Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00374 005246 13080621 na godz. na dobę w sumie
Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi - ebook/pdf
Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 183
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-267-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem tego opracowania jest przede wszystkim identyfikacja stopnia zróżnicowania obecnej struktury przestrzennej placówek handlowych i ich pracowników, jak też dostępności tych placówek w przestrzeni wielkomiejskiej, na przykładzie Łodzi. Podjęto również próbę typologii przestrzennej łódzkiego handlu. Tło dla tej problematyki stanowiło naświetlenie genezy oraz głównych nurtów badawczych nowej geografii handlu, w nawiązaniu do tradycyjnego podejścia stosowanego w tej dziedzinie geografii ekonomicznej. Omówienie współczesnej roli handlu w kształtowaniu przestrzeni miejskiej Łodzi zostało też poprzedzone charakterystyką rozwoju historycznego działalności handlowej w mieście, przy uwypukleniu jej przemian strukturalnych i wpływu tej sfery życia gospodarczego na kierunki zagospodarowania przestrzennego miasta.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jerzy Dzieciuchowicz – Katedra Gospodarki Przestrzennej i Planowania Przestrzennego Wydział Nauk Geograficznych, Uniwersytet Łódzki, 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Franciszek Kłosowski EDYCJA TEKSTU, SKŁAD I ŁAMANIE Aleksandra Retkiewicz OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁ Jerzy Dzieciuchowicz Materiały przygotowane przez Katedrę Gospodarki Przestrzennej i Planowania Przestrzennego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06361.13.0.M ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-972-8 ISBN (ebook) 978-83-7969-267-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE…………………………………………………………………………………………..... 2. NOWA GEOGRAFIA HANDLU……………………………………………………………………………...… 2.1. Wprowadzenie………………………………………………………………………………….......... 2.2. Nowa geografia handlu w krajach zachodnich na tle tradycyjnych nurtów badawczych…………………………………………………………………………......................... 2.2.1. Tradycyjne nurty badawcze……………………………………………………............. 2.2.2. Problematyka badawcza nowej geografii handlu………………………………. 2.2.3. Koncentracja i restrukturyzacja handlu w przestrzeni………………………. 2.2.4. Sieci zaopatrzenia handlu……………………………………………………………....... 2.2.5. Obszary wykluczenia handlowego…………………………………………………… 2.2.6. Geografia handlu międzynarodowego………………………………………………. 2.2.7. Wirtualna geografia handlu…………………………………………………………....... 2.3. Ewolucja problematyki geografii handlu w Polsce……………………………………. 2.3.1. Tradycyjne kierunki badań……………………………………………………………… 2.3.2. Nowe kierunki badań………………………………………………………………………. 2.4. Wnioski………………………………………………………………………………………………….. 3. ROZWÓJ HANDLU W ŁODZI……………………………………………………………………………….. 3.1. Okres do 1914 roku………………………………………………………………………………… 3.2. Okres międzywojenny…………………………………………………………………………...... 3.3. Okres 1945‒1989…………………………………………………………………………………… 3.4. Okres po 1989 roku……………………………………………………………………………….… 3.5. Podsumowanie……………………………………………………………………………………...... 4. HANDEL W PRZESTRZENI ŁODZI – PRZEKRÓJ OGÓLNY……………………………………………… 4.1. Uwagi wstępne………………………………………………………………………………….......... 4.2. Struktura przestrzenna placówek handlu detalicznego i hurtowego…………… 4.2.1. Rozmieszczenie i gęstość placówek handlowych………………………………. 4.2.2. Wielkość placówek handlowych………………………………………………………. 4.2.3. Własność placówek handlowych……………………………………………………… 4.2.4. Struktura działowa placówek handlowych………………………………………… 4.3. Struktura przestrzenna pracujących w handlu…………………………………………. 4.3.1. Rozmieszczenie i gęstość pracujących……………………………………………… 4.3.2. Pracujący według wielkości placówek handlowych………………………....... 4.3.3. Pracujący według formy własności placówek handlowych………………… 4.3.4. Pracujący w placówkach handlowych według działów handlu………...... 4.4. Dostępność placówek handlowych………………………………………………………...... 4.5. Typologia przestrzenna handlu………………………………………………………….......... 4.5.1. Uwagi wstępne……………………………………………………………………………...... 4.5.2. Cechy typologiczne……………………………………………………………………......... 4.5.3. Metoda badań typologicznych…………………………………………………………… 4.5.4. Wyniki badań typologicznych………………………………………………………...... 4.6. Podsumowanie…………………………………………………………………………………......... 7 11 11 12 12 13 14 15 16 17 18 19 19 20 22 25 25 29 35 45 58 61 61 62 62 65 69 71 72 72 75 76 78 79 82 82 82 83 85 87 Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi 4 5. HANDEL DETALICZNY W PRZESTRZENI ŁODZI……………………………………………………….. 5.1. Uwagi wstępne………………………………………………………………………………….......... 5.2. Struktura przestrzenna detalicznych placówek handlowych…………………...... 5.2.1. Rozmieszczenie i gęstość placówek handlowych………………………………. 5.2.2. Placówki handlowe według wielkości………………………………………………. 5.2.3. Placówki handlowe według roku ich powstania……………………………...... 5.2.4. Placówki handlowe według form własności…………………………………....... 5.2.5. Placówki handlowe według grup działalności………………………………...... 5.3. Struktura przestrzenna pracujących w detalicznych placówkach handlo‐ wych……………………………………………………………………………………………………… 5.3.1. Rozmieszczenie i gęstość pracujących……………………………………………… 5.3.2. Pracujący według wielkości placówek handlowych………………………....... 5.3.3. Pracujący według roku powstania placówek handlowych…………………. 5.3.4. Pracujący według form własności placówek handlowych…………………… 5.3.5. Pracujący według grup działalności placówek handlowych………………. 5.4. Dostępność detalicznych placówek handlowych………………………………………. 5.5. Typologia przestrzenna handlu detalicznego……………………………………………. 5.5.1. Uwagi wstępne……………………………………………………………………………...... 5.5.2. Cechy typologiczne……………………………………………………………………......... 5.5.3. Metoda badań typologicznych…………………………………………………………… 5.5.4. Wyniki badań typologicznych………………………………………………………...... 5.6. Podsumowanie……………………………………………………………………………………...... 6. HANDEL HURTOWY W PRZESTRZENI ŁODZI………………………………………………………….. 6.1. Uwagi wstępne……………………………………………………………………………………...... 6.2. Struktura przestrzenna hurtowych placówek handlowych……………………...... 6.2.1. Rozmieszczenie i gęstość hurtowych placówek handlowych……………… 6.2.2. Wielkość hurtowni………………………………………………………………………...... 6.2.3. Formy własności hurtowni……………………………………………………………… 6.2.4. Hurtownie według grup działalności……………………………………………...... 6.3. Struktura przestrzenna pracujących w hurtowniach………………………………… 6.3.1. Rozmieszczenie i gęstość pracujących……………………………………………… 6.3.2. Pracujący według form własności hurtowni……………………………………… 6.3.3. Pracujący według grup działalności hurtowni………………………………...... 6.4. Dostępność hurtowni……………………………………………………………………………… 6.5. Typologia przestrzenna handlu hurtowego……………………………………………… 6.5.1. Uwagi wstępne……………………………………………………………………………...... 6.5.2. Metoda badań typologicznych…………………………………………………………… 6.5.3. Wyniki badań typologicznych………………………………………………………...... 6.6. Podsumowanie……………………………………………………………………………………...... 89 89 90 90 94 98 102 107 112 112 114 116 118 119 121 123 123 124 126 126 129 131 131 132 132 135 136 138 140 140 143 144 145 146 146 147 149 151 Spis treści 7. HANDEL SAMOCHODOWY W PRZESTRZENI ŁODZI…………………………………………………... 7.1. Uwagi wstępne……………………………………………………………………………………...... 7.2. Struktura przestrzenna placówek handlu samochodowego………………………. 7.2.1. Rozmieszczenie i gęstość placówek handlowych………………………………. 7.2.2. Wielkość placówek handlowych………………………………………………………. 7.2.3. Formy własności placówek handlowych…………………………………………… 7.3. Struktura przestrzenna pracujących w handlu samochodowym……………...... 7.3.1. Rozmieszczenie i gęstość pracujących……………………………………………… 7.3.2. Pracujący według form własności placówek handlowych…………………… 7.3.3. Dostępność placówek handlowych…………………………………………………… 7.4. Typologia przestrzenna handlu samochodowego……………………………………… 7.4.1. Metoda badań………………………………………………………………………………………. 7.4.2. Wyniki badań typologicznych…………………………………………………………......... 7.5. Podsumowanie……………………………………………………………………………………...... 8. ZAKOŃCZENIE………………………………………………………………………………………………… LITERATURA……………………………………………………………………………………………………… 5 153 153 153 153 157 158 160 160 162 163 164 164 165 168 169 173 1. WPROWADZENIE Działalność handlowa w wielkich miastach polskich podczas transformacji ustrojowo-gospodarczej zapoczątkowanej w 1989 r. rozwijała się niezwykle intensywnie. Następstwem tego procesu był wydatny wzrost jej znaczenia w gospodarce miast. Handel wielkomiejski podlegał też różnorodnym, wyjątko- wo dynamicznym przemianom strukturalnym. Fundamentalne zmiany dotyczyły przede wszystkim podziału własnościowego placówek handlowych, w którym zwiększył się gwałtownie udział sektora prywatnego. Jednocześnie doszło też do ukształtowania w ośrodkach wielkomiejskich zupełnie nowej struktury przest- rzennej handlu. Rolę głównych węzłów w tej strukturze zaczęły pełnić wielkie centra handlowe. Celem tego opracowania jest przede wszystkim identyfikacja stopnia zróżni- cowania obecnej struktury przestrzennej placówek handlowych i ich pracowni- ków, jak też dostępności tych placówek w przestrzeni wielkomiejskiej, na przykładzie Łodzi. Podjęto również próbę typologii przestrzennej łódzkiego handlu. Tło dla tej problematyki stanowiło naświetlenie genezy oraz głównych nurtów badawczych nowej geografii handlu, w nawiązaniu do tradycyjnego podejścia stosowanego w tej dziedzinie geografii ekonomicznej. Omówienie współczesnej roli handlu w kształtowaniu przestrzeni miejskiej Łodzi zostało też poprzedzone charakterystyką rozwoju historycznego działalności handlowej w mieście, przy uwypukleniu jej przemian strukturalnych i wpływu tej sfery życia gospodarczego na kierunki zagospodarowania przestrzennego miasta. Zakres przedmiotowy omawianych badań obejmuje w głównej mierze strukturę przestrzenną placówek handlowych oraz ich pracowników według liczebności, roku powstania, form własności, działów i grup działalności handlowej oraz dostępności sklepów. Placówki handlowe w tej pracy są utożsamiane ze sklepami i stałymi punktami sprzedaży detalicznej (łącznie z aptekami i stacjami paliw) o ustalonych adresach. Punkty sprzedaży deta- licznej i hurtowej zostały wyodrębnione przy zastosowaniu metody zakładowej, co znacznie podniosło ogólną wartość poznawczą tej pracy. Jednak ogranicze- 8 Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi niem związanym z zastosowaniem tejże metody była konieczność dokonywania szacunków statystycznych niektórych danych, w szczególności w odniesieniu do sklepów sieciowych. W badaniu struktury przestrzennej handlu zastosowano dwa podziały terytorialne miasta. Pierwszy, nawiązujący do wcześniejszego podziału na jednostki samorządowe (Koter, Araszkiewicz, Kunka, Łukowska 1991) obejmował 54 osiedla, wydzielone głównie na podstawie kryteriów funkcjonalnych i morfogenetycznych (rys. 1). Drugi, dużo bardziej szczegółowy podział statystyczny reprezentowało 731 rejonów statystycznych wydzielonych w ostatnim, narodowym spisie powszechnym (rys. 2). Należy zaznaczyć, iż przebieg granic jednostek osiedlowych uzgodniono z odpowiednimi granicami rejonów statystycznych. Łagiewniki Nowe Moskule Sokołów Kochanówka Radogoszcz Marysin-Rogi Romanów Teofilów Przemysłowy Sikawa Teofilów Stare Miasto-Bałuty Doły Żubardź Koziny Złotno Nowe Miasto Akademicka Stoki Nowosolna Mileszki Towarowa Centrum Zielona Widzew Zachód Fabryczna ŚDM Widzew Wschód Retkinia Politechniczna Nowe Sady Nowe Rokicie Lublinek -Pienista Górny Rynek Dąbrowa Zachodnia Kurak Zarzew Zarzew Przemysłowy Olechów Dąbrowa Dąbrowa Przemysłowa Srebrna Lublinek Legenda granica miasta granica jednostki osiedlowej nazwa jednostki osiedlowej Stoki ° Sąsieczno Andrzejów 0 1 500 3 000 6 000 Metry Łaskowice Chocianowice Ruda Chojny Zatorze Ustronna Górki Bronisin Feliksin Wiskitno Las Wiskitno Rys. 1. Podział Łodzi na jednostki osiedlowe Źródło: opracowanie własne Praca ta odwołuje się w szczególności do literatury źródłowej dotyczącej teoretycznych i empirycznych badań z zakresu geografii usług (Jakubowicz 1993; Nowosielska 1994; Lowe 1996; Werwicki 1998; Wilk 2001; Wrigley, 2002; Dzieciuchowicz 2005, 2013; Mansvelt 2005; Kłosowski 2006; Ilnicki 2009) oraz ekonomiki usług i marketingu (Niewadzi 1975; Dietl 1991; Kramer Wprowadzenie 9 Legenda granica miasta granica rejonu statystycznego ° 0 1 500 3 000 6 000 Metry Rys. 2. Podział Łodzi na rejony statystyczne Źródło: opracowanie własne 1993; Strużycki 1996; Daszkowska 1998, 2005; Rogoziński 2000; Lambkin, Foxall, van Raaij, Heilbrunn (red.) 2001; Domański 2001, 2005; Sławińska 2002; Flejterski, Panasiuk, Perenc, Rosa 2005; Pilarczyk, Mruk (red.) 2006; Armstrong, Kotler 2012). W płaszczyźnie teoretycznej nacisk położono w niej na podejście strukturalno-funkcjonalne w badaniach działalności handlowej oraz odniesienia do teorii lokalizacji sieci handlowej, koncepcji przestrzeni central- nych M. Castellsa (1982), teorii handlu oraz teorii zachowań konsumentów (Szulce 1998; Światowy 2006). Punktem odniesienia były także wcześniejsze opracowania poświęcone usługom handlowym w Łodzi (Dietl 1970; Kacprzak- -Wilmańska 1974; Czarnecka 1980; Markowski 1980; Riley, Niżnik 1994; Bednarz, Wiśniewska 1998; Czochański 2002; Wolaniuk, Przewłocka 2002; Janiszewska, Rochmińska 2009; Wolaniuk 2009). Zwrócono również uwagę na studia nad rozwojem, rozmieszczeniem i funkcjonowaniem łódzkich sklepów wielkopowierzchniowych (Rochmińska 2005, 2013; Rembowska 2008; Wójcik 2009; Dzieciuchowicz 2012). Ponadto wykorzystane zostały prace dotyczące centrów handlowych w innych miastach (Lowe 2000; Kłosowski 2002; Makowski 2003; Wilk 2005; Dudek-Mańkowska 2006; Kaczmarek, Kaczmarek 10 Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi 2006; Kajdanek 2006; Kociuba 2006; Namyślak 2006; Więcław-Michniewska 2006; Kaczmarek, Szafrański 2008; Ciok, Ilnicki 2011). Opracowanie to bazuje przede wszystkim na danych źródłowych pocho- dzących z krajowego rejestru podmiotów gospodarki narodowej (REGON) i ewidencji statystycznej zatrudnienia, udostępnionych przez Urząd Statystyczny w Łodzi. Źródła te są powszechnie uznawane za wiarygodne. Mają jednak pewne wady. Jak wiadomo, możliwe jest funkcjonowanie podmiotów gospo- darczych nie zarejestrowanych w REGONIE, a także podmiotów, co prawda zarejestrowanych w tej bazie danych, które jednak faktycznie nie funkcjonują. Nie można przy tym zapominać, że REGON zawiera dane pochodzące z deklaracji firm, które byłoby trudno w pełni zweryfikować. Adresatem tej pracy jest głównie środowisko akademickie – pracownicy naukowi i studenci, przy czym starano się, aby zainteresowała ona przede wszystkim geografów społeczno-ekonomicznych, urbanistów, ekonomistów i socjologów, którym są bliskie współczesne przemiany przestrzeni wielko- miejskiej w Polsce. Dążono również do tego, ażeby praca mogła być przydatna samorządowcom i praktykom zajmującym się planowaniem przestrzennym. 2. NOWA GEOGRAFIA HANDLU1 2.1. WPROWADZENIE Geograficzne badania handlu ewoluowały w miarę jego rozwoju. Zakres tych badań był przy tym uzależniony od sposobu definiowania aktywności handlo- wej, utożsamianej z reguły z handlem towarowym, chociaż funkcjonuje również handel innymi przedmiotami (np. nieruchomościami) i wartościami (akcje, obli- gacje itp.). Na gruncie współczesnej geografii i ekonomii operuje się trzema podstawowymi pojęciami handlu: czynnościowym, funkcjonalnym i instytucjo- nalnym (Sondej 2005). W ujęciu czynnościowym sensu stricte handel oznacza działalność podmiotów specjalizujących się w pośrednictwie, obejmującym zakup i sprzedaż towarów, ich transport i magazynowanie oraz ułatwianie wymiany (np. standaryzacja i normalizacja towarów, przekaz informacji rynko- wych). W myśl ujęcia funkcjonalnego handel sprowadza się do wymiany wszelkich dóbr pomiędzy podmiotami gospodarczymi (przedsiębiorstwa handlo- we, inne przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe). Z kolei, w ujęciu instytucjo- nalnym handel obejmuje przedsiębiorstwa zajmujące się pośredniczeniem w wymianie dóbr, kupujące towary w celu ich sprzedaży, a także podmioty zaliczane do handlu jako działu gospodarki narodowej. Podejścia geograficzne do działalności handlowej odwołują się do ekono- micznych teorii handlu (Szulce 1998). Są one oparte na trzech głównych warunkach jego istnienia, reprezentowanych przez funkcje pośredniczenia w wymianie towarowo-pieniężnej, występowanie nadwyżek produkcji i obec- ność pieniądza pełniącego rolę pośrednika wymiany. Do najbardziej znanych teorii handlu H. Szulce (1998) zalicza teorię usługową i funkcjonalną. W myśl teorii usługowej istotę handlu stanowi wytwarzanie usług stwarzających przy sprzedaży towarów różnorodne udogodnienia dla klientów. Działalność taka obejmuje usługi wliczone w cenę towarów, usługi wolne ‒ często odpłatne                                                         1 Pierwsza publikacja Nowa geografia handlu, 2012, „Acta Universitatis Lodzien- sis”, Folia Geographica Socio-Oeconomica, 12, s. 37‒53. Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi i nabywane niezależnie od zakupu towarów, usługi związane z zapewnieniem przez handel nieprzerwanego i pełnego zaopatrzenia klientów, a także usługi polegające na utrzymywaniu przez handel zapasów, co pozwala klientom na dokonywanie zakupów w pożądanym czasie. Teoria funkcjonalna bazuje na wyróżnieniu początkowego i końcowego układu masy towarowej. Układ początkowy o stosunkowo wąskim asortymencie kształtują producenci, nato- miast układ końcowy wymaga dostosowania do preferowanego popytu kupu- jących. Kluczową funkcją handlu jest wyrównywanie rozbieżności odnoszących się do tych dwóch układów ze względu na ilość i rodzaje masy towarowej, asortyment oraz dysproporcje czasowe i przestrzenne. Dynamiczny rozwój sklepów wielkopowierzchniowych i sieci handlowych w czasach współczesnych, najpierw w krajach rozwiniętych, a później w innych, doprowadził do radykalnych zmian zarówno na rynku artykułów żywnościo- wych, jak i przemysłowych. Dzięki korzyściom skali oraz kapitałowej i organi- zacyjnej koncentracji handlu wzrosła pozycja operatorów sieci handlowych w stosunku do producentów i hurtowników. Zwiększył się zarazem ich wpływ na modele zachowań konsumentów i wzorce konsumpcji. Kosztem tradycyjnych detalistów wzrósł na rynku udział wielkich przedsiębiorstw handlowych. Prze- miany te, generując nowe problemy badawcze, wymuszały przebudowę tra- dycyjnego paradygmatu geografii handlu (retail geography). 12 Celem tego opracowania jest wyjaśnienie genezy nowej geografii handlu (new retail geography) oraz ustalenie jej głównych problemów badawczych. Tłem dla tej problematyki są tradycyjne podejścia stosowane w geografii handlu. Analizie poddano następujące zagadnienia badawcze wchodzące w zakres nowej geografii handlu w krajach zachodnich: koncentracja i restrukturyzacja handlu w przestrzeni, sieci zaopatrzenia handlu, obszary wykluczenia handlowego, geografia handlu międzynarodowego, geografia handlu wirtualnego. Wzięto również pod uwagę tradycyjne i nowe nurty badawcze polskiej geografii handlu. 2.2. NOWA GEOGRAFIA HANDLU W KRAJACH ZACHODNICH NA TLE TRADYCYJNYCH NURTÓW BADAWCZYCH 2.2.1. Tradycyjne nurty badawcze Geografia handlu stanowi jedną z dziedzin geografii usług, zajmującą się badaniem handlu w przestrzeni. Ściślej rzecz biorąc, jej przedmiotem są przede wszystkim związki pomiędzy rozmieszczeniem przedsiębiorstw i placówek handlowych a zachowaniami konsumentów. Tradycyjnie do najważniejszych Nowa geografia handlu 13 zagadnień badawczych geografii handlowej w krajach zachodnich, podobnie jak w Polsce, zalicza się: 1. Analizę obszarów rynkowych, a zwłaszcza stref wpływów określonych placówek i ośrodków handlowych. 2. Zachowania przestrzenne klientów sklepów, ich uwarunkowania i modele. 3. Organizację przestrzenną i instytucjonalną handlu – sieć obsługi handlo- wej, formy placówek handlowych. 4. Umiędzynarodowienie handlu hurtowego i detalicznego. 5. Wpływ postępu technologicznego na rozwój i rozmieszczenie handlu. W tradycyjnej geografii handlu pomijano symboliczne treści materialnych i niematerialnych przejawów handlu. Jednocześnie w znikomym stopniu uwzględniano oddziaływanie specyfiki kulturowej na funkcjonowanie handlu i zachowania konsumentów. Geografia handlu w znacznej mierze korzysta z dorobku geografii konsumpcji. Ta ostatnia dziedzina geografii społeczno-ekonomicznej bada problemy dotyczące wymiaru przestrzennego, konsumpcji towarów i usług, z uwzględnieniem jej rozwoju, rozprzestrzeniania konsumpcyjnego stylu życia, preferowanych form zakupów, kształtowania nowych form konsumpcji oraz współzależnością globalizacji i zachowań konsumpcyjnych ludności w różnych regionach świata. 2.2.2. Problematyka badawcza nowej geografii handlu W okresie powojennym przez kilka dekad zachodnia geografia handlu była zdominowana przez badania dotyczące związków pomiędzy lokalizacją i przest- rzenną organizacją handlu oraz zachowaniami przestrzennymi konsumentów (Wrigley 2009). Takie zawężenie problematyki badawczej stało się na początku lat 90. ubiegłego wieku przedmiotem ostrej krytyki, m.in. ze strony K. Ducatel i N.K. Blomley (1990), w której zwrócono uwagę na niezadawalającą analizę współczesnych zmian handlu w przestrzeni. Podkreślano przy tym potrzebę eksploracji zagadnień związanych z postępującą koncentracją kapitału w działal- ności handlowej i powiązanego z tym ożywionego rozkwitu wielkich korporacji handlowych, takich jak mega-sieci Wal-Mart, czy Tesco. Korporacje handlowe osiągnęły kluczową pozycję w gospodarce wielu krajów. Handel zdominowany przez te korporacje stał się wiodącym ogniwem gospodarki w okresie post- fordyzmu. Duży nacisk położono wówczas również na fenomen restrukturyzacji handlu, a także łańcuchy dostaw towarów i nowe relacje pomiędzy handlowcami i dostawcami oraz kulturowe aspekty handlu (Wrigley, Lowe 1996; Huges, Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi Reimer 2004; Huges 2005). W krąg zainteresowań badawczych geografii handlu włączono także nietypowe formy handlu (np. samochodowa sprzedaż obuwia), specyficzne role, motywacje i wybory konsumenckie kobiet i mężczyzn w przestrzeni handlowej. Szeroki przegląd literatury geograficznej odnoszącej się do tego rodzaju zagadnień przedstawił L. Crewe (2000, 2001, 2003). Podjęcie takiej problematyki doprowadziło do powstania subdyscypliny geografii handlu określonej przez N. Wrigley i M.S. Lowe (1996) mianem nowej geografii handlu, której rozwój doprowadził do istotnych przemian teoretyczno-metodologicznych zarówno na gruncie geografii gospodarczej, jak i geografii kultury. Na liście kluczowych problemów badawczych wchodzących współcześnie w zakres nowej geografii handlu przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii znalazły się następujące zagadnienia: 14 ‒ koncentracja i restrukturyzacja handlu w przestrzeni, ‒ sieci zaopatrzenia handlu, ‒ obszary wykluczenia handlowego, ‒ geografia handlu międzynarodowego, ‒ geografia handlu wirtualnego. 2.2.3. Koncentracja i restrukturyzacja handlu w przestrzeni Procesy koncentracji kapitału i zatrudnienia w handlu, powiązane z jego koncentracją przestrzenną, rozwijały się dynamicznie na początku XXI w., znajdując wyraz w rosnącej na świecie pozycji ekonomicznej wielkich korpo- racji handlowych (tab. 1). Do największych z nich należy Wal-Mart, której roczna wartość sprzedaży w latach 2006‒2007 dochodziła do 343 mld dol., przekraczając produkt krajowy brutto (PKB) niektórych dużych krajów uprze- mysłowionych. Według N. Wrigley (2009) przemiany te zostały szeroko opisane w bogatej zachodniej literaturze geograficznej, przy czym wyodrębniono w niej trzy kluczowe problemy. Pierwszy dotyczy tempa konsolidacji firm handlowych i regulacji prawnych z tym związanych. Szczególnie godne uwagi są tutaj opracowania na temat kształtowania przestrzeni konkurencji w handlu (Marsden, Harrison, Flynn 1998), w tym łączenia konkurencyjnych przedsiębiorstw. Drugie ważne zagadnienie odnosi się do procesu restrukturyzacji korporacji handlowych i jego aspektów przestrzennych. Analizie podlegała tutaj m.in. rola organów zarządzających spółek i kwestia tzw. zamknięcia korporacyjnego, wyrażającego się w inicjowania zmian strukturalnych i strategicznych, których wymaga ciągła ewolucja warunków rynkowych ich niezdolności Nowa geografia handlu 15 (Schoenberger 1994). Trzeci, pokrewny problem stanowiły związki pomiędzy restrukturyzacją korporacji handlowych i ich zarządzaniem. Powiązana z tym jest kwestia roli menedżerów firm handlowych, źródeł finansowania inwestycji handlowych, relacji między wewnętrznym i zewnętrznym środowiskiem przed- siębiorstw handlowych (Marsden, Harrison, Flynn 1998; Wrigley, Lowe 1996, 2002). W nowej geografii handlu duży nacisk został położony na przestrzenne zmiany kapitału handlowego i ich wpływ na rynek. Najlepiej udokumentowano przy tym przemieszczenia inwestycji handlowych pomiędzy miastami i ich strefami podmiejskimi oraz związane z relokacją centrów miast. Efektem tych procesów jest dewaloryzacja wewnątrzmiejskiej przestrzeni handlowej. Przeciwwagą dla degradacji obszarów zurbanizowanych stała się rewita- lizacja ich zabudowy. Wiążą się z tym równoczesne zmiany struktury przest- rzennej handlu miast i regionów miejskich. Za pionierską w tej dziedzinie uznaje się pracę B.J.L. Berry ego (1963) poświęconą decentralizacji handlu deta- licznego w Chicago w latach 50. i 60. XX w. Antycypowała ona badania późniejszych zmian lokalizacji nowych inwestycji handlowych w miastach amerykańskich, a także działania planistyczne podejmowane w miastach europejskich w celu ożywienia handlu detalicznego w centrach miejskich. 2.2.4. Sieci zaopatrzenia handlu Do nowych zagadnień badawczych w zachodniej geografii handlu należą relacje pomiędzy handlowcami i producentami, których zmiana nastąpiła w wyniku rozwoju wielkich korporacji handlowych. Kształtowanie i kontro- lowanie tych relacji zapewniło handlowcom wyższą pozycję poprzez takie ich działania, jak zagrożenie lub faktyczne ograniczenie producentom dostępu do rynków detalicznych, żądania specjalnych rabatów przy nabywaniu coraz większej masy produktów, oznaczanie własnym znakiem firmowym danych towarów oraz obniżanie zapasów. Badania z tego zakresu podjęli m.in. L. Crewe i E. Davenport (1992), którzy dowiedli znacznego wzrostu w latach 90. XX w. dominacji czołowego detalisty odzieżowego w Wielkiej Brytanii. Zdołał on obniżyć koszty dostaw poprzez wykorzystywanie globalnych sieci zaopatrzenia. Natomiast C. Doel (1996), analizując nowoczesne systemy dostawcze artykułów spożywczych, zwrócił uwagę na zwrot w układzie dostawca‒detalista w kie- runku stosunków partnerskich w warunkach długookresowej współpracy i ko- operacji oraz nowej roli informacji.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Handel w przestrzeni wielkomiejskiej. Przykład Łodzi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: