Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00721 025756 16220772 na godz. na dobę w sumie
Gwarancje praw pokrzywdzonych w postępowaniach szczególnych - ebook/pdf
Gwarancje praw pokrzywdzonych w postępowaniach szczególnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 251
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4671-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.01.2012 r

Odformalizowanie procesu karnego w postępowaniach szczególnych nie powinno pozbawiać pokrzywdzonego istotnych uprawnień, które de lege lata przysługują mu w postępowaniu zwyczajnym. Autorzy poruszają bardzo ważne zagadnienia związane z nieuzasadnionym 'zapomnieniem' o pokrzywdzonym przestępstwem.
W opracowaniu znajdziemy odpowiedź na wiele pytań w zakresie:


Adresaci:
Praca jest przeznaczona dla sędziów - przy orzekaniu w trybach zredukowanych i dla prokuratorów - przy prowadzeniu postępowań przygotowawczych i realizacji funkcji oskarżenia. Problemy postępowania dowodowego, środków zaskarżenia, egzekucyjnego, postępowania mediacyjnego zainteresują szczególnie pełnomocników i obrońców.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Klejnowska Monika Klejnowska Rozdział 1 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych … w trybach szczególnych w polskim procesie karnym Jedną z podstawowych funkcji norm prawa karnego procesowego jest funkcja gwarancyjna. Jeszcze pod rządami kodeksu postępowania karnego z 1969 r. mówiąc o gwarancjach procesowych, w przeważającym stopniu koncentrowano się na ochronie praw oskarżonego. Przynajmniej jednak od kilkunastu lat pod wpływem między innymi rozwoju wikty- mologii, a także standardów stanowionych na rzecz ofiar przestępstw na poziomie ONZ, Rady Europy i Unii Europejskiej wzmocniła się i ugrunto- wała tendencja do uczynienia beneficjentem gwarancji procesowych także pokrzywdzonego oraz innych uczestników procesu1. Punktem odniesienia przy badaniu gwarancji procesowych pokrzywdzonego są w ogromnym stopniu Konstytucja RP, Konwencja o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.), a także Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.), gdyż zawarte tam unormowania, ustanawiając sposób traktowania przez państwo w sytua- cjach konfliktowych, określają model porządku prawnego zapewniający każdemu człowiekowi demokratyczne, pełne poszanowanie jego godności, prawo do odwołania się w postępowaniu karnym oraz jawność rozpozna- nia sprawy, statuując standard minimalny rzetelnego procesu. Nie ma wątpliwości, że przynajmniej część współczesnych zasad postępowania o charakterze gwarancyjnym, takich zwłaszcza jak rze- 1 R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków 1999, s. 42; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 22. 17 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… telność procesowa (lojalność procesowa, praworządne i lojalne postę- powanie dowodowe, rozsądny termin zakończenia procesu, prawo do informacji2), równość stron kontradyktoryjnego procesu, dostęp do niezawisłego sądu, jawność, szybkość oraz dwuinstancyjność postę- powania, może być odnoszona w sposób pozytywny także do sytuacji prawnej pokrzywdzonego3. Wspomniane ogólne, ale fundamentalne gwarancyjne zasady kształtujące model procesu karnego wyrażone zostały w podstawo- wym źródle prawa karnego procesowego, jakim jest kodeks postępo- wania karnego4. Istotną gwarancją procesową jest zaskarżanie orze- czeń. Warto przyjrzeć się bliżej temu, jak w polskim procesie karnym kształtuje się realizacja gwarancji procesowych pokrzywdzonego w postępowaniu odwoławczym w trybach szczególnych. Należy jesz- cze na początku zaznaczyć, że skorzystanie przez pokrzywdzonego z prawa do złożenia środka zaskarżenia, umożliwiające uruchomienie weryfikacji zaskarżanego orzeczenia na etapie postępowania w dru- giej instancji, otwiera już w trakcie trwania postępowania odwoław- czego drogę do korzystania z innych gwarancji procesowych5, takich jak udział w rozprawie czy posiedzeniu oraz w postępowaniu dowo- dowym, a także wnoszenie różnego rodzaju wniosków i składanie oświadczeń woli oraz korzystanie z pomocy pełnomocnika6. Do wyznaczników modelu kontroli procesowej można zaliczyć: 1) normatywnie wyznaczony cel środka zaskarżenia; cel bezpo- średni (funkcja zasadnicza) stanowi procesowa kasatoryjno- -reformacyjna reakcja na nieprawidłowości orzeczenia; 2 A. Gerecka -Żołyńska, Rzetelność procesu karnego w świetle niektórych przepi‑ sów obowiązującego kodeksu postępowania karnego (w:) Nauka wobec współczesnych zagadnień prawa karnego w Polsce. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Alek‑ sandrowi Tobisowi, red. B. Janiszewski, Poznań 2004, s. 73. 3 Por. H. Paluszkiewicz, Nowe środki ochrony pokrzywdzonego w polskim prawie karnym procesowym na tle europejskiej polityki karnej, RPEiS 2010, z. 3, s. 37; W. Glinie- cki, Przyspieszanie i usprawnianie postępowania karnego a ochrona interesów pokrzyw‑ dzonego, Prok. i Pr. 2007, nr 2, s. 59–60; zob. E. Bieńkowska, Szybkość postępowania karnego i ochrona interesów pokrzywdzonego: zasady do pogodzenia czy nie? Refleksje na tle nowej kodyfikacji karnej (w:) Nowe prawo karne procesowe. Zagadnienia wybrane. Księga ku czci Profesora Wiesława Daszkiewicza, red. T. Nowak, Poznań 1999, s. 125. 4 Proces karny. Część ogólna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, War- 5 Por. wyrok TK z dnia 16 listopada 1999 r., SK 11/99, OTK 1999, nr 7, poz. 158. 6 Por. K. Marszał (red.), S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces karny, Katowice 2003, szawa 2007, s. 26. s. 185. 18 Monika Klejnowska 2) określoną przez unormowanie kontroli odwoławczej strukturę dotyczącą: a) przedmiotu kontroli – zarzutów i podstaw odwoławczych, b) zasad przeprowadzania kontroli – granic rozpoznawania spra- wy i orzekania, w tym zaznaczyć należy rolę granic środka odwoławczego, c) konsekwencji prawnych w zakresie rozstrzygnięć organu od- woławczego, d) formy (trybu) – sposobu procedowania, składu i właściwości sądu, postępowania dowodowego, udziału uczestników w po- siedzeniu lub rozprawie, uzasadnienia orzeczenia, kwestiono- wania wyroków sądu odwoławczego7. Konkretyzując owe wyznaczniki, można zarysować model aktu- alnego postępowania odwoławczego, który jawi się jako: – dwuinstancyjny; – obejmujący kontrolę wyroku pod względem faktycznym i prawnym; – co do zasady utrzymujący związanie granicami skargi odwoławczej; – przyjmujący okrojone do minimum postępowanie dowodowe (art. 452 k.p.k.); – reformacyjno-kasatoryjny pod względem charakteru wydawa- nych rozstrzygnięć charakteryzuje się możnością wydania wyroku merytorycznego odmiennego od pierwszej instancji (w ograni- czonym zakresie na niekorzyść oskarżonego – zakaz reformatio‑ nis in peius i reguły ne peius), od którego nie przysługuje środek odwoławczy i zmiana taka jest ostateczna; – gwarantujący udział stron w  postępowaniu odwoławczym (art. 451 k.p.k. oraz art. 464 § 1 i 2 k.p.k.). Z tymi modelowymi cechami spotykamy się także w postępowa- niach szczególnych, gdyż występują w nich zwyczajne środki odwo- ławcze, czyli apelacja i zażalenie. Natomiast podkreślić należy także odmienne od zwyczajnego trybu modelowe rozwiązanie, z jakim w trybach szczególnych mamy do czynienia. Chodzi tu o dwa swoiste zwyczajne środki zaskarżenia: sprzeciw od wyroku zaocznego oraz sprzeciw od wyroku nakazowego. Do cech modelowych systemu środ- ków zaskarżania w trybach szczególnych, w przypadku korzystania ze 7 Por. Z. Doda, Rewizja nadzwyczajna w polskim procesie karnym. Węzłowe za‑ gadnienia, Warszawa 1972, s. 39; L.K. Paprzycki, Model kasacji w polskiej procedurze karnej, Palestra 2008, nr 7–8, s. 11. 19 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… sprzeciwów, włączyć należy zatem bezwzględną kasatoryjność, brak dewolutywności oraz brak zakazu reformationis in peius. Tryby szczególne unormowane w kodeksie postępowania kar- nego zaliczane są do postępowań zredukowanych, gdyż formalizm tych trybów jest mniejszy w porównaniu z postępowaniem zwyczaj- nym8. Odmienne rozstrzygnięcie kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego (w sposób istotnie różniący się od zasadniczego), leżące u podstaw wyodrębnienia kodeksowych trybów szczególnych, uza- sadnione jest przede wszystkim koniecznością zachowania proporcji w angażowaniu sił i środków przy rozpoznawaniu spraw o różnym cię- żarze gatunkowym. Z całą pewnością tryb szczególny, prowadząc do realizacji niewątpliwie istotnych i akceptowanych celów, nie powinien jednak zupełnie eliminować gwarancji przysługujących uczestnikom procesu9. Rozważać więc należy nie to, czy zrezygnować z gwarancji w trybach szczególnych, ale jak szeroko te gwarancje ukształtować; czy powinno się zachować tylko pewien minimalny (fundamental- ny, zasadniczy, kardynalny) zakres, czy też nie powinien on w dużym stopniu odbiegać od zakresu gwarancji w trybie zwyczajnym. Na tym tle rodzą się konkretne zagadnienia skłaniające do rozwa- żenia, czy cechy modelu właściwe dla trybów szczególnych, zwłaszcza te związane z gwarancjami pokrzywdzonego, powinny zostać „prze- niesione” do trybu zwyczajnego. W dalszej perspektywie rodzi to py- tanie o rezygnację z trybu szczególnego uproszczonego w zamian za włączenie jego zasadniczych unormowań do trybu zwyczajnego. Jak wskazuje S. Waltoś, do zalet dotychczasowego modelu postę- powania odwoławczego (także prowadzonego w trybach szczególnych) należy szeroki zakres kontroli odwoławczej oraz odformalizowanie skargi pochodzącej od podmiotu niefachowego. Natomiast wadą obecnego modelu jest zbyt duża, prowadząca do wydłużenia proce- su, dysharmonia między pierwszą i drugą instancją; chodzi tu przede wszystkim o orzekanie merytoryczne i bezpośrednie poznanie faktów, niedopuszczalność dowodzenia co do istoty sprawy oraz konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia10. Na inne, równie ważne wady obecnego modelu kontroli proce- sowej słusznie zwróciła uwagę Komisja Kodyfikacyjna Prawa Kar- 8 S. Waltoś, Proces karny…, 2009, s. 46. 9 K. Marszał (red.), S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces…, 2003, s. 565. 10 Ibidem, s. 539. 20 Monika Klejnowska nego11. Przede wszystkim wskazała na zbyt częste uchylanie orzeczeń i przekazywanie sprawy do ponownego rozpoznania, będące wyni- kiem ograniczonych możliwości orzekania reformacyjnego oraz na przewlekanie procesu karnego z powodu niestawiennictwa przed or- ganem procesowym uczestników postępowania. Przy trybach szczególnych pojawia się pytanie, czy warto wprowa- dzać bardziej uproszczone postępowanie odwoławcze odrębne, swoi- ste dla trybów uproszczonych, i odchodzić od obecnego rozwiązania, w którym postępowanie odwoławcze w postępowaniach szczególnych prowadzone jest w zasadzie w trybie zwyczajnym. Być może należałoby stworzyć dla każdego trybu odrębne postępowania odwoławcze, a same tryby ułożyć według jakiejś hierarchii, na przykład od najbardziej do najmniej zredukowanego. Warto również rozważyć, czy redukcja form procesowych ma dotyczyć tylko postępowania przygotowawczego i pierwszoinstancyjnego. Na te pytania trzeba jednak odpowiadać, nie tracąc z pola widzenia gwarancyjności procesu, a zwłaszcza, z uwagi na temat konferencji, karnoprocesowych uprawnień pokrzywdzonego. Kontradyktoryjność procesu zapewnia równouprawnienie stron procesowych, a tym samym wyposażenie ich w podobny zakres gwa- rancji. Rozważania na temat zakresu gwarancji procesowych przysłu- gujących pokrzywdzonemu muszą uwzględniać sytuację prawną jego procesowego przeciwnika – oskarżonego, która obecnie i tak jest już lepsza (favor defensionis). Należy zatem przemyśleć, czy konieczne jest dążenie do wyrównania gwarancji między stronami, czy też właściw- sze będzie zachowanie obecnego status quo. W trybach szczególnych, kształtujących jurysdykcyjne stadium postępowania karnego, pokrzywdzony może wystąpić w następują- cych rolach: a) oskarżyciela posiłkowego (w postępowaniu uproszczonym, przy- spieszonym, nakazowym), b) oskarżyciela prywatnego (w postępowaniu prywatnoskargowym), c) powoda cywilnego (w postępowaniu uproszczonym, nakazowym, prywatnoskargowym), d) świadka (w postępowaniu uproszczonym, przyspieszonym, naka- zowym, prywatnoskargowym), 11 Priorytety Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, protokół dostępu: http:// bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna-prawa- -karnego/. 21 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… e) oskarżonego (w postępowaniu prywatnoskargowym – art. 497 w zw. z art. 50 k.p.k.). W trybach szczególnych postępowanie odwoławcze zainicjo- wane apelacją bądź zażaleniem w dużej mierze będzie przebiegało podobnie jak w trybie zwyczajnym12. Podobnie jest też w trybach szczególnych na gruncie kodeksu karnego skarbowego. Warto za- uważyć, że w postępowaniu szczególnym w stosunku do nieobec- nych w sprawach karnoskarbowych, gdy skazany zgłosił się do dys- pozycji sądu lub został ujęty, może – według art. 177 k.k.s. – złożyć wniosek, by rozpoznano sprawę na rozprawie. Wniosek ten jest swo- istym środkiem zaskarżenia13. W trybach szczególnych z kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia postępowanie odwoławcze też przebiega w trybie zwyczajnym. Dodatkowo w kodeksie karnym skarbowym i kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia, podobnie jak w kodeksie postępowania karnego, w postępowaniach szczególnych funkcjonuje sprzeciw od wyroku nakazowego14. Do wspomnianych trybów zresztą odpowiednio stosuje się niektóre unormowania kodeksu postępowania karnego z zakresu z trybów szczególnych. Na wstępie warto spojrzeć na to, jak realizowane jest prawo do zaskarżenia przez osobę pokrzywdzoną przestępstwem orzeczeń wy- danych w trybach szczególnych. W postępowaniu uproszczonym unormowanym w kodeksie po- stępowania karnego jedynie oskarżony ma, w razie wydania wyroku zaocznego, do wyboru dwa środki zaskarżenia – apelację lub sprzeciw. Jest to uzasadnione koniecznością wzmocnienia gwarancji oskarżone- go w przypadku wydania orzeczenia pod jego nieobecność (sprzeciw jest skuteczny, gdy nieobecność oskarżonego zostanie usprawiedli- wiona). Pokrzywdzony może składać tylko apelację. W przypadku uwzględnienia sprzeciwu oskarżonego apelacja staje się bezprzedmio- towa. Sąd nie musi nawet w takiej sytuacji sporządzać uzasadnienia, deksowy, Olsztyn 2004, s. 267. 13 G. Skowronek, Tryby szczególne w postępowaniu przed sądem w świetle prze‑ 12 P. Piszczek, Postępowanie uproszczone w polskim procesie karnym. Model ko‑ pisów kodeksu karnego skarbowego, PS 2006, nr 3, s. 80. 14 H. Skwarczyński, J. Jaros -Skwarczyńska, Tryb nakazowy w sprawach karnych skarbowych, cz. 2, Palestra 2010, nr 1–2, s. 60–65; H. Skwarczyński, Tryb nakazowy w sprawach o wykroczenia, PP 2005, nr 4, s. 105–110. 22 Monika Klejnowska także wówczas gdy wniosek złożyły inne strony, w tym oskarżyciel posiłkowy15. Gdy w postępowaniu prywatnoskargowym zapadnie wyrok, oskarżyciel prywatny ma prawo złożyć apelację. Jeżeli w wyniku pojed- nania, połączonego ewentualnie z zawarciem ugody, zapadnie posta- nowienie o umorzeniu postępowania, oskarżyciel prywatny, podobnie jak oskarżony, ma prawo kwestionować je zażaleniem. Postępowanie odwoławcze w trybie prywatnoskargowym przebiega tak jak w trybie uproszczonym (art. 485 w zw. z art. 468 k.p.k.), czyli w rezultacie prze- de wszystkim według reguł rządzących zwyczajnym postępowaniem odwoławczym. Przed sądem drugiej instancji możliwe jest pojednanie się połączone ewentualnie z zawarciem ugody – wtedy sąd uchyla orze- czenie wydane w pierwszej instancji i umarza postępowanie16. W postępowaniu przyspieszonym, gdzie jest najwięcej odrębności w postępowaniu w drugiej instancji, szybkość i sprawność procesu, istotna m.in. dla pokrzywdzonego, realizuje się szczególnie przez skrócenie terminów związanych z kontrolą odwoławczą. W trybie tym zarówno osoba wykonująca prawa pokrzywdzonego, jak i oskarżony mogą złożyć wniosek o uzasadnienie wyroku i doręczenie uzasadnie- nia. Wniosek może być złożony albo ustnie do protokołu rozprawy lub posiedzenia, albo na piśmie w terminie 3 dni od ogłoszenia wyroku (a nie – jak w trybie zwyczajnym – w ciągu 7 dni). Termin instrukcyj- ny sporządzenia przez sąd uzasadnienia wyroku, który wynosi tylko 3 dni, biegnie od daty złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Kontrowersyjne może być na tle obecnej regulacji to, czy przez art. 468 i 517a k.p.k. znajduje zastosowanie art. 423 § 1 i § 1a k.p.k. pozwalający przedłużyć termin sporządzenia uzasadnienia oraz ograniczyć jego treść, co sprzyja szybkości procesu. Jeśli przepis szczególny art. 517h § 2 k.p.k. zastępuje przepis ogólny art. 423 § 1 k.p.k. tylko w zakresie, w jakim reguluje daną kwestię (skrócenie terminu sporządzenia uza- sadnienia), to możliwe jest przedłużenie terminu sporządzenia uza- sadnienia. Jednak w postępowaniu przyspieszonym z założenia nie rozpoznaje się spraw zawiłych, a więc trudno to rozwiązanie uznać za sensowne. Podobny problem wobec regulacji art. 517h § 1 k.p.k. rodzi 15 J. Grajewski, Rodzaje sprzeciwów w postępowaniu karnym (w:) Współczesny polski proces karny. Księga ofiarowana Profesorowi Tadeuszowi Nowakowi, red. S. Sta- chowiak, Poznań 2002, s. 322. 16 D. Kala, Tryby szczególne w kodeksie postępowania karnego w świetle poglądów prezentowanych w doktrynie i judykaturze, Toruń 2005, s. 97. 23 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… to, czy można ograniczyć uzasadnienie z mocy art. 423 § 1a k.p.k., chociaż przyjmuje się to za dopuszczalne17. Bieg terminu uzasadnienia, gdy wniosek złoży się ustnie do protokołu w dniu wydania wyroku, jest liczony od tego dnia. Niezwłoczność przekazania sprawy nie zwalnia prezesa sądu od badania warunków formalnych apelacji (argument z art. 429 § 2 k.p.k.). Skoro w postępowaniu przyspieszonym nie stosuje się przepisu art. 448 k.p.k., to niezwłocznie po wydaniu zarządzenia o przyjęciu apelacji akta sprawy przekazuje się sądowi okręgowemu właściwemu do jej rozpoznania. Przez niezwłoczne przekazanie akt sądowi odwoławczemu rozumie się przekazanie bez zbędnej zwłoki. Chodzi więc o maksymalnie szybkie działanie, to jest w pierwszej kolejności przed innymi sprawami18. W razie apelacji prokuratora, obrońcy i pełnomocnika strona otrzymuje zawiadomienie o termi- nie rozprawy wraz z odpisem apelacji strony przeciwnej. Przyjęte dla trybu przyspieszonego rozwiązanie oznacza, że w przypadku gdy apelację złoży np. sam oskarżony, oskarżyciel posiłkowy – skoro nie ma obowiązku zawiadamiania go o przyjęciu apelacji, gdyż w trybie przyspieszonym nie stosuje się art. 448 k.p.k. – jest dopiero zawiado- miony o terminie rozprawy apelacyjnej i z tego faktu ewentualnie musi wyciągnąć wniosek, iż w sprawie została złożona apelacja. W doktry- nie zwraca się uwagę, że jest to zbyt daleko idące uproszczenie, gdyż kosztem prawa do rzetelnej informacji skraca się czas postępowania międzyinstancyjnego, aby w efekcie przyspieszyć uprawomocnienie się orzeczenia wydanego w pierwszej instancji19. W świetle zasady kon- tradyktoryjności procesu pokrzywdzony, tak jak oskarżony, też ma prawo do ochrony swoich interesów i przygotowania się do odparcia argumentów apelacji (chociażby w ramach złożenia zeznań w postępo- waniu odwoławczym, gdy sam apelacji nie złożył). Termin wniesienia apelacji w postępowaniu przyspieszonym wynosi 7 dni. Rozpoznanie sprawy zakończone wydaniem orzeczenia nie powinno być dłuższe niż miesiąc, ale jest to termin instrukcyjny (art. 517h k.p.k.)20. Interesująca jest kwestia wniesienia sprzeciwu wobec wyro- ku nakazowego, ponieważ art. 506 § 1 k.p.k. przyznaje prawo jego 17 K. Eichstaedt, Postępowania szczególne w polskim procesie karnym, Warsza- wa 2010, s. 290–291. 18 K. Eichstaedt, Postępowanie przyspieszone, Prok. i Pr. 2007, nr 6, s. 87–88. 19 K. Eichstaedt, Postępowania szczególne…, s. 292. 20 P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego, t. 3, Komentarz do artykułów 468–682, Warszawa 2007, s. 141–142. 24 Monika Klejnowska wniesienia nie tylko oskarżonemu, ale i oskarżycielowi. W dok- trynie zwraca się jednak uwagę, że prawo do wniesienia sprzeciwu wobec wyroku nakazowego posiada pokrzywdzony, o ile wystąpi w charakterze oskarżyciela posiłkowego; wówczas sprzeciw może też wnieść jego pełnomocnik21. Wobec językowej jednoznaczności art. 506 § 1 k.p.k., który prawo wniesienia sprzeciwu daje jedynie oskarżonemu i oskarżycielowi, nie ma podstaw do odmiennego, rozszerzającego wykładania powołanego przepisu22. Sąd Najwyższy wyraźnie zaznaczył, że w sferze wykładni prawa nie wolno wyręczać ustawodawcy, a w związku z tym nie można sensownie rozważać takiego pojmowania wyrażenia „oskarżyciel”, by obejmować jego zakresem nie tylko podmioty będące oskarżycielami, ale również podmioty, które jedynie mogą zabiegać o status oskarżyciela23. Na- turalnie można zastanawiać się nad tym, czy takie rozwiązanie jest właściwe i czy nie powinno być zmienione de lege ferenda. Orzecz- nictwo i doktryna rzeczywiście bardzo restrykcyjnie oddzielają sferę gwarancji procesowych od dbałości o status procesowy pokrzywdzo- nego w postępowaniu sądowym. Model polskiego procesu karnego przewiduje nie udział automatyczny, ale zależny od woli pokrzyw- dzonego. W orzecznictwie wyrażono tezę, że pokrzywdzony nie jest osobą uprawnioną do zaskarżenia postanowienia sądowego wyda- nego w trybie art. 354 k.p.k. na wniosek prokuratora, skierowany do sądu na podstawie art. 324 § 1 k.p.k., o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego24. Nie ma w tym wypad- ku znaczenia fakt, że dana decyzja procesowa wpływa na sytuację prawną pokrzywdzonego25. Za zaprezentowanym kierunkiem wy- kładni przemawiałoby też to, że ustawodawca tam, gdzie chciał, aby pokrzywdzony nie będący oskarżycielem korzystał ze swych upraw- nień, dał temu wyraz w postaci stosownego unormowania prawnego, jak np. w art. 444 k.p.k., na podstawie którego pokrzywdzony ma prawo wnieść apelację od wydanego na posiedzeniu wyroku warun- 21 H. Skwarczyński, Postępowanie przyspieszone w kodeksie postępowania w spra‑ wach o wykroczenia, PP 2007, nr 2, s. 84; Z. Wrona, Postępowanie nakazowe w polskim procesie karnym, Warszawa 1997, s. 111. 22 D. Kala, Tryby szczególne…, s. 129. 23 Por. postanowienie SN z dnia 24 września 1997 r., I KZP 13/97, OSNKW 1997, nr 11–12, poz. 100, wraz z uzasadnieniem. 24 Uchwała SN z dnia 25 lutego 2005 r., I KZP 35/04, OSNKW 2005, nr 2, poz. 14. 25 K. Dudka, glosa do uchwały SN z dnia 25 lutego 2005 r., I KZP 35/04, PiP 2005, z. 7, s. 122. 25 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… kowo umarzającego postępowanie. Można jednak zastanawiać się, czy w podobnych sytuacjach uzasadniona jest taka niejednolitość uregulowania kwestii o charakterze gwarancyjnym. W postępowa- niu nakazowym wyrok zapada na posiedzeniu bez udziału stron. Tymczasem na posiedzeniu poprzedzającym warunkowe umorzenie postępowania pokrzywdzony, zgodnie z art. 341 § 1 k.p.k., ma prawo, a gdy prezes sądu lub sąd tak zarządzi – obowiązek stawić się. Czy więc w sytuacji, gdy pokrzywdzony nie brał udziału w posiedzeniu w trybie nakazowym, bo ustawa tego nie przewiduje, nie powinien mieć prawa do składania sprzeciwu nawet wówczas, gdy nie zdążył jeszcze złożyć oświadczenia o wystąpieniu w roli oskarżyciela po- siłkowego? Faktem jest, że warunkowe umorzenie to środek proba- cyjny. Pokrzywdzony może czuć niedostatek zrealizowania swojego interesu w procesie, tym bardziej że nikt nie pyta go (tak jak przy konsensualnych sposobach zakończenia procesu karnego), czy nie bierze pod uwagę sprzeciwiania się takiemu rozstrzygnięciu. W try- bie nakazowym zapada jednak wyrok skazujący, choć łagodny, bo orzec można wyłącznie grzywnę (i to w ograniczonej wysokości – art. 502 § 1 k.p.k.), karę ograniczenia wolności (nie orzeka się tu kary pozbawienia wolności) i ewentualnie środek karny. Może, gdy sprawa w trybie nakazowym jest kierowana na posiedzenie, należałoby da- wać pokrzywdzonemu szansę podjęcia ostatecznej decyzji, czy złożyć (na piśmie) oświadczenie o działaniu w roli oskarżyciela posiłkowego do rozpoczęcia posiedzenia. Wydaje się, że nie wydłużałoby to czasu trwania sprawy przed sądem w takim zakresie, że dochodziłoby do nieuzasadnionej przewlekłości postępowania karnego. W postępowaniu nakazowym można orzec o roszczeniach cywil- nych, a więc pokrzywdzony może wystąpić w roli powoda cywilnego, ale ustawodawca, co należy ocenić krytycznie, nie przyznał mu prawa wniesienia sprzeciwu, jeśli występuje tylko w tej roli26. Sprzeciw jako środek kontroli wyroku nakazowego budzi wątpli- wości z powodu jednolitości prawa procesowego, gdzie od wyroków pierwszej instancji przysługuje apelacja. Sprzeciw taki jest wbrew art. 176 Konstytucji RP, w myśl którego wyrok winien podlegać kon- troli instancyjnej. W omawianym przypadku nie chodzi bowiem tylko o zmianę nazwy z „nakazu karnego” na „wyrok nakazowy”. Wyrok to orzeczenie o wysokiej randze, a nie propozycja rozstrzygnięcia. Re- 26 K. Noskowicz, Sprzeciw od nakazu karnego, AUNC 1992, z. 256, s. 94. 26 Monika Klejnowska zygnacja z rozprawy na rzecz posiedzenia znosi kontradyktoryjność, bezpośredniość i publiczny charakter procesu27. Na tym tle powstaje również pytanie, dlaczego stwarzać różnicę w zaskarżaniu nakazu i wyroku wydanego w trybie uproszczonym, skoro rozstrzygnięcia w nich zawarte w tej samej sprawie byłyby często identyczne. Szczególnie że o kwalifikacji sprawy do trybu nakazowego decyduje obok ustawowych warunków uznanie sędziego28. Wymogi formalne środków zaskarżenia w trybach szczególnych są takie same jak w postępowaniu zwyczajnym, poza sprzeciwem, który jest ograniczony co do swej treści. Wstępna kontrola formalna środka zaskarżenia powinna być bardziej skrupulatna w razie potrzeby z konsekwentnymi decyzjami opartymi na rygorystycznym przestrzeganiu przesłanek formalnych środka zaskarżenia. Naturalnie nie opowiadam się za przesadnym, nadmiernym i niezdrowym hiperformalizmem, ale za respektowa- niem tego minimum wymogów formalnych środka zaskarżenia prze- widzianego przez ustawodawcę w sprawach karnych29. W trybach od- formalizowanych szczególnych ta kwestia zasługuje na uwagę. Zasada obiektywizmu każe w jednakowym stopniu weryfikować treść apelacji wszystkich stron procesu30. Uwagę zwraca to, czy w trybach szczególnych można byłoby zrezygnować z gravamen, szczególnie wobec pokrzywdzonego. Uwa- żam, że nie ma takiego powodu. Problemem obecnie jest jednak to, że gravamen jest ujęty bardzo szeroko i rodzi wątpliwości, gdy np. skarżą- cy pokrzywdzony kwestionuje skazanie oskarżonego na bezwzględną karę pozbawienia wolności, ponieważ to uniemożliwi lub znacznie utrudni mu realizację zasądzonych na jego rzecz roszczeń majątko- wych, gdyż oskarżony nie będzie pracował i nie będzie zarabiał, a tym 27 E. Skrętowicz, Postępowanie nakazowe – zagadnienia wybrane (w:) Współczesne problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, red. A. Marek, Toruń 2004, s. 351, 355; A. Pawłowska, Wyrok nakazowy w znowelizowanym k.p.k. – uwagi wybrane, SIL 2004, t. IV, s. 35. 28 J. Agacka, Zakaz reformationis in peius a postępowanie nakazowe, AUL 1992, Folia Iuridica LIV, s. 143. II KZ 48/08, OSP 2010, z. 6, s. 480. 29 K. Dąbkiewicz, glosa do postanowienia SN z  dnia 10 września 2008 r., 30 T. Grzegorczyk, Rzetelne postępowanie odwoławcze i kasacyjne (w:) Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej, Trzebieszowice 17–19 września 2009 r., red. J. Skorupka, W. Jasiński, Warszawa 2010, s. 122; wyrok SN z dnia 6 czerwca 2006 r., V KK 413/05, OSNKW 2006, nr 7–8, poz. 76. 27 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… samym nie będzie w stanie spłacić zobowiązań31. W art. 425 § 3 k.p.k. nie mówi się, że odwołujący może skarżyć orzeczenie tylko „na swoją korzyść”, ale używa się rozbudowanego zwrotu „rozstrzygnięcia lub ustalenia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom”. Sąd Najwyższy trafnie zwrócił uwagę na to, że uciążliwość danej decyzji procesowej należy oceniać z uwzględnieniem praw i interesów wy- znaczonych przez status procesowy skarżącego, a przede wszystkim przez realizowaną przez niego funkcję procesową (ścigania, obrony, dochodzenia roszczeń cywilnych)32. Z punktu widzenia ekonomii procesowej niewątpliwie pozytywne będzie zachowanie ograniczenia we wnoszeniu skarg odwoławczych w postaci gravamen, ale pojmo- wanego tak, aby nie dochodziło do naruszenia zasad prawa karnego materialnego i procesowego. Szczególny środek zaskarżenia, jakim jest sprzeciw, funkcjonu- jący w trybach szczególnych, nie zawiera kierunku zaskarżenia i nie podaje się w nim merytorycznych podstaw. Wyroku zaocznego czy nakazowego nie można zaskarżyć częściowo co do kary; wobec wyroku nakazowego nie można wnieść sprzeciwu częściowo tylko co do rosz- czeń cywilnych, co otwiera pokrzywdzonemu drogę do dochodzenia takich roszczeń przed sądem cywilnym, gdyż sąd karny pozostawia powództwo bez rozpoznania33. Zarówno w trybach szczególnych, jak i w postępowaniu odwo- ławczym toczącym się w trybie zwyczajnym są te same podstawy od- woławcze. Sugestie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego zawarte 31 Zob. C. Kulesza, Rola pokrzywdzonego w procesie karnym w świetle zasady legalizmu ścigania (w:) Węzłowe zagadnienia procedury karnej. Księga ku czci Profe‑ sora Andrzeja Murzynowskiego, red. P. Kruszyński, St. Iur. 1997, t. 33, s. 135; M. Syta, Gravamen jako przesłanka zażalenia w postępowaniu przygotowawczym, Prok. i Pr. 2004, nr 4, s. 45. 32 Postanowienie SN z dnia 23 września 2008 r., I KZP 21/08, OSNKW 2008, nr 10, poz. 80, z aprobującą glosą S. Durczak -Żochowskiej, OSP 2009, z. 12, poz. 125, s. 877–881; por. postanowienia SN z dnia 6 maja 2008 r., II KZ 20/08, LEX nr 393945, oraz z dnia 28 listopada 2003 r., V KK 240/03, OSNKW 2004, nr 1, poz. 10, wraz z glosą R. Kmiecika, OSP 2004, z. 9, poz. 107, s. 456; zob. też T. Grzegorczyk, Kodeks postępo‑ wania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 899; zob. W. Grzeszczyk, Praktyczne aspekty gravamen w procesie karnym, Prok. i Pr. 2008, nr 11, s. 17 oraz cyt. tam literatura i orzecznictwo; W. Grzeszczyk, Przegląd uchwał i postanowień Izby Karnej Sądu Najwyższego w kwestiach prawnych (prawo karne pro‑ cesowe – 2008 r.), Prok. i Pr. 2009, nr 4, s. 65. 33 A. Gaberle, Postępowania szczególne w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., Kraków 1998, s. 93. 28 Monika Klejnowska w priorytetach reformy procesu karnego co do okrojenia względnych podstaw odwoławczych w przypadku spraw „drobnych” bądź w przy- padku kwestionowania orzeczenia zapadłego w trybie konsensualnym skłaniają do refleksji nad obecną konstrukcją podstaw odwoławczych ustanowionych w art. 438 k.p.k. Warto zadać sobie pytanie, czy nie należy ich uporządkować już w zwyczajnym trybie odwoławczym, ograniczając do naruszenia prawa materialnego i naruszenia prawa procesowego, o ile miało wpływ na treść orzeczenia, ewentualnie stwo- rzyć odrębny katalog, swoisty tylko dla trybu szczególnego34. Nie na- leży natomiast tworzyć w odniesieniu do ściśle określonego katalogu spraw „drobnych” (np. rozpoznanych w postępowaniu uproszczonym) odrębnego, jeszcze bardziej ograniczonego katalogu względnych przy- czyn odwoławczych35. Konstruowanie odrębnych podstaw odwoław- czych na użytek trybów szczególnych oznaczać musiałoby ich zwężenie albo, tak jak wskazuje Komisja Kodyfikacyjna, ograniczenie aktual- nych podstaw z art. 438 k.p.k. bądź też wydzielenie z grupy podstaw odwoławczych używanych w postępowaniu zwyczajnym tych, które mają charakter rażący czy istotny. Wymaganie zakreślenia granic stanu pewności prawnej, mającej istotne gwarancyjne znaczenie dla stron jest jedną z zasad ustrojowych, na których powinien opierać się porządek prawny. Używanie przez ustawodawcę zwrotów ocennych wyznacza jednocześnie większy luz decyzyjny dla sądu odwoławczego. Naturalnie można wysuwać również argument, że nieostrość języka prawnego w tej kwestii można postrzegać jako zamierzone działanie ustawodawcy, które umożliwia sprawniejsze wydanie orzeczenia me- rytorycznego i szybsze zakończenie postępowania. Zawężenie podstaw może jednak stwarzać wrażenie przyzwolenia na naruszanie prawa poza tym zakresem. Należy jednak podkreślić, że są inne instrumenty prawne zapobiegające procedowaniu przez organ pierwszej instancji wbrew porządkowi prawnemu i żaden rygoryzm procesowy nie zwal- nia takiego organu od postępowania zgodnie z prawem. Na uwzględnienie zasługuje propozycja ograniczenia przyczyn zaskarżania orzeczenia (na co pozwala Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności) w wypadku konsensualnego koń- czenia sporu w pierwszej instancji. Należałoby wprowadzić blokadę 34 Należy zlikwidować „rozdrobnienie” podstaw odwoławczych z art. 438 k.p.k., co usunie problem tzw. zarzutów mieszanych; poz. K. Łojewski, Apelacja karna, War- szawa 2005, s. 84. 35 Por. art. 5059 § 11 k.p.c. 29 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… możliwości wniesienia apelacji na podstawie tzw. względnych przyczyn odwoławczych, jeżeli wyrok jest zgodny z uwiecznionym w protokole (lub utrwalonym przy użyciu urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk) wnioskiem strony (przy braku sprzeciwu pokrzywdzonego) albo bar- dziej dla niej korzystny. Takie ewentualne ograniczenie powinno doty- czyć wszystkich stron, w tym pokrzywdzonego, a nie tylko towarzyszyć wnoszeniu apelacji na niekorzyść oskarżonego. Jeśli już decydujemy się na konsensualne zakończenie postępowania, należałoby oprzeć je na konsekwencji decyzji podejmowanych przez strony w procesie karnym, a nie pozwalać, by strony zupełnie dowolnie, arbitralnie wycofywały się z podjętych decyzji. Należy co do zasady wprowadzić nieodwołal- ność oświadczeń woli stron wyrażających zgodę na stosowanie w pro- cesie trybu konsensualnego. Do pilnowania praworządności i działań w imieniu państwa powołany jest prokurator i to jego działanie po- winno niwelować określone zachowania oskarżonego36. Można też rozważać bardziej radykalne zmiany postępowania międzyinstacyj- nego poprzedzającego postępowanie odwoławcze poprzez rozszerzenie stosowania instytucji uzupełnienia wyroku na mocy art. 420 k.p.k. na kwestie merytoryczne, ale tylko gdy o nich nie orzeczono, naturalnie o ile w grę nie wchodzi oczywista omyłka pisarska. W tym przypadku jeśli sąd I instancji poprawiłby wydany przez siebie wyrok, to zwiększa- łyby się szanse na to, że strony nie wniosą w ogóle skargi odwoławczej, a już na pewno nie wniosą jej z powodu braku rozstrzygnięcia37. Można rozważać przyjęcie rozwiązania podobnego do tego, które legło u podstaw konstrukcji art. 50512 § 3 k.p.c., zgodnie z którym sąd odwoławczy w postępowaniu uproszczonym, w sprawach z oskarżenia prywatnego i przyspieszonym utrzymuje wyrok w mocy, gdy mimo błędnego uzasadnienia zaskarżony wyrok odpowiada prawu (z ewen- tualnym wyeliminowaniem możliwości takiego postąpienia w wypadku „naruszenia prawa materialnego”, które to rozwiązanie nie korespondo- wałoby z funkcją prawa karnego, a także z innymi rozwiązaniami pro- cesowymi, np. art. 455 k.p.k.)38. Za takim rozwiązaniem przemawiałyby 36 Z. Muras, glosa do postanowienia SN z dnia 3 grudnia 2007 r., III KK 338/07, Palestra 2009, nr 5–6, s. 304–305. 37 Uzupełnienie merytoryczne wyroku przewiduje art. 351 § 1 k.p.c. 38 W praktyce sądowej dość często można też zauważyć przypadki uchylania przez sąd odwoławczy wyroków i przekazywanie spraw do ponownego rozpoznania z powołaniem się na to, iż uzasadnienie wyroku sądu I instancji nie spełnia wymogów z art. 424 k.p.k. Zob. wyrok SN z dnia 5 marca 1991 r., II KR 127/90, OSP 1992, z. 1, poz. 15. 30 Monika Klejnowska względy ekonomiki procesowej. W tej sytuacji do wyjątków mogłoby należeć kwestionowanie uzasadnienia, ograniczając się praktycznie tyl- ko do sytuacji, gdy uznaje się uzasadnienie za nieistniejące – sprzecz- ne z sentencją lub dotyczące innej sprawy albo merytorycznie puste, zawierające ogólnikowe, abstrakcyjne sformułowania39. W doktrynie zaznaczono jednak, że nie można niejako „mechanicznie” przesądzać, iż w wypadku rozbieżności pomiędzy rozstrzygnięciem a uzasadnieniem należy zaakceptować osnowę wyroku. Braki w uzasadnieniu mogą uwi- daczniać błędy w procesie subsumcji, a wadliwe rozstrzygnięcie jest ich konsekwencją i ma wtórny charakter wobec wadliwości uzasadnienia40. Niepokoić może zatem dostrzegalny w praktyce prawniczej liberalizm w podejściu do kwalifikowania nieprawidłowości proceduralnych41. Zwiększenie kontradyktoryjności rozprawy przez wprowadzenie prekluzji dowodowej (zobowiązującej do zgłaszania wniosków dowo- dowych w określonym terminie od doręczenia aktu oskarżenia pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku dalszego postępowania, ewentualnie z wyjątkiem sytuacji, gdy strona dowiedziała się o nowych dowodach dopiero po upływie tego terminu; wtedy jednak musiałaby taką okoliczność wykazać42) i zwiększenie aktywności stron, w tym obarczenie oskarżyciela odpowiedzialnością za wynik procesu43 pro- wadziłoby do tego, że strony nie mogłyby podnosić w apelacji zarzutu nienależytego wyjaśnienia okoliczności stanu faktycznego. Preklu- 39 A. Skoczylas, glosa do postanowienia NSA z dnia 17 lipca 2006 r., I FZ 281/06, OSP 2007, z. 6, poz. 76, s. 462–463; z drugiej strony orzekanie nie może być loterią, w której na skutek szczęśliwego przypadku natrafimy czasem na słuszne rozstrzyg- nięcie; A. Miączyński, Zaskarżenie uzasadnienia orzeczenia sądowego w postępowaniu cywilnym, NP 1971, nr 5, s. 716, 717. 40 K. Radzikowski, glosa do wyroku NSA z dnia 11 kwietnia 2007 r., II FSK 716/06, OSP 2008, z. 9, poz. 93, s. 629; G. Borkowski, Wpływ błędnego uzasadnienia orzeczenia na jego skuteczność w świetle ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzeczenie kwartału, G–PGOiK 2007, nr 3, s. 139–148. 41 D. Strzelec, Posługiwanie się jako dowodem materiałami zgromadzonymi w in‑ nych postępowaniach, M. Pod. 2008, nr 1, s. 30. 42 D. Świecki, Model postępowania przygotowawczego i sądowego, opinia prawna sporządzona na zlecenie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, protokół dostępu: http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna- -prawa-karnego/konferencje/rok-2010, s. 14. 43 C. Kulesza, Przemodelowanie postępowania karnego, s. 43, referat wygłoszony w Ministerstwie Sprawiedliwości na konferencji „Model postępowania przygotowaw- czego i sądowego” w dniu 30 marca 2010 r., protokół dostępu: http://bip.ms.gov.pl/ pl/dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego/kon- ferencje/rok-2010/. 31 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… zja dowodowa i nadmierny konsensualizm (np. poszerzenie zakresu przedmiotowego i objęcie dobrowolnym poddaniem się karze także zbrodni) zagrażają prawdzie materialnej i zasadzie równości broni. Nie jestem zwolenniczką odchodzenia od prawdy materialnej w procesie karnym. Widać wówczas zagrożenie dla podważenia zasadniczej istoty wymiaru sprawiedliwości44. Mimo wprowadzenia rozwiązań zwiększających sprawność i kon- centrację czasową procesu w trybach szczególnych, ustawa nie przewi- duje żadnego ograniczenia postępowania dowodowego przed sądem drugiej instancji w większym stopniu, niż ma to miejsce w postępo- waniu zwyczajnym45 (art. 452 k.p.k.), a strony mogą zgłaszać wszelkie wnioski dowodowe46. Uwagę zwraca art. 517i § 1 k.p.k., zgodnie z którym jeżeli po roz- poznaniu środka odwoławczego sąd stwierdza, że zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego co do istoty sprawy, może – uchylając wyrok – przekazać sprawę prokuratorowi w celu prze- prowadzenia postępowania przygotowawczego na zasadach ogólnych. Z literalnego brzmienia art. 517i § 1 k.p.k. wynikałoby, że w każdym wypadku, gdy zachodzi potrzeba uzupełnienia nawet w niewielkim zakresie postępowania dowodowego co do istoty sprawy, sąd już ma możliwość uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy pro- kuratorowi. Zwrot „co do istoty sprawy” użyty jest także w art. 452 § 1 k.p.k. i oznacza on po prostu meritum postępowania karnego, czyli kwestię, która jest przedmiotem postępowania. Oznaczałoby to zatem, iż w postępowaniu odwoławczym prowadzonym w trybie przy- spieszonym to od uznania sądu zależałoby, czy w razie konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego sąd przeprowadzi je samo- dzielnie, czy zwróci sprawę prokuratorowi w celu przeprowadzenia po- stępowania przygotowawczego. Wykładnia celowościowa nie pozwala nam poprzestać na literalnej wykładni omawianego unormowania. Jeżeli wprowadzenie trybu przyspieszonego ma służyć nadrzędnej idei usprawnienia i skrócenia przewlekłości postępowania karnego, to 44 S. Zabłocki, głos w dyskusji na zorganizowanej w Ministerstwie Sprawiedliwo- ści konferencji „Model postępowania przygotowawczego i sądowego” w dniu 30 marca 2010 r., protokół dostępu: http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/ komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego/konferencje/rok-2010/. 45 Por. W. Grzeszczyk, Przebieg postępowania przyspieszonego – po nowelizacji kodeksu postępowania karnego, Prok. i Pr. 2007, nr 4, s. 41. 46 K. Eichstaedt, Postępowania szczególne…, s. 294. 32 Monika Klejnowska dziwiłby fakt, że w przypadku, gdy uzupełnienie postępowania dowo- dowego co do istoty sprawy nie nastręczałoby sądowi odwoławczemu żadnych trudności i byłoby dopuszczalne, zaskarżone orzeczenie wy- dane w trybie przyspieszonym instancja odwoławcza mogłaby uchy- lić i cofnąć sprawę do początku procesu (to znaczy do postępowania przygotowawczego). W ten sposób dochodziłoby do nadmiernego czy nieuzasadnionego przewlekania procesu, a niebezpieczeństwo częste- go korzystania z art. 517i § 2 k.p.k. jest tym większe, że gromadzenie i przeprowadzanie dowodów w trybie przyspieszonym w bardzo krót- kim czasie sprzyja przynajmniej niedociągnięciom dowodowym47. Jeśli więc unormowanie dotyczące trybu przyspieszonego ma rzeczywiście spełnić przypisywaną mu funkcję, a nie pozostać tylko martwym zapi- sem, to należałoby jeszcze obecnie stosować przepis art. 452 § 2 k.p.k. w zw. z art. 517a k.p.k. i przynajmniej pozwalać sądowi odwoławczemu w postępowaniu przyspieszonym na uzupełnianie w nieznacznej części postępowania dowodowego48. Przepis art. 450 k.p.k., dotyczący obecności stron na rozprawie od- woławczej, ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu odwoław- czym w trybie uproszczonym, przyspieszonym i prywatnoskargowym. Rozprawa odwoławcza może toczyć się bez udziału stron. W postępo- waniu prywatnoskargowym art. 496 § 3 k.p.k. nie ma zastosowania w postępowaniu odwoławczym, bo odnosi się tylko do rozprawy głów- nej (czyli pierwszoinstancyjnej)49. W literaturze zaproponowano interpretację art. 500 § 4 k.p.k., któ- ra zwiększa gwarancje procesowe stron. Przepis ten bowiem nie wy- klucza definitywnie udziału stron, a dobro wymiaru sprawiedliwości 47 A. Gaberle, Postępowanie przyspieszone w polskim procesie karnym na tle wy‑ magań ustawy oraz badań praktyki, ZNUJ Prace Prawnicze 1975, z. 72, s. 189. 48 Zob. też Z. Raczak, Funkcjonowanie sądów 24‑godzinnych w praktyce, PS 2009, nr 1, s. 146. 49 A. Tokarz, glosa do uchwały SN z dnia 23 października 2008 r., I KZP 19/08, PiP 2009, z. 9, s. 138. Ujawnienie „usprawiedliwionych powodów” niestawiennictwa z art. 496 § 3 k.p.k. może nastąpić nie tylko przed wydaniem przez sąd orzeczenia o umorzeniu postępowania prywatnoskargowego, ale również w toku postępowania odwoławczego, a nawet w postępowaniu kasacyjnym (art. 521 k.p.k.), jeżeli okazałoby się, iż sąd odwoławczy rażąco naruszył art. 496 § 3 k.p.k. przez pominięcie ujawnionej w postępowaniu odwoławczym okoliczności stanowiącej usprawiedliwiony powód niestawiennictwa oskarżyciela prywatnego i jego pełnomocnika na rozprawie głów- nej; R. Kmiecik, O konkludentnym odstąpieniu oskarżyciela prywatnego od oskarżenia (art. 496 § 3 k.p.k.) (w:) Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009, s. 625. 33 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… może przemawiać za ich dopuszczeniem. Gdy uprawnienie takie nie wynika z prawa procesowego, nie ma przeszkód, by zezwolić stronie, która się stawia na posiedzenie, na jej obecność na nim50. Jak trafnie zauważa jednak M. Jeż -Ludwichowska, art. 500 § 4 k.p.k. jako szcze- gólny wyklucza art. 96 § 2 k.p.k. jako ogólny51. W postępowaniach szczególnych w drugiej instancji warto zadbać o to, aby strony miały świadomość rezygnacji z uczestnictwa w rozpra- wie. Wprawdzie strona może się dowiedzieć o rozprawie, pomimo że organ procesowy jej nie zawiadomił, jednak jest to już utrudnione52. Kolejne pytanie dotyczy potrzeby obowiązywania zakazu refor‑ mationis in peius oraz reguł ne peius zwiększających gwarancje oskar- żonego, a osłabiających pozycję procesową przeciwnika procesowego, jakim jest osoba pokrzywdzona przestępstwem. Złożenie skargi na niekorzyść oskarżonego nie daje skarżącemu pokrzywdzonemu całkowitej gwarancji, że oto zabezpieczył sobie swoją sytuację prawną i orzeczenie będzie wydane na jego korzyść, gdyż uchylony został zakaz reformationis in peius chroniący oskar- żonego. Dzieje się tak dlatego, że art. 434 § 2 k.p.k. stanowi, iż środek odwoławczy wniesiony na niekorzyść oskarżonego może spowodo- wać orzeczenie na jego korzyść (oczywiście w wypadkach wskazanych w ustawie lub w granicach skargi wniesionej na niekorzyść). Strony inne niż oskarżony nie mają zatem bezwzględnej możności zablokowa- nia działania zakazu reformationis in peius w granicach swojej skargi odwoławczej. Brakuje im tak silnego środka ochrony swych interesów w procesie, jakie ma oskarżony, gdy wniesienie środka zaskarżenia na jego korzyść zyskuje szansę bezwzględnego zablokowania wydania niepomyślnego dla niego orzeczenia (nawet wbrew zasadzie prawdy materialnej), o ile nie będzie podstaw do orzekania na jego niekorzyść z mocy przepisu ustawy bądź inne wniesione na niekorzyść skargi nie 50 R.A. Stefański (w:) Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gos- tyński, t. 3, Warszawa 2004, s. 425; L.K. Paprzycki (w:) J. Grajewski, L.K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks postępowania karnego, t. 1, Komentarz do art. 1–424 k.p.k., Kra- ków 2003, s. 306. 51 M. Jeż -Ludwichowska, Zasada rzetelnego procesu a postępowanie nakazowe i przyspieszone (w:) Rzetelny proces karny…, red. J. Skorupka, s. 646. 52 A. Szczotka, Postępowania zredukowane a konwencyjny standard rzetelnego procesu karnego (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, red. L. Bogunia, t. 24, Wroc- ław 2009, s. 186–189, 193–197. Należy mieć na względzie to, aby zachować pewną rów- nowagę pomiędzy pozycją oskarżonego w tym względzie a statusem procesowym ofiary przestępstwa; por. W. Gliniecki, Przyspieszanie i usprawnianie…, s. 61. 34 Monika Klejnowska okażą się skuteczne. Nie ma natomiast możliwości orzeczenia na nie- korzyść oskarżonego na podstawie i w granicach środka wniesionego na jego korzyść, jeśli tylko taki został wniesiony lub tylko taki okazał się dopuszczalny i skuteczny. Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że nie można w jedna- kowym stopniu obdarzyć ochroną przed naruszeniem interesu praw- nego obydwu przeciwnych stron procesowych, ponieważ mogłoby dochodzić do paraliżu procesowego. Ustawodawca przyjmuje więc, że ochrona przysługująca oskarżonemu po wniesieniu środka zaskar- żenia jest bardziej potrzebna i uzasadniona niż ochrona przeciwnej strony procesowej. Na tle postępowania prywatnoskargowego SN w orzeczeniu z dnia 16 listopada 2000 r., I KZP 33/00, OSP 2001, z. 12, poz. 183, podniósł z kolei, iż przewidziany w art. 443 k.p.k. zakaz reformationis in peius nie odnosi się do wypadku uchylenia przez sąd odwoławczy postano- wienia o umorzeniu postępowania w sprawie z oskarżenia prywat- nego z powodu pojednania się stron (art. 492 § 1 k.p.k.) połączonego z zawarciem ugody (art. 494 § 1 k.p.k.). Sąd Najwyższy uwzględnił tu przede wszystkim interes pokrzywdzonej – oskarżycielki prywatnej, przyjmując, że w sytuacji, gdyby oskarżony złożył zażalenie na posta- nowienie o umorzeniu postępowania, to oskarżycielka znalazłaby się w niekorzystnej dla niej, niezawinionej sytuacji i nie mogłaby docho- dzić roszczeń z ugody. W glosie do tej uchwały K. Marszał zauważył, że SN kierował się wprawdzie względami sprawiedliwości społecznej, ale żaden przepis kodeksu postępowania karnego nie przewiduje wy- łączenia art. 443 k.p.k. w omawianej sytuacji. Z uwagi na konieczność respektowania gwarancji procesowych oskarżonego w tej sytuacji roz- sądnym rozwiązaniem byłoby nie skazywać oskarżonego, ale umorzyć wobec niego postępowanie z powodu zakazu reformationis in peius53. Należy przychylić się do stanowiska, zgodnie z którym zakaz refor‑ mationis in peius obowiązuje na zasadach określonych w kodeksie po- 53 K. Marszał, glosa do uchwały SN z dnia 16 listopada 2000 r., I KZP 33/00, OSP 2001, z. 12, poz. 183, s. 636; pojednanie oraz ugoda są wynikiem złożenia dobrowolnych oświadczeń woli przez oskarżyciela prywatnego i oskarżonego. Nie mają charakteru oświadczeń imperatywnych i nie są formą decyzji procesowej. Nie można w ich wy- padku mówić o orzekaniu, a zatem rozpatrywanie możliwości pogorszenia sytuacji oskarżonego w kontekście art. 434 § 1 i 443 k.p.k. jest bezprzedmiotowe. Przepisy te nie mogą znaleźć nawet „odpowiedniego zastosowania” w związku z omawianą kon- trolą zażaleniową. 35 Zaskarżanie przez pokrzywdzonego orzeczeń wydanych… stępowania karnego, a nie w kodeksie postępowania cywilnego, także wtedy, gdy w jego nurt wplątane są kwestie roszczeń cywilnoprawnych (w komentowanym wypadku była to ugoda zawarta w sprawie z os- karżenia prywatnego odnośnie do roszczeń majątkowych). Jeśli po- krzywdzony decyduje się dochodzić jednocześnie przed sądem karnym roszczeń cywilnych, to musi liczyć się z większą ochroną pozwanego- -oskarżonego niż pozwanego w odrębnym procesie cywilnym. Gdy- byśmy dokładniej spojrzeli na omawianą sytuację, to zauważymy, że oskarżony może kwestionować podstawę umorzenia postępowania, czyli samą ugodę i wolę jej zawarcia, co w efekcie może doprowadzić do uchylenia decyzji o umorzeniu i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania. Sytuacja oskarżyciela prywatnego nie jest zupełnie bez- nadziejna, gdyż wprawdzie nie jest możliwe wtedy wydanie orzeczenia surowszego od poprzedniego umarzającego postępowanie (z uwagi na art. 443 k.p.k.), ale przecież strony ponownie mogą zawrzeć ugodę, z tym że na innych warunkach, korzystniejszych dla oskarżonego, który zaskarżając postanowienie o umorzeniu postępowania, wytknął nieprawidłowości przy zawarciu ugody. Postępowanie po przekazaniu będzie się bowiem od początku toczyć ponownie w pierwszej instan- cji, a zatem odbywać się będzie posiedzenie pojednawcze, w trakcie którego może dojść do pojednania i zawarcia ugody54. W doktrynie55 i orzecznictwie56 podkreśla się, że ugoda towarzysząca pojednaniu w postępowaniu w sprawach z oskarżenia prywatnego podlega z urzę- du, niezależnie od granic skargi odwoławczej, kontroli sądu z punktu widzenia jej dopuszczalności w świetle przepisów prawa cywilnego. Wydaje się, że podobnie również, gdyby oświadczenie strony w kwe- stii pojednania dotknięte było wadami, należałoby ten fakt poddać ocenie z urzędu57. Nie jest jednak wykluczone, że ich zaistnienie nie pozwoli na utrzymanie zaskarżonego orzeczenia w mocy w świetle art. 440 k.p.k.58 i może prowadzić do satysfakcjonującego oskarżyciela prywatnego skazania oskarżonego. 54 Szerzej zob. M. Klejnowska, Ograniczenia sądu odwoławczego orzekającego w sprawie karnej po wniesieniu środka zaskarżenia, Rzeszów 2008, s. 365–369. 55 Por. M. Lipczyńska, Oskarżenie prywatne, Warszawa 1977, s. 190; R.A. Ste- fański (w:) Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, t. 2, War- szawa 1998, s. 594. 56 Uchwała SN z dnia 28 maja 1998 r., I KZP 5/98, OSNKW 1998, nr 5–6, poz. 25. 57 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2002, s. 49. 58 W razie podważania skuteczności ugody zawartej w trakcie toczącego się po- stępowania, kontroli powinien podlegać zarówno jej aspekt materialny, jak i procesowy 36 Monika Klejnowska Przeciwko zakazowi reformationis in peius po złożeniu sprzeciwu w trybach szczególnych przemawia to, że zakaz jest wyjątkiem od za- sady swobodnego orzekania sądu w trybie zwyczajnym i nie może jako wyjątek podlegać interpretacji rozszerzającej i wspomagać regulacji szczególnej, a poza tym jego brak zabezpiecza przed zbyt pochopnym zaskarżaniem59. W postępowaniu uproszczonym tylko oskarżonemu przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu wobec wyroku zaocznego, ale nie chroni go zakaz reformationis in peius. Pokrzywdzonemu z kolei nie przysługuje w takim wypadku podobny środek zaskarżenia, a ma jedynie prawo wniesienia apelacji od wyroku zaocznego. Skuteczny sprzeciw oskarżonego może jednak zniweczyć apelację pokrzywdzo- nego i wydłużyć wbrew jego woli proces, który będzie powtórnie roz- poznawany w pierwszej instancji od początku. Nie ma racjonalnych podstaw do usunięcia w ogóle lub częściowo w trybach szczególnych procesu zakazu reformationis in peius z tego tylko powodu, że przedmiotem tych trybów są sprawy o mniejszym ciężarze gatunkowym i orzekane są mniejsze sankcje karne. Zakres ochrony interesów procesowych stron w postępowaniu odwoławczym zależy bowiem od tego, jak bardzo precyzyjnie sformu- łowany będzie środek zaskarżenia o szeroko zakreślonych granicach wnoszony przez dany podmiot. Skarżący muszą zatem dopilnować swoich interesów. – zob. E. Stawicka, Czy odwołanie przez stronę uprzednio wyrażonej zgody na za‑ warcie ugody sądowej w postępowaniu cywilnym podlega ocenie wyłącznie z punktu widzenia przepisów proceduralnych, czy też należy brać pod uwagę także jego aspekt materialnoprawny?, Palestra 2007, nr 7–8, s. 273–274; odwołanie przez stronę oświad- czenia w przedmiocie zawarcia ugody, dokonanego w zażaleniu na postanowienie sądu umarzającego postępowanie, powinno pociągać za sobą kontrolę sądu co do zgodności ugody z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz przesłankami uchylenia się od skutków oświadczenia woli na podstawie przepisów prawa cywilnego – por. po- stanowienie SN z dnia 20 grudnia 2000 r., I PKN 650/00, OSNP 2002, nr 16, poz. 383. 59 K. Noskowicz, Sprzeciw od nakazu…, s. 100; niekiedy w doktrynie twierdzi się, że zakaz powinien obowiązywać po wniesieniu sprzeciwu przynajmniej w odniesieniu do kary; por. J. Agacka, Zakaz reformationis…, s. 140; ograniczenie działania zakazu reformationis in peius może być jedynie pozorne, jeżeli możliwe byłoby w postępowa- niu toczącym się ponownie po przekazaniu sprawy, po uchyleniu zaskarżonego orze- czenia, przyjęcie wobec oskarżonego np. surowszej kwalifikacji prawnej bądź mniej korzystnych ustaleń faktycznych, ale niemożność zaostrzenia kary powodowałaby, iż oskarżony nie odczułby realnie pogorszenia swego położenia. Niedopuszczalne będzie też rozbijanie spójności orzeczenia i przepisów prawa karnego materialnego np. przez utrzymanie dotychczasowej kary pozostającej poza dolnym ustawowym zagrożeniem przewidzianym za surowiej zakwalifikowane przestępstwo. 37
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gwarancje praw pokrzywdzonych w postępowaniach szczególnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: