Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00110 012484 16912782 na godz. na dobę w sumie
Grembach - etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu - ebook/pdf
Grembach - etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 256
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-590-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Grembach – etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu jest pierwszą, szczegółową prezentacją fragmentu Łodzi, który do tej pory nie doczekał się odrębnego opracowania.

 

Grembach to osiedle robotnicze, które powstało pod koniec XIX wieku w podłódzkiej wsi Widzew. Życie na Grembachu związane było przede wszystkim z wybudowaną tu Fabryką Nici, która dawała pracę, mieszkania w przyfabrycznych domach i organizowała robotnikom czas po pracy.

W przewodniku prowadzimy czytelnika po przestrzeni osiedla, w którym robotnicy kiedyś zorganizowali „swój” świat. Jego obraz zrekonstruowałyśmy na podstawie wspomnień kilku pokoleń mieszkańców, fotografii i dokumentów archiwalnych. Podążamy śladami, które na Grembachu pozostawiła po sobie jego robotnicza przeszłość i które odsyłają nas do tego, co kiedyś „tu” było, idziemy za relacjami wspomnieniowymi odtwarzającymi życie robotników w okresie międzywojennym i w czasie PRL.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Grem- bach etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA, ALEKSANDRA KRUPA-ŁAWRYNOWICZ Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5 MATERIAŁY ILUSTRACYJNE (wykonanie fotografii współczesnych, obróbka cyfrowa fotografii i materiałów archiwalnych) Aleksandra Wysokińska POMOC PRZY OPRACOWANIU MATERIAŁÓW ARCHIWALNYCH Piotr Gwadera RECENZENT Sławomir Sikora REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos PROJEKT GRAFICZNY, PROJEKT OKŁADKI, SKŁAD KOMPUTEROWY Polkadot Studio Graficzne (Hanna Niemierowicz, Aleksandra Woźniak) Projekt zrealizowany przy wsparciu finansowym Fabryki Nici ARIADNA S.A. oraz Fundacji na rzecz Edukacji i Kultury Ei-Ka Copyright by Authors, Łódź 2019 Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09279.19.0.K Ark. druk. 32,0 ISBN 978-83-8142-589-6 e-ISBN 978-83-8142-590-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA ALEKSANDRA KRUPA-ŁAWRYNOWICZ Grem- bach etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu SPIS TREŚCI 07 19 35 53 01 / O etnograficznym przewodniku po Grembachu GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 02 / Położenie i nazwa GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 03 / Spacer ulicami Grembacha GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 04 / Fabryka ALEKSANDRA KRUPA-ŁAWRYNOWICZ Fragmenty z historii miejsca Początki Zespół fabryczny Niciarka, Hanka, Ariadna Produkcja Inwestycje, technologie, nie tylko nici Praca Struktura zatrudnienia Warunki pracy Między pracownikami Z myślą o robotnikach Przy fabryce – stołówka, łaźnia, żłobek i przedszkole Organizowanie czasu wolnego G R E M B A C H Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu 131 147 05 / Domy czynszowe GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 06 / Domy przyfabryczne GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA Ogólna charakterystyka Famuły Pawiak Dom północny Baraki Wyposażenie i organizacja wnętrz mieszkalnych 189 207 229 238 246 252 07 / Sklepy, zakłady usługowe GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 08 / Mieszkańcy GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA 09 / To już nie jest robotniczy świat GRAŻYNA EWA KARPIŃSKA Literatura Spis ilustracji Streszczenie / Summary 6 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH 01 O ETNOGRAFICZNYM PRZEWODNIKU PO GREMBACHU GREMBACH Grażyna Ewa Karpińska 7 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH G R E M B A C H O etnograficznym przewodniku po Grembachu Grembach to nieokazały fragment miasta Łodzi, którego granice wyznaczają ulice Ni- ciarniana, Pomorska, Edwarda i Nowogrodz- ka. W przeszłości stanowił zachodnią część wsi Widzew, którą do Łodzi przyłączono w 1906 roku; dziś wchodzi w skład obszaru zwanego Podgórzem, należącym do admini- stracyjnej dzielnicy Widzew. Historia Grembacha jest ściśle związa- na z przemysłową historią Łodzi. Juliusz Kunitzer na swoich gruntach pod koniec XIX wieku wybudował, wraz z petersburskim kupcem Łazarzem Lourie, fabrykę produkują- cą nici bawełniane. W 1898 roku fabryka za- trudniała ponad 400 osób i była w pełni sa- mowystarczalna. Miała własne ujęcie wody, maszynę parową oraz bocznicę kolejową z budynkiem stacyjnym, posiadała remizę strażacką oraz stajnie. W 1906 roku więk- szość akcji fabryki przejął angielski trust ni- ciarski, zaś po 1945 roku przedsiębiorstwo upaństwowiono i nadano imię Hanki Sawic- kiej oraz handlową nazwę „Ariadna”; dzisiaj funkcjonuje jako Fabryka Nici ARIADNA S.A. Angielski właściciel wybudował w pobliżu fabryki famuły, czyli osiedle dla robotników, oraz dwa domy czynszowe dla majstrów i kierowników, założył korty tenisowe, a na- wet boisko do krykieta. Robotnicy korzysta- li z fabrycznej stołówki, łaźni i biblioteki, w fabrycznych pomieszczeniach urządzano zabawy taneczne z bufetem, orkiestrą i kon- kursami.W fabryce nici pracowało kilka pokoleń robotników. Ci, którzy nie dostali mieszka- nia w famułach, zasiedlili wraz z rodzinami grembachowe uliczki, a za sąsiadów często mieli robotników pracujących w Widzew- skiej Manufakturze – fabryce włókienniczej leżącej za torami kolejowymi. Po wojnie na Grembachu mieszkanie znaleźli również ro- botnicy innych łódzkich zakładów. Życie Grembacha i na Grembachu zwią- zane było przede wszystkim z losami Ni- ciarki – tak robotnicy nazywali fabrykę nici, i Widzewskiej Manufaktury, oraz z dziejami przemysłowej Łodzi; drogi ich rozeszły się w okresie restrukturyzacji przemysłu. Przez prawie sto lat przestrzenna zabudowa Grem- bacha tworzyła ramy centrów życia sąsiedz- kiego, towarzyskiego i zabawowego, a archi- tektura fabryki i budynków mieszkalnych, skromna i surowa w ornamentyce, sprzy- jała tendencjom dośrodkowym egzystencji mieszkańców, zależnej od opinii społecznej i kontroli sprawowanej przez otoczenie, za- równo w wymiarze indywidualnych biogra- fii, jak i biografii żyjącej tu robotniczej spo- łeczności [Karpińska 2015: 42; Świątkiewicz 1987: 38]. Dziś Grembach jest jedynie śladem po przemysłowej historii miasta i jego potę- dze, o zróżnicowanym stanie zachowania. Wiele miejsc na Grembachu zmieniło swój przestrzenny status, funkcje oraz właścicieli, dużo obiektów zniknęło, pojawiły się nowe. Przeobrażenia przestrzenne wpłynęły na sposób, w jaki „starzy” mieszkańcy osiedla, „kiedyś” związani z przemysłem włókienni- czym, postrzegają i opisują najbliższe oto- czenie. Zmianie uległa struktura społeczna Grembacha, wraz z transformacją ustrojową 9 0 fabryka nici przestała pełnić rolę instytucji porządkującej relacje społeczne na osiedlu, wyznaczającej ramy życia rodzinnego oraz wzajemne zależności i przyjaźnie między są- siadami, organizującej czas poza pracą. Do tej pory Grembach nie doczekał się odrębnego opracowania, nie napisano o nim ani książek, ani artykułów, nie poświęcono mu fotograficznych albumów. W kilku arty- kułach omawiających dzieje przemysłowej Łodzi lub przedstawiających historię prze- kształcania Widzewa – najpierw rządowej wsi, później robotniczego przedmieścia – w dzielnicę miasta, można znaleźć jedynie zdawkowe informacje o Łódzkiej Fabryce Nici i robotniczych famułach. Osiedle nie jest rozpoznawalne i kojarzone z przestrzenią miasta, jego nazwa nie widnieje na planach Łodzi i nie ma odpowiednika w nazewnic- twie oficjalnym. Funkcjonuje jako określe- nie zwyczajowe przechowywane jedynie w ludzkiej pamięci, co już pod koniec lat 50. XX wieku pokazały socjologiczne badania prowadzone przez Wacława Piotrowskiego na temat społeczno-przestrzennej struktury Łodzi [Piotrowski 1966]. Książka Grembach. dlu jest pierwszą, i jak dotąd jedyną, szcze- gółową prezentacją tego fragmentu Łodzi, opowieścią o robotniczym osiedlu, w któ- rym „kiedyś” robotnicy odnajdywali „cały” swój świat, które dla tutejszej społeczności stało się miejscem, w sensie, jaki nadają mu przedstawiciele geografii kulturowej (miej- sce musi być doświadczane i „przeżyte”), lub przestrzenią – w rozumieniu nadanym przez Michela de Certeau (przestrzeń jako prak- tykowane miejsce). Przestrzeń Grembacha w naszej opowieści składa się z różnych Etnograficzny przewodnik po łódzkim osie- wyborów, ma różne warstwy i wyglądy. W tej przestrzeni przeszłość i teraźniejszość współistnieją na kształt palimpsestu: stare miesza się z nowym, jedno ustępuje miejsca drugiemu, nowe jest na starym, stare wychy- la się spod nowego. Literatura przewodnikowa dostarcza lek- turę o mniej lub bardziej nieznanej krainie, oferuje światy przedstawione według sche- matów poznawczych i opisowych, jakie ma do dyspozycji osoba oprowadzająca po jakimś terenie. Te schematy, jak pisze Piotr Kowalski – badacz zajmujący się historią kultury i antropologią współczesności, „pozwalają dostrzegać elementy otaczającego świa- ta, wydzielać je, rozpoznawać i nazywać; są także elementem wartościowań, hie- rarchizacji obecnych w kulturze, choć nie zawsze uświadamianych” [Kowalski 2002: 55]. W przewodniku po Grembachu to my prowadzimy czytelnika po świecie, którego obraz skonstruowałyśmy na podstawie ma- teriału badawczego, zebranego i przetwo- rzonego zgodnie z naszymi kompetencjami i doświadczeniem badawczym. To świat wy- kreowany i zabarwiony naszym spojrzeniem – spojrzeniem antropologa-etnografa, wobec czego relacja jego zawartości do świata poza- tekstowego jest niejednoznaczna, bo została poddana historycznej i kulturowej względ- ności postrzegania rzeczywistości i jej tak- sonomicznego porządkowania. Powyższa cecha jest charakterystycznym wyróżnikiem każdego przewodnika, jednakże w naszym przewodniku to spojrzenie dodatkowo jest nasączone etnografią: wędrując po dzisiej- szym Grembachu opisujemy jego tradycje i rekonstruujemy świat żyjących tu do nie- dawna robotników-włókniarzy. 0 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH G R E M B A C H O etnograficznym przewodniku po Grembachu Antropolog-etnograf opiera swą pracę przede wszystkim na źródłach bezpośred- nich, do których należą niepisane wypo- wiedzi rozmówców, opisy badaczy, własne obserwacje. Podstawowymi źródłami, na podstawie których powstała niniejsza publi- kacja, są wspomnienia mieszkańców Grem- bacha zebrane podczas etnograficznych badań terenowych, ponadto dokumentacja fotograficzna oraz materiały z archiwów i łódzkiej prasy codziennej związane z histo- rią osiedla i funkcjonowaniem Fabryki Nici „Ariadna”. Na ich podstawie podjęłyśmy się „zrekonstruowania i opisania przeszłej rzeczywistości poprzez rekonstrukcję wie- dzy o niej” [Kaniowska 2003: 59], czyli przez „odczytanie” odziedziczonych po kulturze robotników tekstów, zachowań i działań, odtwarzając ich wyobrażenia i doświadcze- nia ze wspomnień i opowieści o Grembachu zapamiętanym. W tym sensie nasza narracja umieszczona w przewodniku jest przetwo- rzeniem tego świata, który opowiedzieli nam rozmówcy i o którym dowiedziałyśmy się z prasy oraz dokumentów archiwalnych. W etnograficznym przewodniku prowa- dzimy czytelnika po konkretnej przestrzeni. Przestrzeń jest dla nas wiodącą i porządku- jącą kategorią. Pojmujemy ją w perspektywie sposobu widzenia i organizowania w związ- ku z aktywnością i percepcją człowieka współkształtującego otoczenie, strukturyzu- jącego i nadającego sens miejscu, które po- strzega i w którym funkcjonuje. Miejsce trak- tujemy jako konkretną, realną, usytuowaną topograficznie i historycznie przestrzeń miasta, oplecioną symboliczną siecią zna- czeń, wspomnieniami, opowieściami. Oparte na pamięci relacje ludzi – które zebrałyśmy i przywołujemy w przewodniku – zawsze wpisane są w przestrzeń: ulicy, parku, fabry- ki, podwórka, domu, sklepu, zawierają opisy sposobów jej organizowania, doświadczania i waloryzowania, przestrzeń, której istotę od- krywali i interpretowali oni sami, gdy o niej opowiadali. Pamięć o osobistych losach każ- dego człowieka jest przecież mocno związa- na z pamięcią scenerii, w której się one działy [Kaltenberg-Kwiatkowska 2007: 141], dlatego nasi rozmówcy dokonywali swoistej, opartej na pamięci „rekonstrukcji miejsc”. Wędro- wali po przestrzeni osiedla w swych „wspo- mnieniowych” opowieściach, a my im towa- rzyszyłyśmy; opowiadane historie snuły się wokół centralnego tematu, jakim było życie na Grembachu, dotyczyły praktyk, za pomo- cą których doświadczali jego różnych miejsc. Sposoby bycia w przestrzeni i cielesnego, fi- zycznego działania w niej, uwidaczniały łącz- ność człowieka i wspólnoty z przestrzenią, a także z innymi używającymi je osobami, podkreślały „społeczne «zaangażowanie»” [termin Pierre’a Mayola 2011: 4] prowadzące do powstawania różnych form współdziała- nia, tworzące przestrzenne relacje i więzi, pogłębiające związki już istniejące. Dzięki określonym praktykom mieszkańcy Gremba- cha tworzyli prywatną i podmiotową mapę osiedla oraz okolic jako ich użytkownicy, w opozycji do struktury urbanistycznej. For- muła Michela de Certeau, że akty chodzenia są dla przestrzeni, w której się ta czynność odbywa tym, czym akty mowy dla języka [de Certeau 2008: 117], zyskała w opowieściach ludzi z Grembacha wyjątkową materialność. Ich opowieści stały się podstawą naszej re- konstrukcji Grembacha jako przestrzeni kul- turowej, przestrzeni nasyconej warstwami 1 1 relacji kilku pokoleń robotników i przenika- jących się we wspólnocie opowieści z róż- nych czasów, miejsc związanych biograficz- nie z indywidualnymi losami robotników i ich rodzin, znanych im z bezpośredniego, codziennego doświadczenia, niekiedy już nieistniejących w topografii osiedla. Na fizyczną przestrzeń Grembacha na- rzuciłyśmy siatkę wartości i ocen, którą nakreślili nasi rozmówcy, następnie w na- szej rekonstrukcji obudowywałyśmy ją kon- tekstami historycznymi, społecznymi, kul- turowymi. W rekonstrukcji tej poszłyśmy zatem po pozostawionych śladach daw- nego, historycznego, nieistniejącego już Grembacha, których szukałyśmy w dwóch warstwach: warstwie materialnej – czyli w układzie i nazwach ulic, budowlach czy rozmieszczeniu sklepów, oraz warstwie mentalnej – czyli w pamięci mieszkańców. Obecności grembachowej przeszłości wy- patrywałyśmy w przestrzeni wspomnień mieszkańców osiedla. Wydobyte z pamię- ci pozwoliły odkryć historię tego miejsca, równocześnie pokazały, jak miejsce dookre- śla mieszkańca, jak wpływa na kształtowa- nie się relacji człowieka z doświadczaną rzeczywistością. Wędrowanie po Grembachu – tak jak każde inne – choć odbywa się w przestrze- ni, ma swój wykładnik czasowy. Podążając śladami, które na Grembachu pozostawiła po sobie jego robotnicza przeszłość, i któ- re odsyłają nas do tego, co kiedyś „tu” było, oraz idąc za relacjami wspomnieniowymi odtwarzającymi życie robotników na Grem- bachu w okresie międzywojennym i w cza- sie PRL, uwypuklamy strukturę osiedla jako palimpsestu robotniczego. Uświadamia ona, że Grembach nie jest tworem ani statycznym, ani homogenicznym, wskazuje na „grę mię- dzy warstwami obecnych nieobecności” [Re- wers 2005: 25], przekonuje, że na Grembachu, jak to bywa w palimpseście, odczytać można wiele ukrytych i poplątanych treści – tych ist- niejących „teraz”, tych powstałych „kiedyś”, a wyłaniających się jeszcze i dziś [Karpińska 2004: 165]. W nich często właśnie palimp- sestowo odsłonięty ślad – wypatrzony przez nas – okazuje się jedynym znakiem kultury, która odeszła [Bagłajewski 1999: 335]. Strukturę palimpsestu ma również prze- wodnik po Grembachu. Tekstowy palimpsest składa się z trzech nakładających się, uzupeł- niających, przenikających i rozmawiających ze sobą warstw: ludzkich opowieści, ramy historycznej i fotografii. W przewodniku zostały one scalone w sposób pozwalający wyeksponować ścieżki wędrowania przez przestrzeń Grembacha, o której opowiadamy w swej badawczej rekonstrukcji robotnicze- go osiedla. Warstwa pierwsza jest najważniejsza: są to opowieści mieszkańców osiedla i pra- cowników Niciarki o Grembachu. Ich wy- powiedzi, prezentowane w przewodniku w rozbudowanych cytowaniach, są zapisami spotkań badawczych, podczas których roz- mawiano o życiu w tej przestrzeni miasta. Tworzą je wspomnienia i anegdoty, także o rysach autobiograficznych, o miejscach, zdarzeniach i ludziach, którzy „tu” mieszkali i pracowali przed wojną i po wojnie, wspól- ne z nimi „wspomnieniowe” przechadzki po osiedlu, również komentarze do zdjęć po- chodzących z prywatnych albumów rodzin- nych. Zostały one zgromadzone w wyniku 2 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH G R E M B A C H O etnograficznym przewodniku po Grembachu swobodnych wywiadów etnograficznych przeprowadzonych z mieszkańcami Gremba- cha, w trakcie dwóch projektów badawczych. Wywiad swobodny W najczęstszym rozumieniu wywiad swobodny, zwany także wywiadem po- głębionym, stanowi jedną z jakościo- wych technik uzyskiwania danych. Ten typ wywiadu przypomina naturalną roz- mowę, której osoba prowadząca nadaje ogólny kierunek i kładzie szczególny nacisk na określone tematy, zwane dys- pozycjami, jest jednak otwarta na nowe, wyłaniające się podczas spotkania ba- dawczego, tematy oraz wątki. Technika ta sprzyja spontanicznym, samodzielnie konstruowanym, najczęściej autobiogra- ficznym opowieściom formułowanym z perspektywy wypowiadających je osób [Hammersley, Atkinson 2000: 157–161]. Pierwszy projekt, będący częścią wielo- letnich zespołowych badań w środowisku robotników przemysłowych Łodzi, pt. „Pol- ska kultura narodowa, jej tendencje rozwo- jowe i percepcja”, realizowany był na Grem- bachu w latach 1980–1982 przez Grażynę Ewę Karpińską i studentów ówczesnej Kate- dry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i do- tyczył sposobów życia robotników w okre- sie międzywojennym. Efektem tych badań, oprócz dokumentacji fotograficznej, są wy- wiady na temat pracy w fabryce nici, domów przyfabrycznych i czynszowych, urządzenia mieszkań, pozycji kobiety w rodzinie, życia rodzinnego i sąsiedzkiego, roli religii i Ko- ścioła w życiu robotników. skoncentrowana na Pierwszy projekt badawczy W ramach Centralnego Programu Badań (CPB 08.05) „Polska kultu- ra narodowa, jej tendencje rozwojo- we i percepcja” zespół łódzkich et- nografów, pod kierunkiem prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jawor- skiej, prowadził przez wiele lat badania w środowisku robotników przemysłu włókienniczego. Uwaga badaczy m.in. została robot- nikach mieszkających na Widzewie, dzisiejszej administracyjnej dzielnicy Łodzi. Teren badań obejmował trzy „naturalne” dzielnice dawnej Łodzi 1966]: Widzew, Grembach [Piotrowski i Księży Młyn. W drodze wywiadów swobodnych i kwestionariuszowych zbierano informacje o obyczajach ro- botników i ich rodzin, czyli form za- chowań powtarzających się według wspólnego wzoru w kręgach rodzin- nym, sąsiedzkim, w miejscu pracy i zamieszkania, w obrębie różnego ro- dzaju zrzeszeń i organizacji celowych, w grupach płci i wieku. Badano również obrzędowość rodzinną i doroczną, za- jęcia poza pracą. Szeroki zakres tema- tyczny badań zmierzał do odtworzenia sposobu życia robotników do 1939 roku. 3 1 W latach 2017–2019 Grażyna Ewa Kar- pińska i Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, wraz ze studentami z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego, wrócili na Grembach, by w ramach projektu „Grembach we wspomnieniach i źró- dłach” rozmawiać z mieszkańcami o Grem- bachu powojennym, oraz by sporządzić ar- chiwalną i biblioteczną kwerendę na temat osiedla. Drugi projekt badawczy Projekt badawczy „Grembach we wspo- mnieniach i źródłach” był realizowany w latach 2017–2019 w Instytucie Et- nologii i Antropologii Kulturowej Uni- wersytetu Łódzkiego we współpracy z Widzewskimi Domami Kultury. Uczestnicy: studenci Instytutu Etno- logii i Antropologii Kulturowej Uni- wersytetu Łódzkiego oraz Międzyob- szarowych Indywidualnych Studiów Humanistyczno-Społecznych Uniwer- sytetu Łódzkiego (Agnieszka Banek, Jarosław Galas, Katarzyna Gawlińska, Zuzanna Gocek, Piotr Gwadera, Kata- rzyna Jungst, Marta Kaczmarek, Piotr Kaźmierczak, Weronika Krasińska, An- gelika Kujawa, Aleksandra Mariasiewicz, Justyna Piasecka, Michał Przybylski, Emilia Reszka, Justyna Sordyl, Justyna Szaferska, Noemi Szczepańska). Nasi rozmówcy: Dariusz Adryańczyk „Balon”, Teresa Barasińska, Mirosław Budziszewski, Marek Gajdamowicz Helena Hałas, Teresa Hankiewicz, Andrzej Hankiewicz, Grażyna Jani- szewska, Ewelina Kopera Zbigniew Kuczkowski, Jacek Kędzierski, Ewelina Kopera, Marian Skwarka, Teresa Sta- nisławska, Andrzej Stasiak, Agnieszka Szymańska, Dorota Wilgocka. Transkrypcje wywiadów etnograficznych oraz dokumentacja fotograficzna z obu pro- jektów znajdują się w Etnograficznym Archi- wum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jawor- skiej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. W przewodniku po Gremba- chu powołujemy się na te materiały [AIEiAK – skrót stosowany w opracowaniu]. Cytując wypowiedzi rozmówców podajemy numer inwentarzowy przypisany konkretnemu wywiadowi, imię rozmówcy oraz (czasem w przybliżeniu) rok urodzenia, by wskazać jego przynależność generacyjną. Nasz etnograficzny powrót na Grembach nie spełniał wszystkich warunków stawia- nych badawczej rewizycie [Burawoy 2003; Ge- ertz 2010]. Ponowna obecność na Grembachu nie miała bowiem na celu próby uchwycenia i ocenienia zmian, jakie nastąpiły w terenie od czasu badań realizowanych na począt- ku lat 80. XX wieku. Nie były to też badania powtórne w sensie metodologicznym, a za- tem precyzyjnie podążające za wytycznymi poprzedników lub/i budujące refleksję na temat strategii badawczej, zmieniających się założeń i perspektyw poznawczych. Nie chodziło też o nowe odczytanie zgromadzo- nych informacji. Naszym celem było uzyska- nie „dalszego ciągu” w opowieściach o życiu 4 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH G R E M B A C H O etnograficznym przewodniku po Grembachu robotników na Grembachu, zdobycie wiedzy o tym, co, mimo upływu kilku dekad, na osie- dlu jest wciąż obecne i odsyła do tego, co „tu” kiedyś było, co zaś nie przetrwało. Mimo że w wymiarze narracyjnym wszyst- kie opowieści, zebrane podczas badań etno- graficznych na Grembachu, zawierają różne treści i dotyczą różnych okresów historycz- nych, to mają wspólne wątki odnoszące się do ludzkich doświadczeń życiowych przebie- gających w konkretnych miejscach osiedla w dzieciństwie, młodości czy dorosłym życiu, oraz doświadczeń zapamiętanych wydarzeń w pewnych momentach ich życia, takich jak zabawy z rówieśnikami, nauka zawodu, ob- chodzenie imienin, spotkania towarzyskie czy zaopatrywanie domu w różne artykuły, za- wsze oznaczone konkretnymi miejscami (po- dwórko, ogródek, mieszkanie, hala fabryczna itp.). Wszystkie te miejsca są równie ważne, korespondują ze sobą, przeplatają, albowiem – jak pisał Karl Schlögel – „flankują dzieje życia, oznaczają jego ścieżki”, są jak „areny, na któ- rych wszystko się rozgrywa. To tutaj dochodzi do spotkań, od których zależą późniejsze losy. Tutaj krzyżują się drogi, na których rodzi się coś nowego lub coś zanika. Tutaj panuje at- mosfera, która czyni coś możliwym albo i nie” [Schlögel 2009: 365]. Wszystkie razem tworzą nar- rację będącą rekonstrukcją tego, co jest prze- szłością i teraźniejszością Grembacha. Głosy mieszkańców Grembacha są zapi- sem doświadczeń z perspektywy osobistej. Odnoszą się do przeszłości i przybierają czę- sto charakter nostalgiczno-wspomnieniowy. Bywają też pełnymi emocji relacjami o tym, jak na Grembachu żyje się dzisiaj. Narracje mają także wymiar wspólnotowy. Mówią o spo- łeczności sąsiedzkiej, o ludziach „stąd” („my, mieszkańcy Grembacha”; „u nas na Gremba- chu”). Pokazują zapamiętany świat robotni- czego osiedla będący efektem subiektywne- go aktu pamięci. Chcąc przywołać w pamięci poszczególne, skumulowane w niej przeżycia i doświadczenia, człowiek, tak jak w przy- padku postępowania z palimpsestem, odkry- wa je, „pokonując” rozmaite warstwy swoich wspomnień. Wiele z nich zawiera błędy, nie- ścisłości faktograficzne, mylne interpretacje, bo nieoparte na faktach. Nie szukamy w tych relacjach odpowiedzi na pytanie o to, jak było „naprawdę”. Drugą warstwę etnograficznego prze- wodnika wypełnia wiedza ugruntowana w źródłach archiwalnych i opracowaniach, a dotycząca podstawowych danych historycz- nych na temat rozwoju Łodzi przemysłowej, dziejów Łódzkiej Fabryki Nici, funkcjonowa- nia zakładów przemysłowych w czasach PRL. Wymienić należy przede wszystkim niezwy- kle cenne i dotąd niewykorzystane badawczo, materiały archiwalne pozyskane ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi (zespoły Towarzystwo Akcyjne Łódzkiej Fabryki Nici Spółka Akcyjna Łódź oraz Akta m. Łodzi [APŁ – skrót stosowany w opracowaniu]), Fabryki Nici ARIADNA S.A., Domu Kultury „Ariadna” i Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Łodzi (karta ewidencyjna Zespół fabryczny Łódzkiej Fabryki Nici [WUOZ – skrót stoso- wany w opracowaniu]). Są to projekty archi- tektoniczne, dokumenty związane z funkcjo- nowaniem formularze urzędowe i fotografie. Ważne są również materiały z lo- kalnej prasy, rezultat kwerendy przeprowa- dzonej w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego oraz Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Marszałka J. Piłsudskiego w Łodzi. fabryki, 5 1 Jednakże musimy zaznaczyć, że na- sze opracowanie nie ma charakteru pracy historycznej; kiedy dotykamy przeszłości hi- storycznej zamieszczamy podstawowe dane historyczne, powołujemy się na fragmenty dzieł mówiące o wydarzeniach, a nie inter- pretacje samych wydarzeń historycznych. Ta warstwa narracji spełnia zatem funkcję po- mocniczą wobec rekonstruowanego obrazu życia na Grembachu, stanowi rodzaj ramy, którą wypełniamy treścią wspomnień naszych rozmówców, ich odczuciami i wyobrażeniami. Trzecią warstwę narracji czyni doku- mentacja fotograficzna: zdjęcia z prywatnych albumów mieszkańców Grembacha oraz te wykonane współcześnie i w latach 80. przez badaczy (m.in. fotografie ulic, zabudowań, wnętrz mieszkalnych, przedmiotów). Podob- nie jak w przypadku wiedzy historycznej, trak- tujemy je jako narrację dopowiadającą. Ten autorski zamysł ma odzwierciedle- nie w układzie typograficznym przewodnika. W kompozycji złożonej z tekstów i obrazów (fotografie, skany) ważna jest zatem nie tyl- ko jej estetyka, ale także sposób budowania przekazu. Wspomniane trzy warstwy narracji (opowieści, rama historyczna, dokumentacja fotograficzna) mają własne graficzne wyróż- nienie, co nie tylko jest propozycją czytania, być może za każdym razem w inny sposób, ale także podkreśleniem charakteru Grembacha jako palimpsestu robotniczego. W opisaniu grembachowego świata idzie- my za podpowiedzią Michela de Certeau [2008: 102] i stosujemy dwie figury stylistyczne. Jed- ną, zwaną synekdochą, gdy poprzez opisanie „części” chcemy oddać ducha „całości”, która tę część zawiera, gdyż nie jest możliwy opis wy- czerpujący całość zagadnień wraz ze wszyst- kimi detalami i atrybutami. Tej badawczej sytuacji dotyczą słowa metodologów: „Doko- nujemy wyboru szczególnych cech i przykła- dów, uznajemy je w jakimś stopniu za charak- terystyczne czy reprezentatywne dla miejsc, ludzi lub zdarzeń. Poszczególnym fragmentom obserwowanego życia nadajemy znaczenie dokładnie w ten sam sposób, w jaki wybie- ramy i przedstawiamy je jako «przykłady», «ilustracje», «przypadki» czy «próbki»” [Ham- mersley, Atkinson 2000: 254–255]. Drugą figurę, zwaną asyndetonem, stosujemy do przestrzennego „czytania” osiedla. Nasze przemieszczanie się po Grembachu nie jest płynne: przeskakujemy pomiędzy ulicami, mieszkaniami, miejscami w fabryce, dokonujemy selekcji i rozczłonko- wania przemierzanej przestrzeni, gdy skacze- my, jak w grze w klasy, z miejsca na miejsce pomijamy różne jego części. M. de Certeau przekonuje, że te dwie „wędrowne” figury od- syłają nawzajem do siebie: „Jedna rozciąga ja- kąś część przestrzeni, każąc jej odgrywać rolę czegoś «większego» (jakiejś całości) i pod- stawić się na jej miejsce […]. Druga poprzez elizję tworzy coś «mniejszego», wprowadza nieobecność do przestrzennego continuum, zachowując z niego tylko wybrane fragmenty albo szczątki” [de Certeau 2008: 102]. W naszej tekstualnej działalności „pocięły- śmy” zgromadzone opowieści i podzieliłyśmy według zawartych w nich – analitycznie wyod- rębnionych – wątków, układających się w te- maty: ulice, fabryka, domy czynszowe, domy przyfabryczne, sklepy i zakłady usługowe, mieszkańcy, dodając antropologiczne komen- tarze. Utworzyłyśmy w ten sposób jedną mega narrację rekonstruującą życie na Grembachu, zarówno w jego codziennym dzianiu się, jak i historycznym trwaniu. 6 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH 8 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH 02 POŁOŻENIE I NAZWA GREMBACH Grażyna Ewa Karpińska 9 1 Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH G R E M B A C H Położenie i nazwa Grembach przez starszych mieszkańców znany jest też jako Grynbach, Grymbach, Grynbak, Grünbach. Nazwa ta nie ma odpo- wiednika w nazewnictwie oficjalnym, nie znajdziemy jej na starych planach miasta ani w starych dokumentach, funkcjonuje jako określenie zwyczajowe, przechowy- wane jedynie w ludzkiej pamięci. W bada- niach socjologicznych na temat struktury społeczno-przestrzennej Łodzi, przeprowa- dzonych pod koniec lat 50. XX wieku przez Wacława Piotrowskiego, Grünbach został wyróżniony jako jedna z łódzkich dzielnic podstawowych, czyli obszar „naturalny”, któ- ry funkcjonuje „w nieformalnych podziałach przestrzeni miasta i których tradycja oraz geneza dają się odczytać” [Piotrowski 1966: 10]. Na oficjalnych planach dzisiejszej Łodzi teren ten wchodzi w skład Podgórza należą- cego do administracyjnej dzielnicy Widzew i zajmuje jego południowo-zachodnią część. Etymologia nazwy „Grembach” jest trud- na do ustalenia. Przypuszcza się, że ukształ- towała się w przeszłości dzięki niemieckim kolonistom, którzy przybyli z miejscowości Grӧmbach, leżącej w Witenbergii, na połu- dniu Niemiec. Są też sugestie, że do tej części wsi Widzew przesiedliły się niektóre rodziny z podłódzkiej wsi Łaznowska Wola, których przodkowie pochodzili właśnie z miejsco- wości Grӧmbach. Przenieśli się bliżej Łodzi w poszukiwaniu warunków do lepszego ży- cia i osiedlili się w północnej części wsi Wi- dzew [ H i s t o r i a n i e z n a n a…]. Niewykluczone, że nazwa ma swój ro- dowód od niemieckiego słowa Grenzbühl (pagórek graniczny) lub grenzbüh (rozgrani- czać), gdyż pagórek przy ulicy Mazowieckiej, tu gdzie dziś stoi akademik Uniwersytetu Medycznego, w przeszłości wyznaczał gra- nice miasta. Nazwa mogła też pochodzić od Zielonego Potoku (Grünbach), odnogi Jasieni płynącej dziś przez Grembach podziemnym kanałem („grün” = zielony, „Bach” = strumień [Bieńkowska, Umińska-Tytoń 2012: 133]). Mi- chał Galewski przypuszcza, że mnogość pól oraz drzew w okolicy wywarły tak wielki wpływ na niemieckich osadnikach, że na- zwali to miejsce „grün”, czyli zielony [Galew- ski 1963: 134]. Są też osoby, które twierdzą, że nazwa związana jest ze ściekami płyną- cymi z farbiarni Łódzkiej Fabryki Nici do po- bliskiej rzeczki, barwiąc ją na zielono [Gron- czewska 2008: 6]. Trudno dziś stwierdzić, czy nazwa ta pierwotnie odnosiła się do osiedla wybu- dowanego przez właścicieli fabryki nici dla zatrudnionych w niej robotników, czy do terenu, na którym powstało osiedle. Jej ob- cojęzyczna postać pozwala ją wiązać z dzia- łalnością twórców przemysłowego miasta [Bieńkowska, Cybulski, Umińska-Tytoń 2007: 120]. Natomiast nazwa oficjalnie dziś obo- wiązująca, Podgórze, związana jest z ukształ- towaniem terenu i pochodzi od rzeczownika „podgórze”, czyli terenu położonego u pod- nóża wzgórza czy gór [Bieńkowska, Umińska- -Tytoń 2012: 26]. Jest wysoce prawdopodob- ne, że wymienione faktory miały niemały udział w utworzeniu nazw (Grembach, Pod- górze) interesującego nas fragmentu miasta, zważywszy, że Łódź zawdzięcza przemysło- 1 2 wą karierę bogactwu lasów i wód, a one wła- śnie miały wpływ na powstawanie potoczne- go nazewnictwa. Podkreślić należy, że nazwy, wskazujące na tereny obfitujące w wody i świadczące o urozmaiconej rzeźbie terenu, przede wszystkim odnoszą się do wschod- niej części miasta [Fiszbak 2005: 204]. W przeszłości Grembach znalazł się w północno-zachodniej części rządowej wsi Widzew, leżącej na południowy wschód od miasta Łodzi, w dolinie Jasieni. W opisie parafii łódzkiej z końca XVIII wieku wymie- niono Widzew jako wieś leżącą „w samych borach”. W 1582 roku było w Widzewie 8 gospodarstw chłopskich, a w 1760 roku została tylko jedna chałupa – taki był sku- tek m.in. wojennych zniszczeń z połowy XVII wieku [Baranowski 1988: 125]. W 1825 roku, w wyniku zajęcia Wólki pod budowę Łódki – osady lniano-bawełnianej, większość jej mieszkańców przesiedlono do Widzewa. Obszar wsi powiększono wtedy kosztem otaczającego lasu rządowego, a gospoda- rzom z Wólki przydzielono ziemię i działki siedliskowe, na których wybudowali domy mieszkalne, obory, stodoły, szopy i komór- ki [Koter 1988: 168; Pełka 1966: 304–305]. W 1867 roku Widzew liczył 338 mieszkań- ców ludności stałej uprawiającej ziemię i 36 osób ludności niestałej, zatrudniają- cej się dorywczo przy budowie, biegnącej przez wieś, drogi bitej z Łodzi do Rokicin i kolei żelaznej Łódź Fabryczna – Koluszki. Osoby zaliczane do ludności niestałej nie posiadały własnych domów, odnajmowa- ły jedynie tzw. komory [Baranowski 1988: 146]. Przełomowym momentem w dziejach Widzewa było powstanie w 1879 roku, w jego zachodniej części, zakładów Juliu- 2 2 sza Kunitzera – Widzewskiej Manufaktury, a w 1897 roku, po północnej stronie torów – fabryki nici. Przy obu fabrykach wzniesio- no domy dla robotników. Według Bolesława Pełki w 1900 roku widzewskie fabryki za- trudniały 5 tysięcy robotników, a wieś stała się osadą fabryczną, w której osiedlali się lu- dzie przybywający z okolicznych miejscowo- ści. Największy ich dopływ nastąpił po uru- chomieniu fabryki nici [Pełka 1966: 311–317]. Liczba mieszkańców Widzewa 481 mieszkańców; 1880 rok 910 mieszkańców; 1886 rok 1 821 mieszkańców; 1891 rok 4 050 mieszkańców 1902 rok [Pełka 1966: 317]. Cechą charakterystyczną dla urbani- stycznego rozwoju Widzewa było wyra- stanie fabryki, domów familijnych czy ka- mienicy czynszowej w sąsiedztwie zagrody chłopskiej. Rozbudowa przemysłowej infra- struktury oraz szybki wzrost ludności wsi wnosiły nowe elementy w jej przestrzeń, długo nie znosząc starych, co tworzyło typ osady fabrycznej posiadającej cechy mia- sta i wsi. W 1881 roku Widzew związany z Widzewską Manufakturą otrzymał nazwę Widzew Fabryczny, następnie, wraz z po- wstaniem Łódzkiej Fabryki Nici, wyodręb- nił się w topografii wsi Widzew Niciarniana [Pełka 1966: 324]. Według badań przeprowadzonych przez Wacława Piotrowskiego pod koniec lat 50. XX wieku, Grembach zajmował stosun- kowo niewielki obszar – ok. 92 hektarów [Piotrowski 1966: 57]. Ulokowany jest między Etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedluGREMBACH il. 01 il. 02 3 2
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Grembach - etnograficzny przewodnik po łódzkim osiedlu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: