Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00173 005949 14495049 na godz. na dobę w sumie
Henryk Sandomierski (1126/1133-18 X 1166) - ebook/pdf
Henryk Sandomierski (1126/1133-18 X 1166) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 164
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-943-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Młodszy z synów Bolesława Krzywoustego, Henryk zwany Sandomierskim, - to jedyny znany z imienia książę piastowski, który wyprawił się do Ziemi Świętej w okresie wypraw krzyżowych. Był niewątpliwie ciekawą osobowością. Prezentował odmienną postawę życiową niż jego bracia – nie dążył do objęcia władzy zwierzchniej, przeciwnie – akcentował przyjętą skromną pozycję tytułując się po powrocie z pielgrzymki „bratem” lub „synem” księcia. Zastanawia, co wpłynęło na wybór innej drogi życiowej przez Henryka, wychowanego niewątpliwie w podobnym duchu co jego bracia. Z pielgrzymki, która była próba charakteru, odporności fizycznej, umiejętności rycerskich i dowódczych, przywiózł inny obraz świata. Miał okazję obserwować jego różnorodność. Nawet szczątkowe informacje o aktywności księcia w wielu dziedzinach życia, np., kulturalnej, gospodarczej sugerują, że obserwacje zdobyte podczas wyprawy próbował wykorzysta w swoim księstwie. Henryk był krzyżowcem, obrońcą wiary, fundatorem klasztoru, znawcą kultury rycerskiej, dobrym gospodarzem, dbającym o rozwój kulturalny i gospodarczy swej ziemi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pamięci Taty Redakcja i korekty Wanda Lohman Skład i opracowanie typograficzne Marta Kowalska Projekt okładki i stron tytułowych Iwona Weiman Wojciech Rak, Rysunek srebrnego denara Bolesława IV Kędzierzawego, ok. 1164-1170 (w środku najprawdopodobniej postać Henryka Sandomierskiego) Na okładce Copyright by Agnieszka Teterycz-Puzio, Kraków 2009, wyd. I ISBN 978-83-7730-943-8 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl SPIS TREŚCI WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Rozdział I RZĄDY HENRYKA W ZIEMI SANDOMIERSKIEJ DO 1154 R. . . . . . . . . 115 Dzieciństwo księcia. – Dzielnica Henryka w świetle ustawy suk- cesyjnej. – Pozycja Henryka w okresie walk seniora i juniorów. – Początki rządów w dzielnicy sandomierskiej. – Pierwsze wypra- wy wojenne księcia. – Henryk Sandomierski „królem Lechitów”? – „Dominium” – władztwo czy księstwo? Rozdział II WYPRAWA KSIĘCIA HENRYKA DO ZIEMI ŚWIĘTEJ . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Udział Polski i Polaków w wyprawach krzyżowych. – Wyprawa księ- cia Henryka do Jerozolimy w 1154 r. w świetle źródeł. – Motywy podjęcia wyprawy. – Pielgrzymka a fundacja w Zagości. – Otocze- nie księcia – towarzysze wyprawy. – Trasa i czas książęcej podróży. – Powrót krzyżowca – skutki wyprawy.  Rozdział III RZĄDY KSIĘCIA HENRYKA W DZIELNICY SANDOMIERSKIEJ (1155–1166) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Książę fundator. – Działalność kulturalna i gospodarcza księcia. – Sandomierz – stolica dzielnicy księcia. – Udział księcia w ówczes- nej polityce. – „Brat Księcia”, „Syn Księcia”– tytulatura Henryka. Organizacja dworu Henryka. – Wyprawa pruska. – Losy dzielnicy Henryka po jego śmierci. ZAKOŃCZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 SUMMARY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 WYKAZ SKRÓTÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 INDEKS OSÓB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159  Wstęp Hi conculcari querunt ut in astra levari possint („Ci oto pragną podeptania, aby mogli wznieść się ku gwiazdom”). Napis ten można odnieść do osoby księcia sandomierskiego Henryka – rycerza krzyżowca, obrońcy wiary, dobroczyńcy Kościoła, „brata księ- cia” lub „syna księcia”, jak sam się skromnie określał, nie używając tytułu książęcego. Przypuszczalnie jego wyobrażenie tuż poniżej przytoczonej inskrypcji, pośród pięciu innych postaci, znajduje się na romańskiej po- sadzce w kolegiacie wiślickiej. Czynnikiem wpływającym na utrwalenie się pamięci o księciu pia- stowskim w dziejach Polski była aktywność polityczna – walka o władzę, rozszerzanie posiadanego terytorium bądź jego skuteczna obrona. Spo- śród synów Bolesława Krzywoustego tylko Henryk Sandomierski, przez całe życie związany z jedną dzielnicą, nie przejawiał ambicji politycznych – nie był księciem zwierzchnim, jego udział w życiu politycznym kraju był marginalny. Prezentował odmienną postawę życiową, zastanawia za- tem, co miało tak silny wpływ na życie Henryka, że książę wychowywany niewątpliwie w podobnym duchu jak jego bracia, poszedł zupełnie inną drogą. Na trwałe zapisał się w dziejach Polski dzięki podróży do Zie-  Z. Świechowski, Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1982, s. 79; M. Tymow­ ski, Henryk Sandomierski, w: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garli­ cki, Warszawa 1984, s. 113.  mi Świętej, podjętej w okresie wypraw krzyżowych. Z pobytem księcia w Palestynie związane jest sprowadzenie do dzielnicy księcia joannitów i książęca fundacja w Zagości. Głównie te fakty z życia Henryka oraz in- formacja o jego bezpotomnej śmierci podczas wyprawy przeciw Prusom zostały powtórzone przez kilka źródeł. Od czasów wydania książki S. Smolki „Mieszko Stary i jego wiek” utrwalił się sposób przedstawiania władców piastowskich na tle ich epoki. Ze względu na chęć uniknięcia powtarzania ustaleń dotyczących wyda- rzeń politycznych, społecznych i kulturowych XII w., praca ograniczy się do przypomnienia niektórych elementów. Z powodu ubogiego zasobu źródeł tylko fragmenty biografii księcia są możliwe do pełnego zaprezen- towania, co do pozostałych wydarzeń z jego życia można snuć przypusz- czenia, posiłkując się ukazaniem tła epoki. Praca obejmuje pod względem chronologicznym okres od lat trzydziestych XII wieku do momentu śmierci księcia na wyprawie pruskiej, z odwołaniem się do pewnych wy- darzeń lat wcześniejszych i późniejszych, jeśli jest to niezbędne dla pełne- go przedstawienia tematu. Henryk żył w burzliwym okresie dziejów państwa piastowskiego, określanym jako „czasy przełomu”. Statut Bolesława Krzywoustego stał się pewnego rodzaju cezurą, determinując wydarzenia XII i XIII w. Usta- wa sukcesyjna to jeden z najczęściej rozpatrywanych problemów badaw- czych4, jednak rozbieżności w wynikach badań dotyczą niemal wszystkie-  S. Smolka, Mieszko Stary i jego wiek, Warszawa 1959 (pierwsze wydanie War­ szawa 1881). 4  Terminu takiego użył M. Rokosz w odniesieniu do postaci Kazimierza Spra­ wiedliwego, Książę czasów przełomu, „Zeszyty Sandomierskie. Biuletyn Towa­ rzystwa Naukowego Sandomierskiego”, nr 1: 1994, s. 38–40. Podobnie te czasy określił M. Dworsatscheck, Władysław II Wygnaniec, Wrocław 1998, s. 6. J. Adamus, Testament Bolesława Krzywoustego, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Łódzkiego Towarzystwa Naukowego”, t. 8: 1953, s. 77–80; J. Natan­ son­Leski, Nowy rzut oka na podziały według statutu Bolesława Krzywoustego, CP­H, t. 8: 1956, s. 219–227; G. Labuda, Testament Bolesława Krzywoustego, Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, red. A. Horst, Poznań 1959, s. 171–195; K. Maleczyński, recenzja: G. Labuda, „Testament Bolesła- wa Krzywoustego” (Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959, s. 171–195); idem, Zabiegi o utrzymanie jedności państwa pol- skiego w latach 1138–1146 (Kwartalnik Historyczny, t. 66: 1959, s. 1147–1167), „Sobótka”, t. 16: 1961, s. 104–112; K. Buczek, Jeszcze o testamencie Bolesława  go, zwłaszcza zaś terytorialnego zasięgu dzielnic i zasad, na których odbył się podział w 1138 r. Statut Bolesława Krzywoustego jest też punktem wyj- ścia wszelkich rozważań dotyczących księcia Henryka. Właściwie źródła nic nie mówią o czasach jego dzieciństwa do mo- mentu objęcia władzy w księstwie sandomierskim. Można spróbować uzupełnić te braki, śledząc działalność braci Henryka i jego matki. O sytuacji w Polsce w latach 1138–1146 pisali G. Labuda i B. Miśkie- wicz5. Rolą możnowładztwa po śmierci Bolesława Krzywoustego zajmo- wali się J. Bieniak i J. Wenta6. Lata panowania księcia w dzielnicy sando- mierskiej do czasu wyprawy w 1154 r. zaowocowały bardzo szczupłymi przekazami źródłowymi. Stosunkom polsko–ruskim w tym okresie, ważnym z punktu widzenia sandomierskiej dzielnicy księcia, sąsiadu- Krzywoustego, PH, t. 60: 1969, s. 621–639; T. Grudziński, O akcie sukcesyj- nym z czasów Bolesława Krzywoustego, CP­H, t. 24: 1972, s. 35–62; J. Spors, Podział dzielnicowy według statutu Bolesława Krzywoustego ze szczególnym uwzględnieniem dzielnicy senioralnej, Słupsk 1978; M. Derwich, Testament Bolesława Krzywoustego w polskiej historiografii średniowiecznej, „Acta Uni­ versitatis Wratislaviensis, Historia”, t. 33: 1980, s. 113–152; E. Rymar, Pri- mogenitura zasadą regulującą następstwo w pryncypat w ustawie sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego, „Sobótka”, t. 48: 1993, s. 1–16; idem, Primogenitura zasadą regulującą następstwo w pryncypat w ustawie sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego, „Sobótka”, t. 49: 1994, s. 1–19; J. Bieniak, Statut Krzywouste- go, w: Monarchia Piastów (1038–1399), red. M. Derwich, Warszawa–Wrocław 2003, s. 54–59. 5 6 G. Labuda, Zabiegi o utrzymanie państwa polskiego w latach 1138–1146, KH, t. 66: 1959, s. 1147–1167; B. Miśkiewicz, Walki wewnętrzne w Polsce w latach 1142–1146, w: Europa – Słowiańszczyzna – Polska, red. Z. Heck, Wrocław 1975, s. 365–374. J. Bieniak, Polska elita polityczna XII wieku (Część 1. Tło działalności), SPŚ, red. S.K. Kuczyński, t. 2, Warszawa 1982, s. 11–66; idem, Polska elita politycz­ na XII wieku (Część III. Arbitrzy książąt – Krąg rodzinny Piotra Włostowica), SPŚ, t. 4, Warszawa 1990, s. 13–107; idem, Obóz obrońców statutu Bolesława Krzywoustego, w: Genealogia – polska elita polityczna w wiekach średnich na tle porównawczym, red. J. Wroniszewski, Toruń 1993, s. 17–33; idem, Pol- ska elita polityczna XII w. (Część III B. Arbitrzy książąt – trudne początki), SPŚ, t. 7, Warszawa 1996, s. 11–44; idem, Polska elita polityczna XII wieku (Część III C. Arbitrzy książąt – pełnia władzy), SPŚ, t. 8, Warszawa 1999, s. 9–66; J. Wenta, O stróżach „testamentu” Bolesława Krzywoustego, SPŚ, War­ szawa 1999, t. 8, s. 67–112.  jącej z księstwami ruskimi, uwagę poświęcili S.M. Kuczyński i B. Wło- darski . O samej wyprawie księcia do Palestyny również wiadomo niewiele. Toteż szczegółowego rozważenia wymaga kwestia pielgrzymki Henryka do Ziemi Świętej: jej genezy, daty, przebiegu, skutków. Ostatnio odżyły hipotezy dotyczące dwukrotnej wyprawy księcia do Ziemi Świętej. Nie- wiele więcej informacji źródłowych dotyczy działalności księcia w jego dzielnicy po powrocie z Ziemi Świętej. Podobnie śmierć księcia – krzy- żowca, związana z wyprawą przeciwko pogańskim Prusom, o czym in- formują roczniki, nastąpiła w niejednoznacznych okolicznościach. Jako jeden z pierwszych historyków więcej uwagi poświęcił Henryko- wi S. Smolka, który opierając się na przekazie Jana Długosza przedstawił Henryka jako prawdziwego rycerza XII w., niemal wyjątkową postać po- śród innych książąt piastowskich8. Literatura dotycząca samego Henryka staje się coraz bogatsza ze względu na rosnące zainteresowanie wyprawa- mi krzyżowymi i udziałem w nich Polaków. Ostatnio książę przedsta- wiany jest jako obrońca Grobu Świętego, uczestnik kilku krucjat (oprócz sugerowanych dwóch wypraw do Ziemi Świętej także udział w walkach przeciw Prusom), nawet templariusz. Obok ogólnych wzmianek w opra- cowaniach historii średniowiecznej, życiorysu w PSB10, genealogicznych ustaleń O. Balzera11 i K. Jasińskiego12 oraz szkicu w pracach zbiorowych o władcach polskich13 poświęcono Henrykowi kilka artykułów, odnoszą-  S.M. Kuczyński, Stosunki polsko­ruskie do schyłku XII w., w: eiusdem, Studia z dziejów Europy wschodniej X–XVII w., Warszawa 1965, s. 7–31; B. Włodar­ ski, Sojusz dwóch seniorów (ze stosunków polsko–ruskich w XII w.), w: Europa – Słowiańszczyzna – Polska. Studia ku uczczeniu prof. K. Tymienieckiego, red. Cz. Łuczak i in., Poznań 1970, s. 345–363. 8 S. Smolka, Mieszko Stary i jego wiek, s. 277–278.  M. Gładysz, Zapomniani krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII– XIII w., Warszawa 2002. J. Mitkowski, Henryk, PSB, t. 9, s. 408–409. 10 11 O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 169–170. 12 K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Warszawa 1991, s. 247–249. 13 M. Tymowski, Henryk Sandomierski, w: Poczet królów i książąt polskich, s. 105–113; A. Marzec, Henryk Sandomierski, w: Piastowie. Leksykon biogra- ficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999, s. 96–97; S. Rosik, Henryk Sandomierski i jego czasy, „Poczet polskich królów i książąt”, nr 12, Wrocław 2002. 10 cych się do najbardziej znanego aspektu jego działalności – wyprawy do Ziemi Świętej14, stopnia samodzielności księcia w jego dzielnicy15 oraz daty jego śmierci16. K. Tymieniecki napisał też rozprawę o fundacji książęcej w Zagości17. Możliwości zaprezentowania działalności księcia uwarunkowane są sta- nem zachowanych źródeł. Niestety obraz księcia przekazany przez źródła jest jednostronny. Niewiele uwagi poświęca księciu Mistrz Wincenty18, po- dobne wiadomości znajdujemy w opierającej się na jego przekazie Kronice Wielkopolskiej1. Inne kroniki przynoszą jedynie pojedyncze wzmianki. Wykorzystano też „Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Pol- skiego” Jana Długosza oparte na wcześniejszych źródłach20. Jan Długosz wprawdzie wielokrotnie wspominał o Henryku, jednak wydaje się, że 14 M. Gładysz, W sprawie udziału polskiego księcia w II krucjacie jerozolimskiej (1147–1149), w: „Krzyżowcy, kronikarze, dyplomaci”. Gdańskie Studia z Dzie- jów Średniowiecza, red. B. Śliwiński, nr 4: 1997, s. 33–52; idem, O zapomnia- nych polskich krzyżowcach – kilka uwag na marginesie wypraw jerozolimskich księcia Henryka Sandomierskiego i Jaksy z Miechowa, w: „Książęta, urzędnicy, złoczyńcy”. Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza, red. B. Śliwiński, nr 6: 1999, s. 45–64; M. Gładysz poświęcił Henrykowi sporo uwagi w swojej pracy Zapomniani krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII–XIII w., War­ szawa 2002. O księciu, a zwłaszcza jego otoczeniu i uczestnikach jego wyprawy pisał T. Giergiel, Rycerstwo ziemi sandomierskiej. Podstawy kształtowania się rycerstwa sandomierskiego do połowy XIII w., Warszawa 2004, s. 56–70. 15 T. Lalik, Sandomierskie we wcześniejszym średniowieczu. Prowincja, księstwo, województwo, w: Studia Sandomierskie, red. T. Wąsowicz, J. Pazdura, Warsza­ wa 1967, s. 39–105; K. Buczek, Jeszcze o testamencie Bolesława Krzywoustego, PH, t. 60: 1969, s. 621–639. 16 M. Kantecki, Zgon Henryka księcia sandomierskiego, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, t. 9: 1881, s. 57–69; T. Wasilewski, Data zgonu biskupa krakow- skiego Mateusza i księcia sandomierskiego Henryka – 18 października 1165 r., w: Christianitas et cultura Europae. Księga jubileuszowa prof. J. Kłoczowskie- go, red. H. Gapski, cz. 1, Lublin 1998, s. 587–592. 17 K. Tymieniecki, Majętność książęca w Zagościu i pierwotne uposażenie klasz- toru Joannitów na tle osadnictwa dorzecza dolnej Nidy. Studium z dziejów go- spodarczych XII w., Kraków 1912. 18 Mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem, Kronika polska, MPH s.n., t. 11, wyd. M. Plezia, Kraków 1994. 1 Kronika wielkopolska, MPH s.n., t. 8, wyd. B. Kürbis, Warszawa 1970. 20 Jan Długosz, Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, tłum. J. Mrukówna, ks. IV, V, Warszawa 1969–1973. 11 posiadał fragmentaryczną wiedzę, którą uzupełnił domysłami. Istotne dla losów księcia, zwłaszcza w odniesieniu do wydarzeń z lat czterdziestych, są ruskie latopisy21. Pewne szczegóły dotyczące Henryka wyjaśniają też pośrednio roczniki niemieckie. Stosunkowo dużo informacji, zwłaszcza dotyczących wyprawy księcia do Ziemi Świętej i jego śmierci znajdujemy w polskich rocznikach, ze źródeł dokumentowych zaś największą rolę odgrywa tzw. dokument zagojski, dotykający w mniejszym lub większym stopniu wszystkich znanych aspektów działalności Henryka24 . Praca składa się z trzech części. Poszczególne rozdziały mają przybli- żyć działalność księcia przed wyprawą do Jerozolimy (rozdział I), samą wyprawę (rozdział II) oraz działalność księcia Henryka po powrocie z Zie- mi Świętej (rozdział III). W pierwszym rozdziale zwracam szczególną uwa- gę na ostatnią wolę Bolesława Krzywoustego, pragnąc w sposób możliwie wyczerpujący wyjaśnić: kiedy i jakie ziemie otrzymał książę Henryk na mocy ustawy sukcesyjnej ojca i ukazać jej wpływ na losy państwa, a więc pośrednio na Henryka i jego dzielnicę. W tym rozdziale pojawiają się także informacje dotyczące pierwszych wypraw wojennych księcia. W rozdziale drugim poświęconym wyprawie do Ziemi Świętej starałam się przyjrzeć różnym aspektom podróży (czas, droga, towarzysze) wraz z jej oddziały- waniem społecznym oraz recepcją zaobserwowanych podczas wyprawy wzorów w polskiej dwunastowiecznej rzeczywistości. Działalność księcia w ziemi sandomierskiej została zaprezentowana w rozdziale trzecim, gdzie 21 Ipatiewskaja letopis, w: Polnoje sobranie ruskich letopisiej, wyd. M.A. Alek­ sandrov, t. 2, Petersburg 1962.  Annales Magdenburgenses, MGH, Scriptores, t. 16, wyd. G.H. Pertz, Leipz­ ig 1925, s. 105–196; Annales Palidenses, MGH Scriptores, t. 16, wyd. G.H. Pertz, Leipzig 1925, s. 48–49.  Rocznik kapituły krakowskiej, w: Najstarsze roczniki krakowskie i kalendarz, wyd. Z. Kozłowska­Budkowa, MPH s.n., t. 5; Rocznik kompilowany krakow- ski, MPH, t. 2, wyd. A. Bielowski, Lwów 1872, s. 779–816; Rocznik lubią- ski, MPH, t. 3, s. 707–710; Rocznik lubiński, w: Roczniki wielkopolskie, wyd. B. Kürbis, MPH s.n., t. 6, s. 111–122; Rocznik henrykowski, MPH, t. 3, s. 705–706; Rocznik małopolski, MPH, t. 3, s. 135–202; Rocznik miechowski, MPH, t. 2, s. 880–896; Rocznik Traski, MPH, t. 2, s. 826–861; Rocznik Sędzi- woja, MPH, t. 2, s. 871–880. 24 KDP, t. 3, nr 4; Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV w.), t. 1, opr. G. Labuda i B. Miśkiewicz, tłum. K. Abgarowicz, Poznań 1966, s. 117–119. 12 książę pojawia się jako fundator, administrator swojej dzielnicy i uczestnik wyprawy krzyżowej przeciw Prusom, w której zginął; niejasne są okolicz- ności śmierci księcia, niepewna pozostaje data jego śmierci. Praca jest kontynuacją i podsumowaniem moich dotychczasowych badań poświęconych postaci księcia sandomierskiego25. W badaniach nad życiem i panowaniem Henryka starałam się zwrócić uwagę na aspekty, które pozwoliłyby przybliżyć postać jednostronnie kojarzonego księcia piastowskiego z połowy XII w. Chciałabym podziękować prof. Ryszardowi Szczygłowi, który pierw- szy wzbudził moje zainteresowanie postacią księcia Henryka, prof. Jerze- mu Hauzińskiemu za wszystkie rozmowy dotyczące księcia Henryka, a także prof. Błażejowi Śliwińskiemu – za uwagi, wyrażone przez niego w odniesieniu do wcześniejszych artykułów dotyczących postaci Henryka, wykorzystanych w pracy oraz istotną wskazówkę już na ostatnim etapie pracy. Wśród osób, którym szczególnie wiele zawdzięczam, nie może zabraknąć prof. Anny Sochackiej. Bardzo dziękuję dr. hab. Sobiesławo- wi Szybkowskiemu i dr. Markowi Smolińskiemu oraz dr. Zbigniewowi Brzostowskiemu za poświęcony czas i ich niezwykle pomocne uwagi oraz udostępnienie swoich księgozbiorów, a także kolegom z Zakładu Historii Średniowiecznej Akademii Pomorskiej w Słupsku, a zwłaszcza dr. Broni- sławowi Nowakowi za wszystkie porady oraz oczywiście mojemu mężo- wi, który nieustająco mnie wspiera. 25 A. Teterycz, Rządy księcia Henryka, syna Bolesława Krzywoustego w ziemi sandomierskiej, w: „Mazowsze, Pomorze, Prusy”. Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza, red. B. Śliwiński, nr 7: 2000, s. 245–270; eadem, Portret pol- skiego krzyżowca – Henryk książę sandomierski, w: Staropolski etos wycho- wania, red. E.J. Kryńska, Białystok 2006, s. 45–56; eadem, Wyprawa księcia Henryka Sandomierskiego do Palestyny, w: Abiit, non obiit. Studia historyczne poświęcone pamięci profesora Andrzeja Czarnika, red. Z. Romanow, Słupsk 2006, s. 29–41. 13 R o z d z i a ł i RZĄDY HENRYKA W ZIEMI SANDOMIERSKIEJ DO 1154 R. dzieciństwo księcia. – dzielnica Henryka w świetle ustawy sukcesyjnej. – Pozycja Henryka w okresie walk seniora i juniorów. – Początki rządów w dzielnicy sandomierskiej. – Pierwsze wyprawy wojenne księcia. – Henryk Sandomierski „królem Lechitów”? – „dominium” – władztwo czy księstwo? Henryk, syn Bolesława Krzywoustego i jego drugiej żony Salomei, księżniczki Bergu, to mniej znana postać wśród książąt piastowskich, ży- jących w dwunastym wieku. W biografii tego księcia jest mnóstwo nie- wiadomych, poczynając już od daty urodzenia. Próbował ją określić Jan długosz: Także w tym roku (1132) księżna polska, żona Bolesława urodziła syna, który na cześć i dla pamięci dziadka Henryka i rodzonego jego wuja, cesarza rzymskiego Henryka otrzymał imię Henryk I, dlatego że w domu i ro- dzinie królów i książąt polskich imię to nadano po raz pierwszy, by nie zatarła się całkowicie pamięć pochodzenia od cesarzy Henryków. za datą 1132 opowiedział się G. Labuda2. Najwcześniejszą datę uro- dzenia księcia – rok 1123 – podał a. Małecki3. o. Balzer udowadniał, że Henryk jako młodszy brat Mieszka urodzonego w 1126 r., urodził się najwcześniej w 1127 r., a najpóźniej w 1136 r., bo w 1137 r. przyszła na Jan Długosz, Roczniki, s. 387.  2 G. Labuda, Testament Bolesława Krzywoustego, s. 179. 3 A. Małecki, Testament Bolesława Krzywoustego, „Przewodnik Naukowy i Li- teracki”, t. 3 i 4, 1876, s. 20. Sandomierski_plytka.indb 15 2008-11-14 18:33:15 15 świat agnieszka, a w 1138 r. Kazimierz. Jednak ze względu na wspomnia- ny przez latopis hipacki udział Henryka w wyprawie zbrojnej z 1149 r., kiedy zdaniem o. Balzera książę musiał mieć co najmniej 18 lat, badacz ten przychylał się do roku 1131 jako prawdopodobnej najpóźniejszej daty urodzenia. R. Grodecki wskazywał na rok 11356. K. Jasiński uważał, że książę urodził się między 1126 a 1133 r. (bowiem uczestnicząc w wyprawie w 1149 r. mógł mieć 16 lat), a na podstawie momentu pojawienia się Henry- ka w dokumentach jako panującego księcia w przybliżeniu jego datę uro- dzenia wyznaczył na rok 11307. K. Buczek zawężał datę urodzenia Henryka do lat 1130–11328 i taka datacja jest powszechnie przyjęta. opierając się na badaniach W. Sobocińskiego przyjmuje się, że za osiągnięcie pełnoletniości uznawano wiek 12(14)–20 lat, samodzielność polityczna mogła być jednak osiągana etapami9. Henryk lata sprawne zatem osiągnąłby prawdopodobnie najwcześniej około roku 1142. imię księcia pochodzenia niemieckiego zapisane we współczesnych mu źródłach jako Henricus lub Heinricus wystąpiło wśród książąt piastowskich po raz pierwszy. Później można je spotkać prawie wyłącznie u Piastów ślą- skich. Wprawdzie Jan długosz tłumaczy nadanie księciu tego imienia na- wiązaniem do cesarzy z dynastii salickiej, ale zdaniem K. Jasińskiego jest to pomyłka dziejopisa10. imię księciu nadano najprawdopodobniej z inicjaty- wy matki Salomei, dla uczczenia pamięci jej ojca Henryka, hrabiego Bergu, czyli jest to imię kognatyczne – otrzymane po kądzieli za pośrednictwem matki. Cz. deptuła uznał nadanie tego imienia synowi Bolesława Krzy- woustego za przejaw kultu czczonego w Bambergu cesarza Henryka ii, przeniesionego do Polski podczas drugiej wyprawy misyjnej św. ottona na 4 O. Balzer, Genealogia Piastów, s. 170. 5 6 R. Grodecki, S. Zachorowski, Dzieje Polski średniowiecznej, Kraków 1926, Ibidem, s. 169. t. 1, s. 139. 7 K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, s. 248. 8 K. Buczek, Jeszcze o testamencie Bolesława Krzywoustego, PH, t. 60: 1969, s. 627. 9 W. Sobociński, Historia rządów opiekuńczych, CP-H, t. 4: 1949, s. 242–248, 259. 10 K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, s. 247.  J. Hertel, Imiennictwo dynastii piastowskiej we wcześniejszym średniowieczu, Warszawa 1980, s. 131–134; K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, s. 248. 16 Sandomierski_plytka.indb 16 2008-11-14 18:33:15 Pomorze12. imię „Henryk” rozpowszechniło się w tym czasie w rodach niemieckich, w Polsce także nie było zarezerwowane tylko dla członków rodziny panującej, jak inne imiona dynastyczne13. W Xii w. na ziemiach polskich pojawiło się wśród rycerzy śląskich. Wszystko, co można powiedzieć o najmłodszych latach Henryka, ma charakter wyłącznie hipotetyczny. Nad problemem kształcenia synów książęcych i możnowładczych zastanawiał się ostatnio M. dworsatschek w odniesieniu do Władysława ii Wygnańca. Należy jednak pamiętać, że Władysław był następcą Bolesława Krzywoustego, więc wychowanie Henryka jako najmłodszego za życia ojca z synów Krzywoustego mo- gło przebiegać zupełnie inaczej, tym bardziej że jego dorastanie przypada na okres niepokojów i walk. ojciec Henryka Bolesław Krzywousty, jak zauważył J. dowiat, „przenosząc dzidę nad książkę, niezbyt wiele sko- rzystał z edukacji”, jednak z Kroniki anonima zwanego Gallem wynika, że ją przechodził. Wspomniany badacz zwrócił nadto uwagę, że sposób kształcenia władców zmienił się od czasów Bolesława Chrobrego do cza- sów Bolesława Krzywoustego. Pierwsi Piastowie – Bolesław Chrobry, Mieszko ii przebywali poza Polską – na dworze niemieckim i tam zapew- ne pobierali nauki. W Europie Środkowej i Wschodniej w X i Xi w. mo- del kształcenia synów królewskich i książęcych uwzględniał znajomość pisma, a także zagadnień religijnych. „Uczeni” władcy tego okresu to królowie węgierscy: Stefan i Święty, Koloman i, książę czeski Wacław i, z władców ruskich – Włodzimierz Wielki, Jarosław Mądry, Włodzimierz Monomach, w Polsce Mieszko ii i jego córka Gertruda16. Na przełomie Xi i Xii w. pojawił się inny wzór kształcenia młodych książąt. z anali- zy przekazu anonima tzw. Galla dokonanego przez J. dowiata wynika, 12 Cz. Deptuła, Niektóre aspekty stosunków Polski z cesarstwem w wieku XII, w: Polska w Europie. Studia historyczne, red. H. Zins, Lublin 1968, s. 67, p. 118. 13 S. Kętrzyński, O imionach piastowskich do końca XI w., w: S. Kętrzyński, Polska X–XI w., Warszawa 1961, s. 739; J. Hertel, Imiennictwo, s. 131.  M. Cetwiński, Kilka uwag o imionach rycerstwa śląskiego w XII–XIII w., w: Opuscula minora in memoriam Iosepho Sporsi, red. J. Hauziński, Słupsk 1993, s. 98.  M. Dworsatschek, Władysław II Wygnaniec, s. 20–25. 16 J. Dowiat, Kształcenie umysłowe synów książęcych i możnowładczych w Pol- sce i niektórych krajach sąsiednich w X–XII w., w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, red. J. Dowiat i in., Warszawa 1972, s. 80–86. 17 Sandomierski_plytka.indb 17 2008-11-14 18:33:15 że z dwóch części składowych wykształcenia książęcego zdecydowanie większy nacisk kładziono na sztukę rycerską związaną z wychowaniem fizycznym. anonim pozytywnie prezentuje postać swojego protektora Bolesława Krzywoustego jako wojownika, przeciwstawiając mu postać negatywną – „uczonego” zbigniewa. Jednak pod koniec Xi w. na dwo- rze książęcym funkcjonowała szkoła dworska jako instytucja stała, nawet wtedy, gdy żaden z synów książęcych z niej nie korzystał. W tym czasie nauczycielem młodych możnowładców z otoczenia książęcego był otto, późniejszy biskup Bambergu17. W Xii w. synowie książęcy poddawani byli rycerskiemu sposobowi wychowania i można uznać, że w takim sy- stemie kształcony był książę Henryk. ze względu na kontrowersje w historiografii w kwestii roku narodzin księcia trudno określić, jakie wydarzenia przypadają na dzieciństwo Hen- ryka jeszcze za życia jego ojca. Bolesław Krzywousty zawarł drugie mał- żeństwo z Salomeą z Bergu w początkach 1115 r.18 zdaniem K. Maleczyń- skiego, związek ten nie spełnił oczekiwań Bolesława co do jego powiązań z książętami Bergu, których rola polityczna skończyła się w 1125 r. wraz ze śmiercią Henryka V19, jednak według M. dworsatschka małżeństwo to początkowo zapewniało dobre stosunki z książętami czeskimi, żonaty- mi z siostrami Salomei (Władysławem i księciem czeskim, mężem Ryksy i księciem morawskim ottonem ii, mężem zofii )20. Henryk miał liczne rodzeństwo. o. Balzer przypisywał Bolesławowi Krzywoustemu z obu małżeństw 17 dzieci, w tym 8 synów i 9 córek, z czego ze związku z księżniczką ruską (córką wielkiego księcia kijowskie- go Świętopełka ii) zbysławą – troje21. K. Maleczyński doliczył się 13 dzie- ci książęcych, z kolei K. Jasiński uznał, iż książę miał 14 dzieci (7 synów i 7 córek, dwoje ze zbysławą)22. Przyjmując za najwcześniejszą z dopuszczalnych datę 1127 r., moż- na spróbować określić, jakie wydarzenia przypadają na wczesne dzie- ciństwo Henryka. Miał wtedy miejsce zbrojny konflikt spowodowany Ibidem, s. 87–89. 17 18 K. Maleczyński, Bolesław III Krzywousty, Wrocław 1975, s. 313; K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, s. 190–191. 19 K. Maleczyński, Bolesław III Krzywousty, s. 313–314. 20 M. Dworsatschek, Władysław II Wygnaniec, s. 26–27. 21 O. Balzer, Genealogia Piastów, tabl. III. 22 K. Maleczyński, Bolesław III Krzywousty, s. 314; K. Jasiński, Rodowód pierw- szych Piastów, tabl. genealogiczne. 18 Sandomierski_plytka.indb 18 2008-11-14 18:33:16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Henryk Sandomierski (1126/1133-18 X 1166)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: