Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00375 005776 11248839 na godz. na dobę w sumie
Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego - ebook/pdf
Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 256
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2159-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Książka jest poświęcona dionizyjskim obliczom filozofii Fryderyka Nietzschego, stanowiąc zarazem próbę spojrzenia na jego dzieło przez pryzmat wykładni, dla której podstawą staje się mit. Dionizos pojawia się tu zarówno jako znak przeszłości, w którym dzięki rozszyfrowywaniu uniwersalnego charakteru mitycznych symboli poszukiwać należy pradawnej mądrości ludzkiej natury, jak i staje się znakiem przyszłości, mającym ziścić się w postaci nadczłowieka. U Nietzschego ów bóg bywa przewrotny, nosi maski i jest kusicielem, a jego mit okazuje się zarazem sprzężony z najgłębszymi troskami i pragnieniami człowieka, które wyznaczają horyzont tak jego egzystencji, jak i odwiecznych tęsknot. Dwoista natura bóstwa – odzwierciedlająca dynamiczny charakter życia – zjawia się w pismach autora Zaratustry w ciągłej grze odkrywania i zakrywania sensów i znaczeń, które decydują o nadaniu jej szczególnie wyróżnionego miana wśród wykładni jego myśli. Podążanie ścieżkami mitu w obrębie filozofii Nietzschego wiedzie z konieczności do poruszania się równolegle w dwóch obszarach, które wyznaczają ramy jego dionizyjskiej hermeneutyki. Jej wymiar zewnętrzny opiera się na przyjęciu dionizyjskości jako zasady organizującej wykładnię dzieła Nietzschego, wokół której – od wczesnych pism po ostatnie – koncentruje się jego myśl pomimo towarzyszących jej sprzeczności i zerwań. Hermeneutyka mitu odsłania jednak także wymiar wewnętrzny, mieszczący się w warstwie symboliki dionizyjskiej, która staje się dla Nietzschego źródłem inspiracji i intuicji niewyrażalnych w tradycyjnym języku filozofii, mających ostatecznie spełnić się w fuzji tragicznego światopoglądu Greków oraz nowoczesności. Podstawowym zamysłem książki jest próba ujęcia filozofii dionizyjskiej Nietzschego w punkcie przecięcia obu hermeneutycznych wymiarów, by naświetlić jej dynamiczny i perspektywiczny charakter.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

i M a l w n a R o l k a Malwina Rolka H e r m e n e u t y k a m i t u d o n i z y j s k i e g o i . . . 20 8012-195-1 Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego Moim Rodzicom Jadwidze i Wiesławowi w podziękowaniu za miłość i troskę NR 3229 Malwina Rolka Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2014 Redaktor serii: Publikacje Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Urszula Szuścik Recenzent Maria Kostyszak Spis treści Wprowadzenie Rozdział I Dionizos tragedii i Apollo w metafizycznej perspektywie Narodzin Filozoficzna recepcja mitów Dionizosa i Apollona Dionizyjskie i apollińskie wymiary tragedii greckiej Sztuka tragiczna a grecki pogląd na świat Mit tragiczny a sztuka romantyczna Rozdział II Dionizos i Apollo w optyce filozofii woli mocy Dionizyjska natura woli mocy Wola mocy a oblicza pozorności Od metafizyki do psychologii: typ dionizyjskiego twórcy Rozdział III Dionizyjska wykładnia wiecznego powrotu Mityczna struktura wiecznego powrotu: Ariadna i Zaratustra Dionizyjska wykładnia wiecznego powrotu na tle innych inter-    pretacji Tako rzecze Zaratustra — mitologia wiecznego powrotu Rozdział IV Dionizyjskość a konteksty nihilizmu W cieniu kryzysu ~ 5 ~ 7 17 19 33 42 52 67 68 87 98 105 106 125 130 149 150 Dionizos przeciw Ukrzyżowanemu Dionizyjski indywidualizm nadczłowieka Immoralizm — dionizyjska post-moralność Rozdział V Dionizyjski styl filozofa-artysty Styl dionizyjski Dionizyjskie środki i formy: metafora, aforyzm, dytyramb Sztuka filozofii boga-kusiciela Zakończenie Bibliografia (wybór) Summary Zusammenfassung 164 175 189 201 202 211 225 235 245 253 254 Wprowadzenie Głębia i bogactwo refleksji Nietzschego stanowią wciąż niewy- czerpane źródło inspiracji, które pociąga za sobą niezliczoną liczbę komentarzy i analiz, prezentujących często radykalnie odmienne jej wykładnie, wyłaniające mnogość kontekstów, w jakich można, a — ze względu na jej perspektywiczny charakter — wręcz należy ujmo- wać jego myśl. Obranie tematyki dionizyjskiej jako zasady organi- zującej zaproponowaną tutaj interpretację myśli Nietzschego wydaje się uzasadnione przede wszystkim dlatego, że Dionizos patronuje jej od samego początku i pomimo metamorfoz oraz przewartościo- wań, dokonujących się wraz z ewolucją jego filozofii, nie opuszcza jej aż do końca, naświetlając kluczowe konteksty namysłu. Pomimo że z systematycznym wywodem na temat dionizyjskości spotyka- my się jedynie na wczesnym etapie filozofowania Nietzschego — w dwóch pracach z lat siedemdziesiątych: Narodzinach tragedii oraz Światopoglądzie dionizyjskim — to jej permanentne prześwitywanie spoza symboli i metafor, dostrzegalne w całokształcie jego dzieła, świadczy o tym, że niemiecki autor nigdy nie wyzwolił się spod cza- ru greckiego boga. Przemiany optyki dionizyjskiej obrazują kieru- nek rozwoju myśli Nietzschego, co pozwala zaakcentować ewolucję jego wczesnych intuicji, eliminując właściwą większości interpreta- cji skłonność do odgraniczania dionizyjskiego charakteru Narodzin tragedii od filozofii woli mocy, traktowanej jako radykalny zwrot przeciwko młodzieńczym inspiracjom bez uwzględnienia i artyku- lacji momentów przejścia pomiędzy nimi. Hermeneutyka mitu dio- nizyjskiego uwypukla znaczenie kategorii życia, której nadrzędność ~ 7 ~ stanowi niezmiennie reprezentatywny rys filozofii Nietzschego. W jej optyce staje się możliwe nie tylko odsłonięcie zasady scalającej różnorodność dynamicznie rozwijających się wątków myśli niemiec- kiego autora, lecz także wydobycie jej tragicznego przesłania dla po- grążającej się w kryzysie nowoczesności. Problematyka filozofii dionizyjskiej Nietzschego pojawia się w obrębie funkcjonujących już w dyskursie interpretacji, wśród których na uwagę zasługują zwłaszcza cztery pozycje. Pierwszą z nich jest książka Rüdigera Safranskiego, Nietzsche. Biografia myśli1, która wprawdzie nie przyjmuje dionizyjskiej wykładni jako zasady przewodniej filozofii Nietzschego, lecz mimo to wyraźnie akcen- tuje jej znaczenie nie tylko w dziełach przypadających na począ- tek lat siedemdziesiątych, lecz także w obrębie filozofii woli mocy, kształtującej horyzont kolejnych pism autora Zaratustry. Inny aspekt kontekstu dionizyjskiego uwypukla koncepcja typów psychologicz- nych Carla Gustava Junga2, ujmująca opozycję Dionizosa i Apollo- na z Narodzin tragedii w ramy dychotomii ekstrawersji i introwersji. Punkt wyjścia, obrany przez Junga, wydaje się cenny z racji zako- rzenienia w optyce analizy psychologicznej, która oddaje kierunek zwrotu dokonującego się w myśli Nietzschego wraz z rozwojem właściwych jej tendencji krytycznych, wymierzonych w dualistycz- ną metafizykę. Mankamentem psychologicznego podejścia Junga jest jednak zignorowanie filozoficznego wymiaru Narodzin tragedii, które jednoznacznie przyjmują orientację metafizyczną. Jung zdaje się nie dostrzegać znaczenia, które nadaje jej Nietzsche ze wzglę- du na akcentowany w swojej pierwszej książce ruch przezwycięża- nia, spajający optykę Narodzin tragedii i filozofię woli mocy, a przy tym określający kluczowy rys jego sposobu myślenia. Z kolei Gilles Deleuze w wydanej w 1962 roku książce Nietzsche i filozofia3 oraz w opublikowanej trzy lata później jej skróconej wersji4 koncentruje się na systematycznym ujęciu dionizyjskich wątków filozofii woli 1 Por. R. Safranski: Nietzsche. Biografia myśli. Przeł. D. Stroińska. Warszawa 2003. 2 Por. C.G. Jung: Typy psychologiczne. Przeł. R. Reszke. Warszawa 1997. 3 Por. G. Deleuze: Nietzsche i filozofia. Przeł. B. Banasiak. Warszawa 1998. 4 Por. G. Deleuze: Nietzsche. Przeł. B. Banasiak. Warszawa 2000. ~ 8 ~ mocy i wyłaniających się stąd konceptów wiecznego powrotu, nadczłowieka i nihilizmu, a także ich symbolicznych odniesień do mitu. Słabość tej interpretacji zasadza się na permanentnej elimina- cji z myśli Nietzscheańskiej wymiaru egzystencjalnej głębi, który w najwyższym stopniu wydobywa właśnie hermeneutyka dioni- zyjska z racji tego, że nie rości sobie pretensji do spetryfikowania jej w postać abstrakcyjnego systemu. Mistrzowsko precyzyjne analizy Deleuze’a prowadzą do ponownego uwikłania w pułapkę metafi- zycznego a priori, której w końcu sam Nietzsche próbował unik- nąć, zwracając się w stronę mitu jako przeciwwagi dla tradycyjnych schematów filozoficznych. Ponadto, Deleuze nie poświęca zbyt wiele miejsca szczegółowym analizom aspektów Narodzin tragedii, ani ich historyczno-filozoficznemu kontekstowi, co uniemożliwia mu uchwycenie ewolucji dionizyjskości. Zdecydowanie najpełniej- szej prezentacji wątków dionizyjskich w filozofii Nietzscheańskiej dokonuje Henryk Benisz w monograficznej pracy Nietzsche i filo- zofia dionizyjska5. Autor bardzo szczegółowo analizuje dionizyjski charakter inspiracji Nietzschego, a także poświęca wiele miejsca rekonstrukcji ich mitycznych źródeł, zachowując jednakże równo- wagę pomiędzy ujęciem wątków dionizyjskich z Narodzin tragedii oraz ich przewartościowaniem wnoszonym wraz z filozofią woli mocy. Benisz osadza także dionizyjską filozofię Nietzschego w sze- rokim kontekście jego diagnozy i krytyki nowoczesności, z których ma wyłonić się nowe oblicze Dionizosa. Struktura książki Benisza, cenna ze względu na szczegółowość i systematyczność prezen- towanego materiału, wydaje się jednak nie uwzględniać ewolucji filozofii dionizyjskiej w przewartościowującym ruchu myślenia, które naświetla istotę dążeń niemieckiego autora, mieszczącą w so- bie próbę dokonania fuzji tragicznego światopoglądu Greków oraz nastawienia właściwego nowoczesności. W związku z powyższym Benisz nie uwzględnia dionizyjskich kontekstów Nietzscheańskie- go warsztatu twórcy — kwestii stylu i językowego perspektywi- zmu — wydobywających egzystencjalne i kulturowe znaczenie fi- gury filozofa-artysty. 5 Por. H. Benisz: Nietzsche i filozofia dionizyjska. Warszawa 2001. ~ 9 ~ Zaproponowane tutaj hermeneutyczne ujęcie myśli Nietzschego oscyluje pomiędzy dwoma wymiarami interpretacji: zewnętrznym i wewnętrznym. Pierwszy z nich wyraża się w spojrzeniu na „ca- łość” dzieła Nietzschego, zorganizowanym wokół wątków dioni- zyjskich, którym nadaje on wyraz filozoficzny, ujmując je początko- wo w ramy tradycyjnych pojęciowych schematów, zaczerpniętych od Artura Schopenhauera i Immanuela Kanta (wczesna koncepcja dionizyjskości), by następnie, przewartościowując pierwotne intui- cje, dążyć do osadzenia ich w nowym kontekście, współtworzonym przez idee woli mocy, wiecznego powrotu, nadczłowieka, filozofa- -artysty, a także poszukiwania dróg przezwyciężenia nihilizmu (późna koncepcja dionizyjskości). Zewnętrzny wymiar hermeneu- tyki mitu dionizyjskiego wydobywa dynamikę właściwą filozofii Nietzschego, akcentując zarazem jej ewolucję i ciągłość. Obranie takiej drogi jej interpretacji pozwala na uwypuklenie równocześ- nie kierunku przejścia od wczesnej do późnej koncepcji dionizyj- skości oraz ich punktów stycznych, by na ich przecięciu pogłębić wykładnię elementów konstytutywnych dla filozofii dionizyjskiej. W związku z powyższym zewnętrzny wymiar hermeneutyki mitu dionizyjskiego wymaga zajęcia stanowiska metodologicznego, z którego wyłania się struktura interpretacji, porządkująca kolej- ność podejmowanych zagadnień oraz poszukiwanie zależności po- między nimi, naświetlanych z perspektywy przyjętej zasady orga- nizującej myśl Nietzschego. Ruch w obrębie tego wymiaru pozwala zatem uchwycić rozwój podejmowanych przez Nietzschego wątków nie tylko w kierunku horyzontalnym, obejmującym przejście od wczesnej do późnej koncepcji dionizyjskości, lecz także w kierunku wertykalnym, tj. postępujące pogłębianie rozumienia dionizyjskości wykładnią grawitujących wokół niej aspektów myśli niemieckiego autora, których odczytanie zostaje dzięki temu wzbogacone o nowe konteksty. Napięcie pomiędzy horyzontalnym i wertykalnym ujęciem dzieła Nietzschego pozwala wyodrębnić dionizyjskość jako zasadę organi- zującą jego wykładnię. Porządkujący charakter tej zasady wprowa- dza hermeneutyczny postulat struktury rozumienia, którego „zada- nie polega na rozszerzaniu na kolejne koncentryczne kręgi jedności ~ 10 ~ rozumianego sensu”6, co oznacza, że ruch w jego obrębie postępuje „zawsze od całości do części i z powrotem do całości”7 tekstu. Proces rozumienia jest porządkowaniem w tym znaczeniu, że wychwyty- wany sens jakiegoś elementu zostaje umieszczony w danym ukła- dzie odniesienia, który wyłania się w toku interpretacji8. Gwaran- tujący rozwój rozumienia ruch przebiega w dwóch kierunkach: po pierwsze, układ odniesienia, wydobywając znaczenia pojawiających się w jego obrębie elementów, pogłębia ich rozumienie, jednocześnie każdy z nich rozszerza i wzbogaca układ odniesienia. Historia spo- sobu recepcji wątku dionizyjskiego w filozofii Nietzschego odsłania dynamiczny i perspektywiczny charakter jego myśli. Inicjuje ją me- tafizyczna perspektywa Narodzin tragedii, rozwijająca się w filozo- fię woli mocy, która okazuje się ugruntowaniem mistycznej intuicji wiecznego powrotu. Ta z kolei rozszerza metafizyczną optykę pyta- nia o sens, negując uniwersalistyczne roszczenia jej wartościowań, którym ma zostać przeciwstawiona siła dionizyjskiego mitu, wypły- wająca wprost z życiodajnych mocy greckiej kultury. Dzieło autora Zaratustry, odczytane jako szereg wariacji na temat mitu Dionizosa, odsłania swój egzystencjalny wymiar, który ma przekraczać struk- tury racjonalnego substratu metafizyki. Poszerzane kolejnymi per- spektywami rozumienie dionizyjskości kształtuje względem nich układ odniesienia, w którym wszystkie współgrają, wzbogacając go jednocześnie o nowe znaczenia i horyzonty. 6 H.G. Gadamer: Koło jako struktura rozumienia. W: Wokół rozumienia. Studia i szki- ce z hermeneutyki. Red. G. Sowinski. Kraków 1993, s. 227. 7 Ibidem. 8 W zbliżony sposób swoje stanowisko interpretacyjne dookreśla Karl Jaspers: „Sama interpretacja polega na wzajemnym odnoszeniu do siebie centralnych twier- dzeń. Dzięki temu tworzy się uniwersalny rdzeń służący za punkt orientacji. Rdzeń ten w dalszym toku interpretacji potwierdza się lub przemienia, zawsze jednak kie- ruje lekturę ku pewnemu i istotnemu poglądowi dzięki zawartym w nim już wcześ- niej kwestiom. Taki sposób interpretacji uzasadniony jest w wypadku Nietzschego w większym stopniu niż w wypadku jakiegoś innego filozofa ze względu na rozbitą formę dzieła Nietzschego, przede wszystkim jednak ze względu na pośredniość każ- dej jego poszczególnej myśli oscylującej między tym, co zdaje się absolutnie pozy- tywne, a tym, co na pozór absolutnie negatywne”. K. Jaspers: Nietzsche. Wprowadze- nie do rozumienia jego filozofii. Przeł. D. Stroińska. Warszawa 1997, s. 14. ~ 11 ~ Ujęcie dionizyjskości w charakterze układu odniesienia — kształ- towanego ruchem od całości do części i od części znów do całości — nastręcza pytanie o możliwość uchwycenia dzieła Nietzschego jako całości. Karl Jaspers porównuje je do rozsadzonej ściany skal- nej, której każdy ułamek odsyła do całości, nie wznosząc jednocześ- nie budowli, dla której zburzenia dokonano. Pomimo tego Nietzsche zostawia interpretatorowi możliwość odczytania swojego prze- słania: „To, że dzieło leży tu jak zwalisko gruzów, nie oznacza, iż duch pozostaje niewidoczny dla tego, kto już raz wkroczył na drogę możliwości budowania”9. Fakt, że dzieło Nietzschego ma charakter fragmentaryczny, nie oznacza, że nie odnajdziemy w jego strukturze spójności myśli, która kieruje się wewnętrzną logiką rozwoju tych samych tematów i motywów. W dionizyjskiej optyce Narodzin tra- gedii współgrają wątki przenikające całą twórczość Nietzschego, do których należą, takie jak pytanie o charakter istnienia i jego sens, tragiczność, admiracja dla Greków, problematyka dekadencji, kry- zysu i pesymizmu, krytyka nowoczesności, relacja prawdy i pozo- ru, osobowość twórcy i miejsce sztuki w życiu. Mówienie o całości dzieła Nietzschego nie oznacza w związku z tym interpretacyjnego dążenia, które miałoby na celu doprowadzenie do dogmatycznego ustanowienia jednej niezbywalnej jej wizji, wykluczającej inne moż- liwości jej odczytania. Nie byłoby to zgodne ani z duchem myśli filozofa, ani z wieloperspektywicznym ujmowaniem przez niego dionizyjskości. Potraktowanie jej jako zasady organizującej myślenie Nietzschego ma raczej na celu poszukiwanie takiej drogi interpreta- cji filozofii autora Narodzin tragedii, która stara się zaprezentować ją w możliwie najszerszej perspektywie. W osiągnięciu tego celu waż- ną rolę odgrywa rozpatrzenie symbolicznych i metaforycznych zna- czeń konstytutywnych momentów dionizyjskości. Przyjęcie dionizyjskości jako zasady porządkującej myśl Nietzsche- go jest uzasadnione o tyle, że w bogactwie symboliki dionizyjskiej poszukuje on wyrazu dla swoich intuicji, konceptów i przedsię- wzięć, niewyrażalnych w tradycyjnym języku filozofii, co otwiera wewnętrzny wymiar hermeneutyki mitu dionizyjskiego. Dzięki eks- 9 Ibidem, s. 9. ~ 12 ~ ploracji kolejnych płaszczyzn dionizyjskiego mitu, Nietzsche wciąż poszerza konteksty swojej filozofii oraz wskazuje tendencje i kieru- nek rozwoju myśli zmierzającej w ostatecznym rozrachunku ku fuzji doświadczenia Greków i nowoczesności. Perspektywiczny charak- ter, właściwy dziełu filozofa, znajduje swój wyraz w metamorfozach i dookreśleniach rozumienia dionizyjskości, w którym spotykają się jego intuicje i intencje. Perspektywizm stanowi odpowiedź na wie- loznaczność i różnorodność życia, wypływając wprost z właściwego nowoczesności krytycznego nastawienia, które zostaje skierowane przeciwko żądaniom uniwersalnej wizji rzeczywistości. Słuszność ma zatem Jean Grondin, gdy stwierdza, że „Nietzsche jest chyba pierwszym nowoczesnym autorem, który pokazał fundamentalnie interpretatywny charakter naszego doświadczenia świata”10. Her- meneutykę mitu dionizyjskiego, którą posługuje się Nietzsche, kon- stytuuje od wewnątrz napięcie pomiędzy zwrotem w stronę mitu oraz warunkującą perspektywiczne ujęcie samoświadomością czło- wieka nowoczesnego. Mit, stanowiąc łącznik przeszłości i przyszło- ści, jest u Nietzschego źródłem naturalnych mocy kultury, a siła jego oddziaływania symptomem jej zdrowia i żywotności. W swojej pier- wotnej postaci nie może jednak zostać przywrócony w warunkach kształtujących krytyczną samoświadomość jednostki nowoczesnej, wyznaczonych dziejową sytuacją kryzysu, który okazuje się przede wszystkim załamaniem wiary w uniwersalność obowiązujących schematów interpretacji rzeczywistości, właściwej zarówno trady- cyjnej metafizyce, jak i mitowi. Hermeneutyka mitu, którą uprawia Nietzsche, ma dwa aspekty: krytyczny (negatywny), o ile w jej świet- le mitem okazuje się metafizyka, oraz pozytywny, o ile mit przejęty we władanie sztuki staje się polem twórczej aktywności, ujawniając wciąż nowe sensy i znaczenia i otwierając kolejne horyzonty. Inspiracja mitem dionizyjskim ujawnia się najpełniej w Narodzi- nach tragedii, gdzie Nietzsche poszukuje wyrazu dla niej w wolunta- ryzmie Artura Schopenhauera oraz w twórczości Ryszarda Wagnera. Wikłając wczesne rozumienie dionizyjskości w perspektywę meta- 10 J. Grondin: Wprowadzenie do hermeneutyki filozoficznej. Przeł. L. Łysień. Kraków 2007, s. 24. ~ 13 ~ fizyczną, niemiecki autor jednocześnie najsilniej osadza ją w pod- łożu mitycznym. Wypracowane w ten sposób tło staje się punktem wyjścia dla filozofii woli mocy, na gruncie której późne rozumienie dionizyjskości w jej związkach z ideami wiecznego powrotu, nad- człowieka czy kwestią nihilizmu przewartościowuje wprawdzie optykę metafizyczną, lecz nie traci permanentnego odniesienia do mitu, a wręcz je rozszerza. Istotą metamorfozy dionizyjskości, z któ- rą mamy tu do czynienia, jest próba zespolenia dwóch sprzecznych tendencji — samoświadomości nowoczesnej jednostki oraz typu twórcy odzyskującego w dionizyjskim natchnieniu bezpośredniość właściwą mitowi. Jak zostało już powiedziane, koncepcja woli mocy, krytycznie przewartościowując Narodziny tragedii, koresponduje z obecnym tam rozumieniem dionizyjskości i rozwija wyrażone w nich intuicje. Niemniej jednak z relacji Nietzschego dowiadujemy się, że wypływa ona także z odmiennego źródła, ponieważ stanowi filozoficzne ugruntowanie dla mistycznego przeczucia wiecznego powrotu i pojawia się dopiero w odpowiedzi na nią. W podwójnej ge- nezie koncepcji woli mocy odzwierciedla się charakter, jaki pragnął nadać swojemu nowemu pojmowaniu dionizyjskości, streszczające- mu się w postulacie wcielenia negatywności nowoczesnego scepty- cyzmu w wyznaczony intuicją wiecznego powrotu obszar afirmacji życia, w ramach którego ulec musi ona naturalnemu wyczerpaniu. W związku z powyższym interpretacja, obierająca za swój przewod- ni motyw wątek dionizyjski, w punkcie wyjścia powinna wydobyć jego przewodnie rysy i konteksty, które pojawiają się w Narodzinach tragedii, gdzie Nietzscheański Dionizos po raz pierwszy odsłania swoje oblicze, by następnie śledzić ich metamorfozy na gruncie fi- lozofii woli mocy. Ujęcie myśli Nietzschego w optyce mitu dionizyj- skiego zrywa w tym miejscu z chronologicznym porządkiem jej wy- kładni na rzecz uwypuklenia jej ciągłości. Pomimo że na wzmianki o wiecznym powrocie natrafiamy wcześniej, jego zasadniczy sens zostaje ukazany dopiero na tle wyrażonej explicite idei woli mocy, stanowiącej jego filozoficzne ugruntowanie, a przy tym odnajdującej drogę także do dionizyjskości z Narodzin tragedii. Wieczny powrót, odsyłając do dionizyjskiej metafizyki pierw- szej książki Nietzschego dzięki korespondującej z nią koncepcji woli ~ 14 ~ mocy, posiada także inną wykładnię, która dopełnia kontekst, w ja- kim się pojawia. Nawiedzającej Nietzschego latem 1881 roku intuicji wiecznego powrotu nadaje on rangę ekstatycznego doświadczenia afirmacji życia, które drogę do mitu odnajduje zarówno w swojej bezpośredniości, jak i w postulowanej sile wpływu, którą przynieść miała kulturze europejskiej. Celem jej wyrażenia Nietzsche rozsze- rza kontekst dionizyjskich inspiracji, wprowadzając postać Ariadny, wielkiej nieobecnej Narodzin tragedii, której symbolika w osobliwy sposób łączy się z mitem proroka Zaratustry. Dionizyjska wykładnia wiecznego powrotu nadaje filozofii Nietzschego wymiar egzysten- cjalnej głębi, naświetlając żądanie radykalnego rozstrzygnięcia py- tania o sens i jego utratę, stawianego w obliczu cierpienia, któremu afirmatywnie ma podporządkować się nadczłowiek. Interpretacja, przyjmująca za swój punkt wyjścia dionizyjskość jako zasadę orga- nizującą myśl Nietzschego, wydobywa centralne znaczenie wiecz- nego powrotu, które, wprowadzone w Tako rzecze Zaratustra wraz z wolą mocy i nadczłowiekiem, w pierwszej znajduje swoje filozo- ficzne ugruntowanie, a w drugim — żądanie realizacji, naświetlając jednocześnie sensy nadawane obu i rozjaśniając zarazem dzięki nim własne. Postać nadczłowieka odsłania swoje ugruntowanie w mitycznym wymiarze wiecznego powrotu, odsyłając do amor fati — afirmacji istnienia, jednocześnie dookreśla także kierunek Nietzscheańskie- go przewartościowania dionizyjskości, które, jak już wspomniano, znajduje swój wyraz w przejściu od metafizyki Narodzin tragedii do historyczno-rozumiejącej psychologii woli mocy. Oznacza to, że nadczłowiek może narodzić się jedynie w określonej sytuacji dzie- jowej, w mrocznej epoce nadciągającego i wypełniającego się nihili- zmu, by przewartościować jej kondycję zasadą dionizyjskiej afirma- cji. Konteksty, w jakich Nietzsche diagnozuje nihilizm i poszukuje dla niego dróg przezwyciężenia, naświetlają kierunek rozwoju jego dionizyjskiego zamysłu, w którym dąży do wywiedzenia nadczło- wieka z przewartościowania znaczenia wielkiego nihilistycznego kryzysu nowoczesności, stąd stanowi on paradoksalny splot nowo- czesnej krytycznej świadomości i spontanicznej aktywności twórcy. Nietzsche w koncepcji nadczłowieka dąży do nadania nowoczes- ~ 15 ~ nemu indywidualizmowi znamion dionizyjskich i dzięki temu do przewartościowania egzystencjalno-kulturowych horyzontów Za- chodu, łączącego w sobie oczyszczającą moc samoświadomej kry- tyki oraz immoralny charakter cnoty darzącej, które spotykają się w zasadzie autoafirmacji. Nadając sobie miana ostatniego nihilisty, immoralisty, kusiciela, filozofa-artysty, Nietzsche pragnie z nadczło- wieka uczynić swoje posłannictwo, realizujące się w roli dytyram- bicznego poety, wieszczącego jego nadejście. Optyka dionizyjska kluczowy tu problem stylu wydobywa na tle koncepcji afirmatywnej twórczości zdolnej podporządkować sobie negatywną moc krytyki, którą Nietzsche usiłuje realizować we własnej praktyce pisarskiej. Figura filozofa-artysty, przez pryzmat której Nietzsche niewątpliwie odczytuje samego siebie, osadza dionizyjskość w wymiarze skrajnie indywidualnym, choć jednocześnie to właśnie w nim poszukuje na- dziei na odnalezienie uniwersalnego kryterium i zasady przewar- tościowania wartości. Malwina Rolka Hermeneutics of the Dionysian Myth in the Philosophy of Friedrich Nietzsche Summary The book is dedicated to the Dionysian sides of Friedrich Nietzsche’s phi- losophy, at the same time attempting to examine his work through the prism of an explication grounded in the myth. Dionysus appears here both as a sign of the past, through which by deciphering the universal character of mythical symbols one should seek ancient wisdom about the human nature, as well as a sign of the future, about to manifest itself in the figure of the Übermensch. In Nietzsche’s work, this deity is sometimes perverse, wears masks, and tempts; his myth is also coupled with the deepest worries and desires of man, desig- nating the horizon of his existence and eternal yearnings. The dualistic nature of the deity — reflecting life’s dynamic character — appears in the writings of Zarathustra’s author in a perpetual game of covering and uncovering senses and meanings, which establish its special place in the explication of his ideas. Following the myth’s paths within Nietzsche’s philosophy necessarily leads to progressing in two parallel areas, which nominate the framework of his Di- onysian hermeneutics. Its external dimension is based on accepting Dionysity as a rule organizing the explication of Nietzsche’s work; his ideas — in both early and final writings - concentrate around it, despite its accompanying con- tradictions and ruptures. However, hermeneutics of the myth also reveals an internal dimension within the layer of Dionysian symbolism; for Nietzsche, it becomes the source of inspiration and intuition, which cannot be expressed in the traditional language of philosophy, ultimately fulfilled in the fusion of Greeks’ tragic worldview and modernity. The main intention of the book is an attempt to approach Nietzsche’s Dionysian philosophy at the intersection of both hermeneutical dimensions in order to highlight its dynamic and prospec- tive character. ~ 253 ~ Malwina Rolka Die Hermeneutik des dionysischen Mythos in Friedrich Nietzsches Philosophie Zusammenfassung Das Buch ist dem dionysischen Charakter der Philosophie Friedrich Nietz- sches gewidmet und bezweckt, sein Werk hinsichtlich des Mythos auszulegen. Dionysos erscheint hier sowohl als ein Zeichen der Vergangenheit in dem dank Entschlüsselung des universellen Charakters von mythischen Symbolen die ural- te Weisheit der menschlichen Natur zu suchen ist, als auch Zeichen der Zukunft, das sich im Gestalt eines Übermenschen verwirklichen sollte. Nietzsches Gott ist hinterhältig, trägt Masken und verführt, und sein Mythos scheint mit den tiefsten menschlichen Sorgen und Wünschen, die die Horizonte des menschli- chen Lebens und dessen uralte Sehnsüchte bestimmen, gekoppelt zu sein. Die den dynamischen Charakter des Lebens widerspiegelte, zwiespältige Natur des Gottes erscheint in den Werken des Autors von Zaratustra als ständiges Spiel mit Entdeckung und Verdeckung der Sinne und der Bedeutungen. In seiner Philo- sophie ist Nietzsche dem Mythos auf der Spur und bewegt sich parallel in zwei Bereichen, die den Rahmen seiner dionysischen Hermeneutik setzen. Äußeres Ausmaß der Hermeneutik beruht darauf, dass man das Dionysische für ein Prin- zip hält, das die Grundlage für Auslegung Nietzsches Werke ist. Rings um das Prinzip konzentrieren sich Nietzsches Gedanken — in seinen früheren, wie auch letzten Schriften – obwohl damit viele Widersprüche und Abbrüche einherge- hen. Die Hermeneutik des Mythos enthüllt aber auch ihr inneres Ausmaß, das sich in der Schicht der dionysischen Symbolik befindet. Diese Symbolik wird für Nietzsche die Quelle von den mit konservativer philosophischer Sprache nicht zu ausdrückenden Inspirationen und Intuitionen, die sich schließlich in der Ver- schmelzung von der tragischen Weltanschauung der Griechen und der Moder- nität verwirklichen sollen. Das wichtigste Ziel des Buches ist, die dionysische Philosophie Nietzsches im Schnittpunkt von den beiden hermeneutischen Aus- maßen aufzufassen, um deren dynamischen Zukunftscharakter darzustellen. ~ 254 ~ Redaktor: Magdalena Białek Projektant okładki: Aleksandra Gaździcka Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Aleksandra Gaździcka Łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2014 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208‍‑6336 ISBN 97‍8‑8‍3‑8‍012‑158‍‑4 (wersja drukowana) ISBN 97‍8‑8‍3‑8‍012‑159‑1 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40‑007‍ Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 16,0. Ark. wyd. 15,5. Papier Alto 80 g/m2, vol. 2,0 Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław 59
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Hermeneutyka mitu dionizyjskiego w filozofii Fryderyka Nietzschego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: