Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00124 016530 17796411 na godz. na dobę w sumie
Hałda. O śląskiej wyobraźni symbolicznej - ebook/pdf
Hałda. O śląskiej wyobraźni symbolicznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3604-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-31%), audiobook).

Książka nie jest sproblematyzowaną rozprawą, lecz zbiorem szkiców i interpretacji. W centrum widzenia autorki znalazły się wiersze, w których obraz hałdy jako najbardziej charakterystycznej ikony czarnego Śląska został potraktowany symbolicznie. Hałda stanowi w nich nie tylko i nie wyłącznie nieusuwalny element krajobrazu, lecz także niesie z sobą o wiele ważniejsze znaki – egzystencjalne oraz etyczne.

Hałda jako symbol pejzażu pojawia się w twórczości wielu poetów śląskich. Tutaj przywołano tych najbardziej charakterystycznych i być może dla swojego czasu, a nawet dla literatury na Górnym Śląsku – najważniejszych. Ryzyko hierarchii nie jest moim zamiarem, ponieważ nie o porządek historycznoliteracki chodzi, ale o próbę stematyzowania tego, co do tej pory umykało spojrzeniu krytycznemu. Zobaczyć Śląsk i człowieka zamkniętego w przemysłowym krajobrazie właśnie przez pryzmat jego najoczywistszej ikony – to zderzyć się z niezwykle ważnymi pytaniami o istnienie i jego wartość.

Hałdę przywołują w swoich wierszach poeci wybitni i minorum gentium, klasycy dwudziestowiecznej liryki i amatorzy. Nie sposób ich tu wszystkich przywołać, dlatego prowadzone rozważania zostały ograniczone do pierwszego i do drugiego pokolenia autorów literatury polskiej na Górnym Śląsku po roku 1922 – Emila Zegadłowicza (ur. 1888), Włodzimierza Żelechowskiego (ur. 1893) , Wilhelma Szewczyka (ur. 1913), Bolesława Lubosza (ur. 1928), Tadeusza Kijonki (ur. 1936) i Stanisława Krawczyka (ur. 1938).

Z ich wierszy (z wyjątkiem utworów autora Ballad, który pozbawił Śląsk zwałów) można wyodrębnić podobne obrazy hałd, mimo że są one opisywane na różnych etapach czasu społecznego. Wśród nich znajdują się między innymi przedstawienia usypisk jako gór życia, które zaskakują rozwijającą się na nich przyrodą; jako miejsc pełniących rolę schronów, bunkrów, składowania amunicji podczas wojennej zawieruchy czy powstań śląskich; jako ustronnych przestrzeni spotkań, bliskości kochanków; jako miejsc biedy, ale także pracy i ocalenia człowieka; jako śmietniki, przestrzenie gromadzenia pokopalnianych odpadów, rzeczy niepotrzebnych i wyrzuconych; jako wzniesienia zanieczyszczające otoczenie i trujące środowisko.

Zaprezentowane w książce szkice o śląskich poetach koncentrują się na interpretacji obrazu. Każde jego widzenie kształtuje się natomiast indywidualnie, „ukazuje to, co widzialne, w inny, i od tej pory nieznany sposób”. Interpretacja każdorazowo stanowi najważniejsze narzędzie, poprzez które można dotrzeć do wyobraźni twórców. Przywoływany w pracy kontekst historyczno-literacki pojawia się – by tak rzec – przy okazji, jest wzmocnieniem interpretacyjnych tez.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Hałda O śląskiej wyobraźni symbolicznej Mojemu Nauczycielowi Profesorowi Marianowi Kisielowi Katarzyna Niesporek Hałda O śląskiej wyobraźni symbolicznej Posłowie Anna Węgrzyniak Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2019 Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej Marek Piechota Recenzent Janusz Pasterski Spis treści Wstęp    9 W głąb hałdy: wprowadzenie    25 Hałda – ikona Śląska   25 Hałda – ikona wyobraźni   28 Hałda – miejsce autobiograficzne, dom   31 Hałda – przestrzeń, forma, kształt   33 Hałda – przedmiot, rzecz, konkret   37 Hałda – resztka, wysypisko, śmietnik   39 Śląsk bez hałd: Emil Zegadłowicz    43 Przymierze z ziemią    43 Pieśń o Śląsku   47 Zapowiedź ery mesjańskiej    49 Śląsk – „ziemia macierzna”   53 Profetyzm   58 Czarny Śląsk, zielony Śląsk   63 Bez hałd   66 W cieniu brzóz i kominów: Włodzimierz Żelechowski   71 Przybysz z Krakowa   71 „Ponure góry z żużli”   74 Czerń usypiska   78 „Nędzny pagórek”   82 Śląsk – mała arkadia    84 „Umiłowanie bez sentymentu”   86 Bard hałd: Wilhelm Szewczyk    91 Śląsk – ziemia domowa   91 Nowa Pieśń o Śląsku   94 Syn hałd i głodu  102 Płomień – pies towarzysz  108 Karolinka, Karliczek, hałda, wiatr  114 Hanys  117 Noc  132 Zobaczyć nadrealne  144 6 Spis treści Hałdy w tle: Bolesław Lubosz   151 Poeta stąd  151 Wojenna zawierucha  153 Trwanie natury  155 Drzewa  160 Sensualność hałdy  164 Dom  169 Personalizacje  174 Bycie i umieranie  182 Poeta ziemi: Tadeusz Kijonka  189 Temat śląski – ziemia  189 Imię ziemi  191 Poemat o nadziei  198 Interioryzacja hałdy  206 Hałda – w stronę sacrum  211 Radlińskie wzgórza  224 Święta czarna góra  232 Metafizyka hałdy: Stanisław Krawczyk  239 Magiczne słowo – hałda  239 Hałda – znak tożsamości  240 Dwie ojczyzny  245 Oblicza hałd  249 Trwanie i wierność  254 Sacrum hałdy  257 Hałda i człowiek  261 Hałda – symbol Sensu  265 Zamiast zakończenia  269 Posłowie (Anna Węgrzyniak)  289 Nota bibliograficzna  299 Bibliografia  301 Spis ilustracji   309 Indeks nazw osobowych   311 Summary  315 Резюме  317 Wyobraźnia wydaje się dzisiaj określeniem tak bardzo  połączonym  z  indywidualnym  życiem  ludzkim,  tak  psychologicznym w gruncie rzeczy, że kiedy mówi się  o  wyobraźni  pisarskiej,  ma  się  przeważnie  na  myśli  zdolności  imaginacyjne  tego  lub  innego  poety  –  jed- nostkową  sytuację  wybranego  twórcy.  Ale  przecież  podobnie, jak i inne właściwości myślenia czy czucia,  jako  fenomen  całościowy,  jako  zdolność  właściwa  gatunkowi ludzkiemu, wyobraźnia  podlega  zarówno  pilnej,  odwiecznej  obserwacji,  jak  i  badaniom  antro- pologicznym,  a  nieraz  poddawana  jest  też  oglądowi  fenomenologicznemu.  W  końcu  dla  człowieka  pyta- nia sformułowane wobec tego zjawiska są pytaniami  o samego siebie. Małgorzata Baranowska Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa 1984, s. 5–6. Wstęp Książka  ta  nie  jest  sproblematyzowaną  rozprawą,  lecz  zbiorem  szkiców  i  interpretacji.  W  centrum  mojego  zainteresowania  znalazły  się  wiersze,  w  których  obraz  hałdy jako najbardziej charakterystycznej ikony czarnego  Śląska został potraktowany symbolicznie. Hałda stanowi  w  nich  nie  tylko  i  nie  wyłącznie  nieusuwalny  element  krajobrazu,  lecz  także  niesie  z  sobą  o  wiele  ważniejsze  znaki – egzystencjalne oraz etyczne. Hałda  jako  symbol  pejzażu  pojawia  się  w  twórczości  wielu poetów śląskich. Tutaj przywołano tych najbardziej  charakterystycznych i być może dla swojego czasu, a na- wet dla literatury na Górnym Śląsku – najważniejszych.  Hierarchizowanie  nie  jest  moim  zamiarem,  ponieważ  nie  o  porządek  historycznoliteracki  chodzi,  lecz  o  próbę  stematyzowania tego, co do tej pory umykało spojrzeniu  krytycznemu.  Zobaczyć  Śląsk  i  człowieka  zamkniętego  w  przemysłowym  krajobrazie  właśnie  przez  pryzmat  jego  najoczywistszej  ikony  –  to  zderzyć  się  z  niezwykle  ważnymi pytaniami o istnienie i jego wartość. Hałdę przywołują w swoich wierszach poeci wybitni  i  minorum gentium,  klasycy  dwudziestowiecznej  liryki  i  amatorzy.  Nie  sposób  ich  tu  wszystkich  przywołać,  dlatego  prowadzone  rozważania  zostały  ograniczone  do  pierwszego  i  drugiego  pokolenia  autorów  literatury  polskiej na Górnym Śląsku po roku 1922. Pierwsza  część  książki  pokazuje  Śląsk  bez  hałd.  To  obraz,  który  prezentuje  w  swojej  poezji  Emil  Zegadło- 10 Wstęp wicz (ur. 1888). Był pisarzem znanym. Kiedy przybył na  „czarną  ziemię”  cieszył  się  już  autorytetem  literackim,  popartym  pokaźnym  dorobkiem.  Przyjeżdżając  w  1933  roku  z  Gorzenia  do  Katowic,  na  tak  zwanym  „sejmiku  literackim”  zaprezentował  ukończoną  już  Pieśń o Śląsku Nie pozostała ona bez echa w tutejszym środowisku. Sta- nowiła  przełom  w  twórczości  samego  autora  Dziewann Oto  jak  podczas  spotkania  z  górnikami  i  z  hutnikami  wypowiadał  się  po  wysłuchaniu  utworu  Zegadłowicza  Gustaw Morcinek: […]  poeta  współczesny  Emil  Zegadłowicz,  parający  się  dotychczas  poezją  podbeskidzką,  piszący  swe  przemiłe  Kolędziołki  i  ballady  o  Powsinogach,  z  chwilą  przybycia na Śląsk zwrócił uwagę na górnika i hutni- ka polskiego. I oto w tych dniach wyszła jego skromna  książczyna pt. Pieśń o Śląsku […]. W pieśni tej, sławią- cej  urodę  podbeskidzia  śląskiego  i  krajobrazu  zagłę- biowskiego,  raz  po  raz  zadźwięknie  serdeczne  słowo  pełne podziwu i szczerego umiłowania owego ciche- go bohaterstwa nieznanego górnika i hutnika […]1 Umiłowanie  „czarnego  kraju”  przez  twórcę  związa- ne  jest  z  jego  silnym  przywiązaniem  do  ziemi.  Śląsk  odkrywa  przed  nim  jej  nowe  znaczenie,  pokazuje  inne  możliwości.  Zachwycony  poeta  tworzy  pean  na  cześć  „czarnego  kraju”  i  ludzkiej  pracy.  Uwzględnia  w  nim  takie elementy  śląskiego  krajobrazu, jak: huty, kopalnia- ne szyby, kominy. Wśród nich nie ma hałd. Autor Ballad,  wciąż  urzeczony  pięknem  beskidzkiego,  górskiego  kraj­ obrazu  swojej  małej  ojczyzny,  na  Śląsku  nie  dostrzega  zwałów  podobnych  kształtem  do  gór,  nie  docenia  ich  1  G.  Morcinek:  Górnik i hutnik w literaturze.  „Kurier  Zachodni”    1933, nr 339. Cyt. za: E. Gondek, J. Grządziel: Zegadłowicz w Katowi- cach i w Sosnowcu. W: Studia o Zegadłowiczu. Red. J. Paszek. Katowice  1982, s. 134. Wstęp 11 w żadnej z fraz Pieśni o Śląsku. Wychwala jednak ziemię,  z której hałdy zostały usypane. Inaczej  jest  u  niewiele  młodszego  od  Zegadłowicza  Włodzimierza  Żelechowskiego  (ur.  1893).  Podobnie  jak  autor  Powsinogów beskidzkich,  przybył  na  Śląsk  skądinąd.  Do Katowic przyjechał z Krakowa w 1923 roku – o dzie- sięć lat wcześniej niż Zegadłowicz. W przeciwieństwie do  niego autor Struny świata nie był jeszcze literackim auto- rytetem.  Na  swój  poetycki  wizerunek  zaczynał  dopiero  pracować. Wyrastał również z innego podglebia kultury.  Zdzisław Hierowski o poecie napisał: Jako syn krakowskiego malarza Kaspra Żelechowskie- go, związany był w okresie młodości ze środowiskiem  artystyczno­literackim Krakowa i jego tradycjami. To- też  jego  poezja  jest  początkowo  bezpośrednią  konty- nuacją  pejzażowo­opisowej  i  pejzażowo­refleksyjnej  liryki  młodopolskiej  w  jej  skonwencjonalizowanych  już  od  dość  dawna  formach.  Jest  także  trwaniem  w typowo modernistycznej postawie poety skłócone- go  ze  złym,  zmaterializowanym,  bezideowym,  nie­ wrażliwym  na  prawdę,  piękno  i  dobro  światem  […].  […]  ten  okres  jego  twórczości  nosi  rzucające  się  w  oczy  cechy  formalnego  i  treściowego  epigonizmu,  podkreślonego  jeszcze  dość  licznymi  nieporadnoś- ciami  w  zakresie  wersyfikacji  i  stylistyki  poetyckiej.  Poezja  Żelechowskiego,  adresowana  w  tym  czasie  wyraźnie  do  odbiorcy  pozaregionalnego,  a  zarazem  jak  najdalsza  od  zdobyczy  formalnych  choćby  tylko  Skamandra lub tych, które ujawniał w ciągu przemian  swojej poetyki Staff, nie mogła liczyć na żaden odzew  w opinii literackiej kraju2 Pomimo  opublikowanych  wcześniej  trzech  tomów  wierszy  Włodzimierz  Żelechowski  wszedł  do  śląskiej  2  Z. Hierowski: Życie literackie na Śląsku w latach 1922–1939. Kato-   wice 1969, s. 293. 12 Wstęp literatury  dopiero  po  ukazaniu  się  w  1933  roku  książki  W cieniu brzóz i kominów. To właśnie „tematy śląskie” – jak  brzmi podtytuł zbioru – przyniosły mu rozgłos. Wydane  w tym samym czasie, co Pieśń o Śląsku Emila Zegadłowi- cza,  prezentują  odmienny  obraz  „czarnej  krainy”.  Autor  Struny świata  w  swoich  utworach  nie  wychwala  jej,  nie  mitologizuje.  Zwracając  uwagę  na  szczegół,  drobiazg,  konkret, opisuje wrażenia, jakie w nim wywołują. Kiedy  chce  natomiast  delikatnie  uświetnić  któryś  z  elementów  tworzących śląski pejzaż, szuka ku temu odpowiedniego  sposobu. Kazimierz Czachowski skonstatował: Poeta  dobrze  widzi  rzeczywistość,  ze  wszystkimi  jej  sprzecznościami, na różnych płaszczyznach, w wielo- ści  szczegółów.  Nie  brak  tu  nawet  mocnego  akcentu  społecznego,  lecz  przede  wszystkim  poeta  odtwarza  to,  co  zobaczył  swoim  wzrokiem.  Kopalnia,  huta,  maszyny,  miasto  i  przyroda  jednakowo  zajmują  wy- obraźnię  Żelechowskiego,  który  dla  każdego  z  tych  wątków znajduje właściwy zasób realistycznego obra- zowania, skoncentrowanego przy celowo nastawionej  osi myślowej, narastającego w odpowiednim napięciu  do zamierzonego rzutu syntezy artystycznej. Rzadkie  w tym środowisku fragmenty przyrody są jednak dla  poety  dziedziną,  z  której  wydobywa  najpiękniejsze  i najbujniejsze swoje wizje liryczne3 Co najważniejsze, Żelechowski, dostrzegając na Śląsku  hałdy,  poświęca  im  kilka  wierszy.  Przedstawia  w  nich  dwoisty  obraz  zwałów  –  w  świetle  dnia  i  w  nocy.  Spo- gląda  na  nie  w  sennym  marzeniu  czy  w  gorączce  wy- wołującej w nim nierzeczywiste wizje. Przemieniają one  scenerię hałdy, czynią ją przestrzenią tajemniczą i intry- 3  K.  Czachowski:  Obraz literatury polskiej.  T.  1:  Naturalizm i neoro-   mantyzm. Warszawa–Lwów 1934, s. 656. Wstęp 13 gującą,  ale  także  wzbudzają  w  patrzącym  na  nią  niepo- kój, czasem lęk. Trzeci  rozdział  książki  został  poświęcony  Wilhelmo- wi  Szewczykowi  (ur.  1916),  który  w  przeciwieństwie  do  Zegadłowicza i Żelechowskiego jest poetą urodzonym na  Śląsku: w Czuchowie – dzisiejszej dzielnicy Czerwionki­  ­Leszczyn.  Od  wymienionych  twórców  różni  go  nie  tylko  geografia  narodzin,  ale  także  silne  przywiązanie  do  „czarnej  krainy”.  Ta  zaś  dla  autora  Hanysa  stała  się  umiłowaną,  najważniejszą  i  jedyną  ziemią  domową.  Szewczyk prezentuje zupełnie inne podejście do niej ani- żeli  przybywający  tu  poeci.  Odczuwa  spoczywającą  na  sobie odpowiedzialność za Śląsk. W 1938 roku w wierszu  Fragment napisał: A Śląsk, ta święta roślina, po niebie chodzi schylonym j e d n o i  ptaki  płoszy,  i  śpiewa,  że  k i e d y ś   w   z   n i m   s p ł o n ę4 W  tym  dystychu  autor  podkreśla  nie  tylko  świętość  Śląska  i  szacunek,  jakim  darzy  swoją  małą  ojczyznę,  ale  także  niebywałe  oddanie  tej  ziemi.  Podmiot,  myśląc  o  Śląsku,  wyraża  mocną  deklarację:  „kiedyś  w  jedno  z  nim  spłonę”.  To  –  jak  zwrócił  uwagę  Marian  Kisiel  –  „swoiste confesio fidei poety – wyraźnie artykułujące jego  stosunek  do  swojskiego  świata,  przy  czym  owa  »swoj- skość«  tyleż  jest  radosna,  co  obdarzona  jakimś  nostal- gicznym smutkiem”5. Podobnie w tej poezji rzecz ma się  ze  śląskimi  zwałami.  Hałda,  szczególnie  w  przedwojen- 4  W. Szewczyk: Fragment. W: Idem: Nieustraszona rozmowa z samym   sobą. Poezje 1937–1959. Zebrała G. Szewczyk. Posłowie B. Lubosz Ka- towice 1996, s. 29, podkr. – K.N. 5  M.  Kisiel:  Między przepaściami. O poezji Wilhelma Szewczyka.  W:    Idem:  Ruiny istnienia. Szkice o poetach mniej obecnych.  Katowice  2013,  s. 101. 14 Wstęp nych lirykach Szewczyka, to symbol ludzkiego cierpienia  i  trudu.  W  jej  cieniu  człowiek  przeżywa  swoje  dramaty  i niepowodzenia. Stanowi ona przede wszystkim symbol  biedy  i  głodu.  Zapisany  przez  Szewczyka  w  wierszach  obraz śląskiego wzgórza jest inny aniżeli ten arkadyjski,  idylliczny,  beztroski  –  towarzyszący  poecie  w  dzieciń- stwie i przezeń zapamiętany. Bolesław Lubosz (ur. 1928), któremu został poświęcony  kolejny szkic tej książki, z Wilhelmem Szewczykiem miał  wiele wspólnego. Łączył ich nie tylko Śląsk jako doświad- czana i przeżywana na co dzień przestrzeń, ale również  zainteresowanie  literaturą  niemiecką  i  łużycką.  Razem  także  podróżowali.  Autor  Milczenia węgla  ich  wspólne  wojaże wspominał na łamach „Zarania Śląskiego”: Prowadziły  one  na  zachód,  południe  i  wschód,  ale  nigdy  na  północ  do  państw  skandynawskich,  które  Wilhelm  Szewczyk  tak  bardzo  ukochał,  poświęcając  im wiele publicystycznej uwagi i dwie znaczące książ- ki  –  Sampo, czyli młynek szczęścia  oraz  Anioły z lodu Nasze wspólne podróże zagraniczne nigdy nie miały  charakteru turystycznego – zawsze jechaliśmy, by się  o  coś  spierać,  by  nad  czymś  dyskutować  bądź  –  jak  w  przypadku  naszych  łużyckich  przyjaciół  –  wspo- magać się wzajemnie w piśmienniczym i kulturalnym  dziele6 Na  Bolesława  Lubosza  być  może  oddziaływała  rów- nież wyobraźnia poetycka barda hałd. W dorobku autora  Tam, gdzie żyjemy  śląski  zwał  jako  wyróżniający  się  ele- ment  krajobrazu  –  najpierw  we  wczesnej  jego  twórczo- ści – z jednej strony zostaje połączony z ludzkim bólem  i  cierpieniem,  z  drugiej  –  daje  człowiekowi  schronienie,  6  B.  Lubosz:  Podróże z Wilhelmem Szewczykiem.  „Zaranie  Śląskie”    1991, nr 3/4, s. 244. Wstęp 15 chwilę  odpoczynku;  następnie  –  w  późniejszej  –  zostaje  ukazany  jako  usypisko  kamieni,  przez  które  próbuje  przedostać się bios. Hałda staje się symbolem niezłomnej  walki  przyrody  z  industrialną  przestrzenią.  Przebijając  się przez nią, przemienia zwał w górę życia. Szósta część książki została poświęcona poezji Tadeu- sza Kijonki (ur. 1936). Pierwszy wiersz w jego twórczości,  w  którym  pojawia  się  hałda,  to  zadedykowane  Wilhel- mowi Szewczykowi Imię ziemi. Dedykacja to nieprzypad- kowa.  Obu  poetów  łączy  wiele  zarówno  w  działalności  twórczej, jak i społecznej. Kazimierz Kutz zanotował: Tadeusz  Kijonka  jest  ostatnim  oryginałem  postawy  społecznictwa  organicznego  sięgającego  jeszcze  cza- sów Karola Miarki, a Jego regionalizm charakteryzuje  się uporem przyrównywanym do działalności Micha- ła  Drzymały.  To  jest  tradycja  uporu  i  oporu  wyrosła  na  zachodnich  rubieżach  Polski.  Pismo,  które  stwo- rzył  –  „Śląsk”  –  jest  klasycznym  przykładem  takiej  postawy.  Tadeusz  Kijonka  ma  tę  tradycję  w  swoich  korzeniach,  z  niej  bierze  się  jego  poezja,  jego  pasja  społecznego  i  obywatelskiego  działania.  Zachował  rozbudzoną  pamięć  i  wiedzę  o  kulturze  piśmien- niczej  Śląska,  i  wie,  jaki  jest  bilans  strat  ostatniego  sześćdziesięciolecia  w  kulturze  czynnej  Górnego  Ślą- ska.  P r z e j ą ł   p o w i n n o ś ć   o b y w a t e l s k i e j  t r o s k i   o   Ś l ą s k   p o   W i l h e l m i e   S z e w c z y - k u   i   n a u c z y ł   s i ę   w   j e g o   „P o g l ą d a c h”  r o b i e n i a   p i s m a   o p a r t e g o   n a   t r a d y c j i  „d ł u g i e g o   t r w a n i a”   [co  –  K.N.]  w y r ó ż n i a  Ta d e u s z a   K i j o n k ę   j a k o   r e d a k t o r a   [podkr.  – K.N.]. Jemu zawsze się chce, a kiedy przestanie mu  się chcieć – umrze jego pismo7 7  K.  Kutz:  Tadeusz Kijonka…  W:  Po pierwsze: Śląsk. Tadeuszowi   Kijonce w siedemdziesiątą rocznicę urodzin.  Red.  M.  Kisiel,  T.  Sierny Katowice 2007, s. 13. 16 Wstęp Żyjąc  w  tym  samym  krajobrazie,  w  swej  twórczości  ukazują  podobną  symbolikę  hałd,  choć  objawia  się  im  ona w innym czasie historycznym. Hałdy  odgrywają  najistotniejszą  rolę  w  poematach  Tadeusza  Kijonki.  W  Siódmej północy  śląski  zwał  zostaje  określony  między  innymi  jako  „węglowa  góra”,  „hałda  szczodra”,  „góra  żyzna”,  „głodnych  śmietnik  święty”.  Hałda  jest  jednym  z  najwierniejszych  towarzyszy  czło- wieka.  Zostaje  przedstawiona  jako  miejsce  prywatności,  w  którym  dokonują  się  pierwsze  spotkania  kochan- ków.  W  momencie  zagrożenia  myśl  o  śląskim  zwale  oraz  wydarzenia,  o  których  przypomina  on  Alojzowi  Piontkowi,  utrzymują  go  przy  życiu,  pomagają  walczyć  o  przetrwanie  w  podziemiach.  W  poemacie  Pod Akro- polem,  w  którym  Śląsk  objawia  się  poecie  w  marzeniu  sennym  jako  Grecja,  hałda  przybiera  przede  wszystkim  postać wzgórza. Poeta w radlińskich zwałach poszukuje  tego,  co  transcendentne  czy  metafizyczne.  Aleksander  Nawarecki  porównał  poemat  Pod Akropolem  do  Siódmej północy. Zanotował: Tam  [Pod Akropolem  –  K.N.]  czarny  węgiel  spotka  się  z  białym  marmurem,  głębina  morska  z  otchłanią  szybu, Północ z Południem, a grecki heros ze śląskim  górnikiem.  Zapowiedź  zderzenia  dwóch  żywiołów  (ziemi i wody) można było już wypatrzyć w poemacie  o Alojzym Piontku, wszak w kopalnianej przestrzeni  pojawiły  się  akwatyczne  obrazy  („W  nawę  pokładu  uwięziony płynę”, „Wynurzam się”), a nawet motywy  marynistyczne („Czarne morze”, „jutrzenka kotwicy”,  „wielorybie głębiny”)8 8  A.  Nawarecki:  Pod Akropolem. O poematach Tadeusza Kijonki.  W:    Światy poetyckie Tadeusza Kijonki. Red. M. Kisiel, T. Sierny. Katowice  2016, s. 206. Wstęp 17 Rozważania  na  temat  hałdy  zamyka  szkic  o  Stanisła- wie Krawczyku (ur. 1938), najmłodszym spośród wszyst- kich  wymienionych  tu  poetów.  Autor  Błądzę  urodził  się  w  Czeladzi,  ale  większość  życia  spędził  w  Dębieńsku.  W swoim otoczeniu stał się piewcą kultury ziemi rybnic­ kiej oraz urodzonego w Czerwionce­Leszczynach Wilhel- ma Szewczyka. Hałda  w  poezji  Stanisława  Krawczyka  składa  się  na  najbliższe  otoczenie  poety,  stanowi  istotną  część  jego  codzienności. Marian Kisiel napisał: Dotąd nie spotkałem w poezji polskiej tak intensyw- nie doświadczonej interioryzacji hałdy jako przestrze- ni miejsca rodzinnego. […] Hałda jako znak najbliższej  okolicy, ale także znak tożsamości. Zrośnięcie z prze- strzenią  jest  tutaj  utożsamieniem  się  ze  wszystkim,  co  ta  przestrzeń  uosabia.  Jest  to  przestrzeń  (dla)  człowieka9 Dla  autora  Zrostów…  śląskie  zwały  to  przede  wszyst- kim symbol walki o przetrwanie. Intryguje go powstałe  na  nieużytkach  bios,  które  rodzi  w  nim  pytanie  o  sens  życia  człowieka.  Poeta  dostrzega,  że  jest  ono  tylko  wę- drówką, codziennym wspinaniem się na Golgotę, na któ- rej ostatecznie, pomimo podejmowanej walki i znoszenia  trudów egzystencji, ponosi się śmierć. Przywołani w książce autorzy – od Emila Zegadłowi- cza po Stanisława Krawczyka – tworzą odmienne światy,  niekontaktujące  się  z  sobą  bezpośrednio,  lecz  jedynie  włączające  się  w  ponadindywidualne  poziomy  konwen- cji. Poetów nie łączy podobieństwo metafory, nie nawią- zują do siebie, nawet aluzyjnie nie przywołują własnych  9  M.  Kisiel:  Przedmowa.  W:  S.  Krawczyk:  Zrosty Wybór wierszy.    Wyboru dokonała i posłowie napisała M. Boczkowska. Wstęp M Ki- siel. Czerwionka­Leszczyny 2012, s. 8. 18 Wstęp utworów. Piszą o hałdzie tak, jakby nie znali wzajemnie  swoich wierszy. Z punktu widzenia życia literackiego na  Górnym Śląsku można by powiedzieć za Morcinkiem, że  pisząc o hałdzie (lub nie pisząc, jak Zegadłowicz), każdy  ze  śląskich  twórców  sam  sobie  „wyrąbuje  chodnik”.  Je- żeli ich coś łączy, to w planie szerszym – rozwoju poezji  polskiej. Przedwojenne wiersze Zegadłowicza, Żelechowskiego  i Szewczyka sytuują się na pograniczu dykcji ekspresjo- nistycznej,  poetyki  skamandryckiej  i  Awangardy  Kra- kowskiej.  O  tej  rozwojowej  linii  poezji  na  Śląsku  pisał  Zdzisław  Hierowski  w  studium  Życie literackie na Śląsku w latach 1922–1939. Żaden ze wspomnianych poetów nie  deklarował  swojego  związku  z  którymkolwiek  stylem  czy kierunkiem poetyckim międzywojnia. Można jednak  zauważyć,  że  Zegadłowicz  w  Pieśni o Śląsku  pozostał  wierny  poetyce  ekspresjonistycznej,  mocno  uwydatnia- jącej  konteksty  folklorystyczne;  Żelechowski  był  bliski  paseistom  (trudno  stwierdzić,  czy  jest  to  poetyka  ska- mandrycka,  czy  też  inna,  tradycyjna);  z  kolei  Szewczyk  –  zachowujący  krój  wiersza  sylabotonicznego,  a  później  tonicznego – dużo dowiedział się o sile metafory, choćby  od  Juliana  Przybosia.  Każdy  z  wymienionych  twórców  jest  inny.  Społeczna  tonacja  ich  wierszy  wiąże  się  ze  „światem  pracy”,  a  infernalny  krajobraz  hałd  nie  ma  sobie podobnego w polskiej poezji przed 1939 rokiem. W twórczości Lubosza, Kijonki, Krawczyka – pokole- niowo sobie bliskich – także nie ma podobieństw formal- nych.  Choć  wszystkich  –  ze  względu  na  rok  urodzenia  lub debiutu – daje się umieścić w obrębie pokolenia ‘56,  to żaden z nich nie nawiązuje porozumienia z poetami tej  generacji. Myślę tu o ewentualnych związkach w obrębie  tak  zwanej  poetyki  wyobraźni.  Nawet  jeśli  dałoby  się  w ich twórczości odnaleźć ślady poetyki imaginatywnej  (u  Kijonki  są  one  najsilniejsze),  to  przecież  należałoby  Spis ilustracji W  książce  zamieszczono  następujące  reprodukcje  drzeworytów Pawła Stellera ze zbiorów Muzeum Historii  Katowic oraz Marii Steller i Anity Steller­Dudy: Hałdy w Bogucicach, 1932 [okładka] Kopalnia Wujek, 1932 [s. 23] Praca w przodku na ścianie, 1954 [s. 41] Kopalnia Knurów, 1961 [s. 69] Wrębiarka ścianowa, 1954 [s. 89] Ładowarka zasięrzutna do kamienia, 1954 [s. 149] Praca w kopalni węgla, 1933 [s. 187] Górnik po pracy, 1955 [s. 237] Indeks nazw osobowych Agamben Giorgio 39, 40, 301 Andres  Zbigniew  45–46,  279,  305, 307 Anna, św. 115 Antoniak­Kiedos Edyta 235 Cała Marek 283, 301 Carrión Jorge 218, 301 Chlebowski Bronisław 214 Chojnowski Zbigniew 194, 301 Chudak  Henryk  30,  57,  130,  169,  Bachelard  Gaston  30,  37,  57,  58,  129–130, 169, 227–228, 272–273,  285, 292, 301 Balcerzak Gabriela 63, 301 Balcerzan Edward 130, 306 Baran Bogdan 161, 303 Baranowicz Jan 19 Baranowska Małgorzata 7, 301 Barthes Roland 37–38, 301 Bartos  Ewa  21,  97,  126,  128,  130– 131, 144, 167, 184 Baudelaire Charles 29, 301 Bauer Zbigniew 204, 301 Baumgardten Aleksander 19 Bieńkowski Zbigniew 192 Błoński  Jan  30,  38,  57,  130,  169,  Boczkowska  Magdalena  17,  239,  228, 273, 301 301, 304, 305 Boehm Gottfried 20, 301 Bohusz­Szyszka  Michał  26,  95,  303 Brudnicki Zdzisław Jan 190, 301 Buell Lawrence 28 Busza Andrzej 276–287, 320 Czachowski  Kazimierz  12,  48,  228, 273, 301 86–87, 301 Cząstka­Szymon Bożena 178, 306 Czechowicz Józef 119 Czepieliński  Florian  26,  95,  208,  Czermińska  Małgorzata  31–32,  303 151, 302 Czubała Henryk 45, 302 Czyżewski Lech 269, 303 Didi­Huberman Georges 218 Doroszewski Witold 26, 103, 175,  201,  203–204,  301,  303–304,  306–307 Duchniewski Jerzy 302 Durand Gilbert 19, 20, 302, 306 Dutka Elżbieta 36, 64–65, 91, 151,  239,  246,  253–254,  257–259,  260, 302 Elbanowski Adam 218, 301 Eliade Mircea 46, 61, 76, 186, 208,  215, 224, 231, 234, 294–295, 302 Eliasz, prorok 59 Ezechiel, prorok 255 312 Indeks nazw osobowych Fazan Mirosław 71, 307 Ferenc Teresa 204 Fiedorczuk Julia 29, 31, 302 Filipowicz January 26, 95, 208, 303 Forstner Dorothea, OSB 54, 302 Fryc Stanisław 195, 302 Gaweł Łukasz 305 Gebethner Gustaw Adolf 72, 306 Głogowski  Tomasz  Marian  27,  83,  96,  153,  217,  243,  270,  302– 303 Głutkowska­Polniak Alicja 303 Gondek Elżbieta 10, 46, 48, 56 Grisman Stanisław 25, 303 Grydzewski Mieczysław 47 Gryglewicz Feliks 278, 303 Grządziel Jerzy 10, 46, 48, 56 Guze Joanna 29, 301 174, 303 Heraklit z Efezu 101, 257, 306 Heska­Kwaśniewicz Krystyna 95,  132–134, 143, 190, 234–235, 303 Hierowski Zdzisław 11, 18, 71, 74,  87, 117–118, 303 Hurnik Elżbieta 21 Izajasz, prorok 39 Jakubczak  Marzenna  57,  64,  213,  229 Jan Chrzciciel 58–59, 307 Jan, św. 278–297, 303 Jaspers Karl 78–79, 291, 303 Jezus  Chrystus  40,  59,  62,  115,  142,  206,  211–212,  220,  228,  259–261, 275, 278, 286 Jędrzejczyk Dobiesław 155, 303 Józefczuk Jakub 163, 306 Hanas Ewa 152, 156, 303 Heidegger  Martin  33,  170,  173– 124, 304 Jünger Ernst 161, 303 Kaczmarczyk Izabela 178 Kaczmarek Jacek 32, 303 Kadłubek Wincenty 222 Kadłubek Zbigniew 83, 222 Kafka Franz 269, 303 Kania Marta Matylda 29, 304 Karłowicz Jan 26, 43, 76, 131, 161,  195, 240, 269, 303 Karst Roman 303 Kijonka  Tadeusz  6,  15–16,  18–19,  189–235,  270,  272–275,  290,  294–295, 299, 301, 304, 306–307 Kisiel Joanna 226, 239 Kisiel  Marian  13,  15–17,  22,  27,  83,  94,  96–97,  130,  144,  145,  153, 167, 189–190, 192, 217, 239,  242–247, 257, 259, 265, 270, 272,  274, 299, 301–307 Kłak  Tadeusz  98,  117,  119,  122– Kłosiński Krzysztof 45, 302 Kohelet 279, 281, 287 Kołacka Daria 20, 301 Kopaliński  Władysław  81,  220,  230, 249, 281, 304 Korban Zygmunt 27, 304 Korotyński Wincenty 26, 95, 208,  303 304 Kossak­Szczucka Zofia 48 Kowalkowski Alfred 269, 303 Kozikowski  Edward  47,  49,  55,  Krawczyk  Stanisław  6,  17–18,  239–267,  270,  273,  275,  287,  290,  295–296,  299,  301–302,  304–305, 307 Królak Sławomir 40, 301 Kryński Adam 26, 43, 76, 131, 161,  195, 240, 269, 303 Kuglin Jan 47, 48 Kutz Kazimierz 15 Indeks nazw osobowych 313 Kwiatkowski Eugeniusz 44, 305 Kydryński Juliusz 269, 303 Latawiec Krystyna 45, 302 Legeżyńska Anna 130, 306 Linde  Samuel  Bogumił  25,  207,  305 Lipowczan Halina 33 Lubina  Michał  26–28,  35,  104,  153, 177, 305 Lubosz  Bolesław  6,  13–14,  18,  93–94,  124,  132,  151–186,  270,  272, 274–275, 287, 290, 293–294,  299, 305, 307 Ludwik Jerzy 178, 306 Lyszczyna Jacek 71, 308 Łozińska Tamara 54, 302 Łukasiewicz Małgorzata 20, 301 Majerski  Paweł  21,  239,  246,  257,  299, 302, 304, 307 Mateusz, św. 260, 286, 297 Merwin William Stanley 29 Mętrak Krzysztof 199, 305 Michalski Krzysztof 170, 303 Mickiewicz Adam 59–60 Mikołajczak Małgorzata 36, 302 Miller Jan Nepomucen 55 Miłosz Czesław 83, 283, 297, 305 Morcinek  Gustaw  10,  18,  43–44,  48, 106, 242, 285, 305, 306 Nawarecki  Aleksander  16,  30,  33–34,  36–39,  84,  96,  168,  199,  200, 216, 218, 221, 224, 226–227,  243, 253, 275–277, 287, 297 Nawrocki Witold 71, 179–180, 305 Neuger Leonard 66 Niedźwiecki  Władysław  26,  43,  76, 131, 161, 195, 240, 269, 303 Niemczuk Jerzy 156, 305 Niesporek Katarzyna 97, 167, 274,  289–293, 295–297, 299 Nowakowski Józef 45, 63, 66 Okoń Jacek 305 Olsen Bjørnar 37, 263, 284, 305 Orłowska Elżbieta 155, 303 Pachciarek Paweł 54, 302 Pacukiewicz Marek 35, 305 Pasterski  Janusz  4,  21,  279,  287,  299, 305 Paszek Jerzy 10, 46, 274, 306 Picon Gaëtan 78, 303 Pieczyńska­Sulik Anna 20, 301 Piontek  Alojzy  16,  198–214,  217– 224, 273, 294, 307 Piontek Teresa 201, 205–207 Piotrowiak Miłosz 22 Piotrowska­Grot Magdalena 146 Piszczek Zdzisław 285, 305 Pogłódek Małgorzata 21 Poncjusz Piłat 211 Próchnicki Włodzimierz 45, 302 Przyboś Julian 18–19, 48, 130, 306 Przybysławski Artur 101, 306 Ptaszyńska­Sadowska  Elżbieta  269, 304 Ratajczak Robert 92, 307 Regiewicz Adam 31 Roszczynialska  Magdalena  106,  242, 285, 306 Rott Dariusz 71, 308 Rowiński Cezary 20, 302, 306 Różewicz Tadeusz 19 Rybicka  Elżbieta  32–33,  36,  154,  306 Rzymełka Jan 306 Sadzikowska  Lucyna  106,  140,  241–242, 285, 306 314 Indeks nazw osobowych Sakowicz Eugeniusz 228–229, 306 Samsel Roman 152, 306 Sawicka­Mierzyńska  Katarzyna  Trentowski Bronisław 26, 95, 208,  303 Turzyński Ryszard 54, 302 Sebyła Władysław 71–72, 306 Shallcross Bożena 263, 284, 305 Sierny  Tadeusz  15–16,  189–190,  36, 302 306–307 Skalski Krzysztof 305 Słowacki Juliusz 226–227 Springer Filip 25, 306 Sprusiński Michał 194, 306 Stachelska Maryla 48 Stachura Edward 244, 304 Starowieyski Franciszek 36 Steller Maria 21 Steller Paweł 21 Steller­Duda Anita 21 Suchy Jerzy 230, 306 Sulimierski Filip 214, 306 Synowiec Helena 178, 306 Szewczyk  Grażyna  Barbara  13,  33–34, 91, 93–94, 152, 186, 272,  305, 307 Szewczyk  Wilhelm  5,  13–18,  91– 147, 191, 270–272, 274–275, 287,  290–294, 303–307 Szlaga Jan Bernard 59, 307 Szołtysek Marek 176, 307 Szopa Edward 307 Szyjewski Andrzej 186, 307 Szymczak Mirosław 26, 144, 269,  303 Śliwiński Piotr 246 Śliwiok Józef 91, 307 Śmieja Wojciech 307 Walewski Władysław 214 Waśkiewicz  Andrzej  Krzysztof  Wądolny­Tatar  Katarzyna  106,  192, 307 242, 285, 306 Węgrzyniak Anna 3, 6, 21, 289–297 Wężowicz­Ziółkowska  Dobrosła­ wa 199, 307 Widera Aleksander 19 Wierusz­Kowalski Jan 46, 76, 208,  Wilkoszewska  Krystyna  57,  213,  302 302 Wolff August Robert 72, 306 Wolski Jan 279, 305 Wołkowicz Anna 269, 304 Wójcik Mirosław 47–48, 53, 60, 307 Wójcik Włodzimierz 34–35, 105– 106, 171–172, 246–247, 252–253,  282 Wyżgoł Jan 19 Zabierzewska Janina 48 Zakrzewska Wanda 54, 302 Zawadzka Danuta 36, 302 Zawodziński Karol Wiktor 72, 307 Zdanowicz  Aleksander  25–26,  95, 208, 303 Zegadłowicz Emil 5, 10–13, 17–18,  43–67,  87,  94,  270,  289–290,  301–302, 304, 306–308 Zieliński Wiesław 160, 308 Ziółkowski Jarosław 269, 303–304 Tatarkiewicz  Anna  30,  57,  130,  169, 228, 273, 301 Tomaszewicz  Walerian  26,  95,  208, 303 Żelechowski Kasper 11 Żelechowski  Włodzimierz  5,  11– 13, 18, 71–87, 270–271, 275, 287,  290–291, 305–308 Katarzyna Niesporek Spoil Heap On the Silesian Symbolic Imagination S u m m a r y Instead  of  being  an  all­encompassing  monograph,  this  book  consists of essays and articles engaging a number of authors. It pre- dominantly  focuses  on  the  poems  which  treat  the  image  of  a  spoil  heap, the most iconic representation of the black Silesia, as a literary  symbol. The spoil heap turns out to be not only an irremovable ele- ment  of  the  landscape,  but  also  a  trope  raising  both  existential  and  ethical issues. The spoil heap, understood as the symbol of landscape, is a recur- rent motif in the literary works of Silesian poets. This book focuses  on  the  most  representative  poets,  if  not  the  most  important  ones  for  the  Upper  Silesian  literature;  however,  it  is  not  the  intention  of  this  book  to  engage  in  literary  and  historical  debates  that  establish  such a hierarchy among authors, but rather to elaborate on the topic  which has been so far unnoticed in literary studies. In other words,  this  work  aims  to  look  at  Silesia  and  its  inhabitants  locked  in  the  industrial  landscape  by  means  of  the  spoil  heap  –  its  most  iconic  symbol  –  and  to  pose  significant  questions  concerning  existence  and its value. The spoil heap is referred to by both eminent and less well known  poets  (and  even  amateurs).  It  is  beyond  the  scope  of  this  book  to  list all of them. Hence, the analysis focuses entirely on the first and  second generations of Silesian poets: Emil Zegadłowicz (born 1888),  Włodzimierz  Żelechowski  (born  1893),  Wilhelm  Szewczyk  (born  1913), Bolesław Lubosz (born 1928), Tadeusz Kijonka (born 1936), and  Stanisław Krawczyk (born 1938). Even though the poems stem from different historical and social  contexts, the works discussed in this book are united by the similar  images of the spoil heap (the only exception being the ones by Emil  Zegadłowicz,  who  does  not  mention  the  spoil  heap  at  all).  The  au- thors depict the spoil heaps as, among others, the “mountains of life”  316 Summary surprisingly  blooming  with  nature,  the  places  serving  as  shelters,  bunkers, and even arsenals during wars and the Silesian Uprisings,  the  spaces  of  secret  and  intimate  meetings;  they  are  also  the  places  of  poverty,  the  reality  of  everyday  toil  and  one’s  salvation.  Finally,  the  spoil  heaps  have  been  shown  as  wastelands,  dumps  of  rubbish,  piles of mine residue, or as hills polluting and intoxicating the sur- rounding areas. The  chapters  on  the  Silesian  poets  this  book  consists  of  are  the  critical  readings  of  the  eponymous  image;  still,  each  approach  to  this  image  construes  its  own  distinctive  perspective:  “it  reveals  the  visible, yet in a different – and previously unknown – way.” In these  investigations,  interpretation  –  as  a  method  –  is  the  key  to  unlock  the poetic imagination, whereas literary and historical contexts pop  out – one might say – by a mere chance, which, nevertheless, insight- fully supports the practices of reading. Катажина Неспорек Отвал О силезском символическом воображении Р е з ю м е Настоящая  книга  не  ставит  задачу  исследования  проблемы,  а включает эссе и интерпретации. В центре внимания находятся  стихотворения,  в  которых  образ  отвала  –  наиболее  характерной  иконы чёрной Силезии – трактуется как символ. Отвал составля- ет в них не только неотъемлемый элемент пейзажа, но также про- ецируют более важные знаки – экзистенциональные и этические.  Отвал  как  символ  ландшафта  появляется  в  творчестве  мно- гих  силезских  поэтов.  В  работе  представлены  самые  яркие  из  них  и,  возможно,  для  своего  времени,  а  даже  для  литературы  в  Верхней  Силезии  –  самые  главные.  Иерархизация  не  являет- ся  здесь  целью,  поскольку  речь  идёт  не  о  литературоведческом  упорядочении, а о попытке систематизации того, что до сих пор  ускользало от критического взгляда. Увидеть Силезию и человека,  замкнутого в промышленном пейзаже, именно сквозь призму его  самой очевидной  иконы – это значит столкнуться с чрезвычайно  важными вопросами о существовании и его ценности. К  отвалу  в  своих  стихотворениях  обращаются  известные  по- эты  и  minorum gentium,  классики  лирики  ХХ  века  и  любители.  Здесь нет возможности назвать их всех, поэтому наши размышле- ния ограничиваются первым и вторым поколением авторов поль- ской  литературы  в  Верхней  Силезии  после  1922  года.  К  ним  от- носятся  Эмиль  Зегадлович  (род.  1888),  Влодзимеж  Желеховский  (род.  1893),  Вильгельм  Шевчик  (род.  1913),  Болеслав  Любош  (род.  1928), Тадеуш Киёнка (род. 1936) и Станислав Кравчик (род. 1938). Из принадлежащих перу этих авторов стихотворений, несмо- тря  на  разные  временные  и  социальные  контексты  их  создания,  вырисовываются  похожие  образы  отвалов  (за  исключением  про- изведений  Эмиля  Зегадловича,  который  лишил  Силезию  насы- пей).  В  частности,  поэты  представляют  отвалы  как  горные  цепи  жизни,  которые  удивляют  появляющейся  на  них  природой;  как  318 Резюме места,  выполняющие  функцию  убежищ,  бункеров,  складирова- ния боеприпасов во время военных действий или силезских вос- станий; как уединённое пространство для встреч и близости влю- блённых;  как  места  нищеты,  а  также  работы  и  спасения  челове- ка.  Кроме  того,  осыпи  изображаются  как  свалки  мусора,  терри- тория  накопления  отходов  горной  промышленности,  ненужных  и  выброшенных  вещей;  как  холмы,  загрязняющие  и  отравляю- щие окружающую среду. Эссе о силезских поэтах, вошедшие в эту книгу, концентриру- ются на прочтении образа. Каждое его видение формируется од- нако индивидуально, «показывает то, что зримо, иным, до сих пор  неизвестным способом». Каждый раз интерпретация является са- мым важным инструментарием, благодаря которому можно про- никнуть в воображение творцов. Литературоведческий контекст в  работе привлекается – можно так сказать – при случае и служит  подтверждением интерпретативных тезисов. W książce zamieszczono reprodukcje drzeworytów Pawła Stellera  ze zbiorów Muzeum Historii Katowic oraz Marii Steller i Anity Steller­Dudy. Redaktor  Małgorzata Pogłódek Projektant okładki  Magdalena Starzyk Korektor  Ligia Dziadas Łamanie  Barbara Wilk Copyright © 2019 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3603-9 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3604-6 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e­mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 20,0. Ark. wyd. 14,5. Papier Alto 90 g      Cena 34 zł (+ VAT) Druk i oprawa: Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7–9, 71­063 Szczecin
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Hałda. O śląskiej wyobraźni symbolicznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: