Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00254 005621 14681366 na godz. na dobę w sumie
Gramatyka języka polskiego - ebook/pdf
Gramatyka języka polskiego - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 100
Wydawca: Literat Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7898-453-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Najistotniejsze zagadnienia z gramatyki języka polskiego przedstawione w atrakcyjnej formie ułatwiającej efektywną naukę, wytłumaczone w prosty, zrozumiały sposób. Niezastąpiona pomoc przed testami, klasówkami i maturą. Dodatkowo obszerny zbiór dyktand opracowanych przez doświadczoną nauczycielkę języka polskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO AKceNt Akcent to zjawisko, które polega na tym, że wyróżniamy jakąś sylabę w wyrazie (akcent wyrazowy) lub wyraz w zdaniu (akcent zdaniowy). Wyróżnienie może nastąpić przez przedłużenie czasu wymowy, wzmoc- nienie głosu, podniesienia wysokości tonu itp. akcent WyrazoWy Akcent w języku polskim jest stały, pada na drugą sylabę od końca (tzw. akcent paroksytoniczny), np.: zabawa, wyliczanka (oczywistą jest sprawa wyrazów jednosylabowych – wtedy akcent musi padać na jedyną sylabę!). Od tej zasady jest jednak kilka wyjątków: ● na trzecią sylabę od końca akcent pada w wyrazach: – zapożyczonych z języka łacińskiego, zakończonych na -ika, -yka, np.: matematyka, kronika, fonetyka, Afryka, – formach 1. i 2. osoby liczby mnogiej czasu przeszłego, np.: wygra- liśmy, rozwiązywaliście, – formach liczby pojedynczej oraz 3. osoby liczby mnogiej trybu przypuszczającego, np.: wygrałbym, zapytałby, liczebnikach od 400 do 900, np.: czterysta, siedemset, – – wyrazach: okolica, szczegóły, ogółem, rzeczpospolita, w ogóle; ● na czwartą sylabę od końca akcent pada w formach 1. i 2. osoby liczby mnogiej w trybie przypuszczającym, np.: napisalibyśmy, zaprosiliby- ście; ● na ostatnią sylabę od końca akcent pada często w wyrazach zapożyczo- nych z języka francuskiego, np.: image (czyt. imaż), a propos (apro- po), menu (meni), vis a vis (wizawi). Istnieją w naszym języku również wyrazy nieakcentowane (jednosyla- bowe), które łączą się w całość akcentową z wyrazem poprzednim lub na- stępnym. Łączące się z wyrazem poprzednim to enklityki (Oddaj mi ze- szyt. Uczesz się szybko!) a z wyrazem następnym – proklityki (na dachu, pod ławeczką). 16 FONETYKA akcent zdanioWy Akcent w zdaniu zależy właściwie tylko od nas i od naszych intencji. Ak- centujemy ten wyraz, który chcemy szczególnie podkreślić, np.: Mama kupi zieloną sukienkę. (podkreślamy, że to właśnie mama, a nie np. tata kupi) Mama kupi zieloną sukienkę. (podkreślamy fakt kupna, kupi, a nie np. pożyczy) Mama kupi zieloną sukienkę. (istotny jest kolor) Mama kupi zieloną sukienkę. (istotne jest to, co kupi, sukienka, a nie spodnie czy bluzka). iNtONAcJA Intonacja również dotyczy wyrazów oraz zdań i jest zmianą wysokości tonu w ich obrębie. Intonacja jest ważna, ponieważ dzięki niej ukazujemy nasz stosunek do tego, co wypowiadamy, pokazujemy np. złość, radość, zaciekawienie, ironię. Intonacja w zdaniach oznajmujących charakteryzuje się obniżeniem głosu na ostatniej sylabie, w pytających zaś – podniesieniem, w zdaniach wy- krzyknikowych zazwyczaj opada. W języku polskim intonacja ma charakter logiczny i emocjonalny. różNice MięDZY MOwą A piSMeM Polska pisownia tylko w części opiera się na zasadzie fonetycznej, która głosi, że litery są odpowiednikami głosek. Wiemy już, że jedna głoska nie musi odpowiadać jednej literze. Łatwo też dostrzec, że nie zawsze głoska jest oznaczana przez tę samą literę (np. głoska u w wyrazach ból i stuk, głoska ż w wyrazach żaba i rzeka). Wiele różnic między wymową a pisownią jest rezultatem tzw. upodob- nień głosek. 17 GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO Upodobnienie – zmiana w artykulacji głoski, która powstaje w wyniku sąsiedztwa; narządy mowy przystosowują się wówczas do położenia, ja- kie przybierają przy wymawianiu sąsiedniej głoski; inaczej mówiąc, dwie sąsiadujące głoski stają się do siebie podobne. Spójrzmy na przykład: Gdy wymawiamy wyraz twardy, nie słyszymy wcale połączenia tw, ale tf. W tym wyrazie zaszło upodobnienie. Sąsiadujące ze sobą spółgłoski t i w są różne: t jest bezdźwięczne, w – dźwięczne. Naszym narządom artyku- lacyjnym łatwiej jest przybrać jedno położenie, takie samo dla obu głosek. W tym wypadku obie wymawiane są bezdźwięcznie – w przeszło w swój bezdźwięczny odpowiednik f; w upodobniło się do t. Upodobnienia w języku polskim można podzielić między innymi ze względu na: ● kierunek upodobnienia – wyróżniamy upodobnienie postępowe (głoska wpływa na głoskę następną, np.: kw w wyrazie kwadrat, wy- mawiamy jako kf; k wpłynęło na w) oraz wsteczne (głoska wpływa na głoskę poprzedzającą, np.: w wyrazie także, grupę kż wymawiamy jako gż; dźwięczne ż wpłynęło na wcześniejszą głoskę k, nadając jej dźwięczność), ● miejsce występowania – wyróżniamy upodobnienie wewnątrzwyra- zowe (np. w wyrazie babka – ‘bapka’) oraz międzywyrazowe, zacho- dzące między dwoma bezpośrednio następującymi po sobie wyrazami (np.: gulasz węgierski – ‘gulaż węgierski’), ● warunki powstawania głoski – upodobnienie pod względem dźwięcz- ności, miejsca artykulacji i stopnia zbliżenia narządów mowy. 18 3. cZęści MOwY ZASADY pODZiAŁu wYrAZów NA cZęści MOwY Tworzywem naszych wypowiedzi są wyrazy, będące elementami budo- wy zdania przystosowanymi do pełnienia w nim różnych funkcji. Wyrazy mające podobne, ogólne znaczenie i podobne właściwości gramatyczne łączymy w grupy zwane częściami mowy. Wyróżniamy następujące czę- ści mowy: rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, liczebniki, przysłówki, zaimki, przyimki, spójniki, wykrzykniki i partykuły. części moWy odmienne i nieodmienne Wśród części mowy możemy wyróżnić te, które zmieniają swoje formy w zdaniach, czyli odmieniają się oraz takie, które się nie odmieniają. Po- równajmy zdania: Obok biurka stała drewniana szafa. Obok drewnianej szafy stało biurko. Zauważmy, że formy rzeczowników, przymiotników i czasowników zmieniły się (biurka – biurko, szafa – szafy, drewniana – drewnianej, stała – stało), są to więc wyrazy odmienne. Przyimek obok jednak nie zmienił swojej formy i jest to część mowy nieodmienna. Części mowy odmienne to: ● rzeczowniki, ● czasowniki, ● przymiotniki, ● liczebniki (oprócz ułamkowych), ● zaimki (oprócz przysłownych). Części mowy nieodmienne to: ● przysłówki, ● przyimki, ● spójniki, ● partykuły, ● wykrzykniki, ● zaimki przysłowne i liczebniki ułamkowe. 19 GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO części moWy samodzielne i niesamodzielne Wśród części mowy znajdują się też takie, które same mogą pełnić rolę części zdania, inne zaś tej zdolności nie posiadają. Pierwsze z nich nazy- wamy wyrazami samodzielnymi, drugie – niesamodzielnymi. Przyjrzyj- my się zdaniu: Kot leży na stole. Zdanie to składa się z czterech wyrazów, z czterech części mowy, jednak mamy tu tylko trzy części zdania: kot (podmiot), leży (orzeczenie) oraz na stole (okolicznik miejsca). Wniosek jest prosty – przyimek na nie może sam pełnić roli części zdania, jest więc wyrazem niesamodzielnym. Części mowy samodzielne to: ● rzeczowniki, ● przymiotniki, ● liczebniki, ● czasowniki, ● przysłówki, ● zaimki. Części mowy niesamodzielne to: ● przyimki, ● spójniki, ● partykuły. UWAGA! Zastanawiasz się, gdzie w tym podziale zgubił się wykrzyk- nik? Wykrzyknik nie stanowi części zdania, jest wyrazem poza zdaniem i w ogóle nie łączy się z innymi jego częściami. rZecZOwNiK Wyrazy, które nazywamy rzeczownikami, mają różne znaczenia. Mogą nazywać istoty żyjące (kot, rolnik, ojciec), przedmioty i zjawiska (szafa, deszcz), pojęcia (radość, smutek) oraz czynności i cechy (bieg, malowa- nie, starość). Rzeczownik odpowiada na pytania: kto? lub co? (gdy jest podmiotem) lub pytania innych przypadków, jeżeli pełni rolę określenia, np.: Na tapczanie siedzi leń. 20 CZĘŚCI MOWY Cechy charakterystyczne rzeczownika: ● odmienia się przez przypadki i liczby, ale nie odmienia się przez ro- dzaje, ● występuje w jednym z trzech rodzajów: męskim, żeńskim lub nijakim; rodzaj rzeczownika najłatwiej rozpoznać przez dołączenie do niego przymiotnika lub zaimka przymiotnego w odpowiedniej formie rodza- jowej – męskiej, żeńskiej lub nijakiej, np.: (ten) mały stół, (ta) mała szafa, (to) małe lustro, ● rzeczowniki, które są nazwami osób oraz niektórych zwierząt (głów- nie domowych) mają tzw. rodzaj naturalny, zależny od płci, np.: na- uczyciel – nauczycielka, pan – pani, wół – krowa, kot – kotka; istoty niedorosłe są zazwyczaj rodzaju nijakiego, np.: dziecko, cielę, kocię, ● rodzaj zdecydowanej większości rzeczowników nie ma nic wspólne- go z naturą i tak większość zwierząt ma tylko nazwy jednego rodzaju, niezależnie od płci, np.: sójka, zebra, krokodyl; taki rodzaj nazywamy gramatycznym; wszystkie rzeczowniki nieoznaczające istot żywych mają tylko rodzaj gramatyczny, ● w zdaniu rzeczownik najczęściej pełni funkcję podmiotu lub dopeł- nienia: Anna jest miła. Nie widziałem znaku. A także okolicznika lub przydawki: Idę do szkoły. Jem drożdżówkę z makiem. Odmiana przez przypadki i liczby rzeczowników nazywana jest dekli- nacją. Deklinacja to też odmiana przez liczby, przypadki i rodzaje, doty- czy więc także przymiotników, zaimków, liczebników i imiesłowów przy- miotnikowych. Wyróżniamy rzeczowniki: ● własne – służące do nazywania osób, zwierząt, rzeczy specjalnie wy- różnionych spośród innych; są to imiona, nazwiska, nazwy geograficz- ne, tytuły, nazwy państw, urzędów itp., np.: Maria, Kowalski, Wisła, „Latarnik”, Czechy, Liga Ochrony Przyrody; nazwy własne piszemy zwykle wielką literą, ● pospolite – pozostałe rzeczowniki, które nie są wymienionymi wyżej nazwami, np.: pies, noc, stół, 21 GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO ● żywotne – będące nazwami osób i zwierząt, np.: pies, uczennica, kogut, ● nieżywotne – wszystkie, które nie nazywają osób i zwierząt, np.: krze- sło, tęcza, miłość, ● konkretne – nazywające osoby, przedmioty, zwierzęta, rośliny itp., które można rozpoznać za pomocą zmysłów, np.: stół, królik, kaktus, ● abstrakcyjne – nazywające pojęcia ogólne oraz nazwy cech i czynno- ści, które nie dają się rozpoznać za pomocą zmysłów, np.: miłość, po- tęga, trud. prZYMiOtNiK Przymiotniki oznaczają właściwości przedmiotów i często w zdaniu łączą się z rzeczownikami, które są nazwami tych przedmiotów, np.: czarny kot, małe miasteczko. Za ich pomocą oznaczamy różne cechy przedmiotów, np. barwę, kształt, wielkość, temperaturę czy materiał, z którego są wyko- nane, czasem też przynależność przedmiotu do kogoś lub czegoś. Przymiotniki w mianowniku l. poj. odpowiadają na pytania: jaki?, jaka?, jakie? Ważne cechy przymiotników: ● odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, a ich rodzaj, liczba i przypadek zgadzają się z rodzajem, liczbą i przypadkiem rzeczowni- ków, które określają, np.: Piszę ciekawe wypracowanie. (liczba poje- dyncza, rodzaj nijaki, biernik), ● wyróżniamy następujące rodzaje przymiotnika: w l. pojedynczej – męski, żeński i nijaki, w mnogiej – męskoosobowy i niemęskooso- bowy; aby rozróżnić dwa ostatnie rodzaje, wystarczy dodać zaimek przymiotny w odpowiedniej formie – ci dla męskoosobowego, te dla niemęskoosobowego, np.: ci niegrzeczni chłopcy (męskoosobowy), te ładne kwiaty (niemęskoosobowy), ● przymiotnik w zdaniu jest najczęściej przydawką lub orzecznikiem, np.: Widzę małego chłopca. (przydawka), Ten chłopiec jest mały. 22 CZĘŚCI MOWY ● niektóre przymiotniki można stopniować, czyli odmieniać przez stop- nie (równy, wyższy, najwyższy) i ukazać w ten sposób różne natężenie cechy, np.: mały dom, mniejszy dom, najmniejszy dom; wyróżniamy trzy rodzaje stopniowania przymiotników: − proste – polegające na dodawaniu w stopniu wyższym końcówki -szy lub -ejszy, w najwyższym przedrostka naj- do stopnia wyższe- go, np.: biały, bielszy, najbielszy, − opisowe – polegające na dodawaniu do stopnia równego przymiot- nika przysłówka bardziej lub mniej w stopniu wyższym, a w stop- niu najwyższym najbardziej lub najmniej, np.: pracowity – mniej pracowity – najmniej pracowity, pilny – bardziej pilny – najbar- dziej pilny, − nieregularne – stopniowanie nielicznej grupy przymiotników za pomocą wyrazów, które są innymi jednostkami leksykalnymi, np.: zły – gorszy – najgorszy, dobry – lepszy – najlepszy. Wyróżniamy przymiotniki: ● jakościowe – oznaczające zmienne cechy przedmiotów, czyli takie, które mogą występować w różnym natężeniu, np.: ciepła, cieplejsza, najcieplejsza; przymiotniki jakościowe ulegają stopniowaniu, ● względne – oznaczające stałe cechy przedmiotów, które określają sto- sunek, relację jednego przedmiotu względem drugiego, często są to przymiotniki pochodzące od rzeczowników, które wskazują na przy- kład na materiał, z którego dany przedmiot jest wykonany, np.: drew- niany stół, żelazny most. licZebNiK Liczebniki to grupa wyrazów określających liczbę lub kolejność osób, przedmiotów, zjawisk itp., np.: trzy krzesła, trzecie krzesło. Liczebniki odpowiadają na pytania: ile? który z kolei? Ze względu na znaczenie i zastosowanie liczebniki można podzielić na: ● główne – oznaczające liczbę osób, zwierząt, rzeczy i właściwości, np.: cztery, piętnaście, sto, 23 GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO ● zbiorowe – które odnoszą się do zbiorów osób różnej płci (np.: dwoje rodziców, czworo ludzi), istot niedorosłych (np.: sześcioro szczeniąt, dwoje dzieci), a także tych rzeczowników, które nie posiadają liczby pojedynczej (np.: troje drzwi, dwoje skrzypiec), ● porządkowe – oznaczające kolejność, np.: drugi, piętnasty, sześćdzie- siąty, ● ułamkowe – nazwy liczb ułamkowych, np.: ćwierć, pół, półtora. Można też mówić o liczebnikach określonych, które jednoznacznie wska- zują liczbę (dwa, dwojako, dwukrotnie) oraz nieokreślonych, które liczbę sygnalizują ogólnikowo (np.: kilka, wiele, wieloraki). Odmiana liczebników nie jest jednolita: ● liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki, czyli przez przypadki, liczby i rodzaje (drugi, druga, drugie; drugiemu, drugiej; drudzy, drugie), ● liczebniki ułamkowe – pierwszy człon odmienia się jak liczebnik główny, drugi – jak porządkowy; uwaga: liczebniki pół, półtora nie odmieniają się przez przypadki, ● liczebniki zbiorowe odmieniają się tylko przez przypadki, ● liczebniki główne mają wyjątkowo skomplikowaną odmianę: – – – liczebnik jeden odmienia się jak przymiotnik (liczby, rodzaje, przy- padki): jeden, jedna, jedno; jednego, jednej; jedni, jedne, liczebnik dwa ma trzy formy rodzajowe: męskoosobową (np.: dwaj chłopcy lub dwóch chłopców), żeńską (np.: dwie dziewczynki) oraz formę wspólną nieosobową dla rodzaju męskiego i nijakiego (dwa bażanty, stoły); te trzy formy występują tylko w mianowniku i bier- niku, w pozostałych przypadkach (oprócz narzędnika) niezależnie od rodzaju występuje jedna forma, w narzędniku natomiast z ro- dzajem męskim i nijakim przyjmuje formę dwoma, a z żeńskim dwoma lub dwiema, liczebniki od trzech do tysiąca (oprócz liczebnika tysiąc): – mają dwie formy rodzajowe: męskoosobową (np.: trzej męż- czyźni lub trzech mężczyzn, sześćdziesięciu mężczyzn) i niemę- 24 CZĘŚCI MOWY skoosobową (trzy, cztery dziewczyny, psy, okna), ale te dwie formy dotyczą tylko mianownika i biernika, w pozostałych przypadkach występuje jedna forma, – w liczebnikach złożonych dwadzieścia i dwieście odmieniają się oba człony (dwudziestu, dwustu), – w liczebnikach: pięćset, sześćset, siedemset, osiemset, dziewięćset odmienia się tylko pierwszy człon, drugi zaś (-set) nie zmienia się, np.: siedmiuset, ośmiuset, – w liczebnikach mających formę zestawień (np.: trzysta pięćdzie- siąt cztery) odmieniają się przez przypadki i rodzaje albo wszyst- kie człony, albo tylko te, które oznaczają dziesiątki i jedności (np.: trzystu pięćdziesięciu czterech uczniów lub trzysta osiemdziesię- ciu czterech uczniów); jeżeli w skład takiego zestawienia wcho- dzi liczebnik jeden, to nie odmienia się on, np.: czterdziestu jeden chłopców, liczebniki tysiąc, milion, miliard odmieniają się jak rzeczowniki, czyli przez liczby i przypadki, a nie przez rodzaje; milion odmienia się jak legion, tysiąc jak zając. – cZASOwNiK Czasownik to część mowy oznaczająca czynności lub stany osób, zwie- rząt, przedmiotów i odpowiadająca na pytania: co robi? co się z nim dzie- je? w jakim jest stanie? Podstawową funkcją czasownika w zdaniu jest funkcja orzeczenia, czyli orzekanie o zachowaniu się tego, na kogo wska- zuje podmiot, np.: Dziewczynki piją lemoniadę. Wśród czasowników możemy wyróżnić formy osobowe (formy, które za- leżą gramatycznie od podmiotu w zdaniu i pełnią funkcję orzeczenia, np.: Ja śpię długo. On pisze list. Dzieci biegną do szkoły.) i nieosobowe (nie- zależne gramatycznie od podmiotu, np.: Lubię czytać.). Samochód przejechał obok naszego domu. 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gramatyka języka polskiego
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: