Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00617 009577 7511916 na godz. na dobę w sumie
Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni - ebook/pdf
Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 282
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1866-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest pierwszą współczesną monografią na temat granic wykładni prawa w języku polskim. Praca omawia najważniejsze ujęcia problemu wykładni w polskiej i zachodniej filozofii prawa, zawiera również obszerne omówienie orzecznictwa. Jest pisana z perspektywy praktycznej, dotyka zatem wielu problemów o fundamentalnym znaczeniu dla praktyków stosujących prawo, jak również dla przedstawicieli nauki prawa wszystkich specjalności. Kwestia granic wykładni ma podstawowe znaczenie z punktu widzenia zasad funkcjonowania demokratycznego państwa prawa. Jest to zarazem problem, który spotyka się na co dzień w pracy każdego prawnika, rozwiązującego problemy interpretacyjne. Monografia może okazać się cenną pomocą w nauce przedmiotu teoria prawa, może również okazać się przydatna praktykom poszukującym odpowiedzi na metodologiczne pytania związane z praktycznymi problemami interpretacyjnymi.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Książka dofinansowana przez Kancelarię Adwokatów i Radców Prawnych „T. Studnicki, K. Płeszka, Z. Ćwiąkalski, J. Górski” Spółka Komandytowa Redakcja: Katarzyna Rybczyńska Redakcja serii: Alicja Pollesch Wydawca: Justyna Kossak Sk³ad, ³amanie: ZINEL s.c. © Copyright by Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE oddzia³ Polskich Wydawnictw Profesjonalnych sp. z o.o. 2006 ISBN: 83-7444-219-0 Polskie Wydawnictwa Profesjonalne Sp. z o.o. Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: redakcja@zakamycze.com.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych sp. z o.o., ul. ¯wirki 2, 90-450 £ódŸ Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................... Przedmowa .......................................................................................................... Rozdział I Założenia metodologiczne .................................................................................7 . Cel pracy ........................................................................................................7 2. Podstawowe założenia metodologiczne i perspektywa przyjęta w pracy .......9 2.1. Perspektywa opisowa a perspektywa normatywna .................................9 2.2. Perspektywa wewnętrzna i zewnętrzna .................................................. 2.3. Perspektywa heurezy a perspektywa uzasadnienia ................................ 2.4. Perspektywa afilozoficzna ......................................................................6 3. Szkic porządku rozważań ..............................................................................8 Rozdział II Wprowadzenie do koncepcji językowej granicy wykładni .............................. 1. Pojęcie granic wykładni ................................................................................. 1.1. Pytanie o granice wykładni a tradycyjne pytania teorii prawa ................ 1.2. Specyfika pytania o granice wykładni .................................................... 1.3. Możliwe granice wykładni ...................................................................... 1.4. Podstawowa charakterystyka granicy językowej ....................................6 1.4.1. Zasada jednoznaczności .............................................................7 1.4.2. Językowe znaczenie przepisu jako granica wykładni ..................8 2. Historyczny rozwój koncepcji językowej granicy wykładni............................0 2.1. Zasada jednoznaczności.........................................................................0 2.2. Początki koncepcji znaczenia językowego jako granicy wykładni .......... 3. Koncepcja językowej granicy wykładni we współczesnej niemieckiej teorii prawa i orzecznictwie ...........................................................................7 3.1. Ujęcie językowego znaczenia przepisu jako granicy wykładni w niemieckiej nauce o metodzie (Methodenlehre) ..................7 .. Zasada jednoznaczności i jej krytyka w niemieckiej Methodenlehre ........8  Granice wykładni prawa 3.3. Koncepcja dominująca ...........................................................................0 3.3.1. Funkcje i uzasadnienie granicy znaczenia językowego ...............0 3.3.2. Znaczenie językowe, czyli jakie? ................................................ 3.3.3. Dopuszczalne przekroczenie granicy językowej (Rechtsfortbildung) ...................................................................... 3.4. Krytyka koncepcji dominującej w niemieckiej teorii prawa ...................9 3.5. Poglądy orzecznictwa .............................................................................6 3.5.1. Zasada jednoznaczności .............................................................6 3.5.2. Granica znaczenia językowego ...................................................6 .... Prawo karne ..................................................................6 3.5.2.2. Inne dziedziny prawa publicznego ................................67 .... Prawo cywilne ................................................................68 3.5.2.4. Niemiecki Trybunał Konstytucyjny ................................70 3.5.3. Podsumowanie poglądów orzecznictwa niemieckiego dotyczących językowej granicy wykładni ....................................7 4. Koncepcja językowej granicy wykładni w polskiej teorii prawa i w orzecznictwie............................................................................................7 4.1. Poglądy teorii prawa...............................................................................7 4.1.1. Wstęp ..........................................................................................7 4.1.2. Zasada clara non sunt interpretanda ............................................7 4.1.3. Wykładnia a analogia ..................................................................76 4.1.4. Stosowanie prawa a prawotwórstwo ..........................................78 4.1.5. Znaczenie językowe jako granica wykładni ................................78 4.2. Poglądy orzecznictwa .............................................................................80 4.2.1. Sąd Najwyższy — orzecznictwo karne .......................................80 4.2.2. Sąd Najwyższy — orzecznictwo cywilne ....................................8 4.2.3. Naczelny Sąd Administracyjny ...................................................8 4.2.4. Trybunał Konstytucyjny ..............................................................87 4.2.5. Podsumowanie poglądów orzecznictwa polskiego .....................90 5. Językowa granica wykładni w innych krajach— wzmianka ...........................9 5.1. Francja ...................................................................................................9 5.2. Wielka Brytania ......................................................................................9 5.3. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości .....................9 6. Funkcje granicy językowej w teorii prawa .....................................................9 Rozdział III Założenia dotyczące wykładni a granica językowa ..........................................97 1. Wstęp .............................................................................................................97 2. Pojęcie wykładni a koncepcja granicy językowej ...........................................98 2.1. Wykładnia a rozumienie (interpretacja) prawa ......................................98 6 Spis treści 2.2. Wykładnia sensu stricto a wykładnia sensu largo (Auslegung a Rechtsfortbildung) ..............................................................................0 2.3. Wykładnia operatywna a wykładnia doktrynalna .................................08 3. Filozoficzne interpretacje procesu stosowania prawa i wykładni a koncepcja granicy językowej .....................................................................09 3.1. Dedukcyjny model stosowania prawa a granica językowa ...................0 3.1.1. Model sylogizmu jako zupełnego ujęcia prawniczego rozumowania ............................................................................0 3.1.2. Nowoczesny model dedukcyjny ............................................... 3.2. Hermeneutyczny model stosowania prawa i wykładni a granica językowa............................................................................................... 3.2.1. Koło hermeneutyczne a granica językowa ................................ 3.2.2. Wykładnia (stosowanie prawa) jako analogia a problem granicy językowej ....................................................7 3.2.3. Wykładnia jako porównanie typów a granica językowa ............8 3.3. Wykładnia jako dyskurs i argumentacja ...............................................0 3.4. Model wykładni jako procesu powstawania hipotez interpretacyjnych i wyboru pomiędzy nimi .......................................... 4. Reguły i kanony wykładni a koncepcja granicy językowej ........................... 4.1. Różne sposoby rozumienia kanonów ................................................... 4.2. Katalogi kanonów ................................................................................8 4.2.1. Klasyczny katalog kanonów ......................................................8 4.2.2. Nowe, wykształcone w praktyce rodzaje wykładni ..................0 4.3. Reguły stosowania kanonów (reguły II stopnia) .................................. 4.3.1. Reguły procedury ..................................................................... 4.3.2. Reguły preferencji ....................................................................6 5. Podsumowanie — granica językowa i teoria wykładni ................................8 Rozdział IV Założenia filozofii języka a koncepcja językowej granicy wykładni ............. 1. Wstęp ........................................................................................................... . Sprecyzowanie i krytyka koncepcji językowej granicy wykładni z punktu widzenia filozofii języka ............................................................... 2.1. Sprecyzowanie koncepcji granicy językowej— semantyka logiczna H.J. Kocha i H. Rüßmanna ................................................... 2.1.1. Znaczenie jako intensja znaku ................................................. 2.1.2. Znaczenie jako cechy ............................................................... 2.1.3. Znaczenie jako właściwość wyrazów zawartych w tekstach prawnych ................................................................ 7 Granice wykładni prawa 2.1.4. Znaczenie jako konwencja wyznaczona regułami .................... 2.1.5. Założenie co do możliwości ustalenia treści konwencji językowych ...............................................................................6 2.1.6. Sprecyzowanie koncepcji językowej granicy wykładni .............7 2.1.7. Podsumowanie koncepcji semantyki logicznej .........................8 2.2. Krytyka językowych założeń koncepcji możliwego znaczenia językowego z punktu widzenia współczesnych nurtów filozofii języka ...................................................................................................8 2.2.1. Pragmatyka językowa — granica woli ustawodawcy zamiast granicy językowej .........................................................9 2.2.2. Teoria użycia ............................................................................. 2.2.3. Sceptycyzm znaczeniowy ..........................................................6 2.3. Normatywizm językowy i rehabilitacja granicy językowej przez M. Klatta ....................................................................................6 2.3.1. Normatywizm językowy ...........................................................6 2.3.2. Teoria granicy językowej M. Klatta...........................................67 2.3.2.1. Trzy podstawowe problemy .........................................67 2.3.2.2. Sprecyzowanie granicy językowej ................................70 2.3.2.2.1. System granic językowych w wypadku semantycznej jasności ..................................................70 2.3.2.2.2. Specyfika granic językowych w wypadku semantycznej niejasności .............................................7 3. Analiza założeń językowych koncepcji językowej granicy wykładni ............7 3.1. Dwa modele podstawowych założeń językowych koncepcji granicy wykładni ..................................................................................7 ... Pre- i postinterpretacyjna koncepcja znaczenia .......................7 3.1.2. Ustalający albo ustanawiający charakter procedury poznania znaczenia ..................................................................7 3.1.3. Istnienie albo nieistnienie jednoznaczności w prawie ..............76 3.2. Znaczenie semantycznej jasności w prawie ..........................................77 3.2.1. Dwie formy pytania o jednoznaczność w prawie .....................77 3.2.2. Znaczenie sytuacji jednoznacznie podpadających pod przepisy z punktu widzenia kontekstu heurezy i kontekstu uzasadnienia ..........................................................79 3.3. Możliwość semantycznej argumentacji w sytuacji niejasności ............................................................................................8 4. Podsumowanie ............................................................................................8 8 Spis treści Rozdział V Normatywny wymiar koncepcji językowej granicy wykładni ........................8 1. Wstęp ...........................................................................................................8 2. Wartości uzasadniające ograniczenie wykładni ............................................87 2.1. Pojęcie wartości ...................................................................................87 2.2. Zasada podziału władz i zasada demokracji jako uzasadnienie granicy językowej .................................................................................88 2.3. Pewność prawa jako uzasadnienie granicy językowej ..........................9 2.3.1. Pojęcie pewności prawa ............................................................9 2.3.2. Pozakonstytucyjny i konstytucyjny wymiar pewności prawa ........................................................................................9 2.3.3. Wymóg określoności prawa ......................................................9 2.3.4. Pewność prawa a ochrona zaufania ..........................................96 2.3.5. Ochrona zaufania jako uzasadnienie granicy językowej ..................................................................................00 2.3.5.1. Początki koncepcji związku wykładni z ochroną zaufania .......................................................................00 2.3.5.2. Współczesne ujęcie związku wykładni z ochroną zaufania .......................................................................0 2.3.5.3. Ocena argumentów krytycznych wobec ochrony zaufania przez wykładnię.............................................0 2.3.5.4. Koncepcja wykładni prima facie zamiast wykładni językowej .....................................................................06 3. Szczególne zasady poszczególnych gałęzi prawa .........................................09 4. Czynniki istotne dla ważenia wartości ochrony zaufania .............................0 4.1. Obciążający albo uprawniający charakter przepisu ............................. 4.2. Publicznoprawny lub prywatnoprawny charakter przepisu ................. 4.2.1. Podział prawa na publiczne i prywatne .................................... 4.2.2. Porównanie roli ochrony zaufania w prawie publicznym i prywatnym .......................................................... 4.2.3. Ważenie wartości ochrony zaufania w prawie publicznym i prywatnym .............................................................................. 4.3. Techniczny sposób sformułowania przepisu — klauzule generalne i pojęcia nieostre ..................................................................................8 4.4. Uwzględnianie czynników ważenia wartości w procesie wykładni ............................................................................................... 5. Podsumowanie ............................................................................................ 9 Granice wykładni prawa Rozdział VI Granica językowa jako granica argumentacyjna ............................................ 1. Wstęp ........................................................................................................... 2. Podstawy argumentacyjno–dyskursywnego ujęcia wykładni ....................... .. Filozoficzna interpretacja wykładni jako dialogu .................................7 2.2. Reguły argumentacji .............................................................................9 2.3. Typologia argumentów ......................................................................... 2.4. Kryterium prawidłowości argumentacji ...............................................6 3. Metoda ważenia wartości ............................................................................9 3.1. Metoda ważenia interesów H. Hubmanna .......................................... 3.2. Model ważenia zasad R. Alexego ......................................................... 3.3. Model ważenia zasad J.R. Sieckmanna ................................................ 3.4. Ważenie wartości a teoria argumentacji prawniczej .............................6 4. Próba oceny argumentacyjnego ujęcia wykładni .........................................7 4.1. Filozoficzna interpretacja argumentacji ...............................................7 4.2. Struktura argumentacji ........................................................................9 4.2.1. Perspektywa odkrycia ...............................................................9 4.2.2. Perspektywa uzasadnienia ........................................................ 4.3. Typologia argumentów ......................................................................... 4.4. Kryterium prawidłowości decyzji interpretacyjnej ............................... 5. Wyznaczenie granicy językowej w drodze ważenia wartości ........................7 5.1. Wykładnia jako ważenie wartości .........................................................7 5.2. Ważenie pomiędzy hipotezami wykładni i ważenie w ramach hipotezy wykładni ................................................................................8 5.3. Wyznaczenie granicy językowej przez ważenie wartości ochrony zaufania w ramach hipotezy wykładni .................................................6 5.4. Granice metody ważenia......................................................................6 6. Granica ochrony zaufania a panująca koncepcja granicy językowej ............6 Rozdział VII Podsumowanie— zasadnicze tezy rozprawy ..................................................67 Bibliografia ........................................................................................................7 0 Wykaz skrótów 1. Akty prawne ABGB — Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch — austriacki kodeks cy- wilny z  czerwca 8 r. BGB — Bürgerliches Gesetzbuch — niemiecki kodeks cywilny z 18 sierp- k.c. — ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, k.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, nia 896 r. poz. 93 z późn. zm.) poz. 553 z późn. zm.) 2. Polskie zbiory orzeczeń ONSA — Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego; zbiór opra- cowywany przez Biuro Orzecznictwa NSA (od 1981 r.) OSA — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSNC — Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna; zbiór opracowy- wany przez Biuro Orzecznictwa Sądu Najwyższego (od 1965 r.; do końca 1994 r. jako OSNCP — zbiór orzecznictwa SN Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Izba Wojskowa; zbiór opracowywany przez Biuro Orzecznictwa Sądu Najwyższego (od 1970 r.) OTK — Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy (od 1986 r. do 2001 r.) POP — Przegląd Orzecznictwa Podatkowego  Granice wykładni prawa 3. Niemieckie zbiory orzeczeń BFHE — Sammlung der Entscheidungen des Bundesfinanzhofs (zbiór urzędowy orzeczeń niemieckiego trybunału finansowego; sposób cy- towania — BFHE, numer tomu, numer strony, ewentualnie BFHE, numer tomu, numer początkowej strony orzeczenia, numer strony) BGH St — Entscheidungssammlung des Bundesgerichtshofes in Straf­ sachen (zbiór urzędowy orzeczeń niemieckiego Sądu Najwyższego w sprawach karnych; sposób cytowania — BGH St, numer tomu, numer strony, ewentualnie BGH St, numer tomu, numer początko- wej strony orzeczenia, numer strony) BGHZ — Entscheidungssammlung des Bundesgerichtshofes in Zivilsachen (zbiór urzędowy orzeczeń niemieckiego Sądu Najwyższego w spra- wach cywilnych; sposób cytowania — BGHZ, numer tomu, numer strony, ewentualnie BGHZ, numer tomu, numer początkowej strony orzeczenia, numer strony) BVerfGE — Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts (zbiór urzędo- wy orzeczeń niemieckiego Sądu Konstytucyjnego; sposób cytowania BVerfGE, numer tomu, numer strony, ewentualnie BVerfGE, numer tomu, numer początkowej strony orzeczenia, numer strony) RG St — Entscheidungen des Reichsgerichts in Strafsachen (zbiór urzę- dowy orzeczeń Sądu Rzeszy w sprawach karnych; sposób cytowania — RGZ St, numer tomu, numer strony, ewentualnie RGZ St, numer tomu, numer początkowej strony orzeczenia, numer strony) RGZ — Entscheidungen des Reichsgerichts in Zivilsachen (zbiór urzędo- wy orzeczeń Sądu Rzeszy w sprawach cywilnych; sposób cytowania — RGZ, numer tomu, numer strony, ewentualnie RGZ, numer tomu, numer początkowej strony orzeczenia, numer strony) 4. Czasopisma AcP — Archiv für die civilistische Praxis AöR — Archiv des öffentlichen Rechts ARSP — Archiv für Rechts­ und Sozialphilosophie JuS — Juristische Schulung  MDR — Monatsschrift für Deutsches Recht M. Podat. — Monitor Podatkowy NJW — Neue Juristische Wochenschrift PiP — Państwo i Prawo Pr. Gosp. — Prawo Gospodarcze RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SP — Studia Prawnicze SPE — Studia Prawnicze i Ekonomiczne TPP — Transformacje Prawa Prywatnego Inne BFH — Bundesfinanzhof BGH — Bundesgerichtshof BVerfG — Bundesverfassungsgericht ETS — Europejski Trybunał Sprawiedliwości FS — Festschrift (księga pamiątkowa) NSA — Naczelny Sąd Administracyjny SN — Sąd Najwyższy TK — Trybunał Konstytucyjny Wykaz skrótów   Przedmowa Niniejsza publikacja jest zmienioną w niewielkim stopniu wersją pracy doktorskiej Znaczenie jezykowe tekstu prawnego jako granica wykładni, obro- nionej z wyróżnieniem w styczniu 2005 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Powstanie tego opracowania nie byłoby możliwe bez wsparcia osób i instytucji, którym pragnę przy tej okazji podziękować. Przede wszystkim słowa podziękowania należą się mojemu Promotorowi prof. dr. hab. Toma- szowi Gizbert–Studnickiemu za wszechstronną pomoc, której udzielil mi podczas pracy nad doktoratem. Pragnę również podziękować Bawarskiemu Ministerstwu Nauki, Badań Naukowych i Sztuki, które sfinansowało mój roczny pobyt badawczy na uniwersytecie w Bambergu oraz prof. J.R. Sieck­ mannowi, który w jego trakcie służył mi pomocą i opieką naukową, a także Recenzentom mojej pracy doktorskiej: prof. dr. hab. Zygmuntowi Toborowi oraz prof. dr. hab. Krzysztofowi Płeszce. Wyrazy wdzięczności pragnę rów- nież przekazać mojej Rodzinie oraz Bliskim, którzy wspierali mnie w trakcie pracy nad doktoratem. Na koniec pragnę podziękować Kancelarii T. Studnicki, K. Płeszka, Z. Ćwiąkalski, J. Górski za dofinansowanie publikacji niniejszej książki. Kraków, 18 kwietnia 2006 r. Tomasz Spyra  6 Rozdział I ZAłożENIA mEtodoloGIcZNE 1. cel pracy Celem niniejszej pracy jest — najogólniej rzecz ujmując — próba udzielenia odpowiedzi na pytanie o granice wykładni. Dotyczy ono kwestii, którą uznać można zarówno za dobrze opracowaną, jak również za stosun- kowo nową w polskiej teorii prawa. Jest ona dobrze opracowana, ponieważ wiąże się ściśle z problemem prawidłowości decyzji interpretacyjnej, której wyjaśnieniu poświęcono w polskiej teorii prawa sporo uwagi, ale jednocześnie stosunkowo nowa, gdyż ujmuje taki aspekt prawidłowości decyzji interpre- tacyjnej, który w polskiej teorii prawa nie był szerzej rozważany, z perspekty- wy, która również nie była dotąd stosowana. Chodzi tu mianowicie o aspekt zgodności decyzji z tekstem prawnym rozważany z punktu widzenia podsta- wowych wartości konstytucyjnych demokratycznego państwa prawa. Niewątpliwie pytanie o granice wykładni należy do najważniejszych py- tań teorii prawa. Ma ono jednak również fundamentalne znaczenie praktyczne. Wątpliwości typu: jak daleko można się posunąć w twórczym odczytaniu tekstu prawnego, jakie są kryteria, przesądzające o tym, że decyzję interpretacyjną „da się jeszcze pogodzić z tekstem”, czy wszystkie decyzje, niedające się pogodzić z tekstem, są niedopuszczalne, mają wymiar praktyczny.  Wyjątkiem są tu prace A. Kozaka, Granice prawniczej władzy dyskrecjonalnej, Kolonia Li- mited 2002 i przetłumaczona na język polski książka H. Rabaulta, Granice wykładni sę­ dziowskiej, Warszawa 1997. Obydwie odnoszą się jednak do problemu granic wykładni bardziej ogólnie, nie przypisując decydującego znaczenia granicy językowej; por. A. Kozak, Granice..., s. 79–87. Z najnowszych prac por. również B. Wojciechowski, Dyskrecjonalność sędziowska. Studium teoretycznoprawne, Toruń 2004.  Sformułowanie to pochodzi od F. Müllera, Juristische Methodik, 7 Aufl., Berlin 1995, s. 7. 7 Granice wykładni prawa Każdego dnia w obrocie prawnym niezliczone propozycje interpreta- cji są odrzucane jako niezgodne z tekstem prawnym. W ten sposób realizuje się prawo. Nasze myślenie o prawie zakłada istnienie kryteriów prawidło- wości wykładni. Bez nich nie byłoby możliwe podjęcie jakiejkolwiek decyzji stosowania prawa. Od odpowiedzi udzielonej na wskazane pytania zależą również podstawowe koncepcje teoretyczne, leżące niekiedy u podstaw mo- delu ustrojowego. Czy istnieje różnica pomiędzy prawem a bezprawiem? Czy rządy prawa to jedynie przykrywka dla niczym nieograniczonej i arbitralnej władzy prawników? Czy interpretacja to wolny rynek poglądów, na którym wygrywają nie argumenty, ale siła? Czy wieloznaczność tekstów prawnych powoduje, że rządy prawa są niemożliwe? Problem granic wykładni, a w szczególności granicy językowej, po- brzmiewa w każdym ze wskazanych pytań. Zwłaszcza w dobie pospiesznej i niedoskonałej legislacji staje się on szczególnie istotny. Wadliwa redakcja tekstów prawnych sprawia niejednokrotnie, że interpretator staje przed nie- rozwiązywalnymi problemami interpretacyjnymi. Wypracowanie wskazówek metodologicznych wyznaczających zakres dopuszczalnej w świetle wartości demokratycznego państwa prawnego korekty błędów ustawodawcy staje się w takim wypadku niezwykle istotne. Wydaje się, że wszystko to sta- nowi wystarczające uzasadnienie do zajęcia się kwestią językowej granicy wykładni i spojrzenia na nią z nieco innej niż zwykle, bardziej praktycznej perspektywy. Szczegółowym celem niniejszej pracy będzie sformułowanie modelo- wej procedury, która może pomóc w wyznaczeniu językowej granicy wykładni, tzn. wskazaniu tego, czy dana wykładnia da się jeszcze pogodzić z tekstem, czy też pozostaje już poza zasięgiem jego legitymacyjnej mocy. Procedura ta, jak każda, nie jest w stanie zapewnić poprawności rozstrzygnięć. Nie sta- wia też sobie takiego celu. Zamiar jej sformułowania należy raczej rozumieć jako pewną strukturyzację procesu podejmowania decyzji co do znaczenia tekstu prawnego (procedura ta znajduje również zastosowanie z niewielkimi modyfikacjami do wyznaczenia innych niż językowa granic wykładni). Przy- rost racjonalności uzyskany dzięki strukturyzacji ma polegać na wskazaniu typowych wartości, których identyfikacja jest niezbędna dla rozstrzygnięcia problemu znaczenia oraz wskazaniu procedury ich ważenia. Ma on również polegać na jasnym określeniu granic praktycznej użyteczności tak określo- nego modelu. 8 Założenia metodologiczne 2. Podstawowe założenia metodologiczne i perspektywa przyjęta w pracy Każdy przystępujący do rozważania problemów wykładni musi zadać sobie pytanie: jak można badać wykładnię? Pytanie to prowadzi do proble- mu metody naukowej prawoznawstwa. Oczywiście szczegółowe rozważenie tego niezwykle spornego i obszernie opracowanego w teorii prawa tematu nie jest możliwe. W szczególności nie zamierzam się tu zagłębiać w kwestie naukowości prawoznawstwa i specyfiki nauk społecznych w stosunku do nauk przyrodniczych. Wskazane wydaje się natomiast przedstawienie pod- stawowych perspektyw (ujmowanych zwykle w formie dychotomii), z których wykładnia jest postrzegana. Chodzi tu o perspektywę opisową/normatywną, perspektywę wewnętrzną/zewnętrzną oraz perspektywę heurezy/uzasad- nienia. Odniesienie się do tych dychotomii będzie zarazem wyznaczeniem zasadniczych założeń metodologicznych pracy. 2.1. Perspektywa opisowa a perspektywa normatywna Wyróżnienie perspektywy opisowej i normatywnej wywodzi się z anali- tycznej filozofii prawa i wiąże z pojęciem opisowego i normatywnego modelu stosowania prawa. Model opisowy polega w tym ujęciu na rekonstrukcji rze- czywistości, model normatywny zaś na wyznaczeniu tego, jaka rzeczywistość być powinna. W metodologii mówi się również o modelach rekonstrukcyj- nych i optymalizacyjnych6. Rozróżnienie to odpowiada rozróżnieniu modeli opisowych i normatywnych. Ponieważ kryterium odróżnienia jest tu cel pod- miotu dokonującego opisu, uzasadnione wydaje się mówienie o perspekty- wie opisowej lub normatywnej. Teoretyk prawa spoglądający na wykładnię z perspektywy opisowej stara się przedstawić to, jak wykładnia prawa fak- tycznie przebiega, a spoglądający na wykładnię z perspektywy normatywnej stara się wskazać, jak wykładnia powinna przebiegać. W rezultacie zastoso-  Na ten temat np. J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, t. I, Warszawa 1999,  s. 0 i n. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988, s. 37 i n. Ibidem, s. 37.  6 A. Malinowski, L. Nowak, Problemy modelowania w teorii prawa, PiP 1972, z. 2, s. 86; por. również K. Płeszka, Uzasadnianie decyzji interpretacyjnych przez ich konsekwencje, Kraków 1996, s. 31 i n. 9 Granice wykładni prawa wanie perspektywy opisowej prowadzi do sformułowania zdań opisujących i wyjaśniających rzeczywistość, a zastosowanie perspektywy normatywnej do sformułowania norm. Klasyczne odróżnienie perspektywy opisowej i normatywnej wzbo- gacone zostało w teorii prawa wprowadzeniem odróżnienia perspektywy analitycznej i empirycznej w ramach perspektywy opisowej. We współczesnej metodologii prawoznawstwa wyróżnia się zatem ujęcie analityczne, empirycz- ne i normatywne7. Rozumienia ujęcia analitycznego różnią się jednak między sobą. I tak dla R. Alexego ujęcie analityczne argumentacji to „badanie logicz- nej struktury rzeczywistych lub możliwych argumentów”8. Zdaniem K. Płesz- ki ujęcie analityczne wykładni prawa to parafraza kantowskiego pytania, jak możliwa jest wykładnia prawa9. Z kolei według T. Gizberta–Studnickiego celem ujęcia deskryptywnego jest „wyjaśnienie działań interpretacyjnych”, a ujęcie analityczne „nie pyta o to, w jaki sposób interpretator dochodzi do określonego rozumienia, ale o to, jak dana interpretacja jest lub może być uzasadniona”0. Poniżej ujęcie analityczne będę ujmował jako dążenie do zrozumienia i wyjaśnienia istoty badanego zjawiska (poprzez zinterpreto- wanie go jako elementu bardziej ogólnej całości, np. określonej filozofii), a ujęcie empiryczne (deskryptywne) jako dążenie do możliwie wolnego od założeń opisania badanego zjawiska. Odróżnienie wskazanych perspektyw może być krytykowane z roz- maitych punktów widzenia. Po pierwsze, można utrzymywać, że dokonanie opisu zjawiska nie jest możliwe bez jego zrozumienia, a zrozumienie zjawis­ ka bez wiedzy dotyczącej jego faktycznego przebiegu. Chodzi tu o znany w metodologii nauk problem zależności danych od języka teorii (zależność ta przejawia się w tym, że nie sposób niczego opisać, nie posiadając okreś­ lonych założeń teoretycznych). Po drugie, można utrzymywać, że czysty opis 7 Odnosi się to w szczególności do teorii argumentacji, por. T. Gizbert–Studnicki, Podsta­ wy argumentacji prawniczej, Acta Universitatis Wratislaviensis No 1772, Prawo CCXLIV, Wrocław 1995, s. 35; R. Alexy, Theorie der juristischen Argumentation, 2 Aufl., Frankfurt am Main 1991, s. 32; K. Płeszka, Uzasadnianie..., s. 13 i n.; A. Grabowski, Judical Argu­ mentation and Pragmatics, Kraków 1999, s. 3. 8 R. Alexy, Theorie..., s. 33. 9 K. Płeszka, Uzasadnianie..., s. 14 — w odniesieniu do uwzględniania skutków decyzji in- terpretacyjnej. 0 T. Gizbert–Studnicki, Der Vorverständnisbegriff in der juristischen Hermeneutik, ARSP 1987, s. 483 i 488. Tego typu rozumienie ujęcia analitycznego utożsamia go z teorią argumentacji prawniczej.  K. Płeszka, Uzasadnianie..., s. 32. 0 Założenia metodologiczne (czyli ujęcie empiryczne) nie jest możliwe bez uwzględnienia poglądów nor- matywnych na to, jak dane zjawisko powinno przebiegać. Każdy model rze- czywistości zawiera normy, których oddziaływanie wyraża się w pominięciu aspektów nieistotnych, uwypukleniu zaś aspektów istotnych opisywanego zjawiska (chodzi tu o idealizację niezbędną przy konstruowaniu modelu). W wypadku zjawisk społecznych ze sporym prawdopodobieństwem można przyjąć, że przekonania te nie dotyczą tylko samego sposobu konstruowa- nia modelu, ale również samych zjawisk. Po trzecie, można utrzymywać, że sformułowanie norm nie jest możliwe bez zrozumienia istoty zjawiska i odwrotnie, zrozumienie istoty nie jest możliwe bez uwzględnienia aspektu normatywnego (ten ostatni problem wiąże się z wyróżnieniem perspektywy zewnętrznej i wewnętrznej oraz ze specyfiką badania zjawisk społecznych, por. poniżej pkt 2.2.). Wskazane powyżej trudności w oddzieleniu poszczególnych per- spektyw doprowadziły do budowania mieszanych, normatywno–opisowych modeli wykładni. Jest to obecnie powszechne ujęcie w teorii prawa. Taki właśnie charakter będzie miał przedstawiony przeze mnie model wykładni. Przekonania dotyczące tego, czym wykładnia jest w rzeczywistości (element analityczny — w szczególności rozważania dotyczące struktury wykładni), będą w nim podstawą do sformułowania normatywnych wskazówek dla jej prowadzenia (element normatywny — w szczególności próby sformułowa- nia reguł wykładni I i II stopnia). Element empiryczny pojawi się w posta- ci próby opisu funkcjonowania granicy językowej w praktyce orzeczniczej niektórych państw. 2.2. Perspektywa wewnętrzna i zewnętrzna Wyróżnienie perspektywy zewnętrznej i wewnętrznej w prawoznaw- stwie pochodzi od H.L.A. Harta i dotyczy dwóch sposobów badania regu-  Na temat metody idealizacji i stopniowej konkretyzacji por. L. Nowak, Interpretacja praw­ nicza. Studium z metodologii prawoznawstwa, Warszawa 1973, s. 16 i n.  Przyjmuje go np. R. Alexy, Theorie..., s. 33, który określa swoją teorię jako normatywno– analityczną.  Na temat wyróżnienia perspektywy wewnętrznej i zewnętrznej por. H.L.A. Hart, Poję­ cie prawa, Warszawa 1998, s. 84–85. Hart wprowadza je w celu odróżnienia nawyku od reguły społecznej: „Gdy nawyk jest w jakiejś grupie powszechny, owa powszechność jest niczym innym jak tylko faktem polegającym na obserwowalnym zachowaniu się większo-  Granice wykładni prawa larności społecznych. „Najogólniej mówiąc, na ludzkie zachowania i na reguły można spoglądać albo jako na pewne prawidłowości, albo jako na postępo- wania polegające na świadomym stosowaniu się do reguł. Pierwsza postawa jest charakterystyczna dla obserwatora zewnętrznego formułującego jakieś generalizacje empiryczne o tym, jak ludzie się zachowują, natomiast druga wymaga zajęcia wewnętrznego punktu widzenia, wyrażającego się w zdaniach stwierdzających, że określone zachowania są zgodne ze standardami akcep- towanymi w danej grupie, a inne są niezgodne”. Pierwszy punkt widzenia wydaje się tożsamy z przyjęciem perspektywy empirycznej, drugi zaś z przyję- ciem perspektywy analitycznej (ponieważ chodzi tu o odpowiedź na pytanie, dlaczego członkowie danej grupy zachowują się w określony sposób). W metodologii nauk społecznych często możemy spotkać pogląd o konieczności przyjęcia perspektywy wewnętrznej już przy próbie opisu rzeczywistości społecznej6 (jest to w istocie argument za niemożliwością oddzielenia perspektywy empirycznej od analitycznej). Opis wykładni, po- dobnie jak każdy opis rzeczywistości społecznej, jest opisem działalności sterowanej normami. Dokonanie opisu działalności sterowanej normami nie jest możliwe z perspektywy zewnętrznej. W ten sposób uwzględniamy jedy- nie regularności zachowania, pomijając aspekty o decydującym znaczeniu dla zrozumienia sensu opisywanych zjawisk, a w szczególności treść norm sterujących zachowaniem. ści w danej grupie [...]. Natomiast jeżeli istnieje reguła społeczna, musi być ktoś taki, kto rozważa dane zachowanie się jako powszechny standard mający być respektowany przez grupę jako całość. Reguła społeczna ma dodatkowy aspekt »wewnętrzny«, który podziela ona z nawykiem społecznym; ten ostatni polega na regularności zachowania się dającej się zarejestrować przez obserwatora”.  Wstęp J. Woleńskiego do Pojęcia prawa, s. XX. Moim zdaniem przyjęcie perspektywy we- wnętrznej wymaga postawienia się w sytuacji członka danej grupy, tzn. w sytuacji osoby podległej normom. Prowadzi to nieuchronnie do krytycznej oceny (akceptacji lub dez- aprobaty) opisywanych norm z punktu widzenia przekonań normatywnych obserwatora. 6 Podkreśla to niekiedy socjologia — por. np. J. Habermas, Teoria..., s. 205: „w naukach spo- łecznych problemy rozumienia zaznaczają swoją obecność nie tylko przez zależność opisu danych od teorii oraz przez zależność języka teoretycznego od paradygmatu, problematyka rozumienia pojawia się już poniżej progu, jakim jest konstruowanie teorii, a mianowicie przy zdobywaniu danych. Doświadczenie potoczne, które w świetle pojęć teoretycznych i z pomocą operacji pomiaru można transformować w dane naukowe, jest już ze swej strony symbolicznie ustrukturyzowane i niedostępne gołej obserwacji”. Powyższy fragment ro- zumiem jako postulat stosowania perspektywy wewnętrznej (w rozumieniu hartowskim) w naukach społecznych.  Założenia metodologiczne Próbując uchwycić treść owych norm, musimy zaangażować perspek- tywę wewnętrzną. Chodzi tu o postawienie się w sytuacji podmiotów obda- rzonych świadomością, wolną wolą i określonymi przekonaniami normatyw- nymi. Przyjęcie perspektywy wewnętrznej nie jest możliwe bez zaangażowania własnych przekonań normatywnych obserwatora, które na równi z przeko- naniami innych członków społeczeństwa współkształtują regularności zacho- wania (argument za niemożliwością oddzielenia perspektywy analitycznej od normatywnej). Innymi słowy, konieczność uwzględnienia perspektywy wewnętrznej prowadzi do „skażenia” opisu rzeczywistości społecznej nor- matywnymi przekonaniami obserwatora, ponieważ nie jest możliwe opisanie ani zrozumienie działania regulowanego normami bez jego oceny, a przynaj- mniej skonfrontowania z przekonaniami obserwatora. Dlatego możliwe jest stwierdzenie, że zrozumienie istoty wykładni jako fenomenu rzeczywistości społecznej nie może nastąpić bez zaangażowania przekonań obserwatora co do tego, jak wykładnia powinna przebiegać. W niniejszej pracy przyjmuję perspektywę wewnętrzną, czyli perspek- tywę uczestnika i współtwórcy społecznego fenomenu wykładni. Wynikiem tego będzie przewaga elementów analitycznych i normatywnych w przed- stawionym przeze mnie modelu granicy językowej. 2.3. Perspektywa heurezy a perspektywa uzasadnienia Równie istotnym odróżnieniem jest odróżnienie perspektywy heu- rezy i perspektywy uzasadnienia. Wiąże się ono z wyróżnieniem w ogólnej metodologii nauk kontekstu odkrycia i kontekstu uzasadnienia, pochodzą- cych od H. Reichenbacha i spopularyzowanych przez K. Poppera. Zwrócili oni uwagę na to, że dla nauki nie jest interesujące, jak uczony dochodzi do sformułowania teorii (innymi słowy, jak wpada na pomysł), a jedynie to, jak swoją teorię uzasadnia7. Proces poznania jest w zasadzie nieistotny z na- ukowego punktu widzenia. Może mieć charakter irracjonalny, opierać się na intuicji, przeczuciu, istotną rolę może odgrywać w nim przypadek. Ważne jest natomiast uzasadnienie sformułowanej tezy — ono ma charakter logiczny i podlega kontroli z naukowego punktu widzenia8. Odróżnienie kontekstu 7 K. Popper, Logika odkrycia naukowego, Warszawa 1977. 8 Wyróżnienie kontekstu uzasadnienia wiąże się w pewnym stopniu z popperowską teo- rią trzech światów. Świat pierwszy to świat przedmiotów fizycznych, świat drugi to świat  Granice wykładni prawa odkrycia i kontekstu uzasadnienia rozumie się często jako odróżnienie ele- mentów psychologicznych i logicznych odkrycia naukowego9. Wyróżnienie kontekstu odkrycia i kontekstu uzasadnienia okazało się niezwykle użyteczne dla teorii prawa, gdzie odnosi się je nie do odkrycia naukowego, ale do decyzji interpretacyjnej0. Również tutaj proces docho- dzenia do decyzji wymyka się często próbom racjonalnego ujęcia. Wśród prawników powszechne jest przekonanie, że niektóre decyzje interpretacyjne podejmuje się intuicyjnie. Poglądy takie często wyrażane są również w teo- rii prawa. Przedstawiciele tzw. szkoły wolnego prawa twierdzili, że decyzja interpretacyjna podejmowana jest przez sędziego na podstawie „poczucia prawa” (Rechtsgefühl). Z kolei zdaniem przedstawiciela hermeneutyki praw- niczej J. Essera, sędzia rozstrzyga sprawę na podstawie posiadanego przez siebie przedrozumienia (na temat pojęcia przedrozumienia por. rozdział III pkt 3.2.1.). Dla teorii prawa dużo większe znaczenie ma jednak to, że każdą decyzję interpretacyjną trzeba uzasadnić, a tu powołanie się na poczucie prawa, przedrozumienie czy intuicję nie wystarczy. Uzasadnienie jest jedy- przeżyć psychicznych, świat trzeci zaś to świat obiektywnych treści przeżyć psychicznych — problemów, teorii, uzasadnień. Kontekst odkrycia należy, jak się wydaje, do świata dru- giego, kontekst uzasadnienia natomiast do świata trzeciego. Zauważyć wypada jeszcze, że zdaniem K. Poppera przedmioty świata trzeciego, np. problemy lub teorie — istnieją realnie, tak samo jak przedmioty świata pierwszego. 9 Tak L. Morawski, Argumentacje, racjonalność prawa i postępowanie dowodowe, Toruń 1988, s. . 0 W teorii prawa pierwowzór tej koncepcji pojawił się już u H. Isaya, który uważał, że de- cyzja interpretacyjna podejmowana jest na podstawie poczucia prawa (Rechtsgefühl), ale podlega jeszcze kontroli co do jej zgodności z normami, por. K. Larenz, Methodenlehre, 2 Aufl., Berlin–Heidelberg 1979, s. 64. U Neumann mówi tu o odróżnieniu Herstellung (czyli wytworzenia) od Darstellung (czyli przedstawienia) prawniczej decyzji, por. U. Neu- mann, Jurstische Argumentationslehre, Darmstadt 1982, s. 4; R. Alexy powołuje się z kolei na rozróżnienie process of discovery i process of justification wprowadzone przez R.A. Was- serstroma w pracy The judicial Decision, Stanford–London 1961, por. R. Alexy, Juristische Interpretation..., s. 78. J. Esser, Vorverständnis und Methodenwahl, Frankfurt am Main 1972, s. 7 i n. Por. również T. Gizbert–Studnicki, Der Vorverständnisbegriff in der juristischen Hermeneutik, ARSP 1987, s. 485–486.  Podkreśla to K. Engisch, Einführung..., s. 49 — „Welche Rollen immer die irrationalen Quellen der richterlichen Urteilsfindung spielen mögen, der Richter kann von seinem Amt und seinem Gewissen nur solche Entscheidung verantworten, die er aus dem Gesetz begründen und d.h. ableiten kann“.   K. Larenz, Methodenlehre..., 2 Aufl., s. 121.  Założenia metodologiczne nym sprawdzalnym i dostępnym racjonalnej kontroli elementem prawniczej decyzji. Z przekonaniem tym koresponduje przewidziany we wszystkich porządkach prawnych obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji sto- sowania prawa, która podlega kontroli instancyjnej w ramach procedury. Jeżeli szukamy kryteriów poprawności decyzji interpretacyjnej, możemy je znaleźć wyłącznie w uzasadnieniu. Wzrost roli kontekstu uzasadnienia doprowadził do istotnych zmian we współczesnej teorii prawa. Można mówić nawet o przejściu od nauki o wykładni do nauki o uzasadnieniu6. Nauka o uzasadnieniu nie pyta o to, jakie są faktyczne determinanty decyzji interpretacyjnej, ale o to, jakie dobre argumenty można przytoczyć na jej poparcie7. Wzrost znaczenia kontekstu uzasadnienia doprowadził do wykształcenia się teorii argumentacji prawni- czej, która ujmuje wykładnię jako proces argumentacji za takim lub innym rozstrzygnięciem interpretacyjnym. R. Alexy stwierdza wprost — wykładnia to argumentacja8. Oczywiście ostre przeciwstawienie kontekstu odkrycia i uzasadnienia może również budzić spore wątpliwości. Trudno uznać, że przyjęty w danej kulturze prawnej sposób uzasadniania decyzji interpretacyjnej nie wpływa na to, w jaki sposób prawnik dochodzi do decyzji interpretacyjnej. Reguły uzasadnienia, jak zwraca na to uwagę R. Alexy, oddziałują zwrotnie na pro- ces poznania9. Interpretator buduje decyzję interpretacyjną przez pryzmat obowiązku jej uzasadnienia. Proces konstruowania uzasadnienia i proces formułowania decyzji są w rzeczywistości jednolitym procesem psychicz- nym. W tym kontekście można zresztą mówić o procesie wewnętrznej ar- gumentacji, swoistym dyskursie z samym sobą, w wyniku którego podjęta pierwotnie — irracjonalnie czy intuicyjnie — decyzja może wielokrotnie ulegać zmianie0.  R. Alexy, Juristische Interpretation (w:) R. Alexy, Recht, Vernunft, Diskurs, Frankfurt 1995, s. 78. Por. również J. Wróblewski, Uzasadnienie i wyjaśnienie decyzji sądowej, SPE 1976, t. XVI, s. 18.  Chodzi tu o tzw. uzasadnienie prawne, por. J. Wróblewski, Uzasadnienie i wyjaśnienie decyzji sądowej, SPE 1976, t. XVI, s. 15 i 28: „Uzasadnialność decyzji sądowej jest równoznaczna z jej racjonalnością”. 6 Przykładem może być tu praca H.J. Kocha i H. Rüßmanna, Juristische Begründungslehre, München 1982. 7 H.J. Koch, H. Rüßmann, Juristische..., s. 1. 8 R. Alexy, Juristische Interpretation..., s. 78. 9 R. Alexy, Theorie..., s. 282. 0 Na temat dyskursu wewnętrznego por. R. Alexy, Theorie..., s. 224.  Granice wykładni prawa Niejednoznaczne jest również pojęcie uzasadnienia — można je ro- zumieć zarówno jako proces psychiczny (pragmatyczne rozumienie), jak i jako wytwór tego procesu, czyli zbiór określonych wypowiedzi (apragma- tyczne rozumienie). W wypadku uzasadnienia rozumianego jako proces psychiczny granica pomiędzy uzasadnieniem a poznaniem staje się płynna. Również i tu zatem bardziej uzasadnione wydaje się mówienie o częściowo nakładających się na siebie perspektywie heurezy i perspektywie uzasadnie- nia niż ostro przeciwstawnych kontekście odkrycia i kontekście uzasadnie- nia. Przyjęcie perspektywy heurezy powoduje, że teoretyk prawa zmierza do wykrycia tego, jak przebiega psychiczny proces dochodzenia do decyzji interpretacyjnej. Perspektywa uzasadnienia natomiast skłania go do pyta- nia o właściwe uzasadnienie decyzji interpretacyjnej. Zarówno heureza, jak i uzasadnienie mogą być postrzegane z perspektywy opisowej i normatywnej. Zastosowanie perspektywy normatywnej do heurezy i uzasadnienia prawni- czego prowadzi jednak do odmiennych rezultatów. Poprawność procedury podjęcia decyzji prawniczej jest czym innym niż poprawność samej decyzji, która musi być rozumiana jako poprawność jej uzasadnienia — zbioru okreś­ lonych wypowiedzi. W niniejszej pracy przyjmuję perspektywę uzasadnienia. Wiąże się to z fundamentalną rolą, jaką w poniższych rozważaniach odgrywa pyta- nie o prawidłowość interpretacji (zadawane w kontekście językowej granicy wykładni). Powoduje to, że znaczna część poniższych rozważań może być zakwalifikowana jako rozważania z zakresu teorii argumentacji. 2.4. Perspektywa afilozoficzna Przy realizacji postawionych zadań będę starał się zachować perspek- tywę prawnika praktyka (lub dogmatyka), stojącego przed koniecznością rozwiązania dylematu interpretacyjnego i zadającego pytanie o prawidło-  Na temat innych sposobów rozumienia pojęcia uzasadnienie por. Z. Wojnicki, Pojęcie uzasadnienia decyzji sądowej, SPE 1986, t. XXXVI, s. 37 i n.  Założenie, zgodnie z którym poprawność decyzji zależy wyłącznie od uzasadnienia, ak- ceptują H.J. Koch i H. Rüßmann. Twierdzą oni, że złe motywy nie są w stanie sprawić, iż dobre argumenty będą złe i odwrotnie, por. H.J. Koch, H. Rüßmann, Juristische..., s. 1. Odmiennie uważa U. Neumann, zdaniem którego fakt, że przytoczone argumenty nie odpowiadają rzeczywistym motywom decyzji, dyskwalifikuje co do zasady nawet najlepiej uzasadnioną decyzję, por. U. Neumann, Juristische..., s. 5. 6 Założenia metodologiczne wość rozważanych opcji. Perspektywa ta pozwala uniknąć angażowania się w spory filozoficzne. Można określić ją jako postawę afilozoficzną w rozu- mieniu J. Wróblewskiego, gdyż nie powołuje się wprost na żaden zespół tez filozoficznych. Postawa ta nie wyklucza jednak zarazem przyjęcia określo- nych tez filozoficznych. Zdaję sobie sprawę, że każda teoria prawa zakłada określoną filozofię, przyjmowaną przynajmniej implicite. Zamierzam jednak eksplikować te tezy jedynie w takim zakresie, w jakim służą one rozwiąza- niu wskazanego problemu (w szczególności przy wyjaśnieniu roszczenia do prawidłowości podnoszonego przez każdą decyzję interpretacyjną uznaję za konieczne odwołanie się do filozofii dialogu). Prawnik rozwiązujący problem interpretacyjny związany jest prawem i kulturą prawną, nie zaś filozofią. Nie zastanawia się w pierwszym rzędzie nad ontologią prawa czy egzystencjalnym wymiarem interpretacji. Tezy o cha- rakterze filozoficznym są dla niego użyteczne tak dalece, jak dalece przyczy- niają się do znalezienia istotnych dla sprawy argumentów. Praktyczny wymiar postawy afilozoficznej przejawia się w tym, że w pracy tej będę abstrahował od rozważań ontologicznych, dotyczących istoty prawa, wykładni itp. Częściej pojawią się rozważania epistemologiczne, jednak również i one będą miały charakter drugoplanowy. Tego rodzaju służebny charakter filozofii wobec rozważań prawniczych jest typowy dla niemieckiej Methodenlehre, będącej swoistą „praktyczną teorią prawa”. Główni przedstawiciele Methodenlehre to najczęściej zarazem dogmatycy prawa, którzy niejako „z natury” przyj- mują raczej perspektywę od prawa do filozofii niż perspektywę odwrotną6. W niektórych nowszych opracowaniach Methodenlehre określa się wprost jako teorię argumentacji7. Przyjęcie perspektywy afilozoficznej uwalnia mnie niejako od ko- nieczności wyboru pomiędzy panującymi we współczesnej filozofii prawa ujęciami — analitycznym, hermeneutycznym czy ujęciem teorii argumenta- cji8, które bynajmniej się nie wykluczają. Ujęcie teorii argumentacji wiąże   J. Wróblewski, Postawa filozoficzna i afilozoficzna we współczesnej teorii prawa, SP 1966, nr 13, s. 71. Ibidem, s. 80. J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze, Zakamycze 2004, s. 33.  6 Na temat wyróżnienia tych perspektyw por. M. Zirk–Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa, Zakamycze 2000, s. 7–8. 7 P. Koller, Theorie des Rechts, Wien–Köln–Weimar 1997. 8 Na ten temat por. J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze..., oraz J. Stelmach, Współ­ czesna filozofia interpretacji prawniczej, Kraków 1995. 7 Granice wykładni prawa się z metodą analityczną głównie z powodów historyczno–personalnych. Z kolei ujęcie hermeneutyczne i ujęcie teorii argumentacji wydają się do- tyczyć po prostu nieco odmiennych problemów; hermeneutyka zajmuje się przede wszystkim wyjaśnieniem istoty procesu rozumienia tekstu prawne- go, teoria argumentacji zaś problemem prawidłowości prawniczej decyzji. W tym sensie przyjęcie perspektywy hermeneutycznej w żaden sposób nie wyklucza perspektywy teorii argumentacji, a co za tym idzie elementów ujęcia analitycznego (wskazuje na to np. teoria R. Alexego). Z tym zastrze- żeniem można powiedzieć, że niniejsze opracowanie jest pracą z zakresu teorii argumentacji. Pewnym wyjątkiem od perspektywy afilozoficznej będzie natomiast odwołanie się do filozofii języka. Problematyka językowej granicy wykładni wymusza odniesienie się do fenomenu języka. Nie sposób uczynić tego, nie odwołując się do rozmaitych ujęć filozofii języka. Poglądy te zostaną przywo- łane jednak jedynie w takim stopniu, w jakim jest to konieczne dla krytycznej analizy założeń językowych, przyjmowanych przez doktrynę językowej granicy wykładni, a w szczególności ontologii i epistemologii znaczenia. Niniejsza praca z pewnością nie jest pracą z zakresu filozofii języka. Wynika to z chęci uniknięcia wikłania się w nierozwiązywalne spory filo- zoficzne, jak również nadania jej waloru „praktycznej” teorii prawa. Mam nadzieję, że w poniższych rozważaniach uda mi się wykazać, iż przyjęcie tej perspektywy, choć może jawić się, zwłaszcza w świetle innych prac poświę- conych granicy językowej, jako niekonwencjonalne, jest jednak uzasadnione i prowadzi do interesujących z teoretycznego punktu widzenia rezultatów. 3. Szkic porządku rozważań Koncepcję granicy językowej wyznaczają trzy grupy założeń: poglą- dy dotyczące wykładni, poglądy dotyczące języka i poglądy dotyczące nor- matywnego uzasadnienia granic wykładni. Dwie pierwsze wyznaczają szkic odpowiedzi na pytanie, jak językowa granica wykładni jest możliwa, trzecia zaś dostarcza danych niezbędnych do odpowiedzi na pytanie, w jakim zakre- sie granica językowa jest granicą powinną. Obydwa pytania ściśle się z sobą wiążą. Zasadniczą osią niniejszego opracowania będzie (dokonywana po wskazaniu podstawowych cech koncepcji językowej granicy wykładni) ana- liza wskazanych założeń, celem wypracowania autorskiego ujęcia językowej 8
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: