Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00304 006083 13108873 na godz. na dobę w sumie
Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych - ebook/pdf
Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8338-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> własności intelektualnej
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi kompleksowe opracowanie podejmujące zagadnienie wolności wypowiedzi przedstawicieli poszczególnych, czasami wysoce specyficznych, zawodów prawniczych. Autorzy publikacji przedstawiają rozważania m.in. na temat:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

POLECAMY W SERII: PRAWNA OCHRONA FORMATÓW TELEWIZYJNYCH ZBIGNIEW PINKALSKI PRAWO WŁAŚCIWE DLA DOBREGO IMIENIA OSOBY FIZYCZNEJ I JEGO OCHRONY JUSTYNA BALCARCZYK OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH W UNII EUROPEJSKIEJ MARIUSZ KRZYSZTOFEK STATUS PRAWNY DZIENNIKARZA REDAKCJA NAUKOWA WOJCIECH LIS CZARNA LISTA NIEUCZCIWYCH PRAKTYK HANDLOWYCH A GRANICE PRAWA ZWALCZANIA NIEUCZCIWEJ KONKURENCJI W UNII EUROPEJSKIEJ. ANALIZA PRAWNOPORÓWNAWCZA MONIKA NAMYSŁOWSKA CYWILNOPRAWNA OCHRONA WIZERUNKU OSÓB POWSZECHNIE ZNANYCH W DOBIE KOMERCJALIZACJI DÓBR OSOBISTYCH JOANNA SIEŃCZYŁO-CHLABICZ, JOANNA BANASIUK LOBBING W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA PRAWA AUTORSKIEGO W UNII EUROPEJSKIEJ. STUDIUM PRZYPADKÓW: CZAS TRWANIA PRAW POKREWNYCH, DZIEŁA OSIEROCONE, ACTA AGNIESZKA VETULANI-CĘGIEL GRA KOMPUTEROWA JAKO PRZEDMIOT PRAWA AUTORSKIEGO IRENEUSZ MATUSIAK GRANICE WOLNOŚCI WYPOWIEDZI PRZEDSTAWICIELI ZAWODÓW PRAWNICZYCH redakcja naukowa Artur Biłgorajski Warszawa 2015 Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Śląski Stan prawny na 2 marca 2015 r. Recenzent Prof. UW dr hab. Jarosław Szymanek Redakcja serii Janusz Barta Ryszard Markiewicz Alicja Pollesch Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agata Czuj Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8106-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Słowo od Redaktora naukowego / 9 Słowo od Przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa / 11 Słowo od Prokuratora Generalnego / 13 Słowo od Prezesa Naczelnej Rady Adwokackiej / 15 Słowo od Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury / 17 Część I Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego / 19 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego (Some remarks on the limits on freedom of expression for representatives of the legal professions of public trust) / 21 Ryszard Mikosz Granice wolności wypowiedzi sędziego (Limits on the judge’s freedom of expression) / 56 Jarosław Świeczkowski Granice wolności wypowiedzi komornika sądowego (Limits on the court bailiff’s freedom of expression) / 83 Piotr Marquardt Granice wolności wypowiedzi notariusza (Polish notaries public and limits on their freedom of expression) / 95 5 Spis treści Anna Demenko Granice wolności wypowiedzi adwokata (Limits on the advocate’s freedom of expression) / 119 Anna Machnikowska Granice wolności wypowiedzi radcy prawnego (Limits on the solicitor’s freedom of expression) / 137 Część II Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów zaufania publicznego niemających wyłącznie prawniczego charakteru / 181 Artur Biłgorajski Granice wolności wypowiedzi doradcy podatkowego (Limits on the tax advisor’s freedom of expression) / 183 Tomasz Dolata Granice wolności wypowiedzi sądowego kuratora zawodowego (Limits on the probation officer’s freedom of expression) / 200 Krzysztof Dobieżyński Granice wolności wypowiedzi rzecznika patentowego (Limits on the patent attorney’s freedom of expression) / 211 Część III Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych niebędących zawodami zaufania publicznego / 231 Wojciech Cieślak Prawne i etyczne ograniczenia swobody wypowiedzi prokuratora (Legal and ethical limits on the prosecutor’s freedom of expression) / 233 6 Spis treści Mariusz Białczak Granice wolności wypowiedzi referendarza sądowego (Limits on the court referendary’s freedom of expression) / 248 Jan Olszanowski Granice wolności wypowiedzi asystenta sędziego (Limits on the assistant judge’s freedom of expression) / 283 Artur Biłgorajski Granice wolności wypowiedzi asystenta prokuratora (Limits on the assistant prosecutor’s freedom of expression) / 300 Część IV Varia / 315 Ewa Śladkowska Granice wolności wypowiedzi członka samorządowego kolegium odwoławczego (Limits on freedom of expression for a member of the Local Government Board of Appeals) / 317 Olga Sitarz Granice wolności wypowiedzi mediatora (Limits on the mediator’s freedom of expression) / 332 Wykaz wykorzystanych materiałów / 357 Informacje o autorach / 383 7 Słowo od Redaktora naukowego Niniejsza monografia stanowi pierwsze w polskiej literaturze przedmiotu tak kompleksowe opracowanie, podejmujące zagadnienie wolności wypowiedzi przedstawicieli poszczególnych, czasami bardzo specyficznych zawodów prawniczych. Temat ten zasługuje na uwagę co najmniej z trzech powodów. Pierwszym jest rosnące znaczenie swobody wypowiedzi we współczesnym świecie i granic, jakie ona na- potyka. Drugim – fakt, iż tytułowa problematyka jest istotna nie tylko dla osób wykonujących poszczególne profesje prawnicze, lecz także dla całego społeczeństwa. Wszak chodzi tutaj bardzo często o zawody za- ufania publicznego. Trzecim – specyfika poszczególnych zawodów prawniczych, gdzie w praktyce często dochodzi do sytuacji spornych, jeśli idzie o wolność wypowiedzi i jej granice. Dość przecież powiedzieć, że zupełnie inaczej wygląda ta swoboda w odniesieniu do sędziego, a inaczej w odniesieniu do adwokata. Pośród autorów zamieszczonych w niniejszej monografii tekstów są uznani profesorowie, samodzielni pracownicy nauki oraz liczne grono młodszych, ale mających już niemały dorobek naukowy pracow- ników naukowych. Są to w większości osoby, które wykonują (bądź też wykonywały) poszczególne zawody prawnicze, co niewątpliwie podnosi poziom monografii, gdyż wprowadza do niej niezwykle ważny element empirii. Autorzy przeanalizowali zagadnienie granic wolności wypowiedzi przedstawicieli: 1) prawniczych zawodów zaufania publicznego (sędziego, komornika sądowego, notariusza, adwokata, radcy prawnego); 2) zawodów zaufania publicznego niemających wyłącznie prawniczego charakteru, które są chętnie wybierane i wykonywane przez absol- 9 Słowo od Redaktora naukowego wentów prawa (doradcy podatkowego, rzecznika patentowego, kuratora sądowego); 3) zawodów prawniczych niemających statusu zawodów zaufania publicznego (prokuratora, referendarza sądowego, asystenta sędzie- go, asystenta prokuratora); 4) innych zawodów często wykonywanych przez prawników (członka samorządowego kolegium odwoławczego, mediatora). Rozważania na powyższe tematy uzupełnione są ciekawymi przy- kładami z orzecznictwa organów dyscyplinarnych korporacji prawni- czych, Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Żywię nadzieję, że niniejsza monografia spotka się z zainteresowa- niem nie tylko przedstawicieli poszczególnych zawodów prawniczych, lecz także osób, które się z nimi stykają (np. jako klienci, podsądni, nieprofesjonalni przeciwnicy procesowi), dziennikarzy, jak również każdego, kto interesuje się problematyką swobody słowa i jej granicami. dr Artur Biłgorajski 10 Słowo od Przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa Wolność wypowiedzi to jeden z filarów systemów demokratycz- nych. Możliwość swobodnego wyrażania swoich myśli, ocen i poglądów jest szczególnie ważna dla osób, które zawodowo związane są ze stoso- waniem prawa. Niniejsza monografia stanowić więc może cenną wskazówkę, w jaki sposób korzystać z wolności słowa, aby nie przekroczyć granicy swobody wypowiedzi. Jest to zbiór opracowań przedstawicieli wielu zawodów prawniczych poświęconych swobodzie wypowiedzi, wzboga- conych o pokaźny dorobek orzecznictwa sądów oraz poglądów doktry- ny. Ma więc niewątpliwy aspekt metodyczny, niezwykle przydatny w codziennej pracy. Czytelnikom życzę satysfakcjonującej lektury, zaś przedstawicielom wszystkich zawodów prawniczych życzę, by z wolności słowa korzystali umiejętnie i skutecznie. Prof. dr hab. Roman Hauser 11 Słowo od Prokuratora Generalnego Kolejny tom z serii „Monografie Prawnicze” jest pierwszym na polskim rynku wydawniczym kompleksowym opracowaniem zagadnie- nia wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych, donio- słego dla realizacji i ochrony niezwykle ważnych, konstytucyjnych praw i wolności. Opracowanie to jest dziełem zbiorowym, obejmującym prezentację poglądów o charakterze teoretycznym, jak również zawierającym ob- szerny przegląd wypowiedzi jurysdykcyjnych, na tle faktycznych zda- rzeń, szczególnie interesujących dla określenia granic wolności wypo- wiedzi. Dorobek judykatury polskiej, w tym, co warte podkreślenia, orzecznictwa dyscyplinarnego, stanowiący często ważną kanwę prze- myśleń Autorów, nadaje pracy walor nie tylko poznawczy, lecz także będzie – jak sądzę – zbiorem wskazań dla praktyki działalności zawo- dowej prawników. Z satysfakcją przyjąłem zakończenie pracy nad dziełem, które ze względu na tematykę i profesjonalizm Autorów zostanie z pewnością ocenione jako naukowa monografia. Szczególną zasługą redaktora książki – dr. Artura Biłgorajskiego – jest jej bardzo wysoka jakość. Niech mnie – jako honorowemu patronowi tej publikacji – będzie wolno złożyć gratulację całemu zespołowi Autorów, a Czytelnikom życzyć satysfakcji z jej lektury. Andrzej Seremet 13 Słowo od Prezesa Naczelnej Rady Adwokackiej Naczelna Rada Adwokacka z uznaniem ocenia wydanie monografii poświęconej problematyce swobody wypowiedzi, czyli jednej z najważ- niejszych obywatelskich swobód politycznych. O tym, jak ważna dla demokratycznego społeczeństwa jest wolność rozpowszechniania oraz otrzymywania informacji, nikogo przekonywać nie trzeba: swoboda wypowiedzi stanowi naturalną barierę dla tendencji antydemokratycz- nych lub autorytarnych, przyczynia się do swobodnego przepływu idei w społeczeństwie i umożliwia samorealizację jednostki. Ze swobody wypowiedzi korzystają także przedstawiciele zawodów prawniczych, w tym członkowie palestry. Wyraźnie wynika to z ustawy Prawo o adwokaturze, gwarantującej adwokatom korzystanie z wolności słowa i pisma w granicach określonych przez zadania adwokatury i przepisy prawa. Ze względu na specyfikę zawodu adwokata obrona interesów mocodawcy wymaga odważnego, ale odpowiedzialnego ko- rzystania ze słowa. Połączenie szeroko zakreślonej wolności z odpowie- dzialnością za słowo dobrze oddaje specyfikę pracy adwokackiej. Wyrażam przekonanie, że monografia Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych, zawierająca publikacje napisane na wysokim poziomie merytorycznym, spotka się z życzliwym zainte- resowaniem Czytelników, w tym w szczególności przedstawicieli zawo- dów prawniczych, do których jest kierowana. Andrzej Zwara 15 Słowo od Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury Wolność wypowiedzi ma szczególne znaczenie dla przedstawiciela każdego zawodu prawniczego. Jest ona bowiem nie tylko jedną z jego swobód osobistych, ale przede wszystkim narzędziem pracy. W konse- kwencji, z poszczególnymi zawodami prawniczymi wiążą się rozwiąza- nia prawne, modyfikujące zakres przysługującej ich wykonawcom wolności słowa w stosunku do zasad ogólnych. Charakter tych rozwią- zań dostosowany jest do specyfiki każdej profesji prawniczej. Monografia Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych, pod redakcją naukową dr. Artura Biłgorajskiego, jest pierwszym w polskiej literaturze przedmiotu kompleksowym opraco- waniem, które podejmuje próbę określenia zakresu swobody słowa, przysługującego przedstawicielom poszczególnych profesji prawniczych. O jej wartości przesądzają waga i aktualność tematu, uwzględnienie aspektów teoretycznych i praktycznych oraz wysoki poziom meryto- ryczny tekstów. Jako patron honorowy niniejszej monografii składam gratulacje wszystkim jej Autorom, a Czytelnikom życzę satysfakcjonującej lektury. Leszek Pietraszko 17 Część I Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego (Some remarks on the limits on freedom of expression for representatives of the legal professions of public trust) STRESZCZENIE Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie zagadnienia granic wolności wypowiedzi przedstawicieli poszczególnych prawniczych za- wodów zaufania publicznego. W szczególności autorzy postawili sobie za cel udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: 1. Jaka jest geneza i istota zawodu zaufania publicznego? 2. Czy każdy zawód prawniczy jest zawodem zaufania publicznego? 3. Jaki zakres wolności wypowiedzi przysługuje przedstawicielom poszczególnych prawniczych zawodów zaufania publicznego? 4. W jakim zakresie można krytykować przedstawicieli poszczegól- nych prawniczych zawodów zaufania publicznego? Co oczywiste, niniejsze opracowanie nie pretenduje do miana wy- czerpującego. Jego celem jest jedynie zarysowanie tematu i związanych z nim problemów. SUMMARY The purpose of this paper is to present the issue concerning the limits of freedom of expression applicable to representatives of various 21 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka legal professions of public trust. In particular, the authors’ aim is to answer the following questions: 1. What is the origin and essence of a profession of public trust? 2. Is every legal profession a profession of public trust? 3. What is the extent of freedom of speech for representatives of various legal professions of public trust? 4. To what extent can representatives of various legal professions of public trust be criticized? Certainly, this study does not pretend to be exhaustive. Its purpose is merely to outline the topic and the related issues. I. Uwagi wprowadzające Biorąc za criterium divisionis charakter podmiotu uprawnionego do wypowiadania się, w ramach szeroko rozumianej wolności ekspresji wyróżnić można między innymi swobodę wypowiedzi zawodowej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zawód, funkcja lub stanowisko zajmowane przez dysponenta swobody słowa może rzutować na zakres tej wolności in plus albo in minus. Będzie tu chodziło głównie o zawody, funkcje i stanowiska zaufania publicznego, z którymi wiążą się rozwiązania prawne, modyfikujące zakres przysługującej ich wykonawcom lub piastunom swobody słowa w stosunku do zasad ogólnych. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie zagadnienia granic wolności wypowiedzi przedstawicieli poszczególnych prawniczych za- wodów zaufania publicznego. W szczególności autorzy postawili sobie za cel udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: 1. Jaka jest geneza i istota zawodu zaufania publicznego? 2. Czy każdy zawód prawniczy jest zawodem zaufania publicznego? 3. Jaki zakres wolności wypowiedzi przysługuje przedstawicielom poszczególnych prawniczych zawodów zaufania publicznego? 4. W jakim zakresie można krytykować przedstawicieli poszczegól- nych prawniczych zawodów zaufania publicznego? Co oczywiste, niniejsze opracowanie nie pretenduje do miana wy- czerpującego. Jego celem jest jedynie zarysowanie tematu i związanych z nim problemów. 22 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... II. Geneza i istota zawodu zaufania publicznego Pojęcie zawodu zaufania publicznego jest specyficznie polskim tworem i nie występuje w innych krajach europejskich1. Zostało ono wprowadzone przez art. 17 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r.2, zgodnie z którym: „W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony”3. Zacytowany przepis nie zawiera definicji legalnej zawodu zaufania publicznego. W konsekwencji ustalenie cech konstytutywnych tego rodzaju profesji zostało pozostawione orzecznictwu, nauce prawa oraz ustawodawcy, do którego w ostateczności należy nadanie w ustawie korporacyjnej danemu zawodowi przymiotu zawodu zaufania publicznego. Dążąc do ustalenia owych cech, należy w pierwszej kolejności za- uważyć, że pojęcie zawodu zaufania publicznego nie jest tożsame zakre- sowo z pojęciami wolnego zawodu oraz zawodu regulowanego. Jak wskazuje Andrzej Krasnowolski, określenie „wolny zawód” odnosi się do „zawodu wykonywanego na podstawie odpowiedniego wykształce- nia, samodzielnie (co nie oznacza, że koniecznie indywidualnie) i na własną odpowiedzialność w sposób niezależny zawodowo, w celu ofe- rowania usług intelektualnych lub koncepcyjnych w interesie klienta lub w interesie publicznym. Ważnymi cechami właściwymi wykonywa- niu wolnego zawodu jest misja wykonywania zawodu, przestrzeganie reguł deontologicznych, zapewnienie klientom tajemnicy zawodowej i zaufania oraz ponoszenie szczególnej odpowiedzialności z racji sposo- bu wykonania zlecenia”4. Tak rozumiany wolny zawód ma bardzo 1 P. Antkowiak, Polskie i europejskie standardy wykonywania wolnych zawodów, Przegląd Politologiczny 2013, nr 1, s. 135; cyt. za: A. Krasnowolski, Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy, Warszawa 2013, s. 3. Tak również J. Smarż, Definiowanie pojęcia „zawód za- ufania publicznego”, Studia Prawnicze 2012, z. 3, s. 123–124. 2 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm. 3 Zob. szerzej R. Chruściak, Konstytucjonalizacja zawodów zaufania publicznego (w:) Z. Witkowski, A. Bień-Kacała (red.), Samorządy w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., Toruń 2013, s. 355–388. 4 A. Krasnowolski, Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane..., s. 3. Por. J. Smarż, Definiowanie pojęcia..., s. 142–145. 23 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka długą historię5 i jest niewątpliwie najstarszym spośród trzech wzmian- kowanych na wstępie tego akapitu terminów. W II Rzeczypospolitej pojęcie to pojawiło się expressis verbis między innymi w art. 3 rozporzą- dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy6 oraz w art. 76 zdanie pierwsze Ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935 r.7 Obecnie termin „wolny zawód” funkcjonuje między innymi na gruncie ustaw: z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podat- kowa (art. 3 pkt 9)8 oraz z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (art. 86, 88)9. Żaden z powołanych aktów nie zawiera jednak definicji legalnej wolnego zawodu. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, należy przyjąć, że zakresy pojęć „zawód zaufania publicznego” i „wolny zawód” się przecinają. Z jednej bowiem strony nie każdy wolny zawód będzie mógł zostać uznany za zawód zaufania publicznego. Natomiast – z drugiej strony – nie każdy zawód zaufania publicznego będzie jednocześnie wolnym zawodem10. Stąd wśród samorządów zawodów zaufania publicznego można wyróżnić samorządy zawodowe zawodów wolnych (np. adwo- kata, radcy prawnego) oraz samorządy zawodowe zawodów o charak- terze służby publicznej (np. sędziego)11. Samorządy zawodowe zawodów wolnych są w znacznej mierze niezależne od państwa, ich członkowie są równi, a swą reprezentację wybierają w demokratycznych wyborach w ramach korporacji. Nadto, ten rodzaj samorządu zawodowego posiada szerokie kompetencje dotyczące samoregulacji w ramach samorządu, tworzenia wewnętrznego dyscyplinarnego systemu wymiaru sprawied- liwości, prowadzenia naboru do zawodu i szkolenia wedle samodzielnie 5 A. Krasnowolski, Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane..., s. 4–7. 6 Dz. U. Nr 57, poz. 502 z późn. zm. 7 Dz. U. Nr 30, poz. 227. 8 Tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm. 9 Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm. 10 Por. K. Wojtczak, Reglamentacja form wykonywania zawodów zaufania publicz- nego w rozwiązaniach prawa polskiego i państw Unii Europejskiej (w:) S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolność wykonywania zawodu: materiały z konferencji zorganizowanej przez Ko- misję Polityki Społecznej i Zdrowia Senatu RP przy współudziale Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej pod patronatem Marszałka Senatu RP Longina Pastusiaka, 8 kwietnia 2002 r., Warszawa 2002, s. 40–41. 11 Ł. Bojarski, Samorząd zawodowy a solidarność zawodowa (w:) H. Izdebski, P. Skuczyński (red.), Etyka zawodów prawniczych. Etyka prawnicza, Warszawa 2006, s. 219–220. 24 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... określonych reguł. Natomiast samorząd zawodowy zawodów o charak- terze służby publicznej charakteryzuje się znacznie mniejszą niezależ- nością. W przeciwieństwie do wolnych zawodów te związane ze służbą publiczną nie mają kompetencji do samoregulacji czy to odnoszącej się do działalności samorządu, czy do sposobu wykonywania zawodu. Tytułem przykładu można wskazać, że niezawisłość sędziego dotyczy sfery orzekania; administracyjnie zaś sędzia podlega zwierzchnikom. Działalność sędziów, ich samorządu zawodowego określił szczegółowo ustawodawca. Samorząd zawodowy sędziów oznacza formę reprezen- tacji zawodu12. Z kolei pojęcie zawodu regulowanego oznacza – według A. Krasno- wolskiego – „zawód, którego wykonywanie wymaga posiadania okreś- lonych kwalifikacji i dozwolone jest dopiero po uzyskaniu zezwolenia, które można zdobyć tylko po spełnieniu wymogów określonych prze- pisami prawnymi danego państwa (np. zdanie egzaminu, ukończenie wymaganej praktyki zawodowej, uzyskanie wpisu na listę, ukończenie właściwego kształcenia czy szkolenia)”13. W Europie status zawodu re- gulowanego ma zdecydowana większość (bo około 2/3) wolnych zawo- dów14. Zdaniem Joanny Smarż, ze względu na fakt definiowania zawo- dów zaufania publicznego między innymi w oparciu o cechę cenzusu wykształcenia, gwarantującego wysoki poziom kwalifikacji zawodowych (wymóg wyższego wykształcenia i ukończenia dodatkowych szkoleń zawodowych, np. aplikacji) posiadanych przez osoby wykonujące te zawody, mogą być one uznane za szczególną kategorię zawodu regulo- wanego15. Wydaje się, iż kolejnym krokiem na drodze do ustalenia cech konstytutywnych „zawodów zaufania publicznego” winno być wyjaśnie- nie znaczenia konstytucyjnego pojęcia „zaufanie publiczne”. Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lutego 2004 r., „zawody zaufania publicznego” wykonywane są – zgodnie z ich konsty- 12 Jerzy Stępień wyraził pogląd, że samorząd zawodowy sędziów nie jest samorządem zawodowym w rozumieniu art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, bowiem sędzia nie może pełnić zdecentralizowanej funkcji państwa, ponieważ nie orzeka w imieniu swoim, na własną odpowiedzialność. Sędzia orzeka w imieniu Rzeczypospolitej. Zob. szerzej S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Zawody zaufania publicznego a interes publiczny..., s. 93. 13 A. Krasnowolski, Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane..., s. 3; J. Smarż, Definiowanie pojęcia..., s. 141–142. 14 W Polsce od pewnego czasu możemy obserwować proces deregulacji. 15 J. Smarż, Definiowanie pojęcia..., s. 141–142. 25 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka tucyjnym określeniem – w sposób założony i społecznie aprobowany, o ile ich wykonywaniu towarzyszy realne „zaufanie publiczne”. Na za- ufanie to składa się – zdaniem Trybunału – szereg czynników, wśród których na pierwszy plan wysuwają się: przekonanie o zachowaniu przez wykonującego ten zawód dobrej woli, właściwych motywacji, należytej staranności zawodowej oraz wiara w przestrzeganie wartości istotnych dla profilu danego zawodu. W odniesieniu do wykonywania prawniczych zawodów zaufania publicznego do istotnych wartości należy – według Trybunału – pełne i integralne respektowanie prawa, w tym zwłaszcza przestrzeganie wartości konstytucyjnych (w ich hie- rarchii) oraz dyrektyw postępowania16. Powyższe ustalenie, choć istotne, stanowi dopiero wstęp do dalszej, pogłębionej analizy. W ślad za Michałem Kuleszą za „bezpłodne” wy- pada bowiem uznać budowanie definicji zawodu zaufania publicznego w opozycji do innych profesji (a więc takich, które miałyby nie posiadać tej cechy) po to, by na tej podstawie znaleźć jakąś wytyczną dla ustawo- dawcy, które to zawody miałyby zasługiwać na samorząd w rozumieniu art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Jak argumentuje wzmiankowany autor, wykonywanie każdego zawodu wymaga zaufania publicznego. Nie tylko zawodów szlachetnych, pięknych i mądrych, jak zawód lekarza, adwo- kata, notariusza, lecz także prostych, jak zawód kucharza czy murarza, a nawet zawodów, które nie są szczególnie cenione, jak zawód pomy- waczki, dozorcy lub stróża17. Ponadto dla każdego zawodu wymagane są inne kryteria zaufania publicznego – konieczne, by jego wykonywanie odpowiadało zasadom i wartościom społecznego podziału pracy18. Kontynuując zatem rozważania nad cechami konstytutywnymi zawodów zaufania publicznego, należy odwołać się do koncepcji samo- rządu zawodowego, przewidzianej w Konstytucji RP. Otóż samorząd zawodowy został powołany do realizacji zadań z zakresu administracji publicznej, które zostały ogólnie określone w ustawie zasadniczej. Szczegółowy zakres kompetencji samorządu zawodowego powinny określać ustawy zwykłe. Rola tych ostatnich sprowadza się do przeka- zania samorządom zawodowym wszystkich funkcji publicznych, które 16 Wyrok TK z dnia 18 lutego 2004 r., P 21/02, OTK-A 2004, nr 2, poz. 9, teza III, 17 M. Kulesza, Pojęcie zawodu zaufania publicznego (w:) S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Zawody zaufania publicznego a interes publiczny..., s. 25. 18 M. Kulesza, Zawód zaufania publicznego (w:) S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Za- wody zaufania publicznego a interes publiczny..., s. 149 i n. pkt 7. 26 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... – ze względu na potrzebę zapewnienia jednolitości państwa – nie muszą należeć do administracji rządowej. W tej dziedzinie domniemanie po- winno przemawiać na rzecz kompetencji samorządu, a kompetencje administracji rządowej winny być enumerowane w ustawach. Do kompetencji samorządów powinno należeć przede wszystkim wydawa- nie świadectw i dyplomów niezbędnych do wykonywania zawodu za- ufania publicznego oraz decyzje ograniczające jego wykonywanie19. Zatem chodzi tutaj głównie o przyznawanie uprawnień do wykonywania zawodu, kontrolę i nadzór nad jego wykonywaniem przez członków korporacji, a także sprawowanie sądownictwa dyscyplinarnego, czyli egzekwowanie odpowiedzialności zawodowej20. Samorządy zawodowe ustalają także reguły wykonywania zawodu, które przybierają postać kodeksów etyki zawodowej. Niektóre grupy zawodowe (np. adwokaci, notariusze) posiadają na tyle silnie ukształtowaną deontologię zawodową, że rozpoznają swoją strukturę samorządową jako wyrosłą z tradycji cechowej. W tradycji tej uzyskanie prawa do wykonywania zawodu było poprze- dzone długotrwałym szkoleniem, które nie polegało wyłącznie na przyswojeniu fachowej wiedzy. W okresie kształcenia nacisk położony był głównie na nabywanie doświadczenia. Istnieje różnica pomiędzy przyswojeniem sobie wiedzy a nabyciem doświadczenia, która polega na tym, że wiedzę można zdobyć stosunkowo szybko, podczas gdy uzyskanie doświadczenia zawodowego wymaga czasu i uczenia się na błędach. Następnie, po ostatecznym przyswojeniu sobie zasad deonto- logicznych danego zawodu, kandydat zostawał przyjęty do określonej grupy zawodowej. W wyniku długotrwałego procesu szkolenia i zdoby- wania umiejętności u kandydata do danego zawodu wzrastało poczucie przynależności do określonej grupy zawodowej, która poprzez swoje organy zapewniała mu bezpieczeństwo wykonywania zawodu. W tra- dycji cechowej zasady wykonywania zawodu były przekazywane w re- lacji mistrz – uczeń. Natomiast dla ochrony interesu partykularnego oraz publicznego poszczególne grupy zawodowe tworzyły samorządy. Samorząd zawodowy, któremu ustawodawca zamierza powierzyć określone zadania z zakresu administracji publicznej, musi być powo- łany na podstawie ustawy. Forma powołania samorządu zawodowego 19 J. Filipek, Prawo administracyjne. Instytucje ogólne, Kraków 1995, s. 160. 20 M. Szydło, Kompetencje publicznoprawne samorządów zawodowych, Samorząd Terytorialny 2002, nr 3, s. 46. 27 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka jest istotna, bowiem utworzony podmiot prawa publicznego wyposaża się we władzę oraz moc użycia przymusu zewnętrznego w celu realizacji przyznanych mu uprawnień. Można stwierdzić, że u podstaw powołania związków publiczno-prawnych, jakimi są korporacje zawodowe, leżała nie tyle decentralizacja, ile deetatyzacja. Innymi słowy „nic o nas bez nas”; „my sami, pewna społeczność zawodowa, potrafimy regulować swoje sprawy”. W związku z powyższym wykreowanie samorządu za- wodowego powoduje przesunięcie uprawnień do reglamentacji i kon- troli z państwa (administracji rządowej) w stronę instytucji społeczeń- stwa obywatelskiego. Konstytucja RP przyjęła fakultatywność istnienia samorządu zawo- dowego21, implikującą stosunkowo dużą swobodę ustawodawcy w za- kresie powołania samorządów zawodowych. Owa swoboda nie jest jednak nieograniczona. Krępuje ją między innymi konieczność uwzględnienia interesu publicznego, przejawiającego się w potrzebie społecznej przekazania określonych kompetencji państwa władztwu samorządowemu, którego wykonywanie będzie pozostawać pod nad- zorem państwowym. Pojęcie interesu publicznego jest typową klauzulą generalną. Ustawodawca, powołując do życia określony samorząd zawodowy, uznaje, iż istnieje ku temu interes publiczny, który winien zostać szczegółowo określony już w uzasadnieniu projektu ustawy o powołaniu danego samorządu. Należy w tym kontekście zauważyć, że brak powściągliwości ustawodawcy w powoływaniu korporacji zawodowych sprzyja segmentowaniu społeczeństwa, co kłóci się z ideą społeczeństwa otwartego. Nadto, korporatystyczna formuła reprezentacji interesów grupowych blokuje lub przynajmniej znacznie ogranicza możliwość wyrażania interesów przez słabsze grupy, które nie uzyskały korpora- cyjnego statusu. Z punktu widzenia interesu publicznego na pierwszy plan wysuwa się kwestia warunku, który powinien zostać spełniony, aby utworzyć konkretny samorząd zawodowy. Owym warunkiem jest uchwalenie ustawy powołującej samorząd określonego zawodu zaufania publiczne- go. W odróżnieniu bowiem od związków zawodowych czy zrzeszeń, które mogą powstawać na podstawie gwarantowanych przez Konstytucję RP wolności, samorządy zawodowe są tworzone w drodze ustawy, re- 21 Różni to samorząd zawodowy od samorządu terytorialnego, którego istnienie ma charakter obligatoryjny. 28 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... alizującej określony interes publiczny, reprezentowany przez ustawo- dawcę. Samorząd zawodowy jest uprawniony (a zarazem zobowiązany) do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem określonego zawodu zaufania publicznego, czyli przejęcia zadań z zakresu admini- stracji publicznej. W związku z możliwością sprawowania pieczy, przynależność do samorządu zawodowego jest obligatoryjna22. W konsekwencji może dojść do dwóch niepokojących zjawisk: depre- cjacji pojęcia zawodu zaufania publicznego23 oraz działań samorządu zawodowego zmierzających do ograniczenia dostępu do zawodu. Zatem status zawodu zaufania publicznego oznacza zwiększenie kompetencji samorządu i jego wpływ na liczbę nowych członków, będących konku- rencją dla osób już działających na rynku. Zgodnie z państwową teorią samorządu państwo przekazuje część swojej władzy samorządowi jako odrębnemu (od państwa) podmiotowi prawnemu, wchodzącemu w stosunki prawne z państwem. Tak jak podmiotowość prawna państwa wynika z podmiotowości prawnej in- dywidualnych osób, tak o podmiotowości samorządu można mówić dopiero jako o konsekwencji podmiotowości prawnej państwa. Idąc dalej, dochodzi się do pierwotnego założenia, że wszelką podmiotowość prawną determinuje podmiotowość jednostki. W związku z tym, samo- rząd, któremu w drodze ustawy przekazano władztwo publiczne i któ- rego prawa w sprawowaniu władzy publicznej są pochodną indywidu- alnych praw podmiotowych członków samorządu, nie jest pewnym 22 Zob. szerzej A. Surówka, D. Padjas, Samorządy zawodów prawniczych – zakres pieczy oraz obowiązek przynależności do samorządu w świetle art. 17 ust. 1 Konstytucji (w:) Z. Witkowski, A. Bień-Kacała (red.), Samorządy w Konstytucji RP..., s. 389–408. 23 Bezsporne jest, że warunkiem koniecznym dla utworzenia samorządu zawodowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 Konstytucji RP jest przyznanie zawodowi statusu zawodu zaufania publicznego. Podczas konferencji mającej na celu wypracowanie założeń defi- niujących zawód zaufania publicznego, reprezentanci poszczególnych zawodów uzasad- niali potrzebę powołania dla swojego zawodu samorządu zawodowego spełnieniem przesłanek pojęcia zawodu zaufania publicznego. Kazimierz Domaradzki (przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Samorządu Urbanistów) podnosił, że specyfika pracy urba- nisty, która polega na planowaniu przestrzeni w różnych skalach, na urządzaniu tej przestrzeni i stwarzaniu warunków życia jednostkom w przyszłości, całkowicie pokrywa się z tym, co nazywa się interesem publicznym. Słusznie w dyskusji wywodził Janusz Niemcewicz (wówczas sędzia TK), że można w ten sposób równie dobrze uzasadniać, iż także zawód szewca (każdy zawód) jest zawodem zaufania publicznego. Zob. szerzej S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Zawody zaufania publicznego a interes publiczny..., s. 77, 101. 29 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka zbiorowym podmiotem bezwzględnie stojącym – w ramach swej samo- dzielności – ponad członkiem samorządu, ale w interesie całego samo- rządu musi odzwierciedlać ujęte zgodnie z prawem interesy członków samorządu, w sposób zapewniający właśnie tym członkom szeroką sa- morealizację24. Zatem samorząd zawodowy pozostaje w relacji prawnej z państwem, któremu zawdzięcza swój byt, oraz w relacji ze swoimi członkami. Można także wskazać, że samorząd pozostaje również w relacji z osobami trzecimi, do grona których zaliczają się kandydaci na członków samorządu zawodowego oraz klienci korzystający z usług członków wspólnoty samorządowej. Nadto zadania samorządu zawo- dowego kreują jego aktywność, która charakteryzuje się samodzielnością i niezależnością. Relacje pomiędzy państwem a samorządem zawodowym wyzna- czane są przez dwie instytucje: nadzoru państwa oraz samodzielności samorządu. Te ostatnie właśnie określają zakres wolności samorządu. Są one przy tym ze sobą powiązane, bowiem państwo, przekazując część swoich uprawnień odrębnemu i niepodporządkowanemu hierarchicznie podmiotowi, korzysta z możliwości weryfikacji działań samorządu pod kątem zgodności z zakresem wyznaczonych zadań. Uwagę zwraca fakt, że samorząd zawodowy zawdzięcza swoją autonomię państwu, które określa jej zakres. W drodze regulacji prawnych państwo wytycza swobodę działania samorządu i – w razie potrzeby – dokonuje jej ograniczeń. Natomiast samorząd zawodowy, korzystając z publicznego prawa podmiotowego, ma możliwość ochrony swojej samodzielności przed nieuzasadnioną ingerencją państwa. Działania samorządu zawodowego, które stanowią o jego samo- dzielności, można podzielić na dwie kategorie: ochronno-reprezenta- cyjne oraz regulująco-kontrolne. Samorząd, realizując działania ochronno-reprezentacyjne, występuje w interesie i imieniu swoich członków. Wspólnota samorządowa, w relacji z innymi organami państwa, chroni interesy całej grupy zawodowej, która tworzy korpora- cję zawodową. Zatem powołany przez państwo w drodze ustawy związek publiczno-prawny, występując na zewnątrz, dąży do jak najszerszego zakresu uprawnień; ograniczenia nadzoru ze strony państwa. Uwadze nie może umknąć w tym zakresie fakt, że aktywność samorządu zawo- dowego w zakresie partykularnych interesów wspólnoty samorządowej 24 I. Skrzydło-Niżnik, Ochrona publicznych praw podmiotowych obywateli a insty- tucja Naczelnego Sądu Administracyjnego, Casus 1997, nr 5, s. XIV. 30 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... jest ograniczona interesem publicznym, który jest chroniony za pomocą instytucji nadzoru państwa nad działalnością samorządu. Można jednak wysnuć twierdzenie, że chroniąc interes partykularny, chroniony jest także interes publiczny. Do zadań samorządu zawodowego należy zaliczyć w szczególności: ochronę indywidualnych i zbiorowych interesów członków samorządu, prowadzenie instytucji samopomocowych dla członków samorządu, integrowanie środowiska zawodowego, negocjowanie warunków pracy i płacy, troskę o niezależność zawodu, dbanie o przestrzeganie standar- dów wykonywania zawodu oraz zasad etyki, doskonalenie zawodowe, sprawowanie nadzoru korporacyjnego względem członków (np. sądow- nictwo dyscyplinarne w zakresie odpowiedzialności zawodowej), ochronę interesów osób trzecich (np. klientów, pacjentów), prowadzenie rekrutacji oraz szkolenia dla kandydatów do danego zawodu. W tym momencie dywagacji nad cechami konstytutywnymi zawo- dów zaufania publicznego wypada przejść do omówienia definicji wzmiankowanego pojęcia sformułowanych przez naukę prawa, orzecznictwo oraz samego ustawodawcę. Jeśli chodzi o naukę prawa, szczególne zasługi w definiowaniu za- wodu zaufania publicznego należy przypisać Pawłowi Sarneckiemu. Stwierdza on, że zawodami zaufania publicznego są takie zawody, które polegają na świadczeniu pomocy innym ludziom, z reguły w sytuacji zagrożenia ich dóbr. Dobra te uznawane są również w wymiarze ogól- nospołecznym, a ich ochrona to realizacja istotnych potrzeb i wartości społecznych. Stąd świadczenie pomocy w sytuacji zagrożenia tych dóbr widziane jest jako realizowanie istotnych potrzeb i wartości społecznych. Tym samym uzasadniona jest szczególna regulacja prawna. Kolejny ważny aspekt to – zdaniem powołanego autora – przyjmowanie od osób korzystających z usług przedstawicieli zawodów zaufania publicz- nego informacji dotyczących sfery życia osobistego, a nawet intymnego. W związku z powyższym zorganizowanie wzmiankowanych zawodów w korporacje zawodowe pozwala na sprawowanie pieczy nad ich nale- żytym wykonywaniem. W celu zniwelowania niepewności jednostki, przekazującej przedstawicielom zawodów zaufania publicznego dane częstokroć newralgiczne, osoby wykonujące te profesje obciążono obowiązkiem zachowania w informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu, z czym z kolei wiąże się odpowied- ni immunitet. Tradycyjne zawody zaufania publicznego wykształciły tajemnicy 31 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka także pewne reguły etyczne, dotyczące ich wykonywania. Czasem przybierają one sformalizowaną postać kodeksów etycznych25. Z powyższego wynika, że zawód zaufania publicznego to profesja polegająca na obsłudze osobistych potrzeb ludzkich, wiążąca się z przyjmowaniem informacji dotyczących życia osobistego i zorganizo- wana w sposób uzasadniający przekonanie społeczne o właściwym dla interesów jednostki wykorzystywaniu tych informacji przez świadczą- cych usługi. Wykonywanie zawodu zaufania publicznego określane jest dodatkowo normami etyki zawodowej, szczególną treścią ślubowania, tradycją korporacji zawodowej czy szczególnym charakterem wykształ- cenia i uzyskanej specjalizacji (aplikacje)26. Spełnienie wysokich wyma- gań stawianych przez ustawodawcę osobom wykonującym zawód za- ufania publicznego jest uzasadnione tym, iż powierzone są im zadania o szczególnym charakterze lub szczególnej doniosłości z punktu widze- nia zadań państwa, troski o realizację interesu publicznego czy gwarancji wolności i praw jednostki27. Dla przykładu: sędziom i adwokatom po- wierzono ochronę wolności, a notariuszom – bezpieczeństwo. Warto w tym miejscu nawiązać również do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 lipca 2007 r., w którym organ ten wymienił następujące, najczęściej pojawiające się w literaturze cechy zawodów zaufania publicznego: 1) szczególną doniosłość prawidłowego i zgodnego z interesem pub- licznym wykonywania – istotnego z racji znaczenia, jaką dana 25 P. Sarnecki, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2001 r., Pa- lestra 2002, z. 5–6, s. 185. Por. tenże, komentarz do art. 17 (w:) L. Garlicki (red.), Konsty- tucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Komentarz, t. IV, Warszawa 2005, s. 2; tenże, Glosa do wyroku SN z dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98, Palestra 2002, z. 5–6, s. 185–188; tenże, Radca prawny jako zawód zaufania publicznego, Radca Prawny 2002, nr 4–5, s. 22–29; tenże, Opinia w sprawie wykładni art. 17 ust. 1 Konstytucji Rzeczy- pospolitej Polskiej, Przegląd Sejmowy 2001, nr 2, s. 75; tenże, Pojęcie zawodu zaufania publicznego (art. 17 ustęp 1 Konstytucji) na przykładzie adwokatury (w:) L. Garlicki (red.), Konstytucja – Wybory – Parlament. Studia ofiarowane Zdzisławowi Jaroszowi, Warszawa 2000, s. 155 i n.; tenże, W sprawie znaczenia konstytucyjnego określenia „zawód zaufania publicznego” (art. 17 ust. 1 Konstytucji), Ekspertyzy i Opinie Prawne 2000, nr 5, s. 28–33. 26 P. Sarnecki, Pojęcie zawodu zaufania publicznego (art. 17 ustęp 1 Konstytucji) na przykładzie adwokatury..., s. 155 i n. Do tej definicji P. Sarneckiego nawiązał wprost Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 maja 2002 r., SK 20/00, OTK-A 2002, nr 3, poz. 29, teza III, pkt 2. 27 Wyroki TK z dnia: 7 maja 2002 r., SK 20/00, teza III, pkt 1; 26 listopada 2003 r., SK 22/02, OTK-A 2003, nr 9, poz. 97, teza III, pkt 5.2; 18 lutego 2004 r., P 21/02, teza III, pkt 1. 32 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... dziedzina społecznej aktywności zawodowej odgrywa w społeczeń- stwie, oraz z racji konieczności zapewnienia ochrony gwarantowa- nych Konstytucją praw podmiotowych jednostki; 2) powierzanie w warunkach wysokiego zaufania uprawiającym taki zawód informacji osobistych i dotyczących życia prywatnego osób korzystających z ich usług; 3) uznawanie tych informacji za tajemnicę zawodową, która nie może być ujawniona; 4) objęcie osób dysponujących taką tajemnicą – w wypadku możliwo- ści naruszenia istotnych dóbr jednostki w razie jej ujawnienia – immunitetem zwalniającym je od odpowiedzialności karnej za nieujawnienie informacji; 5) korzystanie ze świadczeń tych zawodów często w razie nastąpienia realnego albo choćby potencjalnego niebezpieczeństwa dla dóbr jednostki o szczególnym charakterze (np. życie, zdrowie, wolność, godność, dobre imię); 6) niepodleganie regułom hierarchii urzędniczej; 7) występowanie sformalizowanej deontologii zawodowej oraz rękoj- mia należytego i zgodnego z interesem publicznym wykonywania zawodu, gwarantowana z jednej strony przez wysokie bariery do- stępu do wykonywania każdego z zawodów zaufania publicznego, obejmujące nie tylko wymóg ukończenia odpowiedniego szkolenia, lecz także reprezentowanie odpowiedniego poziomu etycznego, z drugiej – sprawowaną w interesie publicznym pieczą organów samorządu zawodowego28. Dotychczasowe stanowiska prezentowane przez naukę prawa i orzecznictwo wskazują, że o statusie zawodu zaufania publicznego decyduje wola ustawodawcy, często determinowana istotą zawodu, dla którego powołuje się wspólnotę samorządową. Trzeba przy tym nad- mienić, iż znaczenie pojęcia „zawód zaufania publicznego” należy ustalać z zastosowaniem reguł, służących do wykładni konstytucji. Po- winno się zatem pamiętać, że pojęcia stosowane w ustawie zasadniczej posiadają znaczenie możliwie najszersze; najbardziej zbliżone do zna- 28 K 41/05, OTK-A 2007, nr 7, poz. 72, teza III, pkt 6.2. Por. J. Hausner, D. Długosz, Tezy w sprawie zawodów zaufania publicznego (w:) S. Legat, M. Lipińska (oprac.), Zawody zaufania publicznego a interes publiczny..., s. 119; M. Tabernacka, Pojęcie zawodu zaufania publicznego, Przegląd Prawa i Administracji, t. LXII, Wrocław 2004, s. 302; P. Sarnecki, Opinia w sprawie wykładni art. 17 ust. 1 Konstytucji..., s. 75–76. 33 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka czenia występującego w języku potocznym, a wyrażane są w języku prawniczym, nie prawnym29. Skoro zawód zaufania publicznego jest profesją, w przypadku której w szczególnym natężeniu potrzebne jest zagwarantowanie zaufania usługobiorcy do świadczącego usługi, to powstaje potrzeba tworzenia samorządów zawodowych. Te ostatnie bowiem mają służyć wzmocnie- niu zaufania obywateli do osób wykonujących daną profesję oraz sprawowaniu pieczy nad wykonywaniem tej profesji przez poszczególne osoby. Brzmienie art. 17 ust. 1 Konstytucji RP wskazuje, że samorządy zawodowe mogą być tworzone tylko dla osób wykonujących zawód zaufania publicznego. W związku z tym nasuwa się pytanie, czy osoby niewykonujące zawodów zaufania publicznego mogą także posiadać swoje samorządy zawodowe? Czy tworzenie takich samorządów będzie zgodne z ustawą zasadniczą? Nadto, jeżeli ustawa expressis verbis nie wskazuje, że określony zawód jest zawodem zaufania publicznego, to czy posiada on taki charakter? Czy można ustawodawcy przekazać kompetencję do arbitralnego decydowania o tym, który zawód ma mieć status zawodu zaufania publicznego? Na wstępie należy odnieść się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2001 r.30, w którym wyrażono pogląd, że status osoby wykonu- jącej zawód zaufania publicznego może nadawać tylko ustawa, jak to ma miejsce w przypadku samorządu notariuszy. W ocenie Sądu Naj- wyższego, skoro ustawa korporacyjna adwokatów nie nadaje tej profesji statusu zawodu zaufania publicznego, to samorząd adwokacki wypada uznać za samorząd gospodarczy, określony w art. 17 ust. 2 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy przyjął zatem we wzmiankowanym wyroku założe- nie, że jeżeli ustawa nie określi expressis verbis, iż określona profesja jest zawodem zaufania publicznego, należy uznać, że dana profesja nie posiada takiego przymiotu. Z zaprezentowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie sposób się zgodzić, bowiem jego konsekwencją byłaby sytuacja, w której usta- wodawca arbitralnie kwalifikowałby określone profesje jako zawody zaufania publicznego. Tymczasem nieodzowne jest istnienie – w pierwszej kolejności – określonej grupy zawodowej, której to przed- stawiciele wykonują zawód zaufania publicznego i – tym samym – 29 J. Smarż, Definiowanie pojęcia..., s. 124. 30 I CKN 1217/98, OSNC 2002, nr 1, poz. 13. 34 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... różnią się od innych wykonywanych zawodów. Dopiero w drugiej ko- lejności należy stworzyć ramy prawne działania tej grupy zawodowej; zorganizować ją w samorząd zawodowy. Ustawodawca nie powinien więc arbitralnie decydować, które z profesji można zaliczyć do zawodów zaufania publicznego, a które nie31. Jak akcentuje P. Sarnecki, twórca Konstytucji RP kształtował samorządy zawodowe w sytuacji, w której – w jego przekonaniu – funkcjonowały już zawody zaufania publiczne- go. Dlatego też stworzył możliwość powołania dla nich samorządów zawodowych oraz przedłużenia ich funkcjonowania, z uwagi na szcze- gólne cechy tych zawodów tudzież szczególną troskę o właściwe ich wykonywanie. Zdaniem powołanego autora mniej więcej wiadomo, w czym cechy te się wyrażają, na czym więc ma polegać działalność ustawodawcy i jakie treści zawierać powinny odpowiednie przepisy32. Z powyższych ustaleń można wyprowadzić dwa wnioski: 1) wprowadzając kategorię zawodu zaufania publicznego ustawodawca niejako inkorporował do ustawy zasadniczej cechy zawodów istnie- jących w chwili uchwalania Konstytucji RP, których przedstawiciele byli zorganizowani w samorządy zawodowe; 2) definiowanie pojęcia „zawód zaufania publicznego” dokonywać się musi na poziomie konstytucyjnym, co wynika z reguł interpre- tacji przepisów ustawy zasadniczej33. W art. 17 ust. 1 ustawy zasadniczej użyto słowa „piecza” na ozna- czenie zadań administracyjnych samorządów zawodowych. Właśnie w trosce o interes publiczny, lepsze funkcjonowanie, poprawę jakości usług, jak również o interesy określonej grupy zawodowej mają być tworzone samorządy zawodowe. Należy podzielić stanowisko P. Sarneckiego, że przepisy nie muszą mówić wprost o zaliczeniu określonej profesji do zawodów zaufania publicznego. Istotne jest, by z treści ustawy dało się wyprowadzić naj- ważniejsze cechy takiego zawodu, to jest: świadczenie usług w sytuacji zagrożenia dóbr, traktowanych jako dobra ogólnospołeczne; realizację istotnych wartości i potrzeb społecznych, przyjmowanie informacji dotyczących życia osobistego, a nawet intymnego, obowiązek zachowa- 31 Zresztą gdyby ustawodawcy pozostało decydowanie, kto wykonuje zawód zaufania publicznego, mogłaby się zdarzyć kuriozalna sytuacja, w której mianem tym zacząłby on określać profesje nieposiadające tego przymiotu. Takie zakwalifikowanie co prawda miałoby wymiar normatywny, ale nie odzwierciedlałoby rzeczywistości. 32 P. Sarnecki, Pojęcie zawodu zaufania publicznego..., s. 154. 33 J. Smarż, Definiowanie pojęcia..., s. 125. 35 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka nia tajemnicy, legitymowanie się zasadami etycznymi34. O zaliczeniu danej profesji do zawodów zaufania publicznego nie decyduje zatem kryterium formalne (określenie expressis verbis danej profesji w ustawie mianem zawodu zaufania publicznego), lecz kryterium materialne (możliwość wyprowadzenia z przepisów danej ustawy cech konstytu- tywnych zawodu zaufania publicznego). Przyjęcie przeciwnego założenia byłoby sprzeczne nie tylko z intencją ustrojodawcy, lecz także z językową i funkcjonalną wykładnią Konstytucji RP. Ponadto, radykalnie ograni- czyłoby liczbę zawodów zaufania publicznego w Polsce, gdyż w obowią- zującym stanie prawnym jedynie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2001 r. o rzecznikach patentowych35 wprost stanowi, że: „Zawód rzecznika patentowego jest zawodem zaufania publicznego”. Nawet zawód notariusza, przedstawiony we wzmiankowanym orzeczeniu Sądu Najwyższego jako przykład zawodu zaufania publicznego, nie utrzymał- by w opisywanej sytuacji swojego statusu, ponieważ użyte w art. 2 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie36 sformułowanie, w świetle którego notariusz „działa jako osoba zaufania publicznego”, nie odnosi się do statusu zawodu, lecz jedynie wskazuje, że przy doko- nywaniu czynności notarialnych notariusz nie jest osobą prywatną, lecz osobą wykonującą przewidziane prawem zadania państwa w zakre- sie przymusu dokumentacji37. Wypada jednak zauważyć, że ze wzmiankowanego wyżej już kilka- krotnie orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2001 r. wynika, iż prawnicze zawody zaufania publicznego powinny posiadać jeszcze jedną cechę. Mianowicie osoby wykonujące tego rodzaju profesje po- winny być bezstronnymi uczestnikami postępowania procesowego. W przypadku zawodu adwokata czy radcy prawnego spełnienie tego postulatu wydaje się niemożliwe. Tymczasem w toku prac nad obowią- zującą konstytucją właśnie adwokaturę wskazywano jako przykład za- wodu zaufania publicznego38. Również zatem z powyższą tezą Sądu Najwyższego nie sposób się zgodzić. 34 P. Sarnecki, Opinia w sprawie wykładni art. 17 ust. 1 Konstytucji..., s. 75–76. 35 Tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 155, poz. 925 z późn. zm. 36 Tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 164 z późn. zm. 37 A. Oleszko, Z zagadnień ustrojowych notariatu, Rejent 1993, nr 9, s. 9. 38 Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego 1997, nr XXXIX, s. 29–44. Zob. także Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego 1996, nr XXX, s. 12–17. Por. P. Kuczma, Adwokat jako zawód zaufania publicznego w orzecz- nictwie Trybunału Konstytucyjnego, Palestra 2012, z. 3–4, s. 146–157. 36 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... Na koniec tego wątku wypada wspomnieć o – jak na razie – jedynej próbie ustawowego zdefiniowania zawodu zaufania publicznego. Jej emanacji dostarcza projekt ustawy o sprawowaniu przez samorządy zawodowe pieczy nad należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego i o nadzorze nad działalnością samorządów zawodowych oraz o zmianie niektórych ustaw, w którym znajduje się definicja zawo- du zaufania publicznego39. Zgodnie z art. 2 ust. 1 wzmiankowanego projektu: „Zawodem zaufania publicznego jest zawód wykonywany przez osoby, którym powierza się zadania o szczególnym charakterze z punktu widzenia zadań publicznych, troski o realizację interesu publicznego lub gwarancji wolności i praw, a który w szczególności: 1) polega na świadczeniu usług polegających na obsłudze ważnych potrzeb osobistych lub gospodarczych, 2) ze względu na występowanie szczególnej więzi zaufania między osobą świadczącą usługi w ramach wykonywania zawodu a usługo- biorcą może wiązać się z dostępem do informacji dotyczących sfery prywatności osoby fizycznej lub tajemnicy przedsiębiorcy, 3) zorganizowany jest w sposób uzasadniający przekonanie społeczne o właściwym dla interesów indywidualnym wykorzystaniu więzi zaufania i informacji, o których mowa w pkt 2, przez osoby wyko- nujące ten zawód, w związku z czym informacje uzyskane przez wykonującego zawód przy wykonywaniu czynności zawodowych dotyczące sfery prywatności lub tajemnicy przedsiębiorstwa korzy- stających z usług wykonującego zawód stanowią, w zakresie wyni- kających z przepisów właściwych dla danego zawodu zaufania publicznego, tajemnicę zawodową, podlegającą jedynie ujawnieniu w przypadkach określonych w przepisach ustawowych, 4) może być wykonywany przez osoby dopuszczone do jego wykony- wania po sprawdzeniu, na zasadach i trybie określonym w przepi- sach właściwych dla danego zawodu zaufania publicznego, wiedzy i umiejętności niezbędnych do wykonywania tego zawodu, 5) jest wykonywany w formach określonych w przepisach właściwych dla danego zawodu zaufania publicznego, bez stosowania zasady kierownictwa, określonej w przepisach prawa pracy, 6) wymaga do należytego wykonywania odpowiednio sformalizowa- nych zasad etycznych jego wykonywania (deontologia zawodowa) 39 Radca Prawny 2003, nr 3, s. 7. 37 Artur Biłgorajski, Grzegorz Tyrka i złożenia ślubowania określonego w przepisach właściwych dla danego zawodu zaufania publicznego”. Z kolei w ust. 2 art. 2 omawianego projektu nastąpiło enumeratyw- ne wyliczenie samorządów zawodowych. Zaprezentowana definicja składa się zatem z dwóch części: 1) wyliczenia ogólnych cech zawodów zaufania publicznego (wylicze- nie to nie ma charakteru wyczerpującego, na co wskazuje użyte w definicji wyrażenie „w szczególności”); 2) enumeratywnego wyliczenia samorządów zawodowych zawodów zaufania publicznego. Pierwszą część omawianej definicji wypada ocenić pozytywnie. Ogólność zawartych w niej cech zawodów zaufania publicznego nie stanowi problemu, gdyż ich uszczegółowienia, uwzględniającego spe- cyfikę poszczególnych profesji tego typu, dokonałyby ustawy korpora- cyjne. Trudno natomiast zaakceptować drugą część definicji, o której mowa, to znaczy wyliczenie w ustawie zamkniętej listy samorządów zawodowych zawodów zaufania publicznego. Kreowałaby ona bowiem niedopuszczalną sytuację, w której przepis art. 17 ust. 1 Konstytucji RP byłby interpretowany przez pryzmat treści art. 2 ust. 2 omawianego projektu. W konsekwencji, to ustawodawca arbitralnie decydowałby o przyznaniu albo odmowie przyznania określonym profesjom statusu zawodów zaufania publicznego. III. Katalog prawniczych zawodów zaufania publicznego Wbrew potocznym intuicjom tylko pięć tradycyjnych profesji prawniczych – sędzia40, komornik sądowy41, notariusz, adwokat42 40 Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133. 41 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 z późn. zm. 42 Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 635 z późn. zm. 38 Kilka uwag na temat granic wolności wypowiedzi przedstawicieli... i radca prawny43 – stanowi bezspornie zawody zaufania publicznego44. Kontrowersje może budzić natomiast zaliczenie w poczet zawodów zaufania publicznego profesji prokuratora. Niezależność osób wykonu- jących ten zawód jest bowiem istotnie ograniczona przez zasadę hierar- chicznego podporządkowania, na której opiera się organizacja i funk- cjonowanie prokuratury45. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o prokuraturze46 prokurator przy wykonywaniu czynności określonych w ustawach jest niezależny, z za- strzeżeniem następujących wyjątków: 1) obowiązku wykonywania zarządzeń, wytycznych i poleceń przeło- żonego prokuratora, które nie mogą dotyczyć treści czynności procesowej (art. 8 ust. 2); 2) możliwości zmiany lub uchylenia decyzji prokuratora podległego przez prokuratora przełożonego (art. 8a); 3) możliwości powierzenia prokuratorowi podległemu czynności należących do zakresu działania prokuratora przełożonego (art. 8b ust. 1); 4) możliwości przejęcia przez prokuratora przełożonego sprawy prowadzonej przez prokuratora podległego (art. 8b ust. 2). Niezależność prokuratora nie oznacza więc „samodzielności”, „wolności”, „braku podporządkowania”, czy wręcz „niezawisłości”, jak to ma miejsce w przypadku innych zawodów zaufania publicznego, na przykład profesji sędziego47. Mimo zatem, iż zawód prokuratora spełnia – z wyłączeniem niezależności – cechy konstytutywne profesji zaufania 43 Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 637 z późn. zm. 44 Zob. szerzej J. Ciapała, Samorządy osób wykonujących zawody prawnicze w kon- tekście postanowień art. 17 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. (w:) Z. Witkowski, A. Bień-Kacała (red.), Samorządy w Konstytucji RP..., s. 313–354. 45 Należy w tym miejscu odnotować, że w odróżnieniu od niezależności wewnętrznej prokuratora, ograniczonej zasadą hierarchicznego podporządkowania, prokurator jest w pełni niezależny zewnętrznie od innych organów władzy publicznej. Zob. szerzej K. Sitkowska, Pozycja ustrojowa i karnoprocesowa prokuratury w Polsce na tle prawnopo- równawczym, Toruń 2012, s. 84–88; M. Mitera, M. Rojewski, E. Rojowska, Ustawa o prokuraturze. Komentarz, Warszawa 2011, s. 56–61. 46 Ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze, tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 z późn. zm. 47 Wypada jednak w tym miejscu zauważyć, że zakres niezależności prokuratora jest tylko nieznacznie mniejszy od zakresu niezależności tych przedstawicieli zawodów zaufania publicznego, którzy wykonują swój zawód w ramach stosunku pracy i są pod- porządkowani swoim pracodawcom. 39
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: