudniew Lew 184 Rudniew Wadim 74 Russell Bertrand 77, 78 Rybakow Wiaczesław 21, 22, 46, 48, 50, 51, 61, 63, 64, 70, 72, 85, 112, 113, 123, 131, 138, 139, 141, 143, 158, 160, 184, 206, 207, 239, 241, 243, 284, 288, 289, 299 Rylejew Kondratij 224 Sałtykow-Szczedrin Michaił 212 Samojłow (Klein) Lew 140 Sartak 21, 54, 70, 205 Sartre Jean-Paul 39 Sawczenko Władimir 36, 58 Schlieffen Alfred von 30 Schumann Harald 242 Schumpeter Joseph 112 Scott Joan W. 121–123 Scott Walter 14, 15 318 Scudéry Madeleine de 14 Siegień Aleksandr 18, 19 Siekacki Aleksandr 199–201, 204 Siemionow Władimir 25 Sienkiewicz Henryk 68 Sieriebriakow Władimir 112, 165, 166, 239, 244 Simonow Konstantin 188, 190 Siniakin Siergiej 72, 167, 283 Skotnicka Anna 12 Skoropanowa Irina 124–126 Skuratow Maluta 261, 267 Sławnikowa Olga 32, 67, 110, 148, 158, 182, 190, 231, 233, 253, 254, 256–258, 287 Słonimski Antoni 32, 34 Smolarski Mieczysław 32, 34, 36 Smolenski Aleksandr 253 Smuszkiewicz Antoni 45, 49, 132, 133, 232, 233 Sobolew Siergiej 56, 58, 59, 61, 84, 86, 104, 105, 155, 156 Sokołow Boris 22 Sokołow Sasza 126, 130 Sołowjow Władimir 185, 203, 204 Sołowjowa Tatiana 250 Sorge Richard 27, 205 Sorokin Władimir 11, 66, 110, 130, 199, 231, 238, 253, 257–261, 263, 264, 266–270, 272–274, 295 Sowa Jan 45 Spengler Oswald 33 Stableford Brian 59 Stachowicz Jerzy 32–34, 36 Stalin Józef 22, 27, 29, 32, 159, 164, 165, 169, 176, 178, 181, 186–190, 268, 283, 284 Sterling Bruce 64 Stępnik Krzysztof 18 Stiepanow Aleksandr 40 Stoff Andrzej 18 Stogow Ilja 199 Stołypin Piotr 22, 70, 92, 95, 159 Strugacki Arkadij 33, 87, 139, 149, 150, 175, 284, 285 Strugacki Boris 33, 139, 149, 150, 175, 284, 285 Surkow Władisław 259, 268 Suworow Wiktor 22 Swiridow Aleksij 243 Szach (Szachnazarow) Gieorgij 86 Szaginian Marietta 34 Szarow Władimir 126, 131, 167 Szczepietniow Wasilij 22, 53, 61, 64, 69, 70, 72, 79, 85, 96, 159–161, 226 Szczogolew Aleksandr 139 Szczukin Wasilij 186 Szejdman A. 26 Szkłowski Jewgienij 213 Szołochow Michaił 19 Szpanow Nikołaj 26 Sztern Boris 147 Szukszyn Wasilij 40, 212 Szydłowski Dmitrij 52, 64, 70, 72, 95, 96, 226, 283 Szyszkow Aleksandr 269 Szyszkow Wiaczesław 19 Tatlin Władimir 186 Timoszenko Siemion 178 Tito Josip Broz 187–190 Tiutczew Fiodor 200 Tolkien John Ronald Reuel 75, 149 Tołstoj Aleksiej Konstantinowicz 263 Tołstoj Aleksiej Nikołajewicz 8, 26, 34, 35, 40, 234 Tołstoj Lew 15, 16, 19, 40, 184, 287 319 Indeks nazwisk Tołstoj Tatiana 130, 148, 231 Topolski Jerzy 115–117, 120 Toporow Wiktor 185, 190 Toynbee Arnold 89, 106 Tretiakow Oleg 158, 243, 245, 287 Trevelyan George 84 Trifonow Jurij 40 Trocki Lew 22, 93, 161, 164, 194 Trubieckoj Nikołaj 204 Trubieckoj Siergiej 224 Turtledove Harry 62–64 Twain Mark 57, 65, 84 Twardoch Szczepan 51, 52 Tynianow Jurij 40 Tyrin Michaił 134, 160, 236, 243, 245, 282 Tytus Liwiusz 82, 83 Ulicka Ludmiła 231 Ułanow Andriej 112, 165, 166, 239, 244 Uspienski Michaił 131, 136, 166, 167, 210 Utkin Anton 126 Uwarow Siergiej 270 Valéry Paul 105 Walentinow Andriej 47, 48, 61, 64–66, 137, 141, 144, 145, 147, 160, 166, 167, 226 Walicki Andrzej 200, 204, 206, 217–220, Weinbaum Stanley 86 Wellington książę 80 Wells Herbert 28, 57, 58, 299 Węcławiak Tomasz 46–53, 55, 56, 133 White Hayden 38, 39, 71, 81, 105, 106, 119 Wiaziemski Atanazy 267 Wieller Michaił 149 Wielowieyski Andrzej 89 Wierszynin Lew 37, 53, 61, 69, 78, 79, 85, 95, 131, 137, 138, 140, 142–144, 147, 226, 285, 288, 289 Winawer Bruno 32 Witenberg Boris 99, 101, 102, 156, 180, 194, 204, 206, 207, 209, 210 Własow Andriej 282 Włodzimierz Wielki 201 Wnuk-Lipiński Edmund 233, 295, 296, 298 Wolski Marcin 39, 40, 48 Wolter 117 Wołkonski Siergiej 79 Wołodichin Dmitrij 37, 133, 235, 236, 238–242, 244, 245, 284–286, 288–290 Wołodźko-Butkiewicz Alicja 19, 211 Woroszyłow Klimient 181 Wrangel Piotr 21, 161, 164, 167, 173 Wróbel Łukasz 233–235 Wyndham John 152 223, 269, 270 Young Robert F. 58 Wallerstein Immanuel 11, 109–113, 236, 279, 290 Walter Frank 118 Warszawski Ilja 153 Wasilenko Swietłana 148 Wasiljew Dmitrij 58 Wasiljew Władimir 59, 138 Wasiljewa Nadieżda 135 Wasiljewa Swietłana 186 Zabołocki Nikołaj 197 Zagoskin Michaił 15 Zajczyk Holm van 21, 50–54, 70, 72, 79, 85, 96, 113, 131, 138, 160, 204–209, 226, 239, 243, 273, 289 Załotucha Walerij 130 Załygin Siergiej 40 Zamiatin Jewgienij 35, 246 320 Zawaliszyn Dmitrij 217 Ziemiański Andrzej 48 Zinowiew Aleksandr 99 Złotnikow Roman 113, 238, 240, 277, 279–281, 291, 293 Znaniecki Florian 33 Zwiagin Jewgienij 191, 192, 207, 208 Zwiagincew Wasilij 22, 36, 48, 50, 52, 61, 63, 79, 86, 96, 144, 160–162, 226, 287 Żakowski Jacek 92, 109 Żukow Gieorgij 70 Andrzej Polak Играя прошлым и будущим Русская альтернативная и социальная фантастика Р е з ю м е Книга посвящена двум, в последнее время всё более популярным видам фантастики – альтернативной истории и социальной фантастике. После распада Советского Союза, названные жанры пользуются в России постоянным интересом писателей, исследователей, критиков и читателей. Хотя это совсем разные явления, то много их сближает. Оба содержать в себе возможность вырвать получателя из фальшивого чувства устойчивости и естественности мира, в котором тот живёт. Как альтернативная история, так и социальная фантастика затрагивают похожую проблематику – они интересуются формой и способом существования современных обществ, их прошлым, будущим, а также переменами происходящими в их пределах. Поскольку так называемые альтернативы в основном касаются прошлого (прошедшие события помогают толковать настоящее состояние государства), то социальная фантастика, которая признается частью футурологии, исследует будущность. Оба явления рассматриваются во многих аспектах, в разных контекстах и обусловленностях. Во вступлении автор ставит вопрос взаимозависимостей между историческим романом (прозой) и альтернативной историей. „Классический” исторический роман с давних пор уступает место другим литературным жанрам затрагива- ющим тему истории. В русской литературе эту функцию среди других выпол- няет историко-фантастическая проза (она касается альтернативной истории) и проза фантастико-историческая (её основной темой являются путешествия во времени), которые исследователи определяют общим термином альтернативно- исторической словесности. Первая глава касается возникновения и значения понятия альтернативной истории. Автор указывает на сложное начало русских альтернатив, вызванное неадекватностью этого вида словесности к историче- ским и литературным реалиям сложившимся в России после большевитского переворота. Отдельное место занимает в этой главе контрфактическая история (Ungeschehene Geschichte), которая служит не художественным поискам писа- телей, но исследованиям профессиональных историков. Вторая глава содержит характеристику перемен происходящих в русской фантастике после 1991 года, определяет самые важные явления и жанры, что облегчает анализ феномена альтернативной истории. Последняя глава посвящена современной русской социальной фантастике. Ссылаясь на установления литературоведов, критиков и социологов, автор пытается объяснить причины усиленной заинтересованности этим жанром; указывает на выступаюшие в его рамках тематические разновид- 322 ности, такие как имперская фантастика, православная фантастика, либерпанк, дистопии. На их возникновение и популярность влияют как процессы проис- хдяшие внутри фантастики, так и внелитературные явления – глобализация, политика, идеология. Andrzej Polak Playing with the past and the future Russian alternative and sociological fantasy S u m m a r y The book is dedicated to two, very popular in recent times, varieties of fantastic lite- rature – alternative history and sociological fantasy. After the collapse of the Soviet Union, these genres enjoy popularity among writers, scholars, critics and readers in Russia. Although, no doubt, these phenomena are incommensurable, they have much in common. Both are able to tear the reader away from the false sense of stability and naturalness of the world in which he lives. Both alternative history, as well as social science fi ction undertake similar issues – because they are interested in the shape and functioning of modern societies and their past, future and the changes taking place within them. However, while so called, alternatives relate mainly to the past (past events have to explain the current state of the country), the social science fi ction, regarded as part of the broader futurology, is focused on the future. Both phenomena are examined as multi-aspect, in numerous contexts and conditions. In the introduction author addresses the issue of relations between historical novel/ prose and alternative history. For a long time, “classic” historical novel is clearly lagging behind other literary genres taking up the problem of history. On the basis of Russian literature this function is performed by, among others, historical-fantasy prose (concerning alternative history) and historical fi ction prose (with travel thru time as her thematic dominant), defi ned by its researchers under common term: alternative- historical writing. The fi rst chapter relates to the origins and scope of alternative history concept semantic. The author reminds the diffi cult beginnings of Russian alternatives, cau- sed by incompatibility of this kind of writing with literary and historical realities ruling in Russia after the Bolshevik revolution. “History that never happened” (counterfactual), which serves no artistic peregrination of writers, but it serves the research needs of historians oc- cupies a separate place in this section. The second chapter describes the nature of changes occurring in Russian fi ction after 1991, it presents the most important phenomena and variety of this genre, which in turn enables the analysis of alternative history phenomenon. The last chapter is devoted to modern Russian sociological fi ction. The author, on the basis of rese- archers, critics and sociologists comments tries to explain the causes of increased interest in the genre. He performs presentation of occurring in it thematic variations, such as imperial fi ction, Orthodox, liberpunk, dystopia. Their emergence and popularity is determined by both the processes occurring within the fantastic literature, as well as a broader phenomena – glob alization, politics, v arious ideologies. Redaktor: Michał Noszczyk Korektor: Lidia Szumigała Łamanie: Katarzyna Hołota Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-615-2 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-616-9 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 20,25. Ark wyd. 21,5. Papier offset. III kl., 90 g. Cena 30 zł (+ VAT) Druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, Spółka Jawna ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek Andrzej Polak, filolog i literaturoznawca, pracownik Zakładu Historii Literatury Rosyjskiej w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Śląskiego. Prowadzi badania z zakresu najnowszej literatury rosyjskiej, ze szczególnym uwzględnieniem fantastyki, a także przemian społecznych, gospodarczych i kulturowych w Rosji po roku 1991. Autor książki poświęconej powieściom historycznym Bułata Okudżawy (Proza historyczna Bułata Okudżawy. Z problemów gatunku i intertekstualności), jak również artykułów poświęconych współczesnej literaturze rosyjskiej: „S.N.U.F.F.” – utopia zrealizowana (o pewnym aspekcie powieści Wiktora Pielewina); Rosyjska proza alternatywna w krytyce rosyjskiej; „Metro 2033”, czyli postapokaliptyczna przestrzeń labiryntu; Fantastyka społeczna Aleksandra Kabakowa. „Невозврощенец” (1988); Między utopią, mitem a historią alternatywną. „Moskwa Kwa-Kwa” Wasilija Aksionowa. C M Y CM MY CY CMY K Andrzej Polak Grając przeszłością i przyszłością Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna Książka poświęcona jest dwóm odmianom współczesnej fantastyki rosyjskiej – historii alternatywnej i fantastyce socjologicznej, które po rozpadzie imperium radzieckiego w krótkim czasie znacząco zyskały na popularności. Gatunki te, choć niewspółmierne, pozostają ze sobą w bliskich relacjach: interesuje je kształt i sposób funkcjonowania współczesnych społeczeństw, ich przeszłość, przyszłość oraz zmiany zachodzące w ich obrębie. O ile jednak tzw. alternatywy dotyczą głównie przeszłości, to fantastyka socjologiczna, zaliczana często do futurologii, ukierunkowana jest na przyszłość. Oba zjawiska rozpatrywane są wieloaspektowo, w rozlicznych kontekstach i uwarunkowaniach. Historia alternatywna i fantastyka socjologiczna, w czasach radzieckich mocno marginalizowane, w rezultacie przemian społeczno-politycznych początków lat 90., a zwłaszcza uwolnienia literatury od dyktatu cenzury i ideologii, niemal natychmiast przyciągnęły uwagę twórców i odbiorców. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom i tęsknotom czytelników, pełniąc różnego rodzaju funkcje, m.in. terapeutyczną i pocieszycielską, rekompensują Rosjanom poczucie zagubienia i fiasko imperialnych ambicji. Książka ma charakter interdyscyplinarny (oba gatunki ujmowane są nie tylko w relacji do zjawisk stricte literackich, ale także konfrontowane z ustaleniami filozofów, socjologów, politologów i historyków), dzięki czemu ogląd historii alternatywnej i fantastyki socjologicznej jest pełniejszy. Praca nie wyczerpuje stawianych w niej problemów, raczej je sygnalizuje, dając przy tym pewne propozycje interpretacyjne. Ponieważ permanentna multiplikacja odmian fantastyki wydaje się tendencją stałą, wypada żywić nadzieję, że zaprezentowane w książce gatunki i towarzyszące im zjawiska ułatwią czytelnikom orientację w skomplikowaniu współczesnej fantastyki rosyjskiej. A n d r z e j P o l a k G r a j ą c p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y s z ł o ś c i ą 30 8012-616-9 5
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: