Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00382 009698 7505093 na godz. na dobę w sumie
Granice sprawiedliwości, sprawiedliwość ponad granicami - ebook/pdf
Granice sprawiedliwości, sprawiedliwość ponad granicami - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 340
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1865-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce dokonano próby ogólnego zdefiniowania pojęcia 'sprawiedliwość' w rozumieniu współczesnej filozofii liberalnej oraz warunków jakie muszą być spełnione, by zastosować je do świata jako całości. Na tej podstawie przeprowadzona zostaje krytyczna analiza głównych koncepcji sprawiedliwości globalnej, jakie powstały na gruncie współczesnych sporów pomiędzy rozmaitymi nurtami liberalizmu. Obejmuje ona zarówno koncepcje odrzucające redystrybucję dóbr (koncepcje 'nieczułe na położenie'), jak i koncepcje przyjmujące w różny sposób zakreśloną redystrybucję dóbr (koncepcje 'czułe na położenie'). Celem tych analiz jest znalezienie miejsc wspólnych i miejsc spornych pomiędzy koncepcjami, co pozwala z kolei na sformułowanie pewnych ogólnych tez dotyczących tego, co liberalizm może zaproponować światu jeśli chodzi o sprawiedliwość.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Praca naukowa finansowana ze środków finansowych na naukę w latach 2007–2010 jako projekt badawczy. Publikacja powstała przy wsparciu finansowym Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wydawca: Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący: Anna Hara Opracowanie redakcyjne: JustLuk Korekta: Marta Juszczuk Skład, łamanie: JustLuk, Justyna Szumieł, Łukasz Drzewiecki © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN: 978-83-7601-984-0 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Spis treści Podziękowania ................................................................................................... 13 Wprowadzenie Sprawiedliwość i świat .................................................................................... 17 Część I GranICe SPraWIedlIWośCI .................................................................. 23 Wstęp ................................................................................................................... 25 rozdział pierwszy Źródła pojęcia sprawiedliwości ..................................................................... 29 1. Cnota sprawiedliwości ................................................................................ 29 2. Normatywne teorie sprawiedliwości i ich uzasadnienia ...................... 32 rozdział drugi Pojęcie sprawiedliwości ................................................................................... 40 1. Sprawiedliwość materialna, formalna i proceduralna ........................... 40 1.1. Sprawiedliwość formalna i materialna ........................................... 41 1.2. Sprawiedliwość proceduralna .......................................................... 45 1.3. Materialna sprawiedliwość dystrybutywna i komutatywna .................................................................................... 47 2. Kryteria sprawiedliwości ............................................................................ 49 2.1. Zasługi (deserts i merits) ...................................................................... 50 2.2. Potrzeby ................................................................................................ 57 2.3. Liberalna koncepcja równości .......................................................... 60 5 Spis treści rozdział trzeci Tło sprawiedliwości ......................................................................................... 62 1. Przetrwanie ludzi i ludzkości ..................................................................... 64 2. Względna równość sił i kruchość ludzkiej egzystencji ......................... 65 2.1. Dysproporcje sił między jednostkami ............................................. 66 2.2. Dysproporcje sił między aktorami globalnymi ............................. 69 2.3. Równość moralna istot ludzkich ...................................................... 73 2.4. Równość normatywna narodów ..................................................... 74 3. Umiarkowany altruizm i umiarkowany egoizm .................................... 79 4. Umiarkowany niedostatek zasobów na świecie ..................................... 81 5. Moralna natura człowieka .......................................................................... 84 6. Podsumowanie: wspólnota i konflikt interesów .................................... 85 rozdział czwarty Cnoty towarzyszące sprawiedliwości ........................................................... 89 1. Prawość .......................................................................................................... 89 2. Miłosierdzie: misericordia i caritas ............................................................... 94 Część II SPraWIedlIWość Ponad GranICamI .......................................... 101 Wprowadzenie ................................................................................................. 103 dział I Koncepcje „nieczułe na położenie” ............................................................. 109 rozdział pierwszy Utylitaryzm nieosobowy w wersji klasycznej (globalny dobrobyt społeczny) ....................................................................................... 109 1. Założenia ..................................................................................................... 112 2. Kontrowersje .............................................................................................. 113 2.1. Problem uzasadnienia i motywacji: globalny racjonalista kolektywny ........................................................................................ 113 2.2. Wartości nieutylitarne ..................................................................... 116 3. Podsumowanie ........................................................................................... 121 rozdział drugi ekonomia neoklasyczna (globalna efektywność ekonomiczna) ........... 123 6 Spis treści 1. Założenia ..................................................................................................... 126 1.1. Homo oeconomicus .............................................................................. 127 1.2. Efektywność ..................................................................................... 129 1.3. Dystrybucja ....................................................................................... 134 1.4. Model transakcji ............................................................................... 137 2. Kontrowersje .............................................................................................. 138 2.1. Koszty zewnętrzne .......................................................................... 139 2.2. Nierówna pozycja wyjściowa stron transakcji ............................ 142 2.3. Redystrybucja ................................................................................... 144 2.4. Preferencje ........................................................................................ 146 3. Podsumowanie: konflikt efektywności z innymi wartościami ........... 151 rozdział trzeci libertarianizm (koncepcja uprawnień roberta nozicka) ....................... 154 1. Założenia ..................................................................................................... 155 1.1. Samoposiadanie i absolutne prawa własności ............................. 155 1.2. Dystrybucja ........................................................................................ 157 2. Kontrowersje .............................................................................................. 159 2.1. Pierwotne zawłaszczenie ............................................................... 159 2.2. Geneza ................................................................................................ 166 2.3. Równa wolność ................................................................................ 170 2.4. Filantropia ......................................................................................... 174 2.5. Bezpieczeństwo ................................................................................ 175 3. Podsumowanie ........................................................................................... 178 dział II Koncepcje „czułe na położenie” ................................................................... 179 rozdział czwarty Partykularyzm (kontekstualizm kulturowy) ............................................. 179 1. Liberalny nacjonalizm ............................................................................... 185 1.1. Założenia ............................................................................................ 188 1.1.1. Narodowość jako źródło tożsamości ................................... 188 1.1.2. Prawo do samostanowienia ................................................... 190 1.1.3. Narodowość jako źródło zobowiązań moralnych ............ 191 1.1.4. Zasady sprawiedliwości międzynarodowej ...................... 193 1.1.5. Narodowa odpowiedzialność zaradcza ............................. 195 1.2. Kontrowersje .................................................................................... 197 7 Spis treści 1.2.1. Arbitralne kryterium narodowości ...................................... 198 1.2.2. Odpowiedzialność narodowa i asymetria dystrybucji .... 201 1.3. Podsumowanie ................................................................................. 205 2. Wielokulturowość i feminizm .................................................................. 206 2.1. Liberalna koncepcja uznania ......................................................... 208 2.1.1. Założenia ................................................................................. 214 2.1.2. Kontrowersje ........................................................................... 219 2.2. Etyka opiekuńczości ......................................................................... 227 2.3. Podsumowanie ................................................................................. 234 rozdział piąty Słaby uniwersalizm (statyzm) – społeczność ludów ............................... 235 1. Założenia ..................................................................................................... 239 1.1. Metoda uzasadnienia ...................................................................... 240 1.2. Zasady sprawiedliwości ................................................................. 242 2. Kontrowersje .............................................................................................. 245 2.1. Ważność granic państwowych ...................................................... 246 2.2. Samowystarczalność i autonomia państw ................................... 251 2.3. Tolerancja .......................................................................................... 254 2.4. Status zasad prawa ludów ............................................................. 259 3. Podsumowanie ........................................................................................... 260 rozdział szósty mocny uniwersalizm (kosmopolityzm) ..................................................... 262 1. Globalna sprawiedliwość jako bezstronność (global justice as fairness) ............................................................................. 264 1.1. Założenia ........................................................................................... 266 1.2. Kontrowersje ..................................................................................... 273 1.2.1. Nasycony i nienasycony treścią kosmopolityzm .............. 274 1.2.2. Globalna struktura pierwotna i problem negatywnej odpowiedzialności instytucjonalnej ............. 276 1.3. Podsumowanie .................................................................................. 280 2. Koncepcja zdolności (capabilities) ............................................................. 280 2.1. Założenia ........................................................................................... 281 2.2. Kontrowersje .................................................................................... 287 3. Globalna etyka utylitarna (utylitaryzm osobowy) ............................... 290 3.1. Założenia ........................................................................................... 291 3.2. Kontrowersje .................................................................................... 297 8 Spis treści 3.2.1. Problem oceny moralnej wartości poświęcanego dobra ... 297 3.2.2. Problem nieograniczonej odpowiedzialności indywidualnej (globalny racjonalista uniwersalny) .......... 302 3.3. Podsumowanie ................................................................................. 306 zakończenie Make Law, Not War ............................................................................................ 309 Bibliografia ....................................................................................................... 325 9 Spis treści 10 Spis treści Mojej Mamie 11 Spis treści 12 Podziękowania Podziękowania Niniejsza książka powstała jako pogłębienie i rozwinięcie problema- tyki, którą zajmowałam się pierwotnie w mojej rozprawie doktorskiej. Roz- prawa pt. A Study of Selected Conceptions of Global Distributive Justice1 zosta- ła napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Stelmacha w ramach Europejskiego Kolegium Doktoranckiego (Europäisches Graduiertenkolleg) i obroniona na Uniwersytecie Jagiellońskim w 2007 r. Książka ta nie jest jej tłumaczeniem, ale samodzielną pracą napisaną na podstawie zdobytej wówczas wiedzy, poszerzonej w czasie kolejnych lat studiowania literatu- ry z tej niezwykle obszernej i fascynującej dziedziny, jaką jest współczes- na filozofia polityczna. Na obu etapach mojej pracy – pisania rozprawy doktorskiej i pisania tej książki – znalazło się wiele osób, którym dużo zawdzięczam. Przede wszystkim specjalne podziękowania pragnę wyrazić mojemu promotoro- wi, Panu Profesorowi Jerzemu Stelmachowi za możliwość pracy w prowa- dzonym przez niego zespole naukowym, do którego należą również moi koledzy: dr hab. Bartosz Brożek, dr Wojciech Cyrul i dr Wojciech Zału- ski. Współpracy tej zawdzięczam wyjątkowe warunki do pracy stworzone przez Pana Profesora, silne bodźce do dalszego rozwoju i wiele inspiracji związanych ze wspólnie realizowanymi projektami, które wpłynęły na moje wybory i kształtowały moje zainteresowania naukowe. W trakcie stu- diów doktoranckich szczególny wpływ wywarł na mnie Wojciech Załuski, którego styl pracy zawsze podziwiałam i od którego wiele się nauczyłam. Wojtek zachęcał mnie do lektury dzieł Johna Rawlsa, starając się zarazić mnie swoim entuzjazmem do dwóch zasad sprawiedliwości, i to on poda- 1 Dość wierne streszczenie tej rozprawy przedstawiłam w artykule pt. Granice państw jako gra- nice sprawiedliwości? Problem sprawiedliwości globalnej (Soniewicka 2008c, s. 135–181). 13 Podziękowania rował mi egzemplarz Prawa ludów, od którego moja przygoda z problemem sprawiedliwości na świecie się zaczęła. Podziękowania należą się również recenzentom mojej rozprawy doktorskiej – Panu Profesorowi Jerzemu Za- jadle i Panu Profesorowi Markowi Zirkowi-Sadowskiemu, za okazaną mi przychylność, a także za wszystkie sugestie i uwagi polemiczne. Panu Pro- fesorowi Zirkowi-Sadowskiemu pragnę osobno podziękować za poświę- coną mi uwagę, za nasze wspólne rozmowy oraz za to, że w dużej mierze dzięki niemu zdecydowałam się wytrwać na drodze naukowej. Chciałabym podziękować także Pani Profesor Margaret Moore, która umożliwiła mi prezentację części wyników mojej pracy w organizowanym przez nią warsztacie na temat sprawiedliwości globalnej w czasie XXIII Światowego Kongresu Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej IVR2 w Kra- kowie, w 2007 r. Dużo zawdzięczam wnikliwym uwagom Pana Profesora Jona Mandle, Pana Profesora Roberta Audiego i Pana Profesora Igora Pri- moraca, którzy czytali związane z moją pracą artykuły i dyskutowali ze mną niektóre ich aspekty. Specjalne wyrazy wdzięczności kieruję także do Pana Profesora Jacka Filka, który nie tylko uczył mnie filozofii odpo- wiedzialności, ale który przede wszystkim uczył (i wciąż uczy) mnie filo- zofowania na własną odpowiedzialność. Pragnę też gorąco podziękować moim serdecznym przyjaciołom, których spotkałam na drodze naukowej – Profesorowi Burtonowi Leiserowi i Profesor Janet Johnson za wiele sty- mulujących dyskusji i listów, za ich wsparcie i wiarę we wszystkie moje przedsięwzięcia. Jestem niezwykle wdzięczna Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, któ- ra przyznała mi stypendium, utwierdzając tym samym w przekonaniu, że dokonany przeze mnie wybór drogi życiowej jest słuszny. Fundacja umożliwiła mi również dalsze badania i sfinalizowanie książki podczas pobytu studyjnego na uniwersytecie w Cambridge latem 2009 roku. Po- jechałam tam na zaproszenie Pana Profesora Matthew Kramera, któremu chciałam serdecznie podziękować za jego wyjątkową otwartość i trudną do przecenienia pomoc. Wiele zawdzięczam także Jagiellońskiemu Towarzystwu Kulturalno- -Oświatowemu (Klub Jagielloński), które stwarzało mi dodatkowe możli- wości rozwoju, a zwłaszcza jego wieloletniemu prezesowi i mojemu ser- decznemu przyjacielowi – dr. Arkademu Rzegockiemu. 2 IVR – Międzynarodowe Stowarzyszenie Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej (Internatio- nale Vereinigung für Rechts und Sozialphilosophie). 14 Podziękowania Dziękuję również wszystkim moim wyjątkowym Przyjaciołom, któ- rzy towarzyszyli mi i towarzyszą na różnych etapach mojego życia. Wreszcie dziękuję najbliższym, mojej wspaniałej Rodzinie, bez której wsparcia i miłości nic nie byłoby możliwe. W tym największe i szczególne podziękowania należą się mojej Mamie, której dedykuję tę książkę – owoc moich wieloletnich zmagań i poszukiwań. 15 Podziękowania 16 Sprawiedliwość i świat Wstęp Sprawiedliwość i świat Rabbi Levi powiedział: „Jeżeli świat jest tym czego szukasz, nie może być sprawiedliwości, Jeżeli sprawiedliwość jest tym czego szukasz, nie może być świata. Czemu chwytasz sznur za dwa końce szukając i świata i sprawiedliwości? Puść jeden koniec, bo twoja zawziętość doprowadzi świat do zguby”. (Czesław Miłosz, 2005, s. 14)1. Na przestrzeni wieków ludzkość wielokrotnie się zmieniała, ludzie stali się statystycznie (przynajmniej w niektórych częściach świata) lepiej wykształceni, lepiej odżywieni, zdrowsi, ale z pewnością nie stali się lepsi ani szczęśliwsi. Rozwój moralny człowieka zaczyna się i kończy wraz z każ- dym pojedynczym życiem ludzkim i nawet w tej mikroskali nie przybie- ra nigdy prostej formy linearnej. Nie może więc być mowy o czymś takim jak moralny postęp wspólnoty czy tym bardziej świata – w kolejnych po- koleniach powracają te same problemy moralne, zmieniają się tylko oko- liczności i rozwiązania. To samo dotyczy świata. Świat może być bogatszy, bardziej nowoczesny, może rozwinąć się pod względem naukowym, prze- mysłowym, technologicznym – ale nie może stać się lepszy w sensie mo- ralnym, bo świat, o który tu chodzi (świat w sensie społecznym), to ludzie. Natomiast świat w sensie naturalnym nie jest ani dobry, ani zły, po prostu 1 Podaję słowa midrasza w polskim tłumaczeniu Czesława Miłosza (Miłosz 2005, s. 14). Słowa te zostały zaczerpnięte z książki Nahuma N. Glatzera, Hammer on the Rock: A Short Midrash Reader, przeł. na ang. J. Sloan, New York 1962, s. 31. 17 Wstęp jest. Rozważania, które zostały zaprezentowane w niniejszej książce, nie dotyczą oceny świata i jego mieszkańców, a jedynie problemu ustalenia kryteriów regulujących współpracę i współistnienie ludzi dzielących jed- ną planetę i dysponujących wspólnie jej dobrami. Chodzi zatem nie tyle o sprawiedliwy świat, co o możliwie najbardziej sprawiedliwie urządzony system współpracy między ludźmi na świecie. Zaprezentowane w tej książce rozważania dotyczą sprawiedliwości w ujęciu współczesnej myśli liberalnej. Wybór perspektywy może wyda- wać się arbitralny, jednakże uzasadniony jest dwoma argumentami. Po pierwsze, trudno byłoby prowadzić rozważania z zupełnie obcej kultu- rowo perspektywy. Rzecz w tym, by rozważając kwestie z własnej per- spektywy, umieć wziąć pod uwagę perspektywę innych (by starać się te perspektywy uzgodnić). Po drugie, z racji ekonomiczno-politycznej siły państw zachodniego kręgu kulturowego, myśl liberalna (w szerokim tego słowa znaczeniu, obejmującym zarówno libertarian, komunitarystów, jak i lewicowych liberałów), na której zdaniem Francisa Fukuyamy kończy się dotychczasowa historia, stała się wehikułem wartości, które wywierają sil- ny wpływ na inne kultury polityczne. Warto więc przyjrzeć się normatyw- nym podstawom porządku światowego, jaki chcą wykreować (lub kreują) liberalne państwa zachodnie. Zaprezentowanie koncepcji sprawiedliwo- ści we wszystkich największych kulturach światowych byłoby z pewnoś- cią podstawą do ciekawych badań antropologicznych, jednakże byłoby bezcelowe z punktu widzenia rozważań normatywnych, które są przed- miotem tej pracy. Książka ta nie dotyczy dyskusji nad praktycznymi rozwiązaniami problemów globalnych, choć wielu wspominanych w niej autorów dość szczegółowe propozycje formułuje. Jest ona dyskusją poprzedzającą zasto- sowanie wszelkich rozwiązań – dyskusją nad normatywnym uzasadnie- niem i podstawami sprawiedliwości globalnej rozumianej jako dystrybucja praw i obowiązków zastosowana do świata jako całości. Zamiarem towa- rzyszącym publikacji niniejszej książki jest zapoznanie polskiego czytelni- ka z tym tematem, dotyczącym tak ważnych i niezwykle trudnych proble- mów, przed którymi stoją dziś mieszkańcy świata. Ich rozwiązanie wiąże się z wyborami moralnymi, od lat stanowiącymi sedno fascynujących dys- kusji i sporów współczesnej filozofii politycznej i filozofii moralności. Zanim problem sprawiedliwości globalnej zaistniał w szerokiej dys- kusji akademickiej, zapoczątkowanej przez lewicowych liberałów, stał się jedną z głównych trosk nauki społecznej Kościoła katolickiego, począw- 18 Sprawiedliwość i świat szy od lat 60. XX w.2 Wskazywano w niej na zagrożenie, polegające na rozpadzie jedności rodzaju ludzkiego i podziałach świata, które nie mają wcale charakteru geograficznego. Podstawowym postulatem na gruncie nauki społecznej Kościoła jest zrównoważony rozwój oraz zasada solidar- ności międzyludzkiej i międzynarodowej3. Głównym zaś założeniem jest to, że problem sprawiedliwości społecznej powinien być rozpatrywany w wymiarze światowym, który ujawnia głębsze znacznie dotychczaso- wych problemów związanych z nierównościami, wyzyskiem i nędzą lu- dzi. Dzisiejsze problemy, którym ma za zadanie sprostać koncepcja spra- wiedliwości globalnej, są więc podstawowym zagadnieniem szerokiego spektrum nurtów myślenia. Potrzeba znalezienia rozwiązań współczes- nych problemów globalnych jest ich wspólną cechą, a różnice polegają na proponowanych rozwiązaniach. Peter Singer był jednym z pierwszych współczesnych filozofów poli- tycznych, którzy zwrócili uwagę na brak uzasadnienia dla arbitralnego za- wężenia pojęcia sprawiedliwości do granic wewnątrzpaństwowych. Uznał on za zadziwiające to, że najbardziej wpływowa książka XX w. na ten te- mat – Teoria sprawiedliwości Johna Rawlsa – poświęca zaledwie kilka z kil- kuset stron zagadnieniom międzynarodowym. Problem sprawiedliwości był przez wiele lat analizowany prawie wyłącznie w kontekście państwa, które postrzegano jako podstawowy i zarazem ostateczny podmiot dys- trybucji dóbr. Granice państwowe wyznaczały granice sprawiedliwości i granice jej normatywnych rozważań. Jak słusznie zauważa Nancy Fra- ser, rozważania nad sprawiedliwością koncentrowały się prawie wyłącz- nie na sporach wokół jej treści materialnej, całkowicie pomijając kwestię jej zakresu4. Terytorium państwa traktowane jako terytorium sprawiedli- wości było niejako aksjomatem. Zaczęto go podważać wraz z postępują- cym procesem globalizacji, który z jednej strony przyczynił się do silnego wzajemnego uzależnienia i oddziaływania państw na siebie, z drugiej zaś 2 Problem skrajnych nierówności światowych i wyzysku był przedmiotem encykliki Mater et Magistra Jana XXIII, konstytucji pastoralnej Gaudium et spes Soboru Watykańskiego II oraz encykliki Popularum progressio Pawła VI, o czym przypominał w swych encyklikach Jan Paweł II, rozwijając zawarte w nich postulaty (m.in. w Laborem Exercens i w Centesiumus annus, a zwłaszcza w Solicitudo rei socialis), a także Benedykt XVI w swej najnowszej encyklice Caritas In Veritate. 3 Postulat solidarności był najwyraźniej formułowany w encyklikach Jana Pawła II, który uzależniał od niej zarówno rozwój społeczeństw, jak i pokój między nimi (por. Jan Paweł II 2003c, s. 444 i n.; Jan Paweł II 2003d, s. 633 i n.), a także w ostatniej encyklice Benedykta XVI (Benedykt XVI 2009, s. 74 i n.). 4 Fraser 2005, s. 86. 19 Wstęp zaczął rozmywać granice państwowe, kreując wiele zjawisk i podmiotów działających w ich poprzek i ponad nimi. Powoli zaczęto więc uwzględ- niać możliwość istnienia pewnych roszczeń co do sprawiedliwego podzia- łu dóbr również w skali globalnej. Burzliwa dyskusja dotycząca globalne- go zakresu sprawiedliwości, jej kryteriów i skali dystrybucji nasiliła się w latach 90. ubiegłego wieku i trwa nieprzerwanie do dziś. W ramach tej debaty wykształciły się rozmaite stanowiska i koncepcje, wśród których najsilniej zarysowały się dwa obozy – uniwersalistów i partykularystów. Główną zaś osią sporu stał się problem, czy koncepcja sprawiedliwości jako bezstronności (justice as fairness) Rawlsa powinna zostać rozciągnię- ta na cały świat, czy też nie. Aby przybliżyć na czym polega ten problem, spróbuję przedstawić w zarysie główne tendencje, jakie pojawiły się w my- śleniu o sprawiedliwości globalnej we współczesnej liberalnej filozofii po- litycznej, oraz główne koncepcje powstałe w ramach tych szerokich nur- tów myślenia. Dokonam systematyzacji owych koncepcji i ich krytycznej analizy, aby wykazać, iż obecny stan rozważań na temat sprawiedliwości globalnej znajduje się w pewnym impasie i potrzebuje znalezienia nowego paradygmatu, będącego w stanie pogodzić perspektywę kosmopolityczną ze stanowiskiem partykularystycznym. Część pierwszą książki, zatytułowaną „Granice sprawiedliwości”, zacznę od zdefiniowania pojęcia sprawiedliwości w rozumieniu filozofii liberalnej. Mając świadomość, iż zagadnieniu sprawiedliwości poświęco- no bardzo wiele miejsca zarówno w literaturze światowej, jak i polskiej, ograniczę się jedynie do naszkicowania niezbędnych dla moich dalszych rozważań kwestii. Głównym celem tej części jest ogólne zdefiniowanie liberalnego pojęcia sprawiedliwości i wyznaczenie jego granic. Przedsta- wię więc pewne warunki, jakie powinna spełniać liberalna koncepcja sprawiedliwości, by można ją było odnieść do świata jako całości. Przy- jęte w tej części wnioski będą punktem wyjścia dla dalszych moich roz- ważań. W części drugiej zatytułowanej, „Sprawiedliwość ponad granica- mi”, dokonam na ich podstawie krytycznej analizy głównych koncepcji sprawiedliwości globalnej. Przedstawię proponowane w nich rozwiązania oraz główne kontrowersje dyskutowane w ich ramach. Najważniejszym celem tej części jest wskazanie ograniczeń, miejsc wspólnych i rozbież- ności pomiędzy poszczególnymi koncepcjami globalnej sprawiedliwości. Wnioski te posłużą sformułowaniu podstawowych problemów, z jakimi liberalna sprawiedliwość globalna musi się zmierzyć, aby sprostać swo- im podstawowym celom. Na ich gruncie przedstawię pewną propozycję 20 ich przezwyciężenia. Jest to propozycja trójwymiarowej sprawiedliwości globalnej, inspirowanej filozofią prawa Immanuela Kanta, której główną myśl zarysuję w zakończeniu. Sprawiedliwość i świat 21 Wstęp 22 Sprawiedliwość i świat Część I. GranICe SPraWIedlIWośCI 23 Część I. Granice sprawiedliwości 24 Wprowadzenie Wprowadzenie Próba rekonstrukcji pojęcia sprawiedliwości wydaje się w dzisiej- szych czasach niezwykle trudna. Przypomina to opisaną przez Alasdaira MacIntyre’a wizję świata, w której na skutek katastrofy i destrukcyjnych ru- chów politycznych zniszczeniu ulega cały dawny dorobek moralny ludzko- ści, a pozostają jedynie fragmenty i wyrwane z kontekstu pojęcia, których używamy, nie znając ich prawdziwego znaczenia1. Mimo iż posługując się tym „nadszarpniętym przez katastrofę” językiem moralnym, staramy się zachować podstawowe reguły wewnętrznej spójności, użyte w nim słowa w oderwaniu od dawnych kontekstów, które nadawały im sens, wydają się dziś wątpliwe. Nikt nie zdawał sobie z tego sprawy lepiej niż Friedrich Nietzsche, który starał się wyciągnąć wszystkie konsekwencje ze „śmierci Boga” w kulturze zachodniej i przeciwstawić się tym samym filozofii oświe- ceniowej, która do dziś kształtuje nasze myślenie moralne. Wizja katastrofy może wydawać się przesadzona, ale dość trafnie przedstawia współczesny krajobraz filozofii moralnej – krajobraz po bitwie. Świadomość tego, jak ten 1 MacIntyre rozpoczyna swą książkę Dziedzictwo cnoty od wymyślonej historii o tym, jak na świecie wybuchła swoista rewolta przeciwko naukom przyrodniczym, a rządy przejął ruch Nieuków, za sprawą którego zniszczono książki naukowe, laboratoria, prześladowano naukowców i wycofa- no nauki przyrodnicze z programu nauczania. Po wielu latach budzi się na świecie reakcja ludzi oświeconych, chcących przywrócić dawne miejsce naukom przyrodniczym. Jednakże nikt, nawet ludzie oświeceni, nie pamiętają dokładnie, czym nauka była. Starają się odtworzyć ją na podstawie fragmentów teorii, eksperymentów i pojęć bez znajomości ich kontekstu teoretycznego. Dzieci uczą się w szkole twierdzenia Euklidesa, tablicy okresowej pierwiastków, toczy się spory na temat zalet teorii względności, ale nikt nie zdaje sobie sprawy, że te czynności poza całościowym kontekstem teoretycznym, w którym owe pojęcia i teorie były stworzone, nie mają sensu i nie mogą być na- zwane nauką (MacIntyre 1996, s. 21–23). Według MacIntyre’a, opisany przez niego zmyślony świat postnaukowy stanowi pewną analogię do naszego prawdziwego świata współczesnego, który jest w podobnym sensie postmoralny (stąd tytuł książki MacIntyre’a: After Virtue – w dosłownym tłu- maczeniu: „po cnocie”). 25 Część I. Granice sprawiedliwości krajobraz się ukształtował, jest niezwykle ważna dla zrozumienia jakich- kolwiek współczesnych rozważań etycznych i ich umiejscowienia w szer- szym kontekście filozoficznym. Podstawowe pojęcia należące do języka moralności, takie jak wol- ność, odpowiedzialność czy sprawiedliwość, budzą wiele emocji i często niemożliwa okazuje się próba ich jednoznacznego zdefiniowania. Wynika to z tego, że pojęcia te odnoszą się zawsze do określonej aksjologii, która z natury swojej ma charakter uczuciowy i przez to dość mglisty i arbitralny. O te pojęcia toczono niestrudzenie batalie, a każda ich definicja była próbą przekazania określonej wizji świata, człowieka i jego miejsca w świecie. Nie znaczy to wcale, iż filozofia moralności nawiązująca do aksjologii nie ma sensu. Przeciwnie, trudno sobie wyobrazić sensowną filozofię moralności całkowicie abstrahującą od wartości. Cały wysiłek współczesnych filozo- fów moralności sprowadzał się więc do tego, by w prowadzonych rozwa- żaniach element uczuciowy i arbitralny ograniczyć do minimum, tak by proponowane teorie normatywne miały charakter uniwersalny – dały się zaakceptować przez wszystkich niezależnie od wyznawanego systemu wartości i przekonań. Tendencja ta przyczyniła się do wieloletniego zdo- minowania filozofii moralności przez analityczną filozofię języka, która porzucała etykę normatywną na rzecz metaetyki. Hermetyczność rozwa- żań prowadzonych na poziomie metaetycznym, głównie za pomocą ope- racji logicznych na wyrażeniach językowych, oraz jałowość prowadzonych sporów, które często sprowadzały się do pisania niezliczonej ilości artyku- łów i kontrartykułów, sprawiły, że zaczęto powracać do etyki normatywnej i przywracać jej dawną skalę2. Nawet największe sformalizowanie pojęć moralnych i tworzonych na ich podstawie teorii normatywnych nie wyeliminuje z nich czynnika arbi- tralnego i emocjonalnego, gdyż przestałyby wówczas być teoriami norma- tywnymi. Jeśli ktoś nie jest przekonany, że istnieje prawo grawitacji, może spróbować wysiąść z lecącego samolotu, by ową teorię zweryfikować. Ktoś, kto jest skrajnym deterministą i twierdzi, iż człowiek nie ponosi odpowie- dzialności za swoje czyny, gdyż nasze działania są zdeterminowane przez czynniki od nas niezależnie, nie może przekonać się tak łatwo, czy ma rację. Nie znaczy to, iż na gruncie filozofii moralnej jesteśmy skazani wyłącznie 2 Nawiązuję tu do przytoczonych przez Cz. Porębskiego słów W.K. Frankeny, który postulował w połowie XX w.: „(...) musimy zacząć uprawiać etykę na większą skalę – na skalę książek. (...) Musi- my wyjść ze stadium artykułów i kontrartykułów” (W.K. Frankena, Moral Philosophy at Mid-Century, The Philosophical Review, 1951, nr 60, s. 88–89, cyt. za: Porębski 1999, s. 249). 26 Wprowadzenie na nasze, często niedające się uzgodnić, intuicje, uczucia i przekonania. Rozważania normatywne można przedstawić w formie usystematyzowa- nej i precyzyjnej, odwołując się tylko w stopniu minimalnym do arbitralnie przyjętych wartości, mających najbardziej ogólny i powszechnie uznawany charakter. Bez założenia pewnego minimalnego wspólnego punktu odnie- sienia dla wszystkich rozważań moralnych, uzgodnienie poszczególnych punktów odniesienia ani wypracowanie jakichkolwiek reguł współżycia ludzi na ziemi nie byłoby możliwe. Tak skrajny sceptycyzm moralny jest równie niebezpieczny, co bezzasadny. Zatem aby dokonać analizy pojęcia sprawiedliwości w kontekście świata jako całości (czyli w kontekście globalnym), muszę sprecyzować, jak ten termin będzie rozumiany w niniejszej pracy. Ponieważ jej celem jest porównanie najważniejszych koncepcji sprawiedliwości globalnej, ma- jących źródła w odmiennych teoriach normatywnych współczesnego libe- ralizmu, przedstawię definicję sprawiedliwości w taki sposób sformułowa- ną, by dała się pogodzić z każdą z nich. Znalezienie wspólnego elementu owych koncepcji pozwoli je porównać i zbadać, która z nich w najlepszy sposób wypełnia postulaty filozofii liberalnej w kontekście świata. Innymi słowy, celem jest stworzenie takiej definicji ogólnej pojęcia sprawiedliwości, by stanowiła ona wspólną miarę dla poszczególnych koncepcji. Ogólność tej definicji być może nie pozwoli na dokonanie jednoznacznego wyboru pomiędzy koncepcjami opartymi na niewspółmiernych wartościach bądź interpretacjach tych wartości, ale pozwoli uporządkować owe rozważania i pozostawi miejsce na analizę wewnętrznej spójności danej koncepcji bądź jej odniesienie do podstawowych intuicji etycznych, co będzie ostatnią, ale niedającą się zweryfikować, deską ratunku. Zanim jednak przejdę do ogólnej definicji pojęcia sprawiedliwości, przedstawię w zarysie szerszy kontekst liberalnej filozofii politycznej i po- wstałych na jej gruncie uzasadnień teorii normatywnych, by definiowane przeze mnie pojęcie było w pełni zrozumiałe. Na koniec zaś przedstawię dwie cnoty towarzyszące sprawiedliwości i ważne w rozważaniach nad nią. 27 Część I. Granice sprawiedliwości 28 Rozdział pierwszy. Źródła pojęcia sprawiedliwości rozdział pierwszy. Źródła pojęcia sprawiedliwości 1. Cnota sprawiedliwości Na temat sprawiedliwości napisano wiele opasłych tomów i przepro- wadzono tysiące niekończących się dyskusji. Z pewnością najbardziej zna- ną i żywotną analizę tego pojęcia zawdzięczamy Arystotelesowi, który rozważaniom na temat sprawiedliwości poświęcił sporo uwagi, zwłaszcza w V księdze Etyki Nikomachejskiej1. W wieku XX pojęcie sprawiedliwości powróciło do zainteresowania i burzliwych dyskusji głównie za sprawą Johna Rawlsa i napisanej przez niego w 1971 r. Teorii sprawiedliwości. Rawls znacząco odświeżył to pojęcie, a jego książka odcisnęła piętno na współ- czesnej filozofii politycznej. Jak twierdzi Robert Nozick, jeden z najciekaw- szych adwersarzy Rawlsa, każdy, kto zajmuje się dziś sprawiedliwością, musi albo nawiązywać do jego koncepcji sprawiedliwości jako bezstron- ności (justice as fairness), albo wyjaśnić, czemu tego nie robi2. Inny, równie nieprzejednany krytyk Rawlsa, Michael Walzer, dodaje w podobnym tonie: „Nikt, kto pisze obecnie o sprawiedliwości, nie może nie znać i nie podzi- wiać osiągnięć Johna Rawlsa”3. Dla Arystotelesa sprawiedliwość to największa z cnót, bez której nie mogłaby istnieć żadna wspólnota. John Rawls zdaje się wtórować Arysto- telesowi, pisząc: „jak prawda w systemach wiedzy, tak sprawiedliwość jest 1 Zob. m.in. Arystoteles 2007, V 1–11 1129a–1138b, s. 167–192. 2 Jak pisze Nozick: „Teoria sprawiedliwości jest mocno ugruntowaną, głęboką, subtelną, dale- kosiężną, systematyczną pracą z dziedziny filozofii polityki i moralności, niemającą sobie równych od czasu Johna Stuarta Milla, o ile dzieło Milla jest na tym poziomie. To obfite źródło pouczających idei, zebranych we wspaniałą całość. Filozofowie polityki muszą teraz albo pracować na gruncie te- orii Rawlsa, albo wyjaśnić, dlaczego tego nie robią” (Nozick 1999, s. 217–218). 3 Walzer 2007, s. 18. 29 Część I. Granice sprawiedliwości pierwszą cnotą społecznych instytucji”4. Jednakże słowo „cnota” pojawia się w obu kontekstach w innym znaczeniu. Według Arystotelesa, dobry (w sensie moralnym, tj. realizujący dobro własne, swoją entelechię) człowiek może być dobrym (w sensie funkcjonalnym, tj. realizujący dobro państwa) obywatelem tylko w dobrym (tj. dobrze urządzonym) państwie5. Bycie do- brym obywatelem nie jest tożsame z byciem dobrym człowiekiem. Dobrzy obywatele, realizujący cele swego państwa, nie muszą być wcale dobrymi ludźmi. Jednakże bycie dobrym człowiekiem (etyka) i dobrym obywatelem (polityka) jest ściśle powiązane ze sobą w filozofii Arystotelesa, bo czło- wiek realizuje się w pełni poprzez życie polityczne (życie we wspólnocie politycznej)6. Tylko nielicznym jest dostępne realizowanie się poprzez kon- templację, czyli życie mędrca. Aby dążyć do osiągnięcia swojej entelechii, dobry człowiek powinien być dobrym obywatelem, a to jest tylko możli- we w dobrym państwie. W dobrym państwie realizacja dobra człowieka będzie bowiem wpisana w realizację dobra wspólnego. Współczesna myśl liberalna, mająca swe główne źródło w doktrynie umowy społecznej Thomasa Hobbesa, Johna Locke’a, Jana Jakuba Rousseau oraz Immanuela Kanta7, opiera się na innym postrzeganiu roli państwa w życiu człowieka. Państwo i jego instytucje mają pełnić rolę instrumental- ną, służąc jak najlepszemu zagwarantowaniu indywidualnie pojmowanego dobra swych obywateli. Kant twierdzi, że człowiek może postępować mo- ralnie tylko w sprawiedliwym państwie. Jednakże nie chodzi tu już wcale o pełną realizację istoty ludzkiej poprzez udział w życiu politycznym. Kan- towi chodzi o coś znacznie skromniejszego. Dobre instytucje mają po prostu zagwarantować ludziom konieczną sferę autonomii, by mogli postępować zgodnie z zasadami moralnymi8. Aby realizować swoje cnoty wewnętrz- ne w stworzonych im przez prawo zewnętrznych ramach, nie trzeba wcale utożsamiać dobra indywidualnego z dobrem wspólnym. Jest to wyraźny zwrot w myśleniu o państwie, którego spoiwem i celem stają się wzajem- 4 Rawls 1994, s. 13. 5 Arystoteles 2008, III 2 1276b-1277b s. 80–82. Wnikliwą analizę tego fragmentu można zna- leźć w artykule Tomasza Kunińskiego (Kuniński 2007, s. 60–75). Zob. również MacIntyre 2007, s. 165–191. 6 Zob. na ten temat znakomity rozdział pt. „Dziedzina publiczna i dziedzina prywatna” w książce Kondycja ludzka Hannah Arendt (Arendt 2000, s. 27–86). 7 Temat doktryny umowy społecznej w historii dawniejszej i nowszej oraz w dyskusjach współczesnych wnikliwie omawia Cz. Porębski w swej książce Umowa społeczna. Renesans idei (Po- rębski 1999). 8 Kant 2006, s. 42–44; zob. na ten temat także Zirk-Sadowski 2000, s. 44–46. 30 Rozdział pierwszy. Źródła pojęcia sprawiedliwości ne korzyści, a nie piękne uczynki i przyjaźń9. Z punktu widzenia filozofii Arystotelesa ważne było pytanie o to, jakie państwo będzie tak dobre, by każdy mógł w nim w pełni się zrealizować, będąc zarówno dobrym czło- wiekiem, jak i dobrym obywatelem. Kant zaś w centrum swych rozważań stawia pytanie o to, jak stworzyć tak dobre państwo, by nawet ludzie niepo- stępujący moralnie postępowali w nim tak jak dobrzy obywatele (tj. zaak- ceptowali i przestrzegali wspólnych praw). Podobnie jak jego poprzednicy, Kant rozważa, jak wykorzystać ludzkie wady i złe skłonności (ludzki ego- izm i stronniczość) w celu uzyskania praw, które służyłyby dobru wszyst- kich. Dochodzi przy tym do kluczowego wniosku, że dobre państwo może być stworzone nawet przez diabłów, pod warunkiem, że posiadają rozum10. Kantowskie „diabły”, które mogą stworzyć dobre instytucje państwowe, to nie są, w rozumieniu filozofa, ludzie, którzy pragną zła, ale ludzie, którzy „czynią dla siebie wyjątek”11 (czyli chcą np. kogoś zabić lub oszukać, ale nie chcieliby zabijania czy oszukiwania uznać za uniwersalne prawo, bo sami chcą żyć i nie zostać oszukanymi). Nie chodzi tu więc wcale o rozważania możliwości funkcjonowania dobrego państwa, którego obywatele pozba- wieni są wszelkich cnót moralnych, gdyż jak trafnie ujął to Bertrand Russell: „bez moralności społecznej społeczeństwa giną, bez moralności indywidu- alnej społeczeństwa nie są warte przetrwania”12. Chodzi jedynie o próbę uzasadnienia funkcjonowania państwa czy jakichkolwiek instytucji spo- łecznych bez konieczności odwoływania się do określonych cnót moralnych ludzi, którzy je tworzą. Istotą tego myślenia jest, by uzasadnienie instytucji społecznych nie musiało być wywiedzione z jakiejś określonej moralności i przez to miało charakter uniwersalny. Przejdę więc teraz do krótkiego omówienia metod uzasadniania teorii normatywnych. 9 Por. zwłaszcza Arystoteles 2008, III 5 1281a, s. 89 z Kant 2005d, s. 228. Definicja społeczeń- stwa jako „zbiorowego przedsięwzięcia mającego na celu wzajemne korzyści” pochodzi od Rawlsa (Rawls 1994, s. 14). Jak zauważa Cz. Porębski, pogląd, że sprawiedliwość pochodzi z umowy, a nie z natury, był w starożytności poglądem sofistów, którym przeciwstawiali się Platon i Arystoteles (Porębski 1999, s. 10). Poza tym, należy tu zauważyć, że przyjaźń będąca podstawą wspólnoty poli- tycznej w interpretacji Arystotelesa ma inne znaczenie niż to, które dziś wiążemy z przyjaźnią jako sympatią między bliskimi sobie ludźmi. Określenie „przyjaźń” użyte w tym kontekście (Arystoteles 2007, VIII, 1155a, s. 236–37) oznacza rodzaj więzi pomiędzy ludźmi tworzącymi wspólnotę politycz- ną. Jest to więź prawna wynikająca ze wspólnie dzielonego uczestnictwa w życiu politycznym, jest to zarazem więź zbudowana na wspólnych wartościach, które umożliwiają dyskusję mieszkańców polis na wspólnej agorze. 10 Kant 2005c, s. 186. 11 Por. Arendt 1992, s. 17. 12 Cyt. za M. Ossowska 1970, s. 75. 31 Część I. Granice sprawiedliwości 2. normatywne teorie sprawiedliwości i ich uzasadnienia Na gruncie kantowskiej myśli liberalnej, przyjęte w danej teorii za- sady są uzasadnione tylko wtedy, gdy mogą zostać zaakceptowane przez wszystkich, których dotyczą. Teoria normatywna jest tu wyprowadzona z pewnej określonej bazy przyjętych apriorycznie założeń bądź intuicji (stanowią one tzw. bazę epistemiczną teorii) i musi być wewnętrznie spój- na. Jest ona niejako konstruowana na podstawie przyjętego założenia, dla- tego metodę tę określa się mianem konstruktywizmu. „Zasady politycz- nej sprawiedliwości (...) można przedstawić jako wynik pewnej procedury konstrukcji”, jak pisze Rawls13. Niektórzy utożsamiają konstruktywizm z kontraktarianizmem, do którego zalicza się doktrynę umowy społecznej. Umowa społeczna jest z pewnością jednym z najbardziej nośnych wynalaz- ków liberalnej myśli politycznej, który zrobił ogromną karierę i przeżywał w wieku XX swój niewątpliwy renesans14. Na gruncie kontraktarianizmu uzasadnienie teorii normatywnych odwołuje się do społecznej zgody, któ- ra ma przynieść odpowiedź na pytania „jakie mamy obowiązki moralne względem siebie” oraz „dlaczego powinniśmy postępować zgodnie z nimi”. Kontraktarianizm opiera się na teorii racjonalnego wyboru, niemniej od- powiedzi na powyższe pytania są różne w zależności od przyjętych za- łożeń. Konstruktywizm ma szersze znaczenie niż kontraktarianizm. Ten drugi może być tylko jednym z wariantów konstruktywizmu, gdyż przy- jęcie zasad przez określone podmioty w określonych okolicznościach może być wyrażone w kontraktualistycznym języku (np. za pomocą konstrukcji umowy społecznej), ale wcale tak być nie musi. Przykładem zastosowania metody konstruktywistycznej, ale nie kontraktualistyznej może być eks- peryment Rawlsa z tzw. sytuacją pierwotną, gdzie za zasłoną niewiedzy przedstawiciele osób, których zasady dotyczą, przyjmują zasady sprawied- liwości15. Kontrakt zakłada istnienie stron, które dokonują negocjacji w celu 13 Rawls 1998, s. 145. Zob. na ten temat również: Barry 1989, s. 268 i n. Pojęcie konstruktywi- zmu zostało użyte po raz pierwszy przez Johna Rawlsa w artykule Kantian Constructivism in Moral Theory. Rawls skupił się w tym artykule na wyjaśnianiu kantowskiego kontruktywizmu jako jednej z odmian (Rawls 1999, s. 303–358), a później rozwinął ideę koncepcji konstruktywistycznej w Po- litycznym liberalizmie, gdzie odróżnił konstruktywizm polityczny od moralnego konstruktywizmu Kanta (Rawls 1998, s. 142 i n.). Zob. na ten temat również Dworkin 1998, s. 294 i n. (Dworkin kwe- stionuje z kolei konstruktywizm pozycji pierwotnej, jednakże rozumie on konstruktywizm nieco inaczej niż Rawls). 14 Zob. na ten temat Porębski 1999, passim. 15 Strony usytuowane w sytuacji pierwotnej za zasłoną niewiedzy posiadają wiedzę ogólną dotyczącą ludzkiej społeczności (rozumieją zasady polityki, ekonomii, społecznej organizacji, pra- 32 Rozdział pierwszy. Źródła pojęcia sprawiedliwości przyjęcia wspólnych zasad sprawiedliwości, gdy tymczasem bezstronna zgoda w hipotetycznej sytuacji pierwotnej nie zakłada żadnych negocja- cji czy nawet stron – jest to zgoda, którą wyraziłby każdy podmiot z osob- na (można więc wyobrazić sobie tylko jedną osobę w sytuacji pierwotnej, która jest „jak ty i ja”)16. Ta specyficzna sytuacja, w której pojawia się możliwość i koniecz- ność uzgodnienia zasad sprawiedliwości, które będą kierowały ludzkim postępowaniem w danej społeczności, nie musi spełniać żadnych kon- kretnych warunków moralnych. Może być całkowicie neutralna z punktu widzenia moralności bądź zawierać jakieś określone (najczęściej minimal- ne) przesłanki moralne. A zatem używając tej samej metody uzasadnia- nia, można skonstruować dwa zupełnie różne typy teorii sprawiedliwości – naturalistyczne (sprawiedliwość oparta jedynie na wzajemnej korzyści) i antynaturalistyczne (sprawiedliwość oparta na dodatkowych założeniach etycznych, takich jak bezstronność)17. W pierwszej wersji będziemy zobli- gowani do przyjęcia tylko takich zasad sprawiedliwości, których obowią- zek realizacji będzie leżał w naszym własnym interesie (tylko takie zasady sprawiedliwości można uznać za umotywowane, które przynoszą korzyść wszystkim, których dotyczą)18. Jakkolwiek sprawiedliwość jako wzajemna korzyść urzeka prostotą rozumowania i minimalizmem założeń (egoizm i instrumentalna racjonalność podmiotów), budzi ona zasadnicze kontro- wersje związane z uzgodnieniem jej wniosków z naszymi podstawowy- mi intuicjami etycznymi oraz z uzasadnieniem motywacji postępowania moralnego jej podmiotów. Z tych względów, niektórzy z filozofów, jak np. Brian Barry, zastanawiają się, czy sprawiedliwość jako wzajemna korzyść może być w ogóle uznana za teorię sprawiedliwości19. Propozycja antyna- wa psychologii ludzkiej itp.), ale pozbawione są wiedzy szczegółowej (wiedzy o takich faktach jak: zajmowane przez nich miejsce w społeczeństwie, pozycja klasowa, status społeczny, naturalne dys- pozycje i uzdolnienia, własne koncepcje dobra, plany życiowe, własne cechy psychiczne, sytuacja ekonomiczna, polityczna i kulturowa ich społeczeństwa, generacja, do której należą), Rawls 1994, s. 167–208; s. 32–37. 16 Por. Barry 1989, s. 270–271. 17 Brian Barry wyróżnia we współczesnych konstruktywistycznych teoriach sprawiedliwości dwa rodzaje: „sprawiedliwość jako wzajemna korzyść” (justice as mutual advanatage) i „sprawiedli- wość jako bezstronność” (justice as impartiality), Barry 1989, s. 4–9, 255–375. Spośród polskich auto- rów interesującą analizę uzasadnienia obu rodzajów teorii przeprowadził Wojciech Załuski w swojej rozprawie doktorskiej (Załuski 2006, passim, zwłaszcza s. 25–36). 18 Korzenie tego rozumowania sięgają Trazymacha (por. Platon 2003, I 338 C, s. 28 i n.; tam- że, II 358E–359B, s. 51). 19 Barry 1989, s. 163. Do podobnych wniosków dochodzi Załuski, twierdząc, że sprawiedli- wość jako bezstronność nie jest pełnokrwistą teorią sprawiedliwości. 33
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Granice sprawiedliwości, sprawiedliwość ponad granicami
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: