Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00640 009122 11014578 na godz. na dobę w sumie
Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania. Wydanie 1 - ebook/pdf
Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 496
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-891-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> administracyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania to pierwsze opracowanie, w którym została przedstawiona problematyka procesu granicznego. W publikacji omówiono  zagadnienia prawne dotyczące obowiązującego, dwuetapowego administracyjnosądowego modelu postępowania rozgraniczeniowego, w którym cechą charakterystyczną jest łączenie procedur administracyjnych z rozwiązaniami procesowymi typowymi dla prawa cywilnego. Szczegółowej analizie poddano poszczególne etapy administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego, z podkreśleniem tych jego elementów procesowych, które zarówno w praktyce, jak i orzecznictwie sądowoadministracyjnym są rozbieżnie interpretowane.
Książka zawiera także wzory pism i orzeczeń w sprawach ustalania granic nieruchomości.

Jej walorem jest szczegółowe i wieloaspektowe potraktowanie omawianych zagadnień.
Publikacja jest adresowana do pracowników samorządowych realizujących zadania z zakresu administracji rządowej w tym zakresie, geodetów, sędziów, radców prawnych, adwokatów.
Dr Dariusz Felcenloben – adiunkt w Instytucie Geodezji i Geoinformatyki Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, a także dyrektor Wydziału Geodezji, Kartografii i Katastru w Starostwie Powiatowym w Kłodzku. Specjalizuje się w tematyce prawnej dotyczącej geodezji i kartografii, gospodarki nieruchomościami oraz administracji publicznej. Jest autorem publikacji naukowych poświęconych tym zagadnieniom.

Kodeks cywilny 2011 - Sprawdź Komplet!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania Dariusz Felcenloben Wydanie 1 Warszawa 2011 Opra co wa nie re dak cyj ne: Hanna Czerniewska, Joanna Tchorek Redakcja techniczna: Małgorzta Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7620-891-6 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa, tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail:biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 CZĘŚĆ PIERWSZA Dawne procesy graniczne ROZDZIAŁ I. Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości i metodach dokumentowania ich przebiegu . . . . . . . . . . . . . . . 1. Formowanie się pojęcia granic własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości gruntowych . . 3. Zasady procesowe rozstrzygania sporów granicznych w prawie rzymskim . . . . . . 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Rozpoczęcie procesu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Postępowanie in iure 3.4. Postępowanie apud iudicem 3.5. Zakończenie sporu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Środki prawne i egzekucja wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. O wybranych procedurach przenoszenia praw do nieruchomości powiązanych z koniecznością wydania i okazania granic sprzedawanych nieruchomości . . . . . ROZDZIAŁ II. Procesy graniczne w dawnej Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Początki kształtowania się prawa granicznego w Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Sposoby oznaczania granic własności ziemskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Sposoby rozstrzygania sporów granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Organizacja sądownictwa w sprawach granicznych. . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Przebieg procesu sądowego w sprawie granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Formowanie się norm prawa ustalających zasady przebiegu procesu 2. Okres zastępowania prawa zwyczajowego prawem stanowionym . . . . . . . . . . . granicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Przebieg procesu granicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Granica jako istotny element oznaczenia zbywanej nieruchomości gruntowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 19 22 30 30 31 33 36 37 37 38 47 47 47 48 52 54 57 61 61 62 64 70 5 Spis treści ROZDZIAŁ III. Okres kształtowania się formalnych zasad ustalających przebieg procesów granicznych – od Statutu Warckiego do Sejmu Czteroletniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 1. Pierwsze próby formalnego definiowania procesu granicznego – okres od Statutu 2. Proces graniczny ukształtowany w latach 1523–1791 . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Warckiego do Statutu Piotrkowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 73 2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 2.2. Rodzaje procesów granicznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 2.3. Zasady inicjowania procesu granicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2.4. Formułowanie pozwu i zasady jego doręczania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 2.5. Zasady przyznawania prawa do powództwa w procesie granicznym . . . . . . 79 2.6. Proces podkomorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.7. Czynności geometry w czasie sądowej wizji granic na gruncie. . . . . . . . . . 92 2.8. Ugoda graniczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 2.9. Sąd arbitrów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2.10. Koszty postępowania rozgraniczeniowego i sankcje za naruszenie granic . . . 95 2.11. Zasady rozgraniczania gruntów kościelnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 2.12. Zasady rozgraniczania gruntów położonych na granicy województw . . . . . 2.13. Zasady rozgraniczania gruntów leżących na granicy państwa . . . . . . . . . . 98 2.14. Zasady rozgraniczania dóbr królewskich – sądy komisarskie . . . . . . . . . . 105 3. Prawo graniczne na Litwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 ROZDZIAŁ IV. Prawo graniczne uchwalone na Sejmie Czteroletnim w 1791 r. . . 114 114 1. Prawo o powszechnym rozgraniczeniu dla Litwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Prawo o powszechnym rozgraniczeniu dla Korony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 ROZDZIAŁ V. Prawo o rozgraniczeniu dóbr w prowincjach koronnych . . . . . . . 125 1. Zasady normalnego rozgraniczania gruntów uchwalone w 1818 r. . . . . . . . . . 125 2. Rozgraniczenie gruntów w trybie bezspornym i polubownym . . . . . . . . . . . . 127 3. Proces graniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 4. Postępowanie odwoławcze w sprawie granicznej przed sądem apelacyjnym . . . . 136 5. Postępowanie odwoławcze w sprawie granicznej przed Trybunałem Najwyższym . 138 6. Tryb przymusowego rozgraniczenia normalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 7. Sposoby oznaczania granic posiadłości ziemskich – o znakach granicznych . . . . 139 8. Koszty postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 9. Osoby uprawnione do wykonywania pomiaru granic – o geometrach . . . . . . . . 142 10. Archiwa graniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 ROZDZIAŁ VI. Zasady rozgraniczania nieruchomości w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 2. Organizacja sądownictwa cywilnego w Księstwie Warszawskim . . . . . . . . . . . . 146 148 3. Zasady rozgraniczania nieruchomości według Kodeksu Napoleona . . . . . . . . . . 4. Organizacja sądownictwa cywilnego w Królestwie Polskim. . . . . . . . . . . . . . . 153 5. Przebieg procesu granicznego według francuskiego prawa cywilnego . . . . . . . . 155 5.1. Skarga posesoryjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.2. Treść pozwu posesoryjnego i zasady jego składania . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.3. Wyroki przedstanowcze i przygotowawcze w sprawie posesoryjnej . . . . . . . 163 5.4. Proces inkwizycyjny w postępowaniu posesoryjnym . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6 Spis treści 5.5. Wyrok stanowczy w sprawie posesoryjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 5.6. Proces zaoczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 5.7. Apelacja od wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 5.8. Kary za naruszenie cudzej nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 6. Zasady pomiaru i rozgraniczenia gruntów uwłaszczonych włościan . . . . . . . . . 179 7. Zasady rejestrowania i oznaczania praw do nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . 185 ROZDZIAŁ VII. Zasady rozgraniczania gruntów w zaborze austriackim . . . . . . 187 1. Prawo graniczne w zaborze austriackim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 2. Pomiar granic nieruchomości na potrzeby katastru austriackiego . . . . . . . . . . . 190 ROZDZIAŁ VIII. Zasady rozgraniczania gruntów w zaborze pruskim . . . . . . . . 192 1. Prawo graniczne w zaborze pruskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 2. Przebieg procesu w sprawie granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 3. Przebieg procesu w sprawie posesoryjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 4. Zasady rozgraniczania nieruchomości na podstawie niemieckiego kodeksu cywilnego z 1900 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 5. Pomiar granic własności na potrzeby zakładanego katastru pruskiego . . . . . . . . 205 ROZDZIAŁ IX. Okres międzywojenny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 1. Systemy prawa cywilnego obowiązujące w Polsce w okresie międzywojennym . . . 208 2. Rozgraniczanie i wznawianie granic gruntów objętych reformą rolną . . . . . . . . 209 2.1. Zasady ustalania granic zewnętrznych gruntów objętych przebudową ustroju rolnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 2.2. Zasady stabilizacji granic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 2.3. Zasady rozgraniczania gruntów objętych przebudową ustroju rolnego z 1928 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 2.4. Zasady ustalania granic nieruchomości ziemskich przy przebudowie ustroju rolnego z 1934 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 ROZDZIAŁ X. Okres po II wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 1. Zasady rozgraniczania nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 2. Dekret o rozgraniczeniu nieruchomości z 1946 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 3. Inne szczególne tryby rozgraniczania nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 CZĘŚĆ DRUGA Obowiązujące zasady wznawiania i ustalania granic nieruchomości ROZDZIAŁ XI. Pojęcie granicy nieruchomości i sposoby jej definiowania . . . . . 235 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 2. Granice przestrzenne nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 3. Granice nieruchomości w ujęciu materialnoprawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 3.1. Pojęcie stanu prawnego nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 3.2. Pojęcie granic nieruchomości w ujęciu geodezyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . 242 246 4.1. Regulacje prawne dotyczące ochrony znaków granicznych . . . . . . . . . . . . 246 4.2. Przedmiot ochrony i jej zakres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 4. Ochrona prawna znaków granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Spis treści 4.3. Krąg osób podlegających sankcji za zniszczenie znaku granicznego . . . . . . . 247 4.4. Przestępstwo niszczenia znaków granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 4.5. Zawiadomienie o przestępstwie niszczenia znaków granicznych . . . . . . . . . 249 5. Zasady stabilizacji punktów granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 252 6. Urządzenia graniczne i prawa z nimi związane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ XII. Obowiązujące zasady rozgraniczania nieruchomości . . . . . . . . 254 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 2. Administracyjnosądowy model rozgraniczania nieruchomości. . . . . . . . . . . . . 257 3. Charakterystyka istniejącego modelu postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . 261 3.1. Uwagi ogólne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 3.2. Rozgraniczenie po rozgraniczeniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 3.3. Dopuszczalność weryfikacji prawomocnej decyzji rozgraniczeniowej w postępowaniu cywilnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 4. Spór o położenie znaków granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 ROZDZIAŁ XIII. Wszczęcie postępowania rozgraniczeniowego w trybie administracyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 1. Charakter prawny postępowania wyjaśniającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 2. Podmioty postępowania rozgraniczeniowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 3. Przesłanki uzasadniające wszczęcie postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 4. Określenie przedmiotu postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . 292 5. Wszczęcie postępowania rozgraniczeniowego z urzędu . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 6. Postanowienie o wszczęciu postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . 297 7. Przesłanki wykluczające możliwość prowadzenia postępowania . . . . . . . . . . . 300 8. Charakter prawny upoważnienia dla geodety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 ROZDZIAŁ XIV. Przesłanki zawieszenia administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 2. Przesłanki obligatoryjnego zawieszenia postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 3. Podmiotowe przesłanki zawieszenia postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Przedmiotowe przesłanki zawieszenia postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 5. Fakultatywne zawieszenie administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego . . 319 6. Obowiązki procesowe organu w przypadku zawieszenia postępowania . . . . . . . 320 ROZDZIAŁ XV. Doręczenia pism w postępowaniu rozgraniczeniowym jako warunek skuteczności podejmowanych czynności procesowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 2. Charakter prawny instytucji doręczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 3. Przedmiot doręczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 4. Podmioty doręczeń w administracyjnym postępowaniu rozgraniczeniowym . . . . 325 5. Sposoby doręczeń w postępowaniu administracyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . 326 8 Spis treści 6. Doręczenie właściwe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 7. Doręczenie zastępcze – właściwe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 8. Doręczenie zastępcze – subsydiarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 9. Skutki prawne doręczenia zastępczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 10. Odmowa przyjęcia przesyłki – doręczenie konkludentne . . . . . . . . . . . . . . . 333 11. Szczególne przypadki doręczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 ROZDZIAŁ XVI. Przebieg rozprawy granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 1. Charakter prawny rozprawy granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 2. Czynności przygotowawcze poprzedzające rozprawę graniczną . . . . . . . . . . . . 339 3. Czynności ustalenia przebiegu granic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 3.2. Wywołanie sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 3.3. Sprawdzenie obecności i tożsamości stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 3.4. Przedstawienie przedmiotu sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 3.5. Przyjęcie oświadczeń stron w sprawie zebranych środków dowodowych . . . . 350 3.6. Wywiad terenowy – ustalenie stanu faktycznego na gruncie . . . . . . . . . . . 351 3.7. Sposoby ustalania przebiegu granic nieruchomości w administracyjnym postępowaniu rozgraniczeniowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 3.7.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 3.7.2. Ustalenie przebiegu granic na podstawie istniejących dokumentów . . . 355 3.7.3. Ustalenie przebiegu granic na podstawie zgodnego wskazania stron . . . 356 3.7.4. Ustalenie przebiegu granic w wyniku zawartej ugody granicznej . . . . . 358 3.8. Zamknięcie rozprawy granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 4. Charakter prawny ugody granicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 5. Rola geodety w postępowaniu rozgraniczeniowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 ROZDZIAŁ XVII. Administracyjny tryb zakończenia postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 1. Decyzja administracyjna o rozgraniczeniu nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . 371 371 1.1. Uwagi ogólne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Włączenie dokumentacji technicznej z rozgraniczenia do zasobu geodezyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 1.3. Czynności sprawdzające przed wydaniem decyzji. . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 1.4. Wydanie decyzji zatwierdzającej ustalone granice nieruchomości . . . . . . . . 376 1.5. Termin wniesienia żądania przekazania sprawy sądowi . . . . . . . . . . . . . . 377 1.6. Prawo żądania przekazania sprawy sądowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378 1.7. Byt prawny decyzji rozgraniczeniowej po złożeniu żądania przekazania sprawy sądowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 1.8. Prawo żądania weryfikacji decyzji rozgraniczeniowej . . . . . . . . . . . . . . . 381 1.9. Rektyfikacja decyzji zatwierdzającej granice nieruchomości . . . . . . . . . . . 387 2. Decyzja o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . 393 393 2.1. Uwagi ogólne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Decyzja o umorzeniu postępowania w związku z przekazaniem sprawy sądowi powszechnemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 9 Spis treści 2.3. Decyzja o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowe go w związku z zawartą ugodą graniczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396 2.4. Umorzenie postępowania rozgraniczeniowego z innych powodów . . . . . . . . 397 3. Koszty postępowania rozgraniczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 ROZDZIAŁ XVIII. Wznowienie znaków i wyznaczanie punktów granicznych . . . 407 1. Charakter prawny postępowania w sprawie wznowienia znaków granicznych . . . 407 2. Pojęcie jednoznaczności danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 3. Geodezyjna procedura wznawiania znaków granicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 414 ROZDZIAŁ XIX. Inne tryby ustalania granic nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . 417 1. Ustalenie granic działek ewidencyjnych w trybie aktualizacji operatu ewidencji gruntów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 2. Przyjęcie granic do podziału nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 3. Rozgraniczenie gruntów pokrytych naturalnymi wodami powierzchniowymi . . . . 424 ROZDZIAŁ XX. Propozycje zmian istniejącego modelu rozgraniczania nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 CZĘŚĆ TRZECIA Wzory pism i orzeczeń wydawanych w postępowaniu rozgraniczeniowym Wzór nr 1. Postanowienie o wszczęciu postępowania rozgraniczeniowego na wniosek strony (art. 30 pr. geod. i kart.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzór nr 2. Postanowienie o wszczęciu postępowania rozgraniczeniowego z urzędu (art. 30 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 435 Wzór nr 3. Decyzja o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego ze wzglę- du na jego bezprzedmiotowość (art. 105 k.p.a. w zw. z art. 30 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 Wzór nr 4. Upoważnienie dla geodety do przeprowadzenia czynności ustalenia granic rozgraniczanych nieruchomości (art. 31 ust. 1 pr. geod. i kart.) . . . . . . 440 Wzór nr 5. Wezwanie do stawienia się na gruncie w celu ustalenia granic nieruchomości (art. 32 ust. 1 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . 442 Wzór nr 6. Postanowienie o zawieszeniu postępowania administracyjnego w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości z powodu śmierci strony (art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 30 pr. geod. i kart.). . . . . . . . . . . . . . . . . . 444 Wzór nr 7. Postanowienie o zawieszeniu postępowania administracyjnego w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości z powodu konieczności rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ (art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. w zw. z art. 30 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 Wzór nr 8. Postanowienie o podjęciu zawieszonego postępowania administracyjnego w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości (art. 97 § 2 k.p.a. w zw. z art. 30 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 10 Spis treści Wzór nr 9. Postanowienie o zawieszeniu postępowania administracyjnego w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości z wniosku osoby, na żądanie której postępowanie zostało wszczęte (art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 30 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 Wzór nr 10. Decyzja o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego i przekazaniu sprawy sądowi powszechnemu (art. 34 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . 455 Wzór nr 11. Decyzja o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego w związku z zawartą ugodą graniczną (art. 31 ust. 4 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . 458 Wzór nr 12. Decyzja o rozgraniczeniu nieruchomości (art. 33 pr. geod. i kart.) . . . . 461 Wzór nr 13. Postanowienie o ustaleniu kosztów administracyjnego postępowania rozgraniczeniowego i sposobie ich rozdziału (art. 264 § 1 k.p.a. w zw. z art. 33 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 Wzór nr 14. Zawiadomienie o czynnościach wznowienia znaków granicznych (art. 39 ust. 3 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 Wzór nr 15. Protokół z czynności wznowienia znaków granicznych (art. 39 ust. 4 pr. geod. i kart.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469 Wzór nr 16. Zawiadomienie o czynnościach przyjęcia granic do podziału nieruchomości (§ 6 ust. 4 i 5 rozp. podz. nier.). . . . . . . . . . . . . . . . Wzór nr 17. Protokół przyjęcia granic nieruchomości podlegającej podziałowi (art. 97 ust. 5 u.g.n. i § 7 rozp. podz. nier.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzór nr 18. Protokół wyznaczenia i utrwalenia na gruncie nowych punktów granicznych ujawnionych w operacie ewidencji gruntów i budynków (art. 39 ust. 5 pr. geod. i kart. w zw. z § 14 ust. 2 i § 15 rozp. podz. nier.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474 476 483 Wzór nr 19. Zawiadomienie o czynnościach ustalenia przebiegu granic działek ewidencyjnych (§ 38 ust. 1 rozp. ewid. gr i bud.) . . . . . . . . . . . . . . 488 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491 Wykaz ważniejszych skrótów Źródła prawa d.r.n. k.c. k.c.KP k.c.Nap. k.k. k.k.g. i p. k.k.k.KP k.p.a. k.p.c. k.p.c.F k.p.k. k.r.o. Konstytucja RP p.p.s.a. pr. geod. i kart. pr. rzecz. pr. wod. rozp. ewid. gr. i bud. rozp. podz. nier. – – – – – – – – – – – – – – – – – – – dekret z 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz.U. Nr 53, poz. 298 ze zm. – uchylony) ustawa z  23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr  16, poz.  93 ze zm.) Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z  1 czerwca 1825 r. (Dziennik Praw Królestwa Polskiego t. 10, Nr 4) Kodeks cywilny Napoleona z 1804 r. ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) Kodex Kar Głównych i Poprawczych (Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 40, Nr 123) Kodex karzący dla Królestwa Polskiego (Dziennik Praw Królestwa Pol- skiego, t. 5, Nr 20) ustawa z  14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) ustawa z  17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) Francuski kodeks postępowania cywilnego z 1806 r. ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555; zm. Dz.U. z 2006 r. Nr 200, poz. 1471; Dz.U. z 2009 r. Nr 114, poz. 946 ze zm.) ustawa z  25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i  opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – ustawa z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483, sprost. Dz.U. z 2001 r. Nr 28, poz. 319) ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przez sądami admi- nistracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ustawa z 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst. jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.) dekret z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 – uchylony) ustawa z  18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z  2005  r. Nr 239, poz. 2019 ze zm.) rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z 29 marca 2001 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. Nr 38, poz. 454) rozporządzenie Rady Ministrów z  7 grudnia 2004 r. w  sprawie sposobu i trybu dokonywania podziałów nieruchomości (Dz.U. Nr 268, poz. 2663) 13 Wykaz ważniejszych skrótów rozp. rozgr. nier. u.g.n. u.k.KP u.k.Ks.W u.k.w.h. – – – – – rozporządzenie Ministrów Spraw Wewnętrznych i  Administracji oraz Rol- nictwa i Gospodarki Żywnościowej z 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgra- niczenia nieruchomości (Dz.U. Nr 45, poz. 453) ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) Ustawa Konstytucyjna Królestwa Polskiego z 15 listopada 1815 r. (Dzien- nik Praw Królestwa Polskiego t. 1, Nr 1) Ustawa Konstytucyjna Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 r. (Dzien- nik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 1, Nr 1) ustawa z  6 lipca 1982 r. o  księgach wieczystych i  hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) „Acta Universitatis Wratislaviensis” „Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego” „Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości” Czasopisma i inne publikatory AUWr Biul. SN. BMS Dz.u.p.austr. M.Praw. MG NP ONSA ONSAiWSA – – – – Dziennik Ustaw Praw Austriackich – – – – – „Monitor Prawniczy” „Magazyn Geoinformacyjny – Geodeta” „Nowe Prawo” Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów admi- nistracyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego (1942 r. – 1962 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Administracyjna, Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych (1994 r. – 2003 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych (1995 r. – 2000 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna OSA OSN OSNAP OSNAPiUS – – – – – – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Karna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (1963 r. – 1994 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i  Spraw Publicznych (od 2004 r.) – – – Orzecznictwo Sądu Najwyższego; Wydawnictwo Prokuratury Generalnej – – – – – – – – – – – – – – – Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990 r.) Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (do końca 1989 r.) „Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych” „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego” „Palestra” „Przegląd Geodezyjny” „Państwo i Prawo” „Przegląd Orzecznictwa Podatkowego” „Prokuratura i Prawo” „Przegląd Sądowy” „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” „Samorząd Terytorialny” „Studia Prawnicze” „Studia Prawnicze i Ekonomiczne” „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” OSNC OSNCK OSNCP OSNIC OSNP OSNPG OSP OSPiKA OSS OTK Pal. PG PiP POP Prok. i Pr. PS RPEiS Sam. Teryt. SP SPE ZNUJ 14 Wykaz ważniejszych skrótów Inne CBOSA Dz.P. Dz.P.KP Dz.P.KW Dz.U. Lex LexPolonica NSA SKO SN TK vol leg WSA – – – – – – – – – – – – – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych Dziennik Praw Dziennik Praw Królestwa Polskiego Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego Dziennik Ustaw system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer Serwis Prawniczy LexisNexis Naczelny Sąd Administracyjny Samorządowe Kolegium Odwoławcze Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Volumina Legum – wydawnictwo prawa polskiego obejmujące konstytucje (uchwały) sejmowe od XIV w. do końca istnienia I Rzeczypospolitej wojewódzki sąd administracyjny „Prawo własności do ziemi byłoby nader wątłem i niepewnem, gdyby nie miało ściśle oznaczonych granic” S. Łaguna, O prawie graniczném polskiém, Warszawa 1875 Wprowadzenie Prawo własności do wyodrębnionego obszaru ziemi, stanowiące fundament każ- dego społeczeństwa, byłoby niepewne, a tym samym trudne do fizycznej, ale także prawnej ochrony, gdyby nie miało ściśle oznaczonych granic wyznaczających ob- szar, w którym właściciel – z wyłączeniem innych osób – może korzystać z przysłu- gujących mu praw. Z tego też powodu tak istotne jest, aby granice nieruchomości wyznaczone były w taki sposób, aby dawały każdoczesnemu posiadaczowi poczu- cie pewności, w jakim obszarze przysługujące mu prawo może wykonywać, i w ja- kim zakresie podlega ono formalnej ochronie. Od czasu kiedy człowiek zaczął prowadzić osiadły tryb życia, a  ziemia stała się rzadkim dobrem o mierzalnej ekonomicznej wartości, granice użytkowanych grun- tów oznaczane były przez ich posiadaczy widocznymi znakami (kopcami, kamie- niami, naciosami na drzewach itd.), a przebieg linii rozdzielających sąsiednie nie- ruchomości ustalany był w sposób zwyczajowo przyjęty w danej społeczności, co z czasem doprowadziło do wykształcenia się stanowionych norm prawa proceso- wego, będących podstawą rozstrzygania sporów granicznych i powstających na ich tle międzysąsiedzkich konfliktów. W książce zostało przedstawione zagadnienie dotyczące formowania się na prze- strzeni wieków norm prawa zwyczajowego, a następnie stanowionego, umożliwia- jących ustalanie granic posiadłości ziemskich, jak i określających procesowe zasady postępowania w  spornych sprawach granicznych, a  także rozstrzygania sporów o charakterze posesoryjnym i petytoryjnym. Książka podzielona jest na dwie części. W pierwszej, zawierającej dziesięć rozdzia- łów, przedstawiono historię kształtowania się pojęcia granic własności i sposobów ich oznaczania, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązujących w  prawie rzym- skim norm procesowych rozstrzygania sporów granicznych. W  kolejnych rozdziałach tej części omówiono początki kształtowania się prawa granicznego, poczynając od momentu tworzenia się państwa polskiego i formowa- nia się w tym zakresie prawa zwyczajowego, a więc od okresu, w którym były po- 17 Wprowadzenie dejmowane pierwsze próby formalnego definiowania procesu granicznego, aż do czasów przyjęcia stanowionego prawa określającego zasady ustalania granic nieru- chomości i rozstrzygania sporów granicznych. Problematyka kształtowania się instytucji rozgraniczania nieruchomości została przedstawiona z  uwzględnieniem zmian o  charakterze ustrojowym, związanym z  utratą państwowości i  koniecznością respektowania systemów prawnych państw zaborczych, a  także okresem istnienia Księstwa Warszawskiego, w  którym zostało przeniesione na grunt polski francuskie prawo cywilne. Zostały omówione także za- sady ustalania granic gruntów objętych reformą rolną (okres międzywojenny), a także obowiązujące od 1946 r. aż do 1989 r. zasady rozgraniczania nieruchomości. W  części drugiej, zawierającej dziewięć rozdziałów, zostały przedstawione zagad- nienia prawne dotyczące obowiązującego dwuetapowego administracyjnosądowego modelu postępowania rozgraniczeniowego, w którym cechą charakterystyczną jest łączenie procedur administracyjnych z  typowymi dla prawa cywilnego rozwiąza- niami procesowymi, czego przykładem jest możliwość zawarcia przed geodetą ugody granicznej kończącej spór, mającej moc ugody sądowej. Poddano również szczegółowej analizie poszczególne etapy administracyjnego postępowania rozgra- niczeniowego, z uwypukleniem tych jego elementów procesowych, które zarówno w praktyce, jak i orzecznictwie sądowoadministracyjnym są rozbieżnie interpreto- wane i sprawiają, że przyjęte zasady są niejednoznaczne, a przez to stwarzają pro- blemy decyzyjne przy podejmowaniu rozstrzygnięć procesowych w sprawie. Wyrażam nadzieję, że zaprezentowana w książce tematyka będzie stanowić pomoc i  inspirację zarówno dla tych Czytelników, których interesuje teoria zagadnienia, jak i dla tych, którzy szukają pomocy w praktycznym stosowaniu ustalonych norm określających instytucję rozgraniczania nieruchomości, w  tym geodetów, prawni- ków czy też osoby prowadzące w imieniu właściwych organów postępowania ad- ministracyjne w tym zakresie, a także legislatorów decydujących o kształcie przy- szłego modelu rozgraniczania nieruchomości. CZĘŚĆ PIERWSZA Dawne procesy graniczne Rozdział I Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości i metodach dokumentowania ich przebiegu 1. Formowanie się pojęcia granic własności Problematyka ustalania granic nieruchomości, oznaczania punktów granicznych, jak i dokumentowania ich przebiegu do celów dowodowych towarzyszy od wieków rozwojowi społecznemu i mimo upływu czasu jest ciągle aktualna. W ujęciu historycznym i społecznym pojęcie granicy nieruchomości było nierozerwal- nie związane z kształtowaniem się instytucji samego prawa własności. Gdy ludzie na- uczyli się uprawiać ziemię, i  zaczęli prowadzić osiadły tryb życia, pojawiła się po- trzeba ochrony ich pól i osad, w których zamieszkiwali i produkowali okreś lone dobra. Konieczność wytyczania granic swojego władztwa nad obszarem nabytym w  spo- sób pierwotny przez zawłaszczenie była także efektem kształtowania się pojęcia prawa własności w  ujęciu ekonomicznym. Ziemia, jako rzadkie dobro, stanowiła bowiem wartość użytkową, którą należało wyodrębnić i w tych granicach chronić przed innymi. Jean Jacques Rousseau (1712–1778), definiując pojęcie prawa własności, odwoły- wał się do ludzkiej chciwości, jako cechy stanowiącej główną przyczynę pierwot- nego zawłaszczania1 określonych dóbr społecznych, w tym w szczególności ziemi, jedynie na własny użytek. Granica wyznaczająca zasięg tego zindywidualizowa- nego prawa określała tym samym obszar, w którym jej posiadacz, z wyłączeniem innych osób, mógł czerpać z tego tytułu różnego rodzaju pożytki2. 1 Por. F. Maciejowski, Zasady prawa rzymskiego pospolitego podług instytucji justyniańskich, Warszawa 1865, s. 372–374. 2 Por. J.J. Rousseau, Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi, w: H. Elzenberg, Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Warszawa 1956, s. 186–200; por. J.J. Rousseau, Umowa społeczna, Warszawa, 2010, s. 27–30. 19 Część pierwsza Dawne procesy graniczne W  okresie społeczeństwa pierwotnego granice określające zasięg faktycznego władztwa nad wyodrębnionym obszarem ziemi miały charakter „prowizoryczny”, bo niechronione były sformalizowanymi zasadami egzekwowanymi przez obiek- tywne instytucje prawa, lecz bezpośrednio przez samego zainteresowanego, który – często z użyciem siły – był zmuszony bronić obszaru swego posiadania3. Pierwotnie, jak twierdził angielski filozof Thomas Hobbes (1588–1679), odwołu- jąc się do idei prawa naturalnego, wszyscy mieli równe prawa do ziemi i jej dóbr. Na tej też podstawie każdy mógł zawłaszczać jej część lub odbierać ją innym4. Dopiero z chwilą zawarcia umów społecznych i pojawienia się organizacji państwa zaistniała możliwość formalnego uznania władztwa prawnego nad rzeczą, w  po- staci zdefiniowanego prawa własności i ustalonych procedur ochrony jego granic. Instytucja prawa własności wymagała zatem, jak zauważa Richard Pipes, istnienia pewnej formy władzy publicznej5. Posiadanie, jako pierwotna (naturalna) forma władztwa nad określoną i wyodręb- nioną granicami częścią powierzchni ziemi, odnosiło się do fizycznej kontroli za- właszczonego obszaru i  wykonywane było bez formalnego tytułu prawnego do używanej rzeczy. Miało ono zatem charakter de facto, a nie de iure w odróżnieniu od prawa własności, co nie umniejszało uprawnień posiadacza nieruchomości do formułowania roszczenia o jego przestrzeganie i ochronę, w tym przez instytucje państwa6. Tak uformowane i chronione prawo własności dawało dopiero możliwość korzysta- nia i  rozporządzania rzeczą z  wyłączeniem innych osób. W  tym rozumieniu własność postrzegana była jako nabyte prawo, a nie rzecz zawłaszczona w wyniku przemocy7. Zdaniem Immanuela Kanta (1724–1804), w stanie natury posiadanie miało cha- rakter prowizorycznego prawa, bo nie istniały instytucje „sprawiedliwości rozdziel- czej” utożsamiane z władzą sądowniczą, gwarantujące ochronę przyjętych za pu- bliczne praw obowiązujących wszystkich członków danej społeczności. Z tego też powodu osoba, której władztwo nad wyodrębnionym fizycznie obszarem było za- grożone, miała naturalne prawo bronić granic swego posiadania, stawiając opór agresorom8. I. Kant, w przeciwieństwie do J.J. Rousseau, twierdził także, że wytyczenie granic swojego faktycznego władztwa nad określoną częścią powierzchni ziemi nie może 3 Por. P. Szymaniec, Problematyka własności w  filozofii prawa Immanuela Kanta, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie”, Wrocław 2009, z. 3, s. 25–45. 4 Por. Z. Cieplucha, Własność prywatna, Poznań 1910, s. 9–11. 5 Por. R. Pipes, Własność a wolność, tłum. L. Niedzielski, Warszawa 2000, s. 15 i 161–162. 6 Ibidem 7 Z. Cieplucha, op cit , s. 6–7. 8 Por. I. Kant, Metafizyczne podstawy nauki prawa, tłum. W. Galewicz, Kęty 2006, s. 67. 20 Rozdział I Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości… stanowić wyłącznego tytułu do jego formalnego nabycia9. Zawłaszczenie (occupa- tio), jako pierwotna forma sprawowania kontroli nad wyodrębnioną częścią po- wierzchni ziemi, wynikało bowiem jedynie z jednostronnej woli osoby, która wy- znaczała w  ten sposób granice swego posiadania. W  tego rodzaju przypadkach o  skuteczności wykonywania przyznanego samemu sobie władztwa nad rzeczą decydowało wyłącznie pierwszeństwo w czasie i zdolność utrzymania zawłaszczo- nego obszaru w wytyczonych przez siebie granicach. Podstawą wtórnego nabycia prawa własności mogła być natomiast – zdaniem I. Kanta – wyłącznie odrębna re- alna czynność prawna (umowa – traditio) lub zasiedzenie, dziedziczenie czy też wyrok sądu, które jako instytucje prawa mogły być skuteczne jedynie w społeczeń- stwie respektującym ustanowione normy prawa10. Prawo do wyłącznego użytkowania wyodrębnionego obszaru ziemi jednak byłoby niepewne, a tym samym trudne do fizycznej, ale także prawnej ochrony, gdyby nie miało ściśle wyznaczonych granic. Z  tego też powodu od niepamiętnych czasów posiadacz ziemi w sposób naturalny dążył do oznaczenia użytkowanej przez siebie przestrzeni pewnymi znakami granicznymi, a instytucje państwa – przyjmując od- powiednie normy określające zasady rozstrzygania sporów granicznych – dawały gwarancje procesowe umożliwiające obronę posiadanych praw, a posiadaczom są- siadujących gruntów – poczucie pewności i trwałości ustalonego stanu faktycznego i prawnego. Bezpośrednim skutkiem instytucjonalnej ochrony prawa własności było wykształ- cenie się przepisów granicznych, które z  biegiem czasu przekształciły się w  spe- cjalny proces służący wyłącznie do rozstrzygania tego rodzaju spraw. W  ukształtowanym na przestrzeni wieków procesie granicznym można wyróżnić dwa jego zasadnicze kierunki: – pierwszy, w którym władza instytucjonalna chroniła własność, wskazując środki prawne pozwalające na zachowanie jej w całości, a także ustalając zasady proce- sowe odzyskiwania utraconych części, pozostawiając jednocześnie osobom pry- watnym decyzję o pojęciu działania lub pozostaniu bezczynnym, – drugi, w którym władza publiczna występowała czynnie, rozstrzygając bezpo- średnio spory graniczne, dokonując zamiany gruntów, prostując przebieg granic czy też przeprowadzając innego rodzaju regulacje w ramach administracyjnych uprawnień. Kierunek pierwszy został ukształtowany w  rozwiniętych społecznościach, które wykształciły procesowe normy ustalające tryb zakończenia sporów granicznych, w ramach których istniała możliwość odzyskania naruszonego prawa przed sądem cywilnym, tj. utrzymania własności w  dawnych jego granicach. Przykładem ta- 9 Por. J.J. Rousseau, Umowa społeczna…, s. 28–30. 10 I. Kant, op cit , s. 74–75, 82–86, 105–106. 21 Część pierwsza Dawne procesy graniczne kiego rozwiązania była zapisana w  prawie rzymskim możliwość złożenia skargi acito finium regundorum, stanowiącej rodzaj powództwa (skargi działowej) o ure- gulowanie (rozgraniczenie) granicy między gruntami (nieruchomościami)11. Przebieg granic wyznaczających zasięg prawa własności był chroniony od wieków sankcjami za zniszczenie znaków granicznych, świadome przywłaszczenie części przyległej nieruchomości, naruszenie cudzego posiadania i  wyrażał się m.in. w  przyjęciu fundamentalnej zasady procesowej, dającej każdemu właścicielowi nieruchomości prawo do żądania rozgraniczenia ze swym sąsiadem. Zmaterializowana na gruncie, w postaci widocznych znaków, granica wyznaczająca zasięg posiadanych praw zatem stanowi jeden z elementów uniwersalnej definicji pojęcia własności uwzględniającej naturę tego prawa, granice jego ochrony, a także przestrzeń i czas jego trwania. 2. Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości gruntowych Dzięki odkryciom archeologicznym wiemy dziś, że np. na terenach istniejącego w  czasach babilońskich miasta Nuzi informacje zawierające opisy, jak i  wymiary działek gruntów, oraz ceny ich sprzedaży zapisywane były na tablicach z wypalonej gliny12, które miały stanowić dowód nabycia uprawnień do posiadania rzeczy i ko- rzystania z jej pożytków. Odkrycia dokonane w  dolinie Eufratu i  Tygrysu, datowane na ok. 4000 lat p.n.e., stanowią z kolei dowód na to, że prawo własności do ziemi chronione było w tam- tym regionie w  ten sposób, że punkty graniczne wyznaczające zasięg tego prawa były stabilizowane odpowiednio przygotowanymi kamieniami (stelami) granicz- nymi. Natomiast na glinianych tablicach zapisywano dane dotyczące tych gruntów, w tym ich powierzchnię i wymiary, a także informacje identyfikujące ich posiadacza oraz zaklęcia mające chronić zarówno granice posiadania, jak i ich właściciela13. Obowiązek zapisywania aktów przeniesienia własności na glinianych tabliczkach i  ich przechowywania został ustalony wprost w  Kodeksie Hammurabiego14. Pu- 11 Por. K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1997, s. 139. 12 W rejonie tym odkryto około 200 takich tablic, które datowane były na ponad 6500 lat – J. Wolski, Kataster podatku gruntowego na ziemiach polskich, „Przegląd Geograficzny” 2001, nr 73, poz.  1–2, s. 107–108. 13 Ibidem. 14 Kodeks Hammurabiego jest jednym z  najstarszych kodeksów świata. Został on sporządzony przez króla Hammurabiego (1728–1686 p.n.e.), szóstego przedstawiciela dynastii babilońskiej. Odnalazła go w Suzie w 1901 r. naukowa ekspedycja francuska. Tekst kodeksu został wyryty na bloku diorytu o wysokości przeszło 2 m, pismem klinowym – B. Lesiń- ski, w: K. Krasowski, B. Lesiński, K. Sikorska-Dzięgielewska, J. Walachowicz, Powszechna historia pań- stwa i prawa, Poznań 1993, s. 274. 22 Rozdział I Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości… bliczne złamanie tabliczki z  umową kupna-sprzedaży było równoznaczne z  unie- ważnieniem całej transakcji (§ 37 Kodeksu). Wyodrębnione nieruchomości, stanowiące własność indywidualną, były oznaczane na gruncie kamiennymi głazami (stelami) o wysokości do 1 m, zwanymi kadurru, które miały stanowić dowód nadania ziemskiego przez władcę. Na kamieniach tych były wykute napisy zawierające informacje o akcie nadania i przejściu własno- ści na rzecz określonej osoby, a także różnego rodzaju zaklęcia, które miały chronić ich posiadacza przed ingerencją osób trzecich. Każdy kamień graniczny kadurru miał swoją kopię, która była przechowywana w  świątyni jako niezależny dowód potwierdzający nabyte prawa na wypadek ich kwestionowania15. Kamienie kadurru zatem pełniły zarówno funkcję dokumentu po- twierdzającego na gruncie zasięg posiadanych praw, jak i dokumentu, który złożony w świątyni (rejestrze publicznym) miał stanowić gwarancję ochrony własności16. W  starożytnych Atenach granice własności były oznaczane kamiennymi głazami zwanymi horoi17, na których umieszczano nie tylko informacje, pozwalające ziden- tyfikować posiadacza nieruchomości, ale także wzmianki o  udzielonych pożycz- kach, które zostały zabezpieczone na nieruchomości (słupy zastawne)18. Inskrypcje umieszczone na kamieniach granicznych miały świadczyć m.in. o tym, że tak ozna- czona działka gruntu była obciążona prawem odkupu w przypadku jej sprzedaży. Rys. 1. Babilońskie kamienie kadurru Źródło: www. landsurveyor.us/learn_fla.htm. 15 Por. T. Stawecki, Rejestry nieruchomości, księgi hipoteczne i księgi wieczyste od czasów najdawniejszych do XXI wieku, „Studia Iuridica” XL/2002, s. 168. 16 Ibidem, s. 169. 17 Por. T. Stawecki, Rejestry publiczne Funkcje instytucji, Warszawa 2005, s. 183. 18 Słupy zastawne usunął dopiero Solon (635–560 p.n.e.) i anulował wszystkie długi wobec polis, co zostało nazwane strząśnięciem ciężarów. 23 Część pierwsza Dawne procesy graniczne Jak ważny był to w przeszłości problem, może świadczyć fragment instrukcji wyda- nej około 1400 lat p.n.e. przez Departament Pomiarów w ówczesnym Państwie Fa- raonów, w  którym zapisano: „Nie usuwać kamieni granicznych na polach i  nie zmieniać pozycji taśm mierniczych” (Amenhotope, syn Kanakhta, Nauczania, Roz- dział VI)19. W przywołanej instrukcji opisano tryb, jak i procedury załatwiania spo- rów granicznych na podstawie sporządzanej wówczas dokumentacji, czego po- twierdzeniem może być zawarty w niej zapis: „Kiedy petent przychodzi i oznajmia: Nasze znaki graniczne zostały usunięte – musi uzyskać wgląd do informacji zapisy- wanych i zapieczętowanych przez odpowiedniego urzędnika i w konsekwencji od- zyskać to, co zostało mu odebrane przez zgromadzenie, które usunęło znaki gra- niczne”20. O  roli i  znaczeniu prowadzonych w  tamtym czasie rejestrów, ale także egipskich mierniczych, może świadczyć zapis Herodota: „jeżeli okazało się, iż poddanemu woda zabrała część pola, wówczas król wysyłał swoich urzędników, aby skonfron- towali wielkość pola i  odpowiednio zmniejszyli podatek”21. Przywołane zapisy mogą stanowić dowód świadczący o tym, jaką wagę przywiązywano wówczas do aktualności tego rodzaju danych i  jakie pełniły one ważne funkcje publiczno- prawne. Rejestrowanie przeniesienia praw, gromadzenie dowodów dokonanych czynności, jak i  stabilizacja granic nieruchomości miały służyć zagwarantowaniu pewności i  bezpieczeństwa obrotu prawnego, ale także możliwości jednoznacz- nego ustalenia osób zobowiązanych do świadczenia danin publicznych na rzecz władcy (do celów podatkowych). Rozwój miernictwa w  starożytnym Egipcie wynikał z  konieczności zapewnienia możliwości jednoznacznego odtworzenia położenia znaków granicznych wyzna- czających zasięg wyodrębnionych działek gruntów podlegających opodatkowaniu, niszczonych corocznymi wylewami Nilu, w  taki sposób, aby zagwarantować każ- demu posiadaczowi poczucie pewności co do możliwości prawidłowego oznacze- nia przedmiotu jego własności. Kiedy woda opadała, niszcząc przy tym znaki gra- niczne (miedze, kamienie itp.), dochodziło często do powstawania sporów, które były rozstrzygane przez inspektorów uprawnionych do odtwarzania granic na gruncie, umieszczania kamieni granicznych i ich pomiaru. Sceny przedstawiające pracę inspektorów z  udziałem tzw. napinaczy sznurów można odnaleźć m.in. na ścianach grobowców, w których pochowani zostali staroegipscy miernicy (ok. 1400 r. p.n.e.)22. 19 Por. Johan F. Brock, Who Were the First Surveyors, Four Surveyors of the Gods: In the XVIII Dynasty of Egypt – New Kingdom c 1400 B C , International Federation of Surveyors. Article of the Month, March 2005. 20 Ibidem. 21 Por. T. Stawecki, Rejestry nieruchomości…, s. 170–171. 22 Miernicy staroegipscy, zwani także napinaczami sznurów, byli wysokimi funkcjonariuszami urzędu katastralnego, którym przysługiwało prawo noszenia białej lnianej peruki jako oznaki ich godności. Byli 24 Rozdział I Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości… Rys. 2a. Scena z grobu Djeserkeresonb Rys. 2b. Scena z grobu Menna Źródło: I. Salmon, Geodezja w starożytnym Egipcie, 2003 www.gmat.unsw.edu.au/currentstudents/ug/projects/salmon/salmon.htm. Na rysunku 2a jest przedstawiona scena obchodu granicy i jej pomiaru z wykorzy- staniem sznura mierniczego o długości 100 łokci i laski (trzciny) służącej do spraw- dzania jego długości, a  na fresku obok – scena związana z  wymierzaniem należ- nych podatków, których wielkość była uzależniona od rozmiarów działki gruntu. Rysunek 3 zaś przedstawia inspektora dokonującego kontroli poprawności położe- nia kamienia granicznego. Rys. 3. Kontrola położenia kamienia granicznego Źródło: I. Salmon, Geodezja w starożytnym Egipcie, 2003 www.gmat.unsw.edu.au/currentstudents/ug/projects/salmon/salmon.htm. dobrze opłacanymi urzędnikami faraona, czego dowodem mogą być okazałe grobowce, na których ścia- nach zostały przedstawione sceny z ich życia, w tym stosowane wówczas techniki wykonywania pomia- rów – por. K. Sawicki, Pięć wieków geodezji polskiej, Warszawa 1964, s. 8–9; I. Salmon, Geodezja w staro- żytnym Egipcie, www.gmat.unsw.edu.au/currentstudents/ug/projecst/salmon/salmon.htm. 25 Część pierwsza Dawne procesy graniczne W Egipcie w I w. n.e. funkcjonował już pierwszy, we współczesnym tego słowa ro- zumieniu, rejestr nieruchomości nazwany archiwum akt posiadania (bibliotheke enktesenon), którego podstawową rolą było gromadzenie dowodów potwierdzają- cych posiadanie praw do nieruchomości i rzeczowego zabezpieczenia udzielonych wierzytelności (obciążenia jej hipoteką). W prowadzonych rejestrach były zapisy- wane także inne ważne informacje przedmiotowe i podmiotowe dotyczące bezpo- średnio samej nieruchomości i  jej właściciela, jak również pośrednio z  nią zwią- zane, a dotyczące np. liczby niewolników wykonujących określone prace związane z  opisywaną rzeczą, a  wszystko po to, aby „żadna osoba nabywająca prawa nie mogła zostać oszukana w wyniku swojej niewiedzy”23. Warto odnotować także, że czynności te były wykonywane za pośrednictwem sieci specjalnych biur, które były zobowiązane do prowadzenia ksiąg zwanych diastro- mata, w których zapisywano wszelkie dane podlegające z urzędu ujawnieniu. Ana- lizując obowiązujący wówczas system rejestrowania praw do ziemi, należy zauwa- żyć, że wpis do księgi (diastromata) był dokonywany w  ramach określonej procedury24 zwanej katagraphe, w trakcie której był sporządzany akt przeniesienia praw do ziemi (dziś zwany aktem notarialnym), który następnie – na wniosek urzędnika (notariusza), który go sporządził – był przekazywany do biura prowa- dzącego księgi, które wydawało zarządzenie potwierdzające ważność dokonanej transakcji. Wydane zarządzenie stanowiło dopiero podstawę ujawnienia nabytych praw w księdze (wpis konstytutywny). W Rzymie, podobnie jak i w innych rejonach świata, nieruchomość gruntowa była oznaczana przez ustawianie głazów granicznych, a sama treść aktu przeniesienia własności była spisywana publicznie, na drewnianych tabliczkach (tabula cera- ta)25, przed przedstawicielem władzy publicznej (pretorem lub gubernatorem) w  trybie procesowym, w  którego wyniku dochodziło do odstąpienia prawa, lub w wyniku czynności prywatnych, ale wymagających obecności świadków, a także osoby odpowiedzialnej za rzetelne ustalenie zapłaty zwanej libriepens („trzymają- cej wagę”)26. Określone czynności formalne i ceremonialne związane z przeniesie- niem praw do nieruchomości miały służyć utrwaleniu w  świadomości osób przy tym obecnych wagi dokonanych czynności i gwarantować jednocześnie ich wieczy- ste trwanie27. 23 Por. T. Stawecki, Rejestry nieruchomości , s. 171. 24 Dziś zwanej instytucją wpisu do rejestru. 25 Ibidem, s. 172. 26 Por. K. Kolańczyk, op cit , s. 299–300. 27 Gaius Institutiones – księga I, cz. 18, s. 119–122. „Jest bowiem mancipatio, jak i to wyżej powiedzie- liśmy, jakąś udawaną sprzedażą; jest to też prawo właściwie obywatelom rzymskim; a rzeczy tej tak się dokonuje: w obecności nie mniej niż pięciu dojrzałych obywateli rzymskich, a poza tym jeszcze jednego tego samego stanu, który trzyma spiżową wagę i  zwany jest libripensem, ten który otrzymuje rzecz w mancipium trzymając rzecz, tak rzecze: Ego hominem ex iure quiritium meum esse aio isque mihi emp- tus esto hoc aere aeneaque libra; potem uderza wagę spiżem i  ten spiż daje temu, od kogo przyjmuje 26 Rozdział I Pierwsze wzmianki o sposobach oznaczania granic nieruchomości… Jak ważny był to problem dla ówczesnych rzymian, może świadczyć fakt, że do ochrony granic własności między prywatnymi posiadłościami ustanowiono boga zwanego Terminusem, którego posąg znajdował się w  świątyni Jowisza na Kapi- tolu, a święto – zwane Terminaliami – ku jego czci obchodzono 23 lutego28. W tym dniu kamienie graniczne dekorowane były kwiatami, a wokół nich składano ofiary. Jak istotnym i  zarazem ponadczasowym problemem wymagającym uregulowania w każdym ustawodawstwie był problem ochrony granic własności, może świadczyć także tekst Starego Testamentu, w którym można odnaleźć m.in. zapiski o tym, że: „Przeklęty, kto przesuwa miedzę swojego bliźniego” – Księga Powtórzonego Prawa (27:17)29, „Nie przesuniesz miedzy swego bliźniego, postawionej przez przodków na dzie- dzictwie otrzymanym w kraju, który dał ci w posiadanie Pan, Bóg twój” – Księga Powtórzonego Prawa (19:14)30, „Nie przesuwaj pradawnej miedzy, ustalonej przez twoich przodków” – Księga Przysłów (22:28)31. Procedurę transakcji kupna pola wraz z jego symboliką opisaną w Księdze Jeremia- sza (32:9–14) Starego Testamentu potwierdzają z  kolei znaleziska papirusów z Elefantyny, żydowskiej kolonii nad Nilem. Polegała ona na tym, że na jednej kar- cie zapisywano dwa razy ten sam kontrakt w taki sposób, aby możliwe było zwinię- cie jednej części w rulon, który związywany był następnie sznurem i pieczętowany, podczas gdy druga część papirusu z powtórzoną treścią kontraktu była jedynie zwi- jana. Przyjęty sposób zawierania kontraktu miał dawać zaintresowanym z  jednej strony możliwość jego swobodnego czytania, z drugiej zaś gwarancję wykluczającą możliwość ingerencji w jego treść. Rulony te były przechowywane w glinianych na- czyniach, „by zachowały się przez długi czas”32. Problematyka oznaczania granic własności ziemskich znalazła także swoje miejsce w – spisanej w latach 451–450 p.n.e. – ustawie XII tablic (lex tabularum), zajmują- cej wyjątkowe i szczególne miejsce w ustawodawstwie rzymskim33. W ułamku 69 tablicy ósmej przywołanej ustawy zapisano, że „aby granice własności gruntowych nie były wątpliwe, pięć stóp odległości na wzór prawa Solona, wolne miejsce mię- dzy gruntami właściciele zostawić powinni; a przedawnienie temu rozporządzeniu szkodzić nie ma”. Kolejny przepis (ułamek 70 tablicy 8) zaś stanowił, że „w spra- w mancipium, jakby w miejsce ceny”. Dostęp: http://www.karnykodeks.pl/prawo/gaius-institutiones- -ksiega-i-cz18.html. 28 Por. T. Czacki, O  litewskich i  polskich prawach, o  duchu, źródłach, związku i o  rzeczach zawartych w pierwszym statucie dla Litwy 1529 roku wydanym, Warszawa 1801, t. 2, s. 176. 29 Biblia dla każdego, t. II, red. H. Witczyk, Kielce 1997, s. 238. 30 Ibidem, s. 217. 31 Biblia dla każdego, t. VI. Księga przysłów, red. W. Chrostowski, Kielce 2003, s. 46. 32 Biblia dla każdego, t. VII, red. W. Chrostowski, Kielce 2004, s. 262. 33 Por. K. Kolańczyk, op cit , s. 37–39. 27 Część pierwsza Dawne procesy graniczne wach o granice między sąsiadami, pretor wyznaczał trzech arbitrów”34, którzy spór rozs
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania. Wydanie 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: