Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00118 009834 7515938 na godz. na dobę w sumie
Gruzja. Magiczne Zakaukazie. Wydanie 1 - ebook/pdf
Gruzja. Magiczne Zakaukazie. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 288
Wydawca: Bezdroża Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-283-3300-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> fotografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Gruzja, należąca geograficznie do Azji, a mentalnie i kulturowo do Europy, to kraj ludzi niezwykle gościnnych i otwartych, prawdziwy raj dla samodzielnych i lubiących 'wschodnie klimaty' turystów. Zaprasza ich na czarnomorskie wybrzeże, w doliny, gdzie rosną figi i palmy, oraz w surowe góry o szczytach przekraczających pięć tysięcy metrów, pod którymi usadowiły się kaukaskie twierdze. Gruzja słynie z żywiołowych tańców, dobrego wina i wybornej kuchni. I mimo swojej coraz większej popularności nadal jest krainą do odkrycia.

Lubisz podróżować samodzielnie? Chciałbyś poznać historię, kulturę i przyrodnicze atrakcje odwiedzanych krajów, regionów i miast? Seria Bezdroża Classic powstała z myślą o Tobie! Ten przewodnik pomoże Ci zaplanować wyjazd, stanie się Twoim wiernym towarzyszem podróży i zapewni pasjonującą lekturę także po powrocie!
 

Krzysztof Kamiński – Architekt z zawodu, podróżnik z zamiłowania. Fascynat kultury Europy Wschodniej, Rumunii w szczególności.

Krzysztof Dopierała – Z wykształcenia logistyk, który porzucił fach, by bezskutecznie walczyć z głosami w głowie, które namawiają do kolejnych podróży – głównie w kierunku Azji. Cofnięty czas wykorzystałby na edukację turystyczno-dziennikarską. Intensywnie szuka metod zespolenia pasji z życiem zawodowym, w czym współpraca z Bezdrożami ma istotny udział. Pracując dla wydawnictwa, przez wiele miesięcy przemierzał Europę Południowo-Wschodnią i Azję. Jego teksty wzbogaciły m.in. przewodniki po Turcji, Armenii, Bałkanach i Szlaku Transsyberyjskim. Jest autorem wydanego w 2015 r. przewodnika po Tajlandii, Kambodży, Laosie i Wietnamie. Po krajach Azji Południowo-Wschodniej przemieszczał się wszelkimi środkami transportu, z czego ulubionymi pozostają skutery oraz dachy ciężarówek. Poza pisaniem przewodników zajmuje się pilotażem azjatyckich wypraw, a w wolnych chwilach relacjonuje swoje wojaże na blogu podróżniczym www.1000krokow.eu.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Autorzy przewodnika: Krzysztof Dopierała, Krzysztof Kamiński Współpraca: Szymon Opryszek (Abchazja, uzupełnienia w opisach Megrelii, Swanetii i Raczy-Leczchumi), Ewelina Rzeszódko (uzupełnienia w rozdziałach wstępnych i opisach regionów), Magdalena Paluchowska (uzupełnienia w rozdziałach wstępnych i opisach atrakcji turystycznych), Maciej Żemojtel (uzupełnienia w opisie Tbilisi oraz podrozdziałach Tuszetia i Chewsuretia, opis trekkingu z Omalo do Szatili), Dorota Kocurek (podrozdział Historia – na podstawie książki Gruzja Wojciecha Materskiego), Olga Mielnikowa i Anna Michalska (tłumaczenia z języka rosyjskiego) Redaktor prowadzący: Maciej Żemojtel Redakcja: Gabriela Niemiec Źródło pochodzenia danych kartograficznych: © OpenStreetMap contributors; www.opendatacommons.org/licenses/odbl Zdjęcie na okładce: Cerkiew Cminda Sameba u stóp Kazbeku, fot. © vitaliymateha | Fotolia.com Projekt okładki: hotmedia Jan Paluch Skład: Jan Szczurek Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autorzy oraz wydawnictwo Helion dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autorzy oraz wydawnictwo Helion nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo Helion ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice tel.: 32 2309863 e-mail: redakcja@bezdroza.pl księgarnia internetowa: http://bezdroza.pl Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres: http://bezdroza.pl/user/opinie/?begru1 Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Wydanie I ISBN: 978-83-283-2045-1 Copyright © Helion, 2016 • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! Nasza społeczność Krzysztof Dopierała Krzysztof Kamiński Gruzja Magiczne Zakaukazie . m o c s o t o h p t i s o p e D | o k n e t o K © Spulchnię ziemię na zboczu i pestkę winogron w niej złożę. A gdy winnym owocem gronowa obrodzi mi wić, Zwołam wiernych przyjaciół i serce przed nimi otworzę… Bo doprawdy – czyż warto inaczej na ziemi tej żyć? Bułat Okudżawa, Pieśń gruzińska tłum. Andrzej Mandalian Kup książkę Poleć książkę Niezbędnik turysty zawsze pod ręką Polskie placówki dyplomatyczne Ważne telefony W Gruzji funkcjonuje Przepisy drogowe Ô Polskie prawo jazdy jest Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Gruzji, Tbilisi, jeden uniwersalny numer alarmowy ( 112, który ul. Zubalaszwili 19, ( +995 322 służy do wzywania pomocy we wszystkich nagłych powszechnie uznawane i nie ma potrzeby legitymowania się dokumentem w wersji międzynarodowej. 920398, @ www.tbilisi.msz. gov.pl, ) pn.–pt. 9.30–17.30 Elektryczność W gniazdkach sieci elektrycznej płynie prąd o napięciu 220 V i częstotliwości 50 Hz, przejściówki nie są potrzebne. Przelicznik walut* uzupełnij aktualny kurs 1 GEL = 1,74 PLN = ______ PLN 1 GEL = 0,40 EUR = ______ EUR 1 GEL = 0,45 USD = ______ USD 1 PLN = 0,57 GEL = ______ GEL 1 EUR = 2,52 GEL = ______ GEL * wg CoinMill.com z dnia 26.04.2016 Kup książkę wypadkach. Ô Nie jest wymagane posiada­ Numery kierunkowe Do Polski: +48 Do Gruzji: +995 Do Abchazji: +840 Strefa czasowa W Gruzji obowiązuje jedna strefa czasowa UTC+4 godz., bez zmiany czasu z letniego na zimowy. Wlatując do Tbilisi z Warszawy, należy więc przestawić zegarki o 2 godz. lub 3 godz. do przodu, w zależności od aktualnego czasu obowiązującego nad Wisłą. nie „zielonej karty” ani wykupienie gruzińskiego ubezpieczenia komunika­ cyjnego. Zwykła polisa OC w zupełności wystarczy, by wjechać do kraju. Ô Według danych MSZ, w przypadku wjazdu do Gruzji cudzym pojazdem konieczne jest posiada­ nie odpowiedniej umowy użyczenia zawartej mię­ dzy właścicielem pojazdu a użytkownikiem. Musi być ona przetłumaczona na język gruziński, rosyjski lub angielski i potwierdzona notarialnie. Ô Dopuszczalna prędkość na gruzińskich drogach to 60 km/godz. w terenie zabu­ dowanym i 90 km/godz. w terenie niezabudowanym. Poleć książkę Turystyczny savoir-vivre Zagrożenia Ô Należy pamiętać o odpowiednim stro­ Ô Choć stan dróg poprawia się z każdym ju podczas odwiedzin w cerkwiach oraz monasterach. Do reguły należą długie spodnie lub spódnice, niekiedy panie będą poproszone o zasłonięcie chustą włosów oraz ramion. Ô Większość Gruzinów jest mocno przywią­ zana do Europy oraz pochodzących z niej wartości, a przed budynkami wielu urzę­ dów wiszą flagi Unii Europejskiej. Warto uszanować to poczucie przynależności, nawet jeśli się z nim nie zgadzamy. Ô W bardziej tradycyjnych częściach kra­ ju (np. Swanetii) nie należy obnosić się z publicznym okazywaniem uczuć. Wśród lokalnych mieszkańców może budzić to niesmak. Duże ośrodki miejskie (szczegól­ nie Tbilisi i Batumi) są w tych kwestiach bardziej liberalne. Ô Gruzini są znani ze swojej gościnności. Jeśli zostaniemy zaproszeni na posiłek do restauracji, zapraszający z pewnością będzie nalegał na uiszczenie przez siebie całego rachunku. Opieranie się tej propo­ zycji może być uznane jako niegrzeczne. Przydatne języki Ô angielski (głównie w Tbilisi i Batumi, wśród młodego pokolenia; władają nim również pracownicy centrów informacji turystycznej); Ô rosyjski (głównie wśród starszych osób; ze względu na napięte stosunki dyplomatycz­ ne z Rosją mniej rozpowszechniony wśród młodzieży); Ô armeński i azerski (ze względu na zamiesz­ kujące kraj mniejszości narodowe) Kup książkę rokiem, bezpieczeństwo w ruchu drogo­ wym nadal bywa wątpliwe. Należy być wyczulonym na gwałtowny temperament gruzińskich kierowców oraz wałęsające się po drogach zwierzęta hodowlane. Ô Przestępczość pospolita występuje w dużych miastach na poziomie nieróżniącym się od miast europejskich. Należy zachować ostroż­ ność po zmroku oraz w zatłoczonych środ­ kach komunikacji miejskiej. Ô Ze względu na napiętą sytuację polityczną nie jest zalecane podróżowanie po Abchazji. Ô Wybierając się na wysokogórski trekking, należy zachować zwyczajowe środki ostroż­ ności. Niebezpieczeństwem na szlakach mogą być gwałtowne zmiany pogody, słabe oznakowanie ścieżek, a także psy pasterskie. Przydatne zwroty 1 erti 2 ori sami 3 4 otchi 5 chuti 6 eqwsy 7 szwidi rva 8 9 cchra 10 ati 100 asy 1000 atasy Dzień dobry ................................................ Gamardzioba Dobry wieczór ....................Saghamo mszwidobisa Do widzenia ..................................................Nachwamdis Dobranoc .........................................................Dzyli nebisa Dziękuję.........................................................Didi madloba Nie rozumiem ....................................................Ar mesmis Gdzie jest…? ................................................... …Sad aris? Ile to kosztuje?...................................................... Ra ghirs? Pomocy! ............................................................Gwiszwelet! Czy może mi Pan / Pani pomóc? ......Szegdidzliat rom damechmarot? Tak / nie .........................................................................Ki / ara Poleć książkę Zobacz koniecznie 1 Tbilisi Największe miasto Gruzji już daw­ no przestało być prowincjonalną stolicą jednej z radzieckich republik. Współcześ­ nie to kosmopolityczny ośrodek, który śmiało można nazwać centrum całego Zakaukazia. Położone na szlakach kupiec­ kich łączących świat Zachodu z Bliskim Wschodem przez stulecia kształtowa­ ło swój eklektyczny charakter, którego wizytówką jest dziś pięknie odnowiona starówka. Więcej zob. s. 74. . m o c s o t o h p t i s o p e D | t c e n n o c © 2 Gruzińska Droga Wojenna Szlak stanowiący wrota Kaukazu od wieków był obiektem pożądania wszystkich, którzy pragnęli zdobyć tutaj wpływy. Sce­ neria drogi prowadzącej w kierunku miasta Kazbegi (dzisiaj: Stepancmindy) należy do najbardziej widowiskowych w Gruzji, a położona u stóp góry Kazbek cerkiew Cminda Sameba często występuje jako niepisany symbol kraju. Więcej zob. s. 110. . m o c s o t o h p t i s o p e D | n e s s e r y s © Kup książkę Poleć książkę . m o c s o t o h p t i s o p e D | m o c . l i a n g @ v e a b x l a © . m o c s o t o h p t i s o p e D | p 3 o k i a s © 3 Monaster Dawid Garedża Wizyta w tym położonym przy granicy kompleksie klasztornym daje możliwość ujrzenia rozciągającej się po azerskiej stronie bezkresnej półpustyni. Atrakcją są tu kościo­ ły skalne ze świetnie zachowanymi malowidłami, a w pobliskiej wiosce Udabno czeka nas rodzimy akcent – położony pośród nagich wzgórz hostel prowadzony przez Pola­ ków. Więcej zob. s. 222. 4 Kutaisi i okolice Stolica regionu Imeretii wzmacnia swój turystyczny wizerunek, od kiedy w jej pobliżu otwarto popularny port lotniczy. Objęta ochroną UNESCO katedra Bagrati to najważniej­ szy zabytek miasta, lecz wiele innych skarbów kryją też jego okolice. Monaster Gelati, Jaskinia Prometeusza czy dawne radzieckie uzdrowiska Ucera i Szowi to wybrane pro­ pozycje terenowych wycieczek. Więcej zob. 136. Jaskinia Prometeusza Kup książkę Poleć książkę Kup książkę Poleć książkę k a z c o r K . M . c a r p o NikorcmindaTkibuli ZowretiZestaponi UceraSoriBostana OniAmbrolauri Cedisi KacchiCziaturaSaczchereKorbuliKwesrewiBordżomiZanawiCharagauliAchalciche PersaGhado LomaturcchiAspindza ChandoGamdzaniPokaAchalkalaki Manglisi Achalsopeli Mamula Calka CinckaroTetriCkaroBolnisi Kazreti Marneuli Gacziani RUSTAWIGardabani MataniAchmetaSagaredżo UdżarmaManawiIkaltoSasadiloUdabno SzowiTibBakurianiBadiauri SignagiGurdżaaniWeliscicheCinandaliOmaloDartloGawaziEniseliPszaweliKwareliTelawiBarisi Sochta Kwaisi Perewi CCHINWALITliaSuramiChaszuriAgaraKareliBiisiPataraAteniGORIAliSioniChewsurcpeliTianetiMegharoskariSzatiliRoszkaKorszaChargaliBarisachoDżutaMartkopi McchetaKaspi TeregwaniSzindisi SwenetiWarianiGhromiColdiArmaziAchalgoriTeziDuszetiNatachtari ŻinwaliAnanuriLargwisiBalaaniPasanauriAlbiriKwaszetiGudauri SioniKobiOkrokanaKetrisiArszaSnoStepancminda Kurta Metechi ROSJAGRUZIŃSKADROGA WOJENNATBILISIParkNarodowyBordżomi--CharagauliParkNarodowyAlgetiParkNarodowyTuszetii ParkNarodowyTbilisi ParkNarodowyKazbegiZb. SzaoriZb. TkibuliKwirilaKuraKuraLeuahiJ. Parawani Zb. CalkaChramiMaszaweraAlgetiJ. Tabackuri StoriAlazaniIoriAragwiTerekZb. ŻinwaliGóry SamsarskieGóry DżawacheckieGóry KachetyjskieGóry GomborskieGóry RaczyńskieGóry LeczchumskieGóry TrialeckieKotlina KachetyjskaGóry KachetyjskieDidi Abuli3301Tebulosmta4493Kazbek5047KościółAteni SioniSkalne miastoUpliscicheKatedra RuisiMonasterUrbnisiMonasterZedazeniArmazisciche(Bagineti)TwierdzaAnanuriCerkiewCminda SamebaOSETIA POŁUDNIOWACHEWSURETIAs. 126–127s. 78–79s. 80–81s. 94–95Region stołecznyPLANY MIAST Zobacz koniecznieWarto zobaczyć010 kmMiejscowość opisanaw przewodniku Region stołeczny Na przewodnikowy „region stołeczny” skła- dają się trzy jednostki administracyjne: Tbilisi wraz z najbliższymi okolicami, Wewnętrz- na Kartlia, której głównym ośrodkiem jest miasto Gori, oraz Mccheta-Mtianetia, na północy obejmująca kilka wysokogórskich krain: Pszawetię, Mtiuletię, Chewi i Chew- suretię. Formalnie region obejmuje także Osetię Południową, pozostającą w kręgu wpływów Rosji separatystyczną republi- kę, ze względu na obecne realia wyłączoną z zakresu przewodnika. Tbilisi, zwane „perłą Kaukazu”, jest fascy- nującą metropolią. Zawdzięcza to niezwy- kle malowniczemu położeniu, orientalnym zabytkom i gruzińskiej gościnności. Jeden dzień to zdecydowanie za mało, by poznać to niezwykłe, pełne kontrastów miasto poło- żone na geograficznym, kulturowym i men- talnym pograniczu Europy i Azji. Dwa turystyczne bieguny Mcchety-Mtia- netii stanowią jej największe atrakcje: mia- steczko Mccheta – dawna stolica Gruzji, słynąca z dostojnej katedry Sweti Ccho- weli, oraz Kazbegi (Stepancminda), której symbolami są wyniosły pięciotysięczny Kazbek oraz stojący u jego stóp kościółek Cminda Sameba. Północ regionu to mekka samodzielnych, doświadczonych i wytrwa- łych górołazów. Wewnętrzna Kartlia (Szida Kartli) to chyba najmniej znana część Gruzji, zwykle poko- nywana „mimochodem” w trakcie podróży między Tbilisi a zachodnią częścią kraju. Jeśli Kup książkę ™ Ateni Sioni (s. 131) – pięknie położona katedra, wzorowana na monasterze Dżwari z Mcchety ™ Chewsuretia (s. 118), Chewi, Pszawetia, Mtiuletia – niemal bezludne dzikie górskie krainy, które – z odpowiednim doświadczeniem i kondycją – można zwiedzać z plecakiem i namiotem przez całe lata ™ Cminda Sameba (s. 114) – XIV-wieczna cerkiew u stóp Kazbeku ™ Gori (s. 123) – rodzinne miasto Józefa Stalina ™ Gruzińska Droga Wojenna (s. 110) – górska szosa słynąca z efektownych widoków i pięknie położonej twierdzy Ananuri; brama Kaukazu, prowadząca prosto do podnóży Kazbeku ™ Mccheta (s. 102) – dawna stolica Gruzji słynąca z reprezentacyjnych katedr ™ Szatili (s. 121) – XII-wieczna wieś- -twierdza w Chewsuretii ™ Tbilisi (s. 74) – stolica Gruzji, kalejdoskop atrakcji dla najbardziej wybrednych podróżników ™ Uplisciche (s. 130) – skalne miasto założone w epoce brązu, dawna rezydencja gruzińskich królów mamy czas, warto poświęcić jej więcej uwa- gi, odwiedzając przede wszystkim „miasto Stalina” – Gori oraz położone w jego sąsiedz- twie atrakcje. Góry i wioski w południowej części regionu mogą okazać się kopalnią nieoczywistych turystycznych odkryć dla pasjonatów przecierania własnych ście- żek; zdecydowanie odradzamy natomiast wypady na pogranicze Osetii Południowej. Poleć książkę 74 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T Tbilisi თბილისი; . 1 mln 50 tys. Stolica Gruzji – Tbilisi (თბილისი) – leży w środkowo-wschodniej części kraju. Na wschód od miasta znajduje się dolina Sam- gori, na południu ciągnie się pasmo gór Tele- gi, na zachodzie – odnogi pasma górskiego Trialeti, natomiast na północy – dolina Digo- mi oraz wschodnie krańce pasma Sagura- mo. Miasto rozbudowywano terasowo na stokach okolicznych wzgórz oraz wzdłuż rzeki Kury (Mtkwari). Na północno-zachod- nich przedmieściach stolicy zlokalizowane są jeziora Żółwie i Lisi, z kolei na wschód od centrum, za wzgórzem Machata, znajduje się sztuczny zbiornik wodny – Morze Tbiliskie, za którym rozciągają się pola Samgori. Tbilisi to jedno z najstarszych miast na świecie. Naukowcy podejrzewają, że czło- wiek żył tu już 5000 lat temu. Jaskinie na brzegach Kury  – chronione przez góry, z mnóstwem źródeł i lasów, gdzie według opowieści pełno było zwierząt – stanowiły idealne miejsce do zasiedlania. Od początku swego istnienia Tbilisi leża- ło na skrzyżowaniu ważnych szlaków, któ- rymi ciągnęły wojska i które przemierzały karawany. Z tego powodu cechą charakte- rystyczną miasta jest jego wieloetniczność i wielokulturowość. W gruzińskiej stolicy mieszkają przedstawiciele ponad 80 naro- dowości. W kraju od najdawniejszych cza- sów panowała wolność wyznania i zabro- nione było prześladowanie innowierców. Zaowocowało to nagromadzeniem w Tbilisi świątyń różnych wyznań, m.in. meczetów, synagog i świątyń Kościołów wschodnich, a także szkół religijnych. Historia Począwszy od VI w., Tbilisi jest stolicą Gruzji. Siedzibę władców gruzińskich z pierwszej Kup książkę stolicy – Mcchety – przeniósł tu Daczi, syn króla Wachtanga Gorgasalego. Według podań w dawnych czasach obszar ten był słabo zaludniony i niemal w całości poroś- nięty gęstymi lasami. Nazwa miasta (zob. także ramka poniżej), oznaczająca „ciepłe miejsce”, nawiązuje do tutejszych licznych źródeł siarkowych, które dziś zasilają znaj- dujące się tu łaźnie. W VIII  w. Tbilisi zostało podbite przez arabskiego szacha i  w  kolejnych stule- ciach przybrało charakter muzułmański, choć niewielu samych Gruzinów nawróci- ło się na islam. Mimo trudnej sytuacji Tbili- si rozwijało się jako ważny ośrodek handlu z Bliskim Wschodem. W okresie od IX do XI w. miasto było wielokrotnie najeżdżane, m.in. przez Persów i Turków seldżuckich. Od wrogów uwolniło się w 1122 r., za panowa- nia króla Dawida IV Budowniczego, który zdołał odbić miasto z rąk okupanta mimo jego ogromnej przewagi liczebnej. Spora część muzułmańskiej społeczności Tbilisi została schwytana i skazana na tortury oraz Legenda o powstaniu Tbilisi Według jednej z wersji legendy, Wachtang Gorgasali, władca wschodniogruzińskiego państwa Iberia, wybrał się na polowanie. Wraz z drużyną kierował się na południe od ówczes- nej stolicy swego państwa – Mcchety. W  jednej z górskich dolin jego strzała dosięgła jelenia. Ranne zwierzę zaczęło uciekać, wpadło do źródła i po krótkiej kąpieli uleczone wyskoczyło z wody i pognało dalej. Zdumiony król zbliżył się do źródła i zobaczył, że ze skał tryska ciepła woda, która ma cudowne moce uzdrawiające. Nie namyślając się długo, postanowił w tym miejscu zbudować swoją siedzibę. Nową stoli- cę państwa nazwał Tbilisi, co miało nawiązywać do gruzińskiego przymiotnika tbili, czyli „ciepły”. Tak powstało miasto położone na ciepłych, siar- kowych źródłach – Tbilisi. Poleć książkę 75 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T śmierć. Tym, którzy uszli z życiem, zezwolo- no jednak na pozostanie w mieście i wolne wyznawanie swojej religii. W XII w., zwłaszcza za panowania słynnej królowej Tamar, Tbilisi było jednym z naj- większych centrów handlu, kultury i roz- woju na Środkowym Wschodzie. Okres ten powszechnie uważany jest za gruziński złoty wiek; nie trwał on jednak dłużej niż jedno stulecie. Wiek XIII przyniósł kilkakrotne najaz- dy, m.in. Mongołów, a przełom XIV i XV w. – armii Timura Kulawego. Od XV do XVII w. Tbilisi jeszcze wielokrotnie było plądrowane przez Turków lub Persów, zaś w 1795 r., po krótkim okresie spokoju, zostało zniszczone przez perskiego szacha Agę Mahometa. W 1801 r., po przyłączeniu wschodniej Gruzji do Rosji, Tbilisi stało się administra- cyjnym centrum „prowincji gruzińskiej” oraz siedzibą głównego dowódcy rosyj- skiej armii na Kaukazie. Od 1845 r. w mieście urzędował namiestnik carski na Kaukazie, a Tbilisi zmieniło nazwę – obowiązującą aż do 1936 r. – na Tyflis. Początkowe lata pro- tektoratu rosyjskiego przyniosły ponow- ny rozwój miasta. Powstało wiele repre- zentacyjnych budynków, ulepszono też infrastrukturę transportową, łącząc Tbili- si z  innymi ośrodkami miejskimi w  kraju i za granicą. W latach 1918–21, w wyniku zmian ustro- jowych w Imperium Rosyjskim, Tbilisi zosta- ło stolicą Demokratycznej Republiki Gruzji, niedługo potem jednak z powrotem opa- nowały je oddziały Armii Czerwonej. Tbilisi stało się stolicą najpierw Zakaukaskiej Fede- racyjnej Socjalistycznej Republiki Radziec- kiej, zrzeszającej w jeden organizm Gruzję, Armenię i Azerbejdżan (1922–36), a następ- nie – aż do 1991 r. i rozpadu ZSRR – Gruziń- skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W  tym okresie miasto rozbudowywa- no zgodnie ze standardami architektury sowieckiej. Powstawały reprezentacyjne Kup książkę Sportowa promocja W ostatnich latach promocja Tbilisi jako stolicy na miarę europejskich i światowych oczekiwań odbywa się także poprzez wydarzenia sporto- we. W 2015 r. miasto gościło zorganizowany na dużą skalę Olimpijski Festiwal Młodzieży Euro- py (ang. EYOF), który miał tu miejsce w ostat- nich dniach lipca. W wielu dyscyplinach dru- żynowych oraz lekkoatletycznych wzięli udział młodzi ludzie z 50 krajów świata; pierwsze miej- sce w klasyfikacji medalowej zajęli sportowcy z Rosji, tuż przed włoskimi i francuskimi. Innym ważnym wydarzeniem tego samego lata był rozegrany na stadionie Borysa Paiczadzego (zob. s. 92) mecz piłki nożnej o Superpuchar Eu- ropy, w którym zwycięzca Ligi Mistrzów spotkał się z triumfatorem rozgrywek Ligi Europejskiej. Prestiż wydarzenia był ogromny, ponieważ do Tbilisi w niemal pełnym składzie przyjechały drużyny FC Barcelona i FC Sevilla ze swoimi największymi gwiazdami. Widowisko zakoń- czyło się wygraną 5 : 4 katalońskiej drużyny ze słynnym Leo Messim na czele. W dniu meczu cena biletów na to spotkanie na czarnym rynku przekraczała 200 EUR, choć pierwotnie można je było kupić za kilkanaście lari. budynki rządowe, np. Parlament czy Pałac Sportu, na przedmieściach stawiano osiedla bloków z wielkiej płyty. Kilkakrotnie docho- dziło wtedy do antykomunistycznych pro- testów (m.in. w 1956 i 1989 r.), które zostały krwawo stłumione, zgodnie z dyrektywami płynącymi z Moskwy. Po rozpadzie ZSRR miasto stało się cen- trum głównych rozgrywek politycznych kra- ju, co wielokrotnie prowadziło do zamieszek, także zbrojnych. Kryzys lat 90. XX w. znalazł swoje ujście w słynnej rewolucji róż w listo- padzie 2003 r., kiedy to na ulice wyszło ponad 100 tys. ludzi. Od tamtego czasu sytuacja w gruzińskiej stolicy jest ustabilizowana, a Tbilisi to jeden z najprężniej rozwijających się ośrodków w kraju. Poleć książkę 76 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T Warto zobaczyć Ogromna metropolia Tbilisi posiada wiele twarzy. Poniżej przedstawiono miejsca naj- bardziej atrakcyjne turystycznie – te, których po prostu nie można pominąć, zwłaszcza przy pierwszej wizycie w Gruzji. Wszystkim wielbicielom nieprzetartych ścieżek i poszu- kiwaczom prawdziwego pulsu gruzińskiej stolicy rekomendujemy eksplorację także mniej znanych dzielnic, w których podglą- danie codzienności miasta pozwala odkryć jego inne oblicza, zaś największą atrakcją (dla mieszkańców) bywa... sam turysta. Stare miasto Najstarsza część Tbilisi znajduje się na połu- dniu miasta, pod wzgórzem, na którym wznosi się rozpoznawalna twierdza Narika- la. Wprawdzie dokonywane na przełomie ostatnich lat prace restauracyjne w pew- nym stopniu zmieniły oblicze tutejszej starówki, nadając jej bardziej turystyczny charakter, jednak ogranicza się to jedynie do najbliższych okolic opisanego niżej placu Gorgasalego. Eksplorując uliczki zlokalizowane nieco bardziej w głąb sta- rego miasta, ciągle natknąć się można na zakątki, które zachowały urok nietknięte- go, starego Tbilisi. Są to szczególnie ulice zlokalizowane wokół niewielkiego pla- cu Gudiaszwiliego oraz dalej na północ w dzielnicy Kala (zob. ramka Stare Tbilisi). Można tu znaleźć przykłady architektury mieszkalnej z imponującymi drewnianymi balustradami (niektóre z nich dosłownie nie wytrzymują presji czasu i chylą się ku ziemi) czy stojące niemal na podwórkach domów zrujnowane cerkwie. Obiekty stanowiące część starówki, ale położone na przeciwległym brzegu rze- ki opisano w sekcji Lewy brzeg Kury (zob. s. 90). Kup książkę Stare Tbilisi Osobom chcącym odpocząć od gwarnych zabytków i typowych szlaków turystycznych polecamy spacer zaułkami dzielnicy Kala. To część miasta z niezwykłym klimatem; według niektórych tu właśnie odkryć można „prawdzi- we” Tbilisi. Turystów jest mniej, a zaniedbane uliczki wprowadzają prosto w inny czas i świat: ciemnych zaułków i podwórek, rozpadających się ogrodzeń i bram, niezliczonych dobudówek i przybudówek, składzików, zewnętrznych kla- tek schodowych i krzywych balkonów, pęka- jących murów, biegnących chaotycznie rur (głównie z gazem), remontowej prowizorki, graffiti, grających w kapsle dzieci i przemyka- jących pod nogami kotów. Wiele ze stojących tu domów ma ponad 100 lat, większość z nich nie była nigdy remontowana. W ich architek- turze można dostrzec rozmaite wpływy, każdy z nich jest też swego rodzaju „małą ojczyzną” dla zamieszkującej go od lat mikrospołeczności. Podobne miejsca można odnaleźć też w innych częściach miasta, np. w dzielnicach Awlabari i Sololaki, a także u stóp góry Mtacminda. Warto ich poszukać, na spokojnie wśród nich pospa- cerować, zamienić kilka słów z mieszkańcami… Plac Wachtanga Gorgasalego Zwiedzanie Tbilisi można rozpocząć na pra- wym brzegu rzeki Kury (Mtkwari), na pla- cu Wachtanga Gorgasalego (Gorgasalis Moedani), nazwanego imieniem króla  – legendarnego założyciela miasta. Podobnie jak cała starówka, plac przeszedł w ostatnich latach gruntowną renowację. Dziś jest tury- stycznym centrum stolicy, z ładnie odrestau- rowanymi budynkami, w których mieszczą się restauracje, oraz niewielkim podziem- nym bazarem, gdzie nabyć można gruziń- skie suweniry. Historycznie tu mieściło się handlowe centrum starego Tbilisi – w XVII i XVIII w. swoje kramy rozstawiali tutaj kup- cy przybywający z karawanami z Bliskiego Wschodu oraz wielonarodowa społeczność Poleć książkę 77 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T miasta. Plac to również strategiczny punkt, z którego widocznych jest wiele stołecznych atrakcji – górująca nad starówką twierdza Narikala, nowoczesny pałac prezydenc- ki czy reprezentacyjne cerkwie na lewym brzegu rzeki. Abanotubani (dzielnica łaźni siarkowych) i ulica Gorgasali Jeśli ruszymy z placu Gorgasalego na połu- dnie wzdłuż rzeki Kury (Mtkwari), po pra- wej stronie naszą uwagę przyciągną cha- rakterystyczne kopuły łaźni siarkowych. Carskie banie (łaźnie) zlokalizowane są pod ziemią, przykryte kopułami i doświetlone przeszklonymi otworami w ich szczytach. Abanotubani, czyli dzielnica łaźni, jest naj- starszą częścią miasta – liczy około 1500 lat! Dokument perski z  XIII  w. wspomina, że w Tbilisi istniało niegdyś 68 łaźni z wodą o temperaturze 24–27°C. W dawnych wie- kach czas kąpieli nie był w żaden sposób ograniczany i  goście mogli pozostawać w wodzie nawet do następnego poranka. Łaźnie pełniły funkcję nie tylko leczniczą i higieniczną – podobnie jak rzymskie ter- my były swego rodzaju klubami: miesz- kańcy miasta lubili w nich spędzać czas, jadać posiłki, spotykać się w  interesach. Obecnie nadal są popularnym miejscem odpoczynku i  spotkań towarzyskich. Na ścianie jednej z nich znaleźć można tabli- cę upamiętniającą wizytę Aleksandra Pusz- kina w 1829 r., który oznajmił: „Nigdy nie doświadczyłem czegoś bardziej luksuso- wego niż tyfliskie łaźnie”. W Abanotubani do wyboru jest wiele różnych obiektów. Szczególnie ciekawa jest łaźnia Orbeliani, której portal, ozdobio- ny dwoma niewielkimi minaretami, koja- rzy się z  architekturą perską. Odwiedzić można również łaźnie królewskie, łaź- nie Bachmaro czy najstarszą w mieście łaźnię nr 5. Wszystkie zlokalizowane są w niewielkiej odległości od siebie (ul. Aba- no oraz biegnąca od niej pod górę ul. Gri- szaszwili), większość czynna jest przez cały dzień i wieczór () zwykle 8.00–24.00), Tyfliskie łaźnie „Słysząc od dawna cudowne bajki o łaźniach tyfliskich, właśnie od nich począłem odwiedziny miasta. Łaźnie te zbudowane na źródłach siarczanych, utrzymywane są w największej czystości i z największemi wygodami. Łaźnie konstantynopolitańskie zapewne jedne mogą dobijać się z tutejszemi o pierwszeń- stwo, a podobno i bejruckie. Czego kto pragnie, zechce, a stąpnie nogą, zaraz wszystko leci ku niemu, a nic bez etykiety wschodniej. Najprostsza rzecz, najprozaiczniejsza nabiera u łaziebników gruzińskich wschodniego uroku, poezji, ubarwień i ułud. Myjący się i posługujący, według niezłamanego niczem zwyczaju, okryte mają biodra. Muzyka gra na korytarzach, wewnątrz zaś łaziebnicy nucą w przestankach odbijające się echem o sklepienia piosnki, i przyklaskują dłońmi. Gdym wyszedł ze źródła gorącego i siad- łem na szerokiej, położonej na kamiennej posadzce, desce, zbliżył się do mnie krzepki młody mężczy- zna z zapytaniem, czym gotów do omywania. Na znak gotowości mojej, podszedł zaraz z naczyniem pełnem rozpuszczonego mydła i dmąc je rurkami, tworzył nade mną kłęby chmur mydlanych, które tęczami błyszczące powolnie spadały na mnie. Powaga owego mężczyzny przy tej czynności bawiła niezmiernie, ale istotnie strachem i serdecznym śmiechem mnie przejął, gdy skoczył na mnie już leżą- cego i zamiast rękoma, nogami wycierał ciało moje. Czułem jak każdą kostkę przebierał we mnie, jak każden muskuł wymacywał. Ileż on wtedy wywinął kozłów, nie przyczyniając mi najmniejszego bólu, lecz przeciwnie, sprawiając poczucie odświeżania się całego ciała!” (Mikołaj Gralewski, Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli, Lwów 1877). Kup książkę Poleć książkę U s h a n gi C Teatr Mardżaniszwili o te M eidze K h k h arja nis h vile u rg P eters b o A D a d b a s hid z e D i m i t r 78 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T M e r a b K o s t a v a Park Wera e k a W a c n e i z D l i Sala Koncertowa Melikishvili Tatishvili Dimitri Bakradze Machavariani Tamar Chovelidze Mikheil Zandukeli Vasil Barnov Khoshtaria Gobebashvili e z d a hirg C vili ash ote M k a K e z s elid ere e K n a Iv E 1 1 7 Niebieski Monaster Cerkiew św. Jana Teologa M i k h e i l J a v a k h s h v i l i Cafe Mukhatsakatukha L e o K i a c h e li e z d N i k o l a Lokale z kuchnią z różnych części świata Vashlovani Pier K S h ota R o b ak hid ze usta v eli Cafe Tbilisi G i o r g i A k h vle d ia n i Pub Dublin Rustaweli Pomnik Szoty Rustawelego Va sil Barnov Mc Donald’s Khinkali Center Dom Chinkali (Chinkali Sahli) Pchli targ (sztuka, pamiątki) P LAC REWOLUCJI Gruzińska Akademia Nauk S D z m e bi Kakabadzeebi m o n Z a o l o l d a st a s n i h vili Kościół Twereli Polikarp e K a k a b a d z e Park Kultury i Wypoczynku Tbilisi centrum 0 150 m Kup książkę Panteon narodowy Kościół Mama Dawiti Rzeźba Wielkiego Roweru (punkt panoramiczny) Radisson Iveria Blu u kashvili b a Smart Revaz T Tańczące fontanny Filharmonia Taverna Marco Polo Dom handlowy Merani Muzeum Sztuki Nowoczesnej S h o ta R u sta v eli er G rib Caliban’s Caffee o e d o v vile bi Alexander Chavchavadze Mahakhela Vano Sarajishvili Tarieli B orb alo Rits a Pasanauri D z m Ale x a n d e bi Z u b ala s h Waltzing Matilda City Hostel S u l i k G i o r g o Z h g i i G g a u h e n ti A rs e n a r l i Zabytkowa zabudowa e z n i d e g d e Z Kot e M e s k hi D i m it ri K i p i a n i M t a t s m i n d a C h o n k a d z e Formula 1 Guest House K ipiani Dimitri esik B hidze g La Z h o r d a n i a ri v h g N i a Stacja kolejki szynowej (ok. 150 m) Poleć książkę Nadbrzeże Baratashvili Named Mtkwari Meskhia Revaz Laghidze Opera im. Paliaszwilego Boombully Hostel Kiko Laghidze B e sik Ambasada Polski T a r a s S D z m e h e v h e b i Z u b n k o a l a s h M ik h ai Z ic il ebi Historyczna szkoła nr 1 h i siedziba parlamentu P a v l e I n g o r o k v a k e t e B l . R . c a r p o MTACMINDA Stadion Dinamo Tbilisi dworzec autobusowy Didube (ok. 5 km) tureckie lokanty (ok. 200 m) odnowiona część ulicy Agmaszenebeli Park Róż D a v i t A g h m a s h e n e b Dworzec kolejowy (1,5 km) cmentarz Kukijski (1,7 km) T s i n a m d z g h r i s h v ili azniashvili Giorgi M Turgieniew A r n o l d C h i k o b a v a Teatr Mardżaniszwili o te M arja nis h vile u rg P eters b b a s hid z e o A D a d D i m i t r i U z n a d z e 79 y n z c e ł o t s n o g e R i i s i l i b T K v i l v i d z e G o c i r i d z e Bachorishvili N a t i s h v i l i A . Radisson Iveria Blu u kashvili Tańczące fontanny Filharmonia Dom handlowy Muzeum Sztuki Nowoczesnej Caliban’s S h o ta R u sta v eli Alexander Chavchavadze Mahakhela hidze g La Z h o r d a n i K ipiani Dimitri esik B e Kijo wska li D Tchorokhi Tsereteli Dimitri Uznadze K o l a u s N a dira d ze I v a n e J a v a k h i s h v ili i k h e ili T s i n M Gabriel Sundukiani Rzymska Zakaria Kurdiani ash e n h g m e a vit A beli a m d z g h ri s h v ili viavi k T Dzweli Sachli V ir s Park 9 Marca Gogiberidze Targ Suchy Most (targ staroci) Park Dedena a l a d z e E 117 Why Not? Tbilisi – Legend Hostel Giorgi Chanturia E 117 Antykwariat (starocie) Silk o V ir s a l a Nadbrzeże Baratashvili Named Mtkwari Meskhia Revaz Laghidze Opera im. Paliaszwilego Boombully Hostel Kiko dze M ari Brose Street R e v a z T a b u k a s h vili Laghidze Teatr im. Rustawelego B e sik Ambasada Polski T a r a s S D z m e h e v h e Hostel BHM k k r ai n L e sia U a b i Z u b n k o a l a s h M ik h ai Z ic il ebi a d z e Historyczna szkoła nr 1 aria C hic hin Dawna siedziba parlamentu Z h i a ri v h g N i a P a v l e I n g o r o k v a Sklep wydawnictwa Geoland Pałac Sprawiedliwości Mariott Kościół Kaszweti Galeria Narodowa Park Tbilisi 9 kwietnia Park Revaz Ta A rc hil J o rja d z e b u k a s h vili Sobchak d z e Hostel Nest P k h o v i O r b e l i a n i Carrefour Pomnik Czawczawadzego i Ceretelego S h o t a R u s t a v e l i 9 K w ietnia Pałac Młodzieży (d. Woroncowa) Park Orbeliani Kościół Dzweli Sameba n a d z e der Puszkin n a s k e l A u rts ela d z e L a d o G u d i a N s h v i l i n P n t o A Gruzińskie Muzeum Narodowe at o V a c h Muzeum Sztuki Gruzji Przystanek Garejiline, Gregorian Bus Vekua vili nish ulkja S Atoneli G o g ch a N i k o l o z B a r a t a s h v i l i Pozostałości murów miejskich Muzeum Lalek s h n i a n i d ze i d z e e b i S h o t a N i Zabytkowa zabudowa Ilia i N in o Nakas h Warszawa Villa Mtiebi Le t im Gurji Wieża zegarowa C h a k h r u k h a d ze S h a v t e l i Stacja kolejki szynowej (ok. 150 m) Kup książkę Poleć książkę MTACMINDA 102 Mccheta-Mtianetia y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M Mccheta-Mtianetia (მცხეთა-მთიანეთის) to jeden z najpiękniej położonych regio- nów Gruzji. Północna część tego obszaru to pasma Kaukazu Wielkiego, ze szczyta- mi sięgającymi od 3500 do ponad 5000 m n.p.m., malowniczymi jeziorami i alpejski- mi wioskami oraz budzącą podziw górą Kazbek (5047 m n.p.m., wg innych źródeł 5033  m n.p.m.). Region przecina Gruziń- ska Droga Wojenna z głównym ośrodkiem narciarskim kraju – Gudauri. Usytuowane niemal na jej końcu Kazbegi (znane także jako Stepancminda) jest popularnym celem turystów łaknących obcowania z górskimi krajobrazami niedużym nakładem sił. Tutej- sza infrastruktura turystyczna jest bogata, szlaki stosunkowo łatwe, a ciągle zapiera- jące dech w piersiach. Stolicą krainy jest Mccheta, dawna stolica Gruzji, w 1994 r. wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Nazwa Mtianetia kryje w sobie gru- zińskie słowo mta, czyli „góra”, co idealnie oddaje charakter tego regionu. Ľ Mccheta მცხეთა; . 7,5 tys. Dawna stolica gruzińskiego Królestwa Iberii oddalona jest od Tbilisi o 25 km i stanowi obowiązkowy punkt zwiedzania Gruzji. Jest jedną z najładniejszych miejscowości w kraju, zarówno pod względem propo- nowanych atrakcji, jak i  malowniczego położenia u zbiegu dwóch rzek. Znajduje się tu mnóstwo zabytków, z których trzy: katedra Sweti Cchoweli oraz monastery Dżwari oraz Samtawro, objęte są ochro- ną UNESCO. m o c . k c o t s r h e t n a P | a i l Panorama Mcchety Kup książkę Poleć książkę e g e r e B a g O © l 103 y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M Warto zobaczyć Niewielkich rozmiarów centrum Mcche- ty znajduje się na cyplu otoczonym przez dwie rzeki: Kurę (Mtkwari) oraz Aragwi. Katedra Sweti Cchoweli Jeden z gruzińskich poetów napisał o kate- drze Sweti Cchoweli: „Patrząc na nią, wie- rzysz, że Bóg tu jest”. Stojąca w  ścisłym centrum Mcchety XI-wieczna świątynia wyróżnia się na tle innych obiektów o cha- rakterze sakralnym nie tylko swoją warto- ścią artystyczną, lecz także rolą, jaką ode- grała w historii narodu gruzińskiego. Jako katedra patriarchalna i siedziba katolikosa (patriarchy, głowy Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego) była duchowym centrum Gruzji. To tu odbywały się uroczystości kon- sekracyjne królów i przywódców kościel- nych, śluby i chrzty koronowanych głów, tu wreszcie chowani byli przywódcy narodu i Kościoła (niektóre z grobowców w katedrze przetrwały do dzisiaj). Podczas najazdów na Gruzję Sweti Cchoweli służyła za schronie- nie mieszkańcom Mcchety i okolicznych wiosek. Świątynia, ze swoją przebogatą biblioteką, pełniła również ważną funkcję popularyzatora sztuki pisanej. Przetrwały dowody na to, że księgi wraz ze skarbami przechowywane były w specjalnych schow- kach ukrytych w ścianach. Pierwszy kościół w tym miejscu powstał w tzw. świętym gaju – królewskim ogrodzie w  widłach rzek Kura (Mtkwari) i  Aragwi. Zbudowano go na polecenie pierwsze- go chrześcijańskiego króla Gruzji, Miriana, w latach 30. IV w. Był to drewniany niewiel- ki obiekt, którego szczątki odkryto podczas prowadzonych na terenie katedry badań archeologicznych. W 2. poł. V w., za czasów rządów kró- la Wachtanga Gorgasalego, gruziński Kościół zyskał niezależność, tzn. stał się Kup książkę Kościołem autokefalicznym (wcześniej pod- legał patriarchatowi Antiochii). W Mcchecie ustanowiona została rezydencja patriarchy z katedrą w Sweti Cchoweli. W czasach tych miasto pełniło funkcję centrum chrześcijań- stwa nie tylko dla Gruzji, ale i dla całego Kau- kazu. Drewniany kościółek nie odpowiadał już rosnącemu autorytetowi religii chrześci- jańskiej, z tego też powodu w końcu V w. król Wachtang Gorgasali wydał rozkaz budowy większej, kamiennej, trójnawowej świątyni. Jej wymiary znacznie przekraczały wielkość innych słynnych kościołów tamtej epoki, takich jak Cilkani, Bolnisi czy Kchaszmi. Na początku XI w. na zlecenie patriarchy Melkisedeka I katedra została gruntownie przebudowana. Architekt Arsakidze prze- konstruował starą trójnawową bazylikę na charakterystyczny już wtedy dla Gruzji obiekt oparty na planie krzyża. Przyjmuje się, że budowa trwała 19 lat (1010–29). Efekt pracy utalentowanego architekta przetrwał do dzisiaj jedynie z niewielkimi zmianami. Tragiczna historia Gruzji nie pozostała bez wpływu na katedrę: w wyniku niszczyciel- skiego trzęsienia ziemi w końcu XIII w. (1283) zawaliła się kopuła świątyni – odbudowana jednak została już w 1. poł. XIV w. przez Jerze- go Wspaniałego. Ponownie kopuła legła w gruzach w wyniku ataku wojsk Tamerla- na (Timura Kulawego) pod koniec XIV w. Król Aleksander I odtworzył kolumny, jed- nak dla wzmocnienia konstrukcji postanowił je odbudować jako masywniejsze, co spo- wodowało, że utraciły oryginalne piękno. Nawet dziś łatwo dostrzec, jak bardzo róż- nią się od siebie filary z XI i z XV w. W XI w. sklepienie łukowe było wyższe, a kolumny piękniejsze. Niegdyś również odległości pomiędzy kolumnami były jednakowe, po XV-wiecznej odbudowie odstęp pomiędzy dwiema z nich zwiększył się dwukrotnie. Wzmocnienie kolumn można próbować usprawiedliwiać obciążeniem, jakie każda Poleć książkę 104 y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M z nich musi wytrzymać – ok. 700 ton na jedną kolumnę. Sweti Cchoweli zbudowana jest z pia- skowca i przykryta dachami z bazaltu przy- wiezionego tu z Algeti. Wzniesiono ją na planie równoramiennego krzyża, zwień- czonego na przecięciu ramion 16-okienną kopułą w kształcie ostrosłupa. Jest jedną z najwyższych świątyń w Gruzji (54 m). Każda elewacja Sweti Cchoweli zdobna jest już samą różnorodnością kamieni uży- tych do budowy. Bogata kolorystyka katedry zainspirowała sławnego gruzińskiego pisa- rza Konstantina Gamsachurdię do stwier- dzenia: „Spojrzenie na Sweti Cchoweli jest wspaniałym doznaniem w każdej porze dnia: o poranku przypomina kolor jaszczurki, gdy zapada zmrok, oświetlona jest niezmordo- wanym słońcem i przybiera złocistą barwę, natomiast po zmroku, pod niebem usianym gwiazdami, bryła katedry, pełna dostojeń- stwa i harmonii, zwraca się ku niebu”. Mury katedry zdobią też różnego rodzaju płaskorzeźby, często o znaczeniu symbo- licznym: np. bycze głowy symbolizowały rol- nictwo (same byki były uważane za święte zwierzęta), a kiście winogron – urodzaj. Południową elewację katedry dekoru- je interesująca kompozycja płaskorzeźb powstała w  okresie budowy: winorośl  – święta roślina Gruzji, św. Jerzy przebijają- cy smoka, krzyż z opuszczonymi ramiona- mi – symbol chrześcijańskiego zbawienia, dwa gołębie wzlatujące z jednego naczy- nia. Ponadto znajduje się tu symbol wiecz- ności chrześcijaństwa  – sześcioskrzydły anioł (serafin), a także scena ukrzyżowania Chrystusa. Ciekawostką jest znajdująca się na ścianie północnej płaskorzeźba, która przedstawia prawą rękę trzymającą kwadrat z podpi- sem: „Ręka sługi Arsakidze – wybacz mu”. Legenda, którą wykorzystał Konstantin Gamsachurdia w powieści Ręka wielkiego Kup książkę mistrza, mówi o ucięciu prawej ręki archi- tekta. Otóż w  genialnym budowniczym, pochodzącym z ludu, zakochała się córka władcy, którą upatrzył sobie na żonę Gior- gi I. W  rezultacie nieszczęśliwej miłości ją zamknięto w klasztorze, a architektowi ucięto rękę. Historia opowiedziana w tej legendzie jest dowodem bogatej wyobraź- ni jej twórców, ponieważ nie istnieją żadne przekazy historyczne, mogące potwierdzić jej prawdziwość. Kamienny mur katedry został odre- staurowany w XVIII w. na polecenie króla Herakliusza II. Sweti Cchoweli miała mur z bramą już w XI w. Brama w oryginalnej for- mie przetrwała do dzisiaj, sam mur zaś był burzony. Na lewo od bramy wejściowej stoi częściowo zniszczona dzwonnica z XVII w. (kościelna dzwonnica jako oddzielny ele- ment architektoniczny nie występuje w gru- zińskiej architekturze świątynnej przed XIII– XIV w.). Z kolei w południowo-wschodnim rogu dziedzińca znajduje się dwukondygna- cyjny kamienny budynek, który wcześniej był rezydencją Antona I, XVIII-wieczne- go gruzińskiego katolikosa – patriarchy. Wejście do kościoła zlokalizowano od strony zachodniej. We wnętrzu uwagę przy- kuwa kamienna chrzcielnica, pochodząca prawdopodobnie z IV w. Początkowo sta- ła na świątynnym dziedzińcu, została jed- nak przeniesiona do środka katedry po jej rozbudowie. Podejrzewa się, że w związku z ogromnym znaczeniem Sweti Ccho weli w  tej właśnie chrzcielnicy odbywały się chrzty gruzińskich książąt. Zgodnie z poda- niami, w pozłacanej wówczas chrzcielnicy zostali ochrzczeni również pierwszy chrze- ścijański król Mirian i jego żona Nano. Uwagę zwracają także freski zdobiące ściany katedry. W połowie XIX w. przywódca gruzińskiego Kościoła egzarcha Eugeniusz Bazchenow polecił wybielić freski Sweti Cchoweli, pokrywając je kilkoma warstwami Poleć książkę 105 y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M wapna. Władze kościoła rosyjskiego nazwa- ły ten proces „odrestaurowaniem”. Dopie- ro w latach 60. XX w. podczas prac konser- watorskich podjęto próby usunięcia tych warstw. W wielu przypadkach jednak malo- widła były nie do odratowania. Udało się ocalić jedynie część fresków datowanych głównie na XVI–XVII w. Apsydę główną zdobi fresk przedstawia- jący Chrystusa, wykonany w XI w. i odno- wiony pod koniec XIX w. przez rosyjskiego artystę Józefa Picza. Górna część fresku przedstawia aniołów, w  środkowej czę- ści siedzi na płonących kołach Chrystus w otoczeniu serafinów i cherubinów (scena ze snu Ezechiela, a także wizji proroka Iza- jasza). W dolnej części znajduje się przed- stawienie Matki Bożej, Chrystusowych Apostołów, a  także Jana Chrzciciela. Na ścianach wymalowano archaniołów Michała i Gabriela. W całości kompozycja ta przed- stawia gloryfikację Boga. Na gzymsie ołtarza znajduje się inskrypcja zapisana alfabetem starogruzińskim (asomtawruli), będąca proś- bą do Boga o opiekę nad kościołem. Freski w północnej części nawy głów- nej pochodzą z XVII w. Na łuku spinającym dwie kolumny w północnej części nawy głównej umieszczono portrety tych, któ- rzy na początku IV w. byli torturowani na polecenie rzymskich cesarzy Dioklecjana i Maksymiliana za odmówienie wyrzecze- nia się chrześcijaństwa. Na wewnętrznej stronie północno- -zachodniego filaru przedstawiona jest figu- ra człowieka z głową zwierzęcia. To męczen- nik Krzysztof, który był torturowany w III w. za swą wiarę. Zgodnie z legendą Krzysztof był młodzieńcem o nieprzeciętnej urodzie i aby nie być przedmiotem pokusy, zwrócił się do Boga z prośbą, by ten go oszpecił. W trójkącie ponad łukiem łączącym dwa północne filary znajdują się freski przed- stawiające biblijnych królów żydowskich Dawida i Salomona, zwróconych twarza- mi do siebie. Malowidła na północnym m o c a . i l o t o F | i s i l i b t o t o h p © Katedra Sweti Cchoweli Kup książkę Poleć książkę 106 y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M łuku zachodniej kolumny są podzielone na cztery poziomy: Kazanie Chrystusa w Jero- zolimie (ludzie pisma i faryzeusze), Chrystus uleczający nieszczęsnych, symboliczna sce- na zwyczajowo zwana „widzialnym okiem”, a w czwartej części przedstawiony jest Krzyż Święty i wizerunki chrześcijańskiego cesa- rza Konstantyna oraz jego matki Heleny. Freski pod kopułą pochodzą z XVII w. W środku przedstawiony jest Chrystus, obok umieszczono grecką inskrypcję. Malowidło jest mocno zniszczone – niestety ono rów- nież zostało pokryte wapnem w XIX w. Na lewo znajduje się przedstawienie królowej Mariam stojącej ze swoim młodym synem Otią. Sama władczyni pochowana jest przed freskiem. Ikonostas katedry jest współczesny, cho- ciaż wzorowany na XI-wiecznym ikonostasie z kościoła Speti. Z oryginalnego ikonostasu ze Sweti Cchoweli przetrwał do dzisiaj jedy- nie mały fragment. W centralnej części świątyni znajduje się mały, datowany na XVII w. budynek z łuko- watymi otworami. Zgodnie z zapisem histo- rycznym pod nim pochowana została szata Chrystusa (zob. ramka). Zgodnie z aktualną wiedzą historyczną w  świątyni powinno spoczywać ponad 10  władców, m.in.  Dawid Ulu, Demetre, Giorgi Wspaniały, Giorgi VII, Giorgi VIII, Alek- sander Wielki, Szymon I itd., jednak do dzi- siejszych czasów przetrwały jedynie płyty nagrobne Wachtanga Gorgasalego, Hera- kliusza II i ostatniego króla Gruzji, Giorgia XII (zm. 1800). Według źródeł historycznych w  katedrze spoczywa również katolikos Melkisedek. Legenda o Sweti Cchoweli W I w. do Mcchety powrócił z Jerozolimy, gdzie był świadkiem męczeńskiej śmierci Jezusa, Eliasz, żydowski mieszkaniec tego miasta. Przy- wiózł ze sobą chiton Chrystusa. Legenda mówi, że w mieście powitała Eliasza jego siostra, Sido- nia. Gdy dowiedziała się, jak cenną rzecz przy- wiózł jej brat, przycisnęła szatę do piersi i padła rażona wielką trwogą. Pochowana została wraz z szatą w królewskich ogrodach, a na jej grobie wyrósł później cedr libański. Po przyjęciu przez Gruzję chrześcijaństwa w IV w., na polecenie króla Miriana drzewo zostało ścięte, a nad gro- bem Sidonii postanowiono wybudować chrze- ścijańską świątynię. Ze ściętego drzewa przy- gotowano siedem kościelnych kolumn. Jedna z nich okazała się cudowna: sama wzniosła się w powietrze i nikt nie potrafił sprowadzić jej na ziemię. Kolumna opadła dopiero po całonoc- nych modlitwach św. Nino, umożliwiając tym samym budowę świątyni. Była to Sweti Ccho- weli – „kolumna dająca życie”, od której katedra wzięła swoją nazwę. Według ludowych wierzeń kolumna ma właściwości uzdrawiające. Kup książkę Monaster Dżwari Kolejnym zabytkiem Mcchety, który trzeba zobaczyć, jest monaster Dżwari (na wzgó- rzu na wschód od centrum; dojazd taksów- ką 15–20 GEL w obie strony), wzniesiony na szczycie stromego wzgórza górującego nad miastem. Budowla jest dobrze widoczna z dużej odległości i z każdej strony. Trud- no wyobrazić sobie krajobraz dzisiejszej Mcchety bez Dżwari. Zgodnie z podaniem, w połowie IV w. na szczycie wzgórza ustawiono ogromny drewniany krzyż, który stał się obiektem kultu nie tylko Gruzinów, ale wszystkich chrześcijańskich ludów Kaukazu. W 545 r. na polecenie księcia Kartlii – Guarama w pobli- żu krzyża wybudowano mały kościółek. Piwnice świątyni używane były jako kryp- ta. Cerkiew zbudowano na planie krzyża z – jak się podejrzewa – ścianami bogato zdobionymi mozaikami. Pod koniec VI w. pojawiła się potrzeba wybudowania nowej, większej świątyni, ponieważ dotychcza- sowa nie mogła już pomieścić wszystkich Poleć książkę 107 y n z c e ł o t s n o g e R i a t e h c c M wiernych. Duża cerkiew wzniesiona zosta- ła przez syna Guarama – Stefanoza I (także księcia Kartlii) i jego rodzinę. Zgodnie z zapi- sami historycznymi, a  także freskami na świątynnych murach budowla ta powstała w latach 586/587–604. Architekt, przed któ- rym postawiono trudne zadanie zaprojekto- wania monasteru, wzmocnił skałę i wzniósł cerkiew nad samą przepaścią, a także skon- struował platformę łączącą budynki. Powstanie kościoła Dżwari położyło podwaliny pod rozwój indywidualnego stylu w  gruzińskiej architekturze. Każde ramię świątyni zakończone jest półkolistą apsydą, a centralną ośmiokątną część przy- krywa kopuła. Budowla została wzniesiona z żółtawych, dobrze przyciętych kamien- nych płyt. Ten sam materiał wykorzystano do budowy zarówno zewnętrznych, jak i  wewnętrznych ścian świątyni. Jedynie ramię ołtarzowe udekorowano mozaikami. Cerkiew ma 22,3 m długości, 19 m szerokości i jest wysoka na 25 m. Najbardziej ozdobna jest wschodnia fasa- da. Jej okna udekorowane są stylizowany- mi liśćmi winorośli. Trzy okna ołtarzowe są połączone, ale okna skrajne posiadają swoje własne zdobienia. Nad oknem ołtarzowym widać podobizny członków rodziny książę- cej – fundatorów budynku i wyposażenia kościoła: pośrodku Stefanoz I oddaje pokłon Chrystusowi. Na płaskorzeźbie znajdują się też inskrypcje napisane starogruzińskim alfabetem asomtawruli. Wejścia do cerkwi zlokalizowane są od stron północnej i południowej. Półkolisty tympanon nad południowym wejściem do świątyni zawiera wspaniale wykonaną kompozycję Wniebowzięcie Krzyża przez aniołów. Ruiny kamiennego muru dookoła cer- kwi datuje się na okres od XVI do XVIII w. Sprzed katedry otwiera się wspaniały widok: poniżej rozłożyła się dawna stolica Kup książkę Gruzji Mccheta, a po lewej stronie wyła- niają się pasmo górskie Bagineti z pozo- stałościami starożytnej cytadeli Armazis- ciche oraz starożytny monaster Zedazeni na szczycie wysokiego wzgórza na pół- noc od Dżwari. Monaster Samtawro Trzeci z najważniejszych zabytków Mcche- ty to monaster Samtawro (na północ od katedry Sweti Cchoweli, wejście od ul. Mirian Mephe). Rękopisy informują, że niegdyś znaj- dował się tu ogród i pałac władcy (mtaw- ra), stąd nazwa Samtawro. Według legendy to właśnie te strony wybrała św. Nino jako miejsce modlitwy – podobno spędziła tutaj trzy lata, modląc się pod krzewem jeżyny. Zespół architektoniczny Samtawro skła- da się z  budynków o  różnym charakte- rze. Powstanie pierwszej budowli w tym miejscu należy datować na czas przyjęcia przez Gruzinów chrześcijaństwa, czyli lata 30. IV w. – to znajdująca się po prawej stro- nie od wejścia miniaturowa cerkiew. Pomi- mo licznych przebudów można dostrzec jej pierwotny kształt. Całość została ogrodzona murem z wieżami wzniesionymi w późnym średniowieczu. Główna cerkiew Samtawro, tak jak wiele innych świątyń, wielokrotnie była niszczo- na podczas wojen. Także mocne trzęsienie ziemi w 1283 r. znacznie uszkodziło budow- lę. Dziś proporcje bryły świątyni zakłóca ciężki tambur kopuły, która po trzęsieniu ziemi została odbudowana na przełomie XIII i XIV w. Zdobienia elewacji cerkwi są zróżnicowane i reprezentują różne style. Najskromniejsza jest fasada wschodnia, zaś elewacje południowa i północna są boga- to zdobione i mogą stanowić wzór sztuki dekoratorskiej. W cerkwi z IV w. ocalały groby pierwszego chrześcijańskiego króla Kartlii Miriana i jego małżonki królowej Nano. Poleć książkę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gruzja. Magiczne Zakaukazie. Wydanie 1
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: