Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00152 009761 10452051 na godz. na dobę w sumie
Hetman Piotr Doroszenko a Polska - ebook/pdf
Hetman Piotr Doroszenko a Polska - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 502
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1480-8 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dzieło zmarłego przed laty badacza, jednego z najlepszych znawców przeszłości Ukrainy, poświęcone jest historii problemu kozackiego w Polsce przedrozbiorowej - w okresie rządów hetmana Piotra Doroszenki na Ukrainie (1665-1676). Wielki atut tej pracy stanowią liczne materiały źródłowe, użyte często po raz pierwszy. Z książki korzystać będą zarówno przedstawiciele świata nauki jak i miłośnicy historii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jan Perdenia HETMAN PIOTR DOROSZENKO A POLSKA universitas HETMAN PIOTR DOROSZENKO A POLSKA Jan Perdenia HETMAN PIOTR DOROSZENKO A POLSKA KRAKÓW © Copyright by Bronis³awa Perdenia Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2000 Projekt ok³adki i stron tytu³owych Pawe³ Sepielak ISBN 97883-242-1480-8 Ksi¹¿ka dotowana przez Komitet Badañ Naukowych Quod potui feci, faciant meliora potentes Wnuczkom moim Hannie Marii Da˛brówce i Dorocie Marii S´wie˛tosławie prace˛ te˛ pos´wie˛cam 6 Hetman Piotr Doroszenko a Polska PRZEDMOWA Dzieło zmarłego w 1973 r. docenta Jana Perdenii jest gruntownym studium os´wietlaja˛cym waz˙ny etap w historii problemu kozackiego w dawnej Rzeczpo- spolitej – okres rza˛dów hetmana Piotra Doroszenki (1665–1676). Wykorzystana przez autora baza z´ródłowa i literatura przedmiotu jest imponuja˛ca, podobnie jak znajomos´c´ epoki. Z pełnym poczuciem odpowiedzialnos´ci moz˙na stwierdzic´, z˙e pra- ca wzbogaciła powaz˙nie nasza˛ wiedze˛ o stosunkach dawnej Rzeczpospolitej z Koza- czyzna˛, a wie˛c o jednym z najwaz˙niejszych problemów pan´stwa polskiego w epoce nowoz˙ytnej. Twierdzenie to uzasadnia, moim zdaniem, w pełni decyzje˛ o publikacji pracy, mimo iz˙ upłyne˛ło wiele lat od jej napisania. Trzeba oczywis´cie wzia˛c´ pod uwage˛, z˙e po napisaniu pracy doc. Perdenii ukazały sie˛ inne zwia˛zane z tym tematem prace, których wykorzystanie wzbogaciłoby nie- wa˛tpliwie Jego dzieło. Oczywis´cie nie obniz˙a to wartos´ci naukowej tekstu, który publikujemy. Dla czytelnika, który chciałby sie˛ zapoznac´ ze wspomnianymi wyz˙ej pracami, po- dajemy o nich krótka˛ informacje˛, ograniczaja˛c sie˛ do pozycji najwaz˙niejszych. Na pierwszym miejscu wymienic´ nalez˙y tekst wybitnego historyka ukrain´skiego na emigracji Dmytra Doroszenki pt. Hetman Petro Doroszenko. Ohlad joho z˙ytia i po- 8 Hetman Piotr Doroszenko a Polska litycznoj dijalnosti. Red. W. Omelczenko. Wyd. Ukr. Wilnoj Akademii Nauk u SSA, Nju-Jork 1985. A oto krótka lista innych: 1) Leo Okinshevich, Ukrainian Society and Govern- ment 1648–1781 (Münich 1978); 2) Zbigniew Wójcik, Jan Sobieski 1629–1696 (wyd. II, Warszawa 1994); 3) Jan Antoni Chrapowicki, Diariusz, cze˛s´c´ druga 1665– 1669, oprac. A. Rachuba i T. Wasilewski (Warszawa 1988). prof. dr hab. Zbigniew Wójcik WSTE˛P Bohdan Chmielnicki nie zdołał zrealizowac´ swoich zamierzen´ – wywalczyc´ cał- kowitej niepodległos´ci Ukrainy. Nie została zakon´czona wojna z Polska˛, która nie zrzekała sie˛ pretensji do tej zie- mi. Równoczes´nie nowo powstały organizm pan´stwowy był za słaby do niepodległe- go bytu, dlatego oparcie sie˛ o Polske˛ lub Rosje˛ było nieuniknione. Ukraina stawała sie˛ wie˛c nowym zarzewiem konfliktu mie˛dzy tymi pan´stwami. Stosunki z Krymem tez˙ nie były uregulowane. Wewne˛trzny stan nowego pan´stwa równiez˙ nie był ustabilizowany, nawet po poddaniu Ukrainy w Perejasławiu Rosji w 1654 r. Ukrain´scy moz˙nowładcy wraz z wyz˙szym duchowien´ stwem, be˛da˛c u władzy, zagarne˛li szlacheckie maja˛tki i da˛- z˙yli do powrotu starych porza˛dków oraz utrwalenia osłabionych walka˛ wyzwo- len´cza˛ stosunków feudalnych. Z biegiem czasu w stosunkach społeczno-ekono- micznych nasta˛pił status quo ante bellum. Pospólstwo, które znacznie sie˛ przyczyni- ło do likwidacji starego porza˛dku szlacheckiego, wróciło znów do pługa do folwar- ków szlachty ukrain´skiej, starszyzny kozackiej i wyz˙szego duchowien´stwa. Reszta – Kozacy nie ponosili s´wiadczen´ pan´szczyz´nianych. Z powodu zmiany panów pol- skich na rodzimych odzywały sie˛ coraz głos´niejsze pomruki niezadowolenia pospól- stwa i czerni. 10 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Niemało zamieszania wprowadzili przysłani do waz˙niejszych miast ukrain´skich wojewodowie na czele carskich wojsk. Rza˛d carski popierał feudalne prawa starszy- zny, ale z drugiej strony da˛z˙ył do likwidacji samorza˛du terytorialnego i stopniowo uszczuplał zagwarantowane w Perejasławiu prawa autonomiczne, wykorzystuja˛c w tym celu nieporozumienia mie˛dzy pospolitymi a starszyzna˛ kozacka˛, która zaje˛ła miejsce polskiej szlachty i magnaterii. Te przyczyny sprzyjały powstawaniu róz˙nych orientacji, których przedstawiciele da˛z˙yli do uzyskania pełnej niezalez˙nos´ci kraju: w ostatecznos´ci powrotu do Polski, naturalnie na nowych podstawach, lub poddania sie˛ pod opieke˛ Turcji, ze strony któ- rej nie groziło wynarodowienie i ucisk religijny. Cze˛s´c´ społeczen´stwa pragne˛ła pozo- stac´ pod opieka˛ carska˛ z zachowaniem przyrzeczonej autonomii. Cze˛s´c´ starszyzny da˛z˙yła do uchwycenia buławy w imie˛ własnych interesów, wybujałej ambicji, z˙a˛dzy panowania i dalszego bogacenia sie˛. Dlatego tez˙ po s´mierci Bohdana Chmielnickiego Ukraina stała sie˛ terenem walki mie˛dzy przedstawicielami róz˙nych kierunków popieranych przez Rosje˛, Polske˛ lub Turcje˛, a walki te pogra˛z˙yły kraj w nieopisany zame˛t. Pogłe˛biaja˛cy sie˛ rozłam powo- dował dalsze osłabienie nieokrzepłego organizmu pan´stwowego, z którego nie mógł powstac´ na nowo twór zdolny do samodzielnej egzystencji. Zdezorientowana czern´ i pospólstwo popierały przywódców rozmaitych orienta- cji, tak z˙e w kraju w pewnych momentach trwała bellum omnium contra omnes. Po- hamowac´ bezład, pogodzic´ sprzecznos´ci, opanowac´ wybujałe ambicje i skierowac´ da˛z˙enia ludnos´ci do utrwalenia zdobyczy walk wyzwolen´czych mogła tylko osoba na miare˛ zmarłego niedawno Bohdana Chmielnickiego. Rzplta, która nie mogła pogodzic´ sie˛ z utrata˛ Ukrainy, wyzyskiwała narastaja˛ce niezadowolenie i sprzecznos´ci dla przywrócenia swojego władztwa nad utracona˛ prowincja˛ i podje˛ła walke˛ z Rosja˛. Próby Iwana Wyhowskiego, naste˛pcy Bohdana Chmielnickiego, przyła˛czenia Ukrainy do Polski na prawach trzeciego członu Rzpltej jako Ksie˛stwa Ruskiego (z prawem powrotu szlachty do jej maja˛tków) skon´- czyły sie˛ jednak niepowodzeniem. Jego naste˛pca Jurij Chmielnicki, na skutek prób ograniczenia praw moz˙nowładców ukrain´skich i umocnienia pozycji wojewodów moskiewskich przez cara, jako rzecznik interesów moz˙nych tez˙ okazywał skłonnos´c´ do sojuszu z Polska˛. Jego działalnos´c´ równiez˙ skon´czyła sie˛ niepowodzeniem. Lud- nos´c´ nie mogła pogodzic´ sie˛ z koniecznos´cia˛ zwrotu dóbr szlachcie, zmuszaja˛c twór- ce˛ umowy hadziackiej do opuszczenia Ukrainy. Podobnie wysiłki naste˛pcy Jurija Chmielnickiego, Pawła Tetery, urze˛duja˛cego juz˙ tyl- ko na Prawobrzez˙u oraz wyprawa króla za Dniepr, z powodu powstania ludowego nie przyniosły spodziewanych rozstrzygnie˛c´. 11 Wste˛p Dopiero od 1665 r. tatarski protegowany Piotr Doroszenko, reprezentant intere- sów starszyzny, próbował usamodzielnic´ kraj w oparciu o Turcje˛. Do najwie˛kszego zamieszania doszło na Ukrainie po zakon´czeniu 13-letniej woj- ny polsko-rosyjskiej rozejmem w Andruszowie w 1667 r., w wyniku którego kraj zo- stał podzielony na cze˛s´c´ rosyjska˛ i polska˛. Ten tragiczny i ponury okres, kiedy Ukrai- na została zupełnie zniszczona najazdami sprzymierzen´ców Doroszenki, Turków i Tatarów, był szarpany niesnaskami wewne˛trznymi i walkami bratobójczymi, pozo- stał w pamie˛ci potomnych i historii pod trafna˛ nazwa˛ „Ruiny”. Po zawarciu rozejmu andruszowskiego szlachta wróciła na Prawobrzez˙e do swo- ich folwarków, wprowadzaja˛c dawna˛ pan´szczyzne˛, do której doła˛czono ucisk wy- znaniowy, narodowy i polityczny. Te czynniki przyczyniły sie˛ do spote˛gowania opo- ru mas ludnos´ci i zaostrzenia walki klasowej. Permanentne zamieszki w kraju stały sie˛ przyne˛ta˛ dla Turcji, która spodziewała sie˛, z˙e zagarnie Ukraine˛ i utworzy wasalne ksie˛stwo pod kierownictwem Piotra Do- roszenki, z hetman´stwem którego sa˛ zwia˛zane l0-letnie dzieje Ukrainy. Doroszenko koncepcje˛ te˛ traktował jako szanse˛ dla Ukrainy. Sa˛dził, z˙e pod opiekun´czymi skrzyd- łami sułtana, i tylko z nim – Doroszenka˛ sprawuja˛cym rza˛dy, poła˛czony przez niego kraj zazna upragnionego spokoju. Da˛z˙a˛c do celu nie przebierał w s´rodkach i w konsekwencji pozostawił Prawo- brzez˙e, na którym rza˛dził, na skraju przepas´ci. Jego zasługa˛ był najazd turecki przed 300 laty w 1672 r., kiedy bezsilna i skłócona Rzplta zmuszona była do zawarcia ha- niebnego traktatu w Buczaczu. Ruina, do której kraj doprowadził, była przyczyna˛ upadku tez˙ i jego samego, bo- wiem w opustoszałym kraju brakło juz˙ ludzi do realizacji jego zamierzen´. Cze˛s´c´ lud- nos´ci znalazła sie˛ jako jasyr w Bakczyseraju, Stambule, wielu zgine˛ło, reszta wyemi- growała na Zadnieprze. Poruszone tu problemy, a zwłaszcza stosunki polsko-ukrain´skie w okresie Ruiny nie doczekały sie˛ szczegółowych, gruntownych opracowan´ do dzis´. Równiez˙ brak jest monografii lub chociaz˙by zarysu działalnos´ci politycznej Piotra Doroszenki, z osoba˛ którego sa˛ nierozła˛cznie zwia˛zane burzliwe dzieje Ukrainy, gdy sprawował władze˛ hetman´ska˛. Brak równiez˙ opracowan´ jego protureckiej polityki, która stanowi jedna˛ z naj- istotniejszych stron jego działalnos´ci. Nie ulega wa˛tpliwos´ci, z˙e do tego byłyby ko- nieczne studia z´ródeł tureckich, bowiem oprócz J. Se˛kowskiego Collectanea... t. I–II (Warszawa 1824–1825) i J. Hammera Geschichte des osmanischen Reiches, t. V–VI (Pest 1829), opartych na z´ródłach tureckich, do dzis´ na ten temat wypowiedzieli sie˛ tylko D. Doroszenko i J. R. Rypka w swojej pracy Hejtman Petr Dorošenko a joho turecka politika, („Cˇ asopis Národniho Musea”, t. l07, Praha 1933). Nie odpowiada 12 Hetman Piotr Doroszenko a Polska ona jednak dzisiejszym wymogom. Katalog dokumentów tureckich wydany przez Z. Abrahamowicza (Warszawa 1959) ze zbiorów polskich nie rozwia˛zuje zagadnienia. Najwczes´niejsze wzmianki o tym tragicznym okresie Ukrainy spotkamy w latopi- sach ideologów starszyzny kozackiej i szlachty jak H. Hrabianka (Diejstwija... B. Chmielnickogo s Polaki ... Roku 1710, Kyjiw 1854), Samowidec´ (Letopis´ o wojnach B. Chmielnickogo i miez˙duosobijach bywszych w Małoj Rosii po jego smierti, Kyjiw 1878) i S. Wełyczko (Letopis´ sobytij w jugozapadnoj Rossii w XVII w., t. I–III, Kyjiw 1844, 1851, 1855, 1884), który wykorzystał wyja˛tkowo duz˙o z´ródeł ukrain´skich i ob- cych. Nie zawsze jest jednak krytyczny w stosunku do z´ródeł i dokładny. N. A. Markiewicz omówił poruszane tu wypadki w Istorii Małorossii (Moskwa 1842–1843). Praca ta jest mocno przestarzała, natomiast wie˛ksza˛ wartos´c´ posiadaja˛ zała˛czone w t. III–IV dokumenty dotycza˛ce dziejów Ukrainy. Wie˛cej wiadomos´ci podał D. N. Bantysz-Kamienskij w swojej czterotomowej Istorii Małoj Rossii (S.-Pietierburg od 1903). Praca ta ma jednak charakter opisowy. Wie˛ksza˛ wartos´c´ dla badacza maja˛ tegoz˙ autora Istoczniki Małorossijskoj istorii, cz. I–II (Moskwa 1859). O dziejach Prawobrzez˙a pisze N. I. Kostomarow w swoich Istoriczeskich mono- grafijach i issledowanijach, t. XV–XVI (S.-Pietierburg 1905), opartych na materia- łach re˛kopis´miennych Centralnego Archiwum Pan´stwowego Akt Dawnych w Mosk- wie. Autor jednak wie˛cej miejsca pos´wie˛cił Ukrainie Lewobrzez˙nej, nie dostrzegał tez˙ problemów społecznych. Duz˙o nowego materiału do dziejów Prawobrzez˙a przedstawił w swojej monu- mentalnej pracy Istorija Rossii s driewniejszych wriemien, t. V–VI (Moskwa 1864– 1867) S. M. Sołowiew. Był on przeciwnikiem wszelkich ruchów narodowych. Całos´c´ dziejów Kozaczyzny omówił Jewarnicki w Istorii zaporoz˙kich Kazakow, t. II–III (Pietierburg 1895–1897). W pracy tej duz˙o miejsca pos´wie˛cił dziejom Pra- wobrzez˙a i Doroszence. W najnowszym uje˛ciu dzieje Kozaczyzny przedstawił W. A. Gołobuckyj w pracy Zaporoz˙skoje kozaczestwo (Kyjiw 1957). Dorobek polski na poruszany temat jest skromniejszy. Wiadomos´ci o polityce Doroszenki i jego działalnos´ci nalez˙y szukac´ w rozpra- wach syntetycznych albo pracach pos´wie˛conych Janowi Sobieskiemu, jak T. Korzo- na Dola i niedola Jana Sobieskiego, t. II (Kraków 1898) oraz Dzieje wojen i wojsko- wos´ci w Polsce, t. II, (Kraków 1912). Z nowszych badaczy, którzy omawiaja˛ poruszany tu okres dziejów Ukrainy, na pierwszym miejscu nalez˙y postawic´ Z. Wójcika w zwia˛zku z jego pracami Traktat andruszowski 1667 r. i jego geneza (Warszawa 1959), Mie˛dzy traktatem andruszow- skim a wojna˛ turecka˛. Stosunki polsko-rosyjskie 1667–1672 (Warszawa 1968). Te 13 Wste˛p gruntowne studia szeroko omawiaja˛ stosunki wewne˛trzne nie tylko Rosji i Polski, ale równiez˙ poruszaja˛ problemy Ukrainy. Nie mniejsze znaczenie posiadaja˛ artykuły te- goz˙ autora, jak Rywalizacja polsko-tatarska o Ukraine˛ na przełomie lat 1661–1662, („Przegla˛d Historyczny” XLV, 1954, z. 4) oraz Mediacja tatarska mie˛dzy Polska˛ a Turcja˛ w r. 1672, („Przegla˛d Historyczny” t. 53, Warszawa 1962). Nalez˙y tu dodac´, z˙e równiez˙ prace J. Wolin´skiego przyczyniły sie˛ w znacznym stopniu do os´wietlenia niektórych problemów wyste˛puja˛cych w omawianym okresie, a nie poruszanych w historiografii Polski. Do nich zaliczyłbym: Oble˛z˙enie Kamien´ca 1672 r. („Zeszyty Naukowe Wojskowej Akademii Politycznej”, seria historyczna, nr l4 (44), Warszawa 1966), Jan III a sprawa Ukrainy (odb. ze „Spraw Narodowos´cio- wych”, r. VIII, Warszawa 1934), Pos´rednictwo tatarskie w wojnie polsko-tureckiej 1674–1675, Z dziejów wojny i polityki..., Po Chocimie 1673–1674 („Przegla˛d Histo- ryczny”, t. 37, 1948) i inne. Jez˙eli chodzi o z´ródła polskie, wiele materiału zawieraja˛ wydane przez F. Klu- czyckiego Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego (t. I, cz. l, 2, Acta Historica, t. 2, Kraków 1880). Mało znane dokumenty podał J. Wolin´ski w „Studiach i Materiałach do Historii Wojskowos´ci”, t. VI, cz. l, t. VII, cz. 2 i t. X, cz. l. Wykorzystano tez˙ listy Załuskiego, t. I–II (Brunsberga 1709–1711) oraz warto- s´ciowe wydawnictwo Elementa ad fontium editiones, t. VII, X, XIV, XVIII i XXIII (Romae 1962, 1964, 1965). Niedoste˛pne mi były (dla skonfrontowania i porównania materiałów z´ródłowych) archiwa ZSRR, zwłaszcza akta przechowywane w Prikazach Posolskim i Małoros- sijskim znajduja˛ce sie˛ w Centralnym Archiwum Pan´stwowych Akt Dawnych w Mo- skwie. Najwaz˙niejsze z nich zostały opublikowane w Aktach otnosiaszczychsia k istorii Juz˙noj i Zapadnoj Rossii w tomach 11–13 (Pietierburg 1879–1884). Niektóre z niepublikowanych materiałów zostały mi udoste˛pnione w mikrofilmach. Nader ciekawe wiadomos´ci z okresu walk na Ukrainie w latach 1656–1666 poda- je H. Ch. von Holsten, który jako najemny oficer brał udział w bitwie pod Cudnowem i Słobodyszczami (Kriegsabenteuer des Rittmeisters Hieronimus Christian von Hol- sten 1655–1666, Wiesbaden 1971). Wymienione poprzednio prace historyków obcych oparte sa˛ na materiałach rosyj- skich. Doroszenko zas´ rza˛dził na Prawobrzez˙u, które nalez˙ało do Polski, sta˛d znajo- mos´c´ przekazów z´ródłowych polskich odgrywa tu role˛ dominuja˛ca˛. Stanowia˛ one bowiem uzupełnienie przekazów obcych, przyczyniaja˛c sie˛ do usunie˛cia sprzeczno- s´ci, zapełnienia luk i usunie˛cia niedomówien´ i uproszczen´ w ocenie faktów omawia- nego okresu wydarzen´. Dlatego niniejsza praca, jako pierwsza próba przedstawienia hetman´stwa Doro- szenki i jego stosunku do Polski, oparta jest w głównej mierze na materiałach 14 Hetman Piotr Doroszenko a Polska z´ródłowych drukowanych i re˛kopis´miennych polskich: Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, Wojewódzkiego Archiwum Pan´stwowego w Gdan´sku, re˛- kopisach Biblioteki Jagiellon´skiej w Krakowie, Kórnickiej w Kórniku, Polskiej Aka- demii Nauk w Krakowie, Raczyn´skich w Poznaniu, Zakładu im. Ossolin´skich we Wrocławiu, Zbiorach Czartoryskich w Krakowie i Zakładu Dokumentacji Instytutu Historii PAN w Krakowie, w których znajduje sie˛ nie wyzyskana obfita korespon- dencja królów i ówczesnych me˛z˙ów stanu Rzeczypospolitej z Doroszenka˛. ROZDZIAŁ PIERWSZY Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego Od Bohdana do Iwana ne buło hetmana 3 IX 1657 roku odbył sie˛ w Subotowie uroczysty pogrzeb hetmana Bohdana Chmielnickiego. Po ceremoniach z˙ałobnych zebrała sie˛ w Czehryniu rada, na której była obecna biora˛ca udział w pogrzebie cze˛s´c´ starszyzny i nieliczna czern´. Chociaz˙ na radzie nie było przedstawicieli wielu pułków i Siczy, wybrano, nie pytaja˛c o zda- nie Kremla, jako tymczasowego hetmana i zarazem opiekuna małoletniego Jurija Chmielnickiego – pisarza Wojska Zaporoskiego Iwana Wyhowskiego. Wytrawny znawca spraw nowo powstaja˛cego pan´stwa ukrain´skiego, jako osoba najbardziej kompetentna, a dzie˛ki temu najodpowiedniejsza na to stanowisko, uzyskał w czasie rady takz˙e poparcie ukrain´skich feudałów i starszyzny. Wyhowski, który miał sprawowac´ władze˛ hetman´ska˛ włas´ciwie do chwili dojs´cia do pełnoletnos´ci Jurija, zdawał sobie sprawe˛, z˙e został wybrany tylko przez cze˛s´c´ starszyzny, bez udziału przedstawicieli czerni i Siczy, sta˛d przez reszte˛ był uznawany za uzurpatora. Dlatego, aby utrzymac´ sie˛ na hetman´skim urze˛dzie, od razu po wyborach w celu zjednania sobie stronników próbował wywołac´ w s´rodowisku kozackim nie- zadowolenie przeciwko Rosji, która nie dotrzymała warunków umowy z 1654 roku. 16 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Kiedy te próby sie˛ nie powiodły, Wyhowski zdecydował sie˛ na zwołanie rady czernieckiej, która by zaaprobowała postanowienia czehryn´skiej i zatwierdziła go na nowym stanowisku. Rada odbyła sie˛ w Korsuniu 5 X 1657 r. Byli na niej obecni wszyscy pułkownicy, po 20 delegatów z kaz˙dej sotni i liczna czern´, natomiast znów nie było przedstawicieli Siczy1. Na radzie Wyhowski, zgodnie ze zwyczajem, zrzekł sie˛ buławy z powodu niedo- trzymania przez cara przyrzeczonych w 1654 r. wolnos´ci, stwierdzaja˛c, z˙e on, nowy 2. W sprawie pogwałcenia umów z 1654 r. dawała wiele hetman, w niewoli z˙yc´ nie chce do mys´lenia, dore˛czona przez przybyłego na rade˛ posła carskiego Artamona Matwie- jewa „hramota”, w której car powiadamiał „pisarza” o skierowaniu, wbrew pereja- sławskim „statjom” wojewodów z wojskiem (ratnymi) do Niz˙yna, Czernihowa, Pere- jasławia, Białej Cerkwi i Pryłuk. Rada jednak potwierdziła wybór Wyhowskiego. Nowy hetman pocza˛tkowo pozornie nie zmieniał kursu polityki B. Chmielnickie- go i w oficjalnych os´wiadczeniach pozostawał wierny Rosji. Wysłał do cara posel- stwo na czele z korsun´skim asawuła˛ Jurijem Miniewskim z pros´ba˛ o potwierdzenie wyboru i zagwarantowanie starych przywilejów kozackich, nadanych niegdys´ przez wielkich ksia˛z˙a˛t litewskich i królów polskich3. Jednak jeszcze w czasie trwania rady wyłonił sie˛ problem zaje˛cia stanowiska przez Ukraine˛ wobec sa˛siadów. Moskwa teoretycznie uznawała „statji” Chmielnic- kiego, w rzeczywistos´ci ignorowała je jeszcze za jego z˙ycia, co wywołało znana˛ chwiejnos´c´ i niestabilnos´c´ starszyzny, czerni i duchowien´stwa wraz z pospólstwem. Na to przede wszystkim skarz˙ył sie˛ w czasie wyborów Wyhowski. Chmielnickiemu w ostatnich latach z˙ycia cia˛z˙yła zalez˙nos´c´ od cara i nieraz musiał uchylac´ sie˛ przed natarczywos´cia˛ posłów carskich, z˙a˛daja˛cych wykonania zobowia˛zan´. Tak Rosja jak i Polska zwalczały zape˛dy niepodległos´ciowe Bohdana Chmielnickiego. Znane sa˛ je- go nadzieje na sojusz ze Szwecja˛, wroga˛ tak Polsce jak i Rosji. Wiadome sa˛ równiez˙ jego kontakty tuz˙ przed s´miercia˛ z wojewoda˛ czernihowskim Stanisławem Kazimie- rzem Bieniewskim, dotycza˛ce sprawy powrotu Ukrainy do Rzeczypospolitej. si11 Sołowiew S. M., Istorija Rossii s driewniejszych wriemien, Moskwa 1962, t. Xl, s. 18; I. B. Gre- kow, Iz istorii sowmiestnoj borby Ukrainy i Rossii za osuszczestwlenije rieszienij pieriejasławskoj rady, Wossojedinienije Ukrainy s Rossijej, Moskwa 1954, s. 307–356. si22 Chodziło tu o dochody z dzierz˙aw. Por. Otpiska kijowskiego wojewody z 9 (19) X 1657 r., Akty Juz˙noj i Zapadnoj Rossii, S.-Pietierburg 1863, t. IV, s. 34–36 (dalej jako AJZR). si33 Według Herasymczuka W. (Wyhowszczyna i hadziacki traktat, Zapysky Nauk. Tow. im. Szew- czenka, t. 59, Lwów 1904, s. 33) na radzie korsun´skiej podpisano umowe˛ z Karolem X; Ukaz cara wo- jewodzie kijowskiemu Andrzejowi Buturlinowi z 11 IX 1657, AJZR, t. IV, s. 26–27; uniwersał Wyhow- skiego do mieszkan´ców Starego Bychowa 11 IX 1657, tamz˙e; Wyhowski do putywlskiego wojewody H. Zuzina 30 IX 1657 r., tamz˙e, s. 29; list od Wojska Zaporoskiego do cara 9 X 1657, tamz˙e, s. 37–38. 17 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego Niezalez˙nie od zarysowuja˛cych sie˛ zgrzytów w dziedzinie stosunków politycz- nych rosyjsko-ukrain´skich w przededniu s´mierci B. Chmielnickiego, stanowisko wo- jewodów carskich stacjonuja˛cych z ratnymi na terenie Ukrainy w stosunku do Koza- ków jak i ludnos´ci było wre˛cz lekcewaz˙a˛ce i nieprzyjazne, co potwierdzaja˛ liczne przekazy z´ródłowe. Chmielnicki przed s´miercia˛ nie zdecydował sie˛ na zerwanie z Rosja˛, jednak starszyzna wiedziała, jaki był jego stosunek do cara w ostatnim okre- sie z˙ycia. Stosunki te pogarszały sie˛ z biegiem czasu coraz bardziej i w konsekwencji doprowadziły do zerwania z Rosja˛ po s´mierci hetmana. Mys´l o niepodległos´ci, ewentualnie szerokiej autonomii lub federacji kiełkowała w dalszym cia˛gu w umy- słach kozackich i starszyzny. Dlatego tez˙ na drugi dzien´ po wyborach, w obecnos´ci „naczalnych ludiej”, odbyła sie˛ ponownie rada, na której Wyhowski zapytał obecnych, jakie stanowisko nalez˙y zaja˛c´ wobec sa˛siednich pan´stw. Przypominał, z˙e król szwedzki proponował sojusz ze Szwecja˛. Przez posła Jurija Niemirycza został nawet zawarty sojusz obronny, ale to porozumienie nie było trwałe. Naste˛pnie powiadomił o przysłanej hramocie, w której car wysuwał zarzut, z˙e bez jego wiedzy Wojsko Zaporoskie nawia˛zało kontakty z Rakoczym, zdradziło króla i chana, potem Rakoczego i hospodara wołoskiego, a obecnie chce zdradzic´ Rosje˛. Jez˙eli Ukraina odła˛czy sie˛ od Rosji, stwierdził Wyhowski w czasie obrad, czeka Kozaków gniew carski. Zwrócił sie˛ w kon´cu do ze- branych z pros´ba˛ o rade˛ „kak tomu byt’”. Sam był zdania, z˙e mimo wszystko w tej sytuacji nalez˙y pozostac´ przy Rosji4. Wie˛kszos´c´ pułkowników lewobrzez˙nych była zdania, z˙e nie tylko oni, ale ludnos´c´ i czern´ pragna˛ nalez˙ec´ do cara. Przedstawiciele tej grupy szukali oparcia tam, gdzie ła˛czyły te narody wspólne wyznanie, tradycja i przeszłos´c´. Przewidywano, z˙e w zwia˛zku z Rosja˛ ustanie ucisk religijny i narodowy oraz ograniczanie przywilejów zagwarantowanych w 1654 r. Da˛z˙enie to było tez˙ podyktowane zwia˛zkami ekono- micznymi, jakie od dawna istniały mie˛dzy Lewobrzez˙em a Rosja˛. Natomiast starszyzna prawobrzez˙na i cze˛s´c´ lewobrzez˙nej była przeciwnego zda- nia. Twierdziła ona, z˙e nie odczuwa sie˛ z˙yczliwos´ci w stosunku do Ukrainy ze strony ludzi przysłanych z Rosji na te tereny. Za ich namowa˛ car nie zatwierdzi przywile- jów, wobec czego nalez˙y szukac´ oparcia w innych pan´stwach5. Do grupy tej nalez˙eli liczni i wpływowi przedstawiciele starszyzny kozackiej, którzy roztaczali opieke˛ nad młodym Jurijem Chmielnickim, jak Wyhowski z brac´- si44 „A szwiedzkogo die korola s posłancy u nich ukriepiłos´ sije: budiet kto na nich kozakow nastupit i jemu, szwiedu, im pomahat’i s nimi zaodno stojat’”. O działalnos´ci podkomorzego kijowskiego Niemi- rycza por. wojewoda kijowski do cara 9 X 1657 r., tamz˙e, t. IV, s. 36. si55 Otpiska putywlskich wojewod s rasprosnymi rieczami łazutczika Nikołaja Judina 25 X 1657 r., tamz˙e, s. 43–44. 18 Hetman Piotr Doroszenko a Polska mi, pułkownicy: bracławski Zelenski, pawołocki Iwan Bohun, podolski Eustachy Hohol, human´ski Michał Chanenko, a póz´niej pryłucki Piotr Doroszenko6. Ła˛czyły ja˛ s´cis´lej z Polska˛ zwia˛zki ekonomiczne i familijne. Była ona przesia˛knie˛ta polskim ustrojem pan´stwowym i społecznym, da˛z˙yła do zdobycia wie˛kszej samodzielnos´ci, a nawet niezalez˙nos´ci pan´stwowej, równos´ci prawnej ze stanem szlacheckim, dlate- go tez˙ nie chciała przekształcic´ sie˛ z biegiem czasu w bezprawnych i pozbawionych głosu carskich poddanych. Twierdzili oni, z˙e „statji” B. Chmielnickiego nie be˛da˛ w przyszłos´ci w ogóle re- spektowane, lecz stopniowo zmieniane, poprawiane i uzupełniane nowymi ograni- czeniami w celu podporza˛dkowania tego kraju interesom carskim. Póz´niej, jak wia- domo, tak sie˛ stało w rzeczywistos´ci. Po wielu zmianach na stanowiskach hetmanów zakres autonomii Ukrainy na Lewobrzez˙u został sprowadzony do zera. Car dyktował w nowych „statjach” swoje warunki, tak z˙e i póz´niej 4. paragraf rozejmu andruszow- skiego z 1667 r. juz˙ w ogóle nie wspominał o jakichs´ gwarancjach ze strony cara w stosunku do Kozaków i ludnos´ci Lewobrzez˙a. I to włas´nie ograniczanie ich przy- czyniło sie˛ w znacznym stopniu do powstania tych orientacji, zamieszek i zdrad. W Andruszowie w czasie rozmów polsko-rosyjskich w ogóle nie pytano o zdanie przedstawicieli Ukrainy w sprawie przynalez˙nos´ci ich kraju. Z biegiem czasu Ukrai- na stanie sie˛ terenem cia˛głych zaburzen´, bratobójczych walk, zawierania róz˙nych so- juszów, przechodzenia z jednej strony na druga˛, i to nie tylko na Prawobrzez˙u. Ta wie˛c propolska grupa da˛z˙yła do federacji w ramach Rzpltej. Dla niej poła˛cze- nie z Polska˛ na zasadzie równorze˛dnego partnera dawało duz˙o korzys´ci: przede wszystkim niezalez˙nos´c´, sta˛d udział w rza˛dach krajem, nadzieja zdobycia przoduja˛- cego stanowiska we własnym pan´stwie, zagwarantowane krzesła senatorskie, dobro- sa˛siedzkie stosunki z Krymem, co uwalniałoby kraj od łupiez˙czych najazdów, a po- zwalałoby na jego rozwój i wzrost dobrobytu. Totez˙ w konsekwencji i Wyhowski zdecydował sie˛ na zerwanie z Rosja˛ i, nie ogla˛daja˛c sie˛ na zawarta˛ w Wilnie umowe˛ pomie˛dzy Polska˛ a Rosja˛, zawarł ze Sta- nisławem Bieniewskim na razie zawieszenie broni. Linia˛ rozejmowa˛ były rzeki Słucz-Horyn´7. Po tym wste˛pnym porozumieniu kontynuował rozmowy, których ce- si66 O z˙yciu Doroszenki do s´mierci B. Chmielnickiego, Polski Słownik Biograficzny, t. V, Kraków 1939, s. 336–337. si77 Wyhowski do króla 1 I 1658 r. z Czehrynia, Pamiatniki izdannyje Wriemiennoju Komisijeju dla Razbora Driewnich Aktow pri kijewskom wojennom, podolskom i wołynskom gienierał gubiernatorie, Kyjiw 1846–1859, t. III, cz. 3, s. 166–169; wojewoda wilen´ski i hetman litewski Paweł Sapieha do Bie- niewskiego z Wiez˙ek 8 I 1658 r., tamz˙e, s. 177–180; wbrew umowie Kozacy przekroczyli linie˛ rozej- mowa˛ i zaje˛li Połonne, oblegli Konstantynów, Zasław, Mie˛dzybóz˙, Ostróg, Hun´cze˛, Stepan´, Mie˛dzy- rzecz, Korzec i ros´cili pretensje˛ do powiatu pin´skiego; Bieniewski do kanclerza wielk. kor. Stefana Ko- rycin´skiego z Połonnego 27 I 1658 r., tamz˙e, s. 201–206. 19 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego lem było znalezienie s´cis´lejszego modus vivendi pomie˛dzy Polska˛ a Ukraina˛, lecz za- groz˙ony przez wzrastaja˛cy opór ludnos´ci przeciwko jego rza˛dom nawia˛zał przez po- sła Buta kontakt z Krymem, proponuja˛c chanowi przyjaz´n´8. Chan, któremu zalez˙ało na niedopuszczeniu do zawarcia pokoju Polski z Rosja˛, wysłał na Ukraine˛ oddział Karacz beja9. Powstanie Chmielnickiego nie zlikwidowało sprzecznos´ci klasowych tkwia˛cych w ustroju społecznym, tylko je nadwere˛z˙yło i osłabiło. Niezadowolenie mas ludo- wych z tego powodu wyste˛powało jeszcze za czasów Bohdana Chmielnickiego10. Nakazywał on poddanym szlachty i klasztorów nadal wykonywac´ obowia˛zki pan´szczyz´niane. Było do przewidzenia, z˙e ulgi zdobyte w czasie wojny sa˛ tylko zja- wiskiem przejs´ciowym i nierównos´c´ społeczna pozostanie nadal. Z biegiem czasu miejsce szlachty polskiej zaje˛ła starszyzna kozacka, przedstawiciele władzy central- nej i pułkowej. Była to nowa warstwa posiadaczy ziemskich, która z biegiem czasu zrównała sie˛ ze szlachta˛ ukrain´ska˛ i resztkami polskiej. Zajmuja˛c czołowe miejsce w administracji wojskowej, po zagarnie˛ciu maja˛tków szlacheckich i pan´stwowych, warstwa ta da˛z˙yła do powrotu dawnego, przedwojen- nego stanu prawnego stosunku posiadacza ziemskiego do chłopów i czerni, zamiesz- kuja˛cych ich dobra. Z powodu permanentnego narastania s´wiadczen´ na rzecz folwar- ku połoz˙enie ekonomiczne chłopów z kaz˙dym rokiem pogarszało sie˛. Stopniowe przykre˛canie s´ruby podatkowej i poddan´czej zmuszało wyzyskiwanych do stawiania oporu lub ucieczki, zwłaszcza na Ukraine˛ Słobodzka˛. Tam stosowano wieloletnie „słobody”, które na pewien czas prawie całkowicie uwalniały chłopa od obowia˛zków pan´szczyz´nianych. To włas´nie zjawienie sie˛ własnych, nowych panów wywoływało głe˛bokie nie- zadowolenie szerokich mas ludnos´ci, czerni i s´redniej starszyzny. Sytuacja sie˛ nie zmieniła z chwila˛ uzyskania buławy przez Wyhowskiego. Za czasów jego hetman´- stwa liczba posiadaczy ziemskich znacznie wzrosła. Zwia˛zany z interesami magnac- si8 8 Opisanie krótkie wiadomos´ci ukrainnych przez Kaz. Bieniewskiego do króla, styczen´ 1658 r., tamz˙e, s. 188–197; Wyhowski do chana o wyborze i z propozycja˛ przyjaz´ni 10 IX 1657 r., AJZR, t. VII, s. 180–181, Dodatki, Wyhowski do chan´skiego wezyra Szefer Gazi agi o podobnej tres´ci 10 IX 1657 r., tamz˙e, s. 185. si9 9 Jerlicz J., Latopisiec albo Kroniczka róz˙nych spraw i dziejów, Warszawa 1853, t. II, s. 9; AJZR, t. VI, cz. 3, s. 354; Korenec´ B., Powstanje Martyna Puszkara, Naukowy Zbirnyk pryswiaczenyj M. Hruszews´komu, Lwów 1906, s. 278; tenz˙e: Znosyny hetmana Wyhows´koho z Polszeju w 1657–1658 r., „Zapysky Nauk. Tow. im. Szewcz.”, t. 38, s. 15. si1010 Liczne przykłady nieposłuszen´stwa poddanych jeszcze w okresie wojny z Polska˛ i reakcje˛ na te wysta˛pienia B. Chmielnickiego podaje Steciuk K. J. w: Narodni ruchy na Liwiberez˙nij i Słobids´kij Ukraini w 50–70 rokach XVII st., Kyjiw 1960. 20 Hetman Piotr Doroszenko a Polska kimi i góry kozackiej, rozpocza˛ł on na szeroka˛ skale˛ rozdawnictwo ziem klasztorom i starszyz´nie11, a równoczes´nie ograniczał w prawach i wolnos´ciach czern´ i miesz- czan´stwo. Rozdawnictwo spowodowało wzrost ilos´ciowy zalez˙nych chłopów. Ta polityka Wyhowskiego od pocza˛tku wywoływała głuche protesty i narzekania Koza- ków i pozostałej ludnos´ci, które póz´niej przerodziły sie˛ w otwarte powstanie. Ruchy rozpocze˛ły sie˛ na Siczy, gdzie do polityki społeczno-ekonomicznej Wyhowskiego była wrogo nastawiona cze˛s´c´ starszyzny siczowej z koszowym Jako- wem Barabaszem. Sicz nie była zadowolona jeszcze i z tego powodu, z˙e wybory no- wego hetmana odbyły sie˛ bez udziału jej przedstawicieli12, a rzecz jasna, z˙e nie chciała ona utracic´ tej roli politycznej, jaka˛ odegrała przy wyborach Bohdana Chmielnickiego i w powstaniu przeciw Rzpltej. Sta˛d tez˙ z Siczy ruch przeciw Wyhowskiemu rozprzestrzenił sie˛ na teren całej Ukrainy. Wyhowski wobec opornych zdecydował sie˛ na stłumienie rozruchów w zarodku droga˛ niedopuszczenia dowozu na Sicz z˙ywnos´ci, prochu i ołowiu13. Naste˛pnie za zgoda˛ starszyzny, a w tej liczbie pryłuckiego pułkownika Piotra Do- roszenki, zaz˙a˛dał od Siczy wydania buntowników, groz˙a˛c w razie oporu uz˙yciem siły. Barabasz odz˙egnywał sie˛ od współudziału w powstaniu i w odpowiedzi szczerze zeznał, z˙e na czele niezadowolonych stoi biedota, natomiast zimownicy, którzy maja˛ w miastach na Ukrainie rodziny, nie widza˛ potrzeby wszczynania rozruchów. Rebe- lianci na Siczy, wyjas´niał Barabasz, niczego nie dokonaja˛, wie˛cej szkody uczynia˛, gdy rozejda˛ sie˛ po miastach i rozpoczna˛ agitacje˛. Zreszta˛ malkontenci rozbiegli sie˛ i sta˛d nie ma potrzeby wysyłania wojsk na Sicz14. Koszowy jednak nie poprzestał na tym os´wiadczeniu i wysłał do Moskwy posel- stwo z Iwanem Don´cem na czele ze skarga˛ na krzywdy doznawane przez Kozaków ze strony starszyzny grodowej. Nie pozwalała ona Kozakom łowic´ ryb w rzekach, sprzedaz˙y alkoholu, a propinacje˛ oddawała w dzierz˙awe˛. Podatki, tak jak i Wyhow- ski, przywłaszczyła sobie zamiast wypłacac´ z˙ołd wojsku. Delegaci koszowi po raz pierwszy donosili carowi o przygotowywanej przez Wy- howskiego zdradzie, dowodem czego jest jego korespondencja ze Szwecja˛ i Kry- si1111 AJZR, t. VII, s. 204, Nakaz Szeremietiewowi wysłanemu do Kijowa do Wyhowskiego w spra- wie sporza˛dzenia rejestru Kozaków, wydatków na wojsko, dochodów, wydalenia z wojska Jurija Nie- mirycza itd. si1212 Rozmowy Ałmaza Iwanowa i Jefima Juriewa z posłem z Siczy Michałem Iwanowem, tamz˙e, s. 187–189. si1313 Doniesienia striapczego Dymitra Ragozina 18 (28) X 1657, tamz˙e, t. IV, s. 68; doniesienie woje- wody Jabłonowskiego z XII 1657 r., tamz˙e, s. 79–81. si1414 Barabasz do Wyhowskiego 14 XI 1657 r., tamz˙e, s. 59–60. 21 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego mem. Na Siczy juz˙ wtedy wyczuwano moz˙liwos´c´ zmiany orientacji Wyhowskiego, uprzedzaja˛c o tym cara15. Naste˛pnie przedstawiciele Siczy powiadomili cara o nawia˛zaniu przez Wyhow- skiego kontaktów z hospodarami mołdawskim i wołoskim oraz z Polska˛ i przyjmo- waniu obcych poselstw, czego hetmani nie czynili nawet w czasie panowania na Ukrainie królów polskich16. W kon´cu poselstwo podsune˛ło carowi mys´l przeprowa- dzenia nowych wyborów i aby, zgodnie z z˙yczeniem ludnos´ci, stacjonowały na Ukrainie wojska carskie, które by ukróciły samowole˛ starszyzny. Car wkrótce skwa- pliwie skorzystał z tych rad. W s´lad za doniesieniami Barabasza o przygotowywanej przez Wyhowskiego zdradzie nadeszło podobnej tres´ci doniesienie połtawskiego pułkownika Martyna Puszkara17. Wojewoda kijowski Szeremietiew równiez˙ podejrzewał Wyhowskiego o złe zamiary. Zastanawiało go to, z˙e hetman odmawiał przybycia do Kijowa w celu omówienia spraw zwia˛zanych z administracja˛ kraju przez Rosjan. Kiedy Romoda- nowski powiadomił Wyhowskiego o wyruszeniu ratnych na Ukraine˛, ten zabronił mu wkraczac´ do miast ukrain´skich, a chana wezwał do wojny przeciw Rosji. Podejrzane tez˙ były kontakty Wyhowskiego z Polska˛. Ła˛cznikiem był Paweł Te- tera, który przebywał w Korcu, ska˛d powiadamiał hetmana wielkiego koronnego o stanie rzeczy na Ukrainie. Wkrótce Wyhowski zarza˛dził zbiórke˛ pułków do Czehrynia rzekomo przeciw Turkom i Tatarom, zas´ pułkownikowi kijowskiemu Pawłowi Janence, przeciwniko- wi Rosji, polecił pozostac´ pod Kijowem18. Mobilizacja wojsk s´wiadczyła o tym, z˙e hetman przygotowuje sie˛ do rozprawy z malkontentami i Rosja˛. W ten sposób na Ukrainie wyraz´nie wysta˛piły dwa wrogie sobie obozy: starszy- zny orientacji propolskiej (i promoskiewskiej) i biedoty. Grupa moz˙nych usiłowała zatrzymac´ w swoim re˛ku maja˛tki, dochody i utrwalic´ swoje ekonomiczne i politycz- ne pozycje, druga – pospólstwo i kozacka czern´, zawsze wyzyskiwana przez moz˙- nych, szukała ulz˙enia swej doli w opiece carskiej i widziała ratunek w wojsku rosyj- skim i jego dowódcach i wojewodach. Na czele tej grupy stali zdecydowany rusofil, pułkownik połtawski M. Puszkar i koszowy J. Barabasz. Od razu po wyborach Wyhowskiego nawia˛zali oni bezpo- si1515 Sołowiew, op. cit., t. XI, s. 8–9. si1616 Tamz˙e, s. 20; instrukcja z Siczy posłom Michałowi Iwanowowi z towarzyszami do cara na zdra- dzieckie czyny Wyhowskiego i starszyzny 21 XI 1657 r., AJZR, t. VII, s. 184–185; zeznania tego po- selstwa w Posolskom Prikazie 23 XI 1657, tamz˙e, s. 186–190 i 210. si1717 Puszkar do putywlskiego wojewody Grigorija Zuzina 6 II 1658 r., AJZR, t. IV, s. 92–94. si1818 Szeremietiew do cara 12–15 VII 1658 r., AJZR, t. V, s. 313–317. 22 Hetman Piotr Doroszenko a Polska s´rednia˛ ła˛cznos´c´ z Kremlem. Wobec zaostrzaja˛cych sie˛ stosunków zbrojne starcie tych grup było nieuniknione. Nic wie˛c dziwnego, z˙e Wyhowski z przychylna˛ mu starszyzna˛, a w tej liczbie i Doroszenka˛, przygotowywał sie˛ do zlikwidowania opozycji, ale dla zyskania na czasie usiłował pocza˛tkowo obalic´ tres´c´ doniesien´ delegacji Barabasza w Moskwie. Juz˙ 29 X 1657 hetman zwracał sie˛ z pros´ba˛ do bojara Morozowa, aby wstawił sie˛ u cara i wyjas´nił mu, z˙e „swawolników” nalez˙y karac´, donosom ich nie wierzyc´, bo- wiem zdolni oni sa˛ tylko do rabunku i wywoływania zamieszek. „Ni ziem ni dietiej nie imiejut – pisał do Morozowa – ni poz˙ytku i dobyczy nikakoj, tolko na czuz˙eje do- bro dierzajut, cztob imieli za czto pit’, zierniu igrat’ i inyje Bohu i ludiem mierzskije biesczinija tworit’”. Natomiast oni (hetman ze starszyzna˛ – JP) „za wieru prawosław- nuju i za dostoinstwo Jego Cars. Wielicz. pri z˙enach i dietiech primajetnostiach na- szich, wsiegda umirat’ gotowy”19. Prosił równoczes´nie, aby car zezwolił pozostawic´ w rejestrze tylko 60 000 Kozaków, a reszte˛ usuna˛c´ z szeregów. Nie czekaja˛c na wynik decyzji carskiej, hetman w pocza˛tkach 1658 r. ukarał s´miercia˛ kilku przeciwników ze starszyzny20. Natomiast car, którego najwaz˙niejszym zadaniem było wówczas utrzymanie w mocy uchwał rady perejasławskiej, wysłał na Ukraine˛ okolniczego Bohdana Chi- trowe˛. W instrukcji polecił przekonac´ hetmana, z˙e obecnos´c´ wojewodów i ratnych jest niezbe˛dna na Ukrainie dla ochrony jej przed wrogami. Wojewodowie be˛da˛ tylko stac´ na czele załóg. Niezalez˙nie od tego, poseł miał uprzedzic´ Wyhowskiego, z˙e car mianował woje- wodów w Wilnie, Borysowie, Min´sku, Orszy, Słonimiu, Wołkowysku i Grodnie. Za- daniem ich jest obrona tego kraju przed Polakami. Wynika z tego, z˙e Kozacy nie moga˛ ros´cic´ pretensji do tych terenów, nalez˙a˛ one bowiem według cara do Rosji. Zastrzez˙enie to wyraz´nie przekres´lało wszelkie próby „skozaczenia” Białorusi. Litwa, zgodnie z tres´cia˛ os´wiadczenia posła, stawała sie˛ in- tegralna˛ cze˛s´cia˛ Rosji21. Po oddaleniu pretensji kozackich do tych ziem, posłowi polecono zabezpieczyc´ re- szte˛ twierdz białoruskich w re˛ku cara. Chitrowo miał przypomniec´ Wyhowskiemu, z˙e nalez˙y usuna˛c´ oddziały kozackie z Bychowa i Czaus, sa˛ one tam bowiem bezczynne, i skierowac´ je na południe, gdzie grozi wtargnie˛cie na Ukraine˛ Polaków i Tatarów. si1919 Wyhowski do Morozowa 29 X 1657, tamz˙e, t. IV, s. 51. si2020 Szczegóły w Diariuszu komisji ukrain´skiej AD... 1658 (Bieniewskiego), AGAD, Libri Legatio- nem 33, fol. 73–75; Pamiatniki, op. cit., t. III, s. 268–272 i 280–285. si2121 Abecedarski Ł. S., Bor’ba biełorusskogo naroda za wossojedninienije Biełorussii s Rossijej w sieriedinie XVII w., Barac´ba ukrainskaha i biełaruskaha narodau za uzjednannie z Rasijaj u siaredzinie XVII w., Minsk 1954. 23 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego Po załatwieniu tych spraw poseł miał przejs´c´ do zagadnien´ ukrain´skich. Przede wszystkim powinien zarzucic´ Wyhowskiemu, z˙e w korespondencji do cara podpisy- wał sie˛ „wolni poddani”, kiedy B. Chmielnicki pisał „car wielicz. wierni słudzy i poddani”. Takz˙e w listach do chana nie podpisywał sie˛ jako poddany cara, tymcza- sem posłowie carscy upominaja˛ sie˛ u chana, aby nie najez˙dz˙ał Ukrainy, poniewaz˙ Kozacy i ludnos´c´ tego kraju sa˛ carskimi poddanymi. Król Jan Kazimierz nie zwołał sejmu, jak to zostało uzgodnione w czasie rozmów z posłami polskimi w Wilnie i nie dokonał wyboru cara na polski tron, przez to wie˛c naruszył warunki tej umowy. Z tego powodu car ruszył wiosna˛ przeciw Rzpltej. Dla- tego i hetman powinien wysłac´ pułki kozackie do pomocy carowi. Naste˛pnie poseł miał wyjas´nic´ Wyhowskiemu i starszyz´nie, na czym polegała wojskowa pomoc carska. Poniewaz˙ za czasów królów polskich, miał os´wiadczyc´ po- seł, Ukraina była pozbawiona twierdz, stawała sie˛ przez to łatwym łupem nieprzyja- ciela. Obecnie car kazał ufortyfikowac´ Kijów, a do Czernihowa, Niz˙yna, Perejasła- wia, Białej Cerkwi, Korsunia, Połtawy, Mirhorodu i innych miast przysłał wojewo- dów z ratnymi dla obrony od wrogów. Jak widac´, car oprócz zamiaru powstrzymania obcej inwazji miał na oku okupacje˛ kraju i utrzymanie go w posłuszen´stwie droga˛ za- je˛cia głównych miast swoimi wojskami. Car według instrukcji obiecywał wypłacac´ z˙ołd Wojsku Zaporoskiemu i zezwa- lał, zgodnie z umowa˛ z B. Chmielnickim, na rejestr kozacki w liczbie 60 000. Instrukcja poruszała jeszcze sprawe˛ zbiegostwa. Poseł miał zakomunikowac´ het- manowi, z˙e kiedy „dworianie” przebywali w szeregach carskich wojsk i brali udział w wyprawie przeciw Litwie w latach 1654–55, wielu chłopów pouciekało z ich ma- ja˛tków do Kozaków do Nowogrodu Siewierskiego, Staroduba, Poczepa i innych miast. Sta˛d wracaja˛c mordowali pozostała˛ w domach szlachte˛ z rodzinami, grabili i palili maja˛tki i krzywdzili reszte˛ poddanych. Dlatego zbiegów nie nalez˙y przyjmo- wac´ i na z˙a˛danie wojewodów ich wydawac´. Chitrowo przybył do Perejasławia 25 I 1658 i tu w obecnos´ci starszyzny i czerni wyraził zgode˛ na wybór Wyhowskiego, a po omówieniu wielu innych spraw natury administracyjnej przysta˛pił do okazania zebranej starszyz´nie carskiej łaski. Hetman i pułkownicy otrzymali „z˙ałowania” na sume˛ 855 rubli, Doroszenko, „kak on wieli- komu hosudariu wieru uczinił” został obdarowany 25 II 1658 r. w Łubniach para˛ so- boli za 5 rubli i para˛ za 4 ruble, oboz´ny, se˛dziowie, asawułowie otrzymali darów na 200 rubli22. si2222 Nakaz posłu k hietmanu wojska zaporoskogo Bohdanu Chitrowo 1657–1658, AJZR, t. IV, s. 103; Sołowiew, op. cit., t. XI, s. 23. 24 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Wyhowski zdawał sobie sprawe˛, do czego zmierzał car przez usta swojego posła, ale wyraz˙aja˛c zgode˛ na wykonanie postawionych przez Chitrowo punktów, grał na zwłoke˛, wyczekuja˛c na sposobnos´c´, aby wyjs´c´ jakos´ z kłopotliwego połoz˙enia. Swawola i zatargi nie ustaja˛, w czym i Puszkar i inni w licznych miastach odzywaja˛ sie˛, pisał do oj- ca,... ze wszystkich stron upewniaja˛ o polskiej zdradzie ... a tu w domu od Tatarów dobra sie˛ nie spodziewac´, którzy juz˙ stoja˛ z chan´ska˛ ratia˛... Sta˛d boje˛ sie˛, aby u nas nie było wielkiej napas´ci. A gdy przyjdzie mi jechac´ do J. Car. Wiel., rozumu brakuje, nie wiedza˛c, w która˛ strone˛ sie˛ obrócic´23. Rzeczywis´cie, sytuacja nowego hetmana była nie do pozazdroszczenia. Zaje˛cie przez Kozaków wielu miast, wbrew umowie z Bieniewskim, poza linia˛ rozejmowa˛ mogło w kaz˙dej chwili wywołac´ zbrojne starcie z polskimi, choc´ nielicznymi, chora˛- gwiami, do których zda˛z˙ały posiłki. Na radzie senatu w marcu w Warszawie posta- nowiono skierowac´ na Ukraine˛ znaczne siły wojsk koronnych pod dowództwem obu hetmanów Potockiego i Lubomirskiego oraz litewskie z Pawłem Sapieha˛. Miasta ukrain´skie car obsadzał wojewodami i ratnymi, rozpasanie stacjonuja˛cych Tatarów dotkliwie odczuwała ludnos´c´ całego Prawobrzez˙a, postanowienia rady perejasław- skiej wielu nie zadowalały, wzmagał sie˛ ucisk społeczny, totez˙ nic dziwnego, z˙e powstanie przeciwko rza˛dom Wyhowskiego przybierało na sile w całym kraju. Car znów z powodu trwaja˛cej wojny ze Szwecja˛ nie mógł przyjs´c´ z pomoca˛ ludnos´ci. Wtedy Wyhowski, zgodnie z przyrzeczeniem, rozesłał do niektórych pułkowni- ków uniwersały, w których powiadamiał o groz˙a˛cym niebezpieczen´stwie ze strony polsko-tatarskiej i wzywał ich, aby sie˛ przygotowali do spotkania nieprzyjaciela. Równoczes´nie wysłał do Moskwy poselstwo w osobach Hrehorego Les´nickiego, Prokopa Berez˙eckiego i Iwana Bohuna z wyrazami wiernos´ci i pros´ba˛ o wysłanie przez cara komisarzy dla sporza˛dzenia wykazu rejestrowych oraz ukrócenia samo- woli wataz˙ki Iwana Don´ca, który najez˙dz˙a spokojna˛ ludnos´c´24. Kiedy poselstwo Wyhowskiego bawiło w Moskwie, nadeszło tam 7 IV 1658 do- niesienie pułkownika mirhorodzkiego Stefana Dowhala do wojewodów, z˙e Wyhow- ski do tych nieprzyjaciół, przeciwko którym zbiera siły, powysyłał posłów, a do Turcji, Krymu i Polski wyruszył Paweł Tetera. Za tym doniesieniem napływały dal- sze o podobnej tres´ci. Car jednak nie widział podstaw do oskarz˙en´ hetmana i skierował do Puszkara i in- nych pułkowników ukaz, aby nie wyste˛powali przeciwko Wyhowskiemu, poniewaz˙ car spodziewał sie˛ pomys´lnego załatwienia na sejmie sprawy jego wyboru na tron si2323 Wyhowski do ojca Eustachego z Czehrynia 18 III 1658, AJZR, t. IV, s. 105. si2424 Rozmowy w Moskwie z posłami Wyhowskiego 21 IV 1658, tamz˙e, s. 107–111. 25 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego polski. Dlatego otwarte wysta˛pienie przeciw Wyhowskiemu zwie˛kszyłoby w Polsce liczbe˛ stronników ekspansji wschodniej. Kreml jednak zdecydował sie˛ na wszelki wypadek nie dopus´cic´ do upadku powstania mas ludowych na czele z Puszkarem i Barabaszem25. Rzecz jasna, z˙e partia Puszkara i Siczowcy byli che˛tniej widziani na Kremlu ze wzgle˛du na wyraz˙ona˛ przez nich zgode˛ wie˛kszej zalez˙nos´ci od Moskwy niz˙ Wyhowski z programem uzyskania autonomii. Zabezpieczaja˛c sie˛ przed wysta˛- pieniem hetmana, przysłani wojewodowie przysta˛pili na rozkaz cara do umocnienia zaje˛tych przez nich miast. Kiedy jednak powstanie ogarne˛ło wie˛ksza˛ cze˛s´c´ Zadnieprza, Puszkar, wsparty powstan´cami i biedota˛ siczowa˛, wbrew poleceniu carskiemu rozpocza˛ł przygotowa- nia do rozprawy z Wyhowskim. Wtedy Wyhowski, nie zwlekaja˛c, z pie˛cioma pułka- mi 6000 Tatarów z Karacz bejem i murzami 4 V 1658 r. wyruszył pod Połtawe˛. Po drodze spod Łubniów doła˛czył pułk białocerkiewski, niz˙yn´ski i pryłucki z Piotrem Doroszenka˛. 1 VI 1658 r.w bitwie pod Połtawa˛ Puszkar poległ, Barabasz cofna˛ł sie˛ do miasta, które po zdobyciu wydano na łup Tatarom. Po bitwie hetman zawarł sojusz z Tatara- mi, a kiedy na Ukraine˛ wbrew jego woli przybyli niepoz˙a˛dani wojewodowie z ratny- mi, przysta˛pił do sfinalizowania prowadzonych od dawna rozmów z Polska˛26. Wo- bec tego na sejmie upadła kandydatura na tron polski, a zapadła decyzja zerwania z Rosja˛. Wyhowski, zapewniaja˛c w dalszym cia˛gu ze wzgle˛dów taktycznych cara o swojej wiernos´ci, w kon´cu sierpnia 1658 r. postanowił zdobyc´ Kijów. Brat hetmana Daniło z pułkami kijowskim, pawołockim, bracławskim i podolskim Ostapa Hohola, po po- rozumieniu sie˛ z pułkownikiem kijowskim Pawłem Janenka˛, rozpocza˛ł szturm mia- sta. Chociaz˙ napastnikom pomagali mieszczanie i pułk pryłucki Piotra Doroszenki, Daniło poniósł zupełna˛ kle˛ske˛ 24 VIII. Dowódca pułku pryłuckiego za zdrade˛ został przez cara usunie˛ty ze stanowiska. Zarzucano mu, z˙e najwie˛cej przyczynił sie˛ do kle˛- ski Puszkara i nie darowano mu udziału w bitwie pod Kijowem. Na pros´be˛ starszy- zny pułkowej i czerni car mianował na to stanowisko Jakowa Woronczenke˛27. si2525 Tamz˙e, s. 111–114; car do Puszkara, aby nie wyste˛pował przeciw Wyhowskiemu, Grekow B. D., Iz istorii sowmiestnoj bor’by Ukrainy i Rossii za osuszczestwlenije pieriejasławskoj rady (1657–1659), Wossojedinienije..., s. 321. si2626 Kubala L., Wojny dun´skie i pokój oliwski, Lwów 1922, s. 84–123; dodatek XVI, s. 542–543 i XVII, s. 543–544; Pamiatniki..., t. III, s. 242–245; AJZR, t. VII, s. 251–252. si2727 Tamz˙e, t. VII, s. 253–257 i t. XV, s. 254–283; doniesienie z 1 IX 1658, tamz˙e, s. 149; car do Ale- ksieja Trubeckiego o gromadzeniu ratnych 11 (21) VII 1659, Archiwum Leningr., Oddział Instytutu Hi- storii AN, Sekcja rosyjska, fond 65, k. 1. 26 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Na Kremlu wiedziano, z˙e im bardziej zaogniały sie˛ stosunki Kozaków z Moskwa˛, tym wie˛ksza była ich, skłonnos´c´ do poła˛czenia sie˛ z Polska˛. Aby do tego nie dopu- s´cic´, 30 VIII 1658 r. wyjechał na Ukraine˛ diak Wasyl Kikin. Sa˛dzono, z˙e po kosztow- nej misji Chitrowy i po kle˛sce pod Kijowem Wyhowski be˛dzie skłonny do pozosta- nia przy boku carskim. Kikin na pocza˛tku wrzes´nia w rozmowie z hetmanem w miasteczku Komyszni w obecnos´ci pie˛ciu pułkowników i ekspułkownika pryłuckiego P. Doroszenki, woj- skowego pisarza Hruszy, asawułów, urze˛dników i czerni zaproponował, aby Wyhow- ski z Szeremietiewem przysta˛pili do obrony kraju przed Polakami i Tatarami. Z po- wodu jednak naduz˙yc´ popełnionych w stosunku do ludnos´ci przez wojska carskie Wyhowski współpracy odmówił28. Kikin nie tracił nadziei i spowodował, z˙e 6 IX odbyły sie˛ ponownie rozmowy z delegacja˛ hetmana. Diak z˙a˛dał demobilizacji wojsk i odesłania Tatarów na Krym. Lecz przedstawiciele Wyhowskiego z Doroszenka˛ nie wyrazili na to zgody z tego powodu, z˙e Romodanowski i Szeremietiew walcza˛ nie z kim innym, tylko z Kozaka- mi, dlatego wezwano na pomoc przeciwko nim Tatarów. Wobec takiej argumentacji przedstawicieli hetmana, misja Kikina skon´czyła sie˛ niepowodzeniem. Wkrótce po rozmowach Wyhowski z posiłkuja˛cymi go Tatarami, Doroszenka˛ i z „łutczimi naczalnymi lud’mi” wyruszył z Czehrynia w kierunku Putywla. W cza- sie marszu nakaz´ny Hrehory Hulanicki rozbił Don´ca, który miał rzekomo 15 000 „swojewoli” (powstan´ców)29. Po drodze, w Hadziaczu Wyhowski 16 IX 1658 r. zakon´czył, przy wydatnym udziale podkomorzego kijowskiego Jerzego Niemirycza, długo prowadzone z ka- sztelanem wołyn´skim Bieniewskim i smolen´skim Jewłaszewskim rokowania, zawie- raja˛c unie˛ z Polska˛. W umowie tej ze strony Wyhowskiego obecni przyrzekli „przez wieczne czasy... króla jako pana dziedzicznego... słuchac´ i wole˛ jego pełnic´”. Na sporza˛dzonym dokumencie oprócz innych figuruje tez˙ podpis Doroszenki30. si2828 Kostomarow M., Gietmanstwo Wyhowskogo, Istoriczieskije monografii i issledowanija, S.-Pie- tierburg 1872, s. 358–362. si2929 AJZR, t. IV, s. l60–161 i 197. si3030 Na dokumencie oprócz Doroszenki figuruja˛ podpisy: generalnego oboz´nego Tymosza Nosacza, se˛dziów wojskowych Sidora Łobody, Hermana Jakimowicza i Samojły Bohdanowicza Zarudnego, puł- kowników prawobrzez˙nych: czehryn´skiego Eliasza Bohaczenki, czerkaskiego Fedora Dz˙ułaja, kaniow- skiego Berka Lewonowicza, korsun´skiego A. Krechowieckiego i lewobrzez˙nych: niz˙yn´skiego Hrehore- go Hulanickiego, turowskiego, mirhorodzkiego, Kosza, podkomorzego kijowskiego Jerzego Niemiry- cza, pisarza generalnego Iwana Hruszy, se˛dziów z pułków: perejasławskiego, pisarza koszowego, licz- nej rzeszy setników, w tej liczbie z pułków bracławskiego, czernihowskiego, mirhorodzkiego, human´- skiego i kalnickiego, rkp. B. Czart. 402, s. 239 i AJZR, t. IV, s. 214. 27 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego Warunki umowy, jako ogólnie znane, w pracy tej zostały pominie˛te. Po zawarciu unii Wyhowski jeszcze przez pewien czas zapewniał cara o wierno- s´ci, ale tylko do czasu nadejs´cia wojsk polskich i sprzymierzonych Tatarów. W Pol- sce zwolennicy utrzymania w całos´ci ziem wschodnich Rpltej, rezygnuja˛c z moz˙li- wos´ci zdobycia Prus, przygotowywali sie˛ do wojny z Rosja˛ o Ukraine˛. Kraj był wol- ny od Szwedów, z wyja˛tkiem kilku twierdz na północy, a działania wojenne prowa- dzono w Prusach. Dlatego cze˛s´c´ sił postanowiono skierowac´ na Litwe˛, a główne siły pod dowództwem obu hetmanów na Ukraine˛. Ze swej strony car, mimo nieuchronnej wojny z Polska˛, jeszcze nie tracił nadziei zhołdowania Wyhowskiego. W tym celu wysłał tajna˛ instrukcje˛ do bojara kniazia Aleksego Trubeckiego, który na pros´be˛ stronników Rosji przebywał wówczas z rat- nymi na Ukrainie. W instrukcji car podał s´rodki i sposoby, aby ponownie pozyskac´ Ukraine˛ na pod- stawie szerokich uste˛pstw. Instrukcja zawierała propozycje, aby oddalic´ od siebie obustronnie walcza˛ce wojska i wyprowadzic´ Tatarów z Ukrainy. Wszelkie naduz˙y- cia dokonane przez wojewodów i ratnych car obiecał wynagrodzic´. Po zapoznaniu sie˛ ze „statjami” króla, w których Wyhowskiemu nadano hetman´stwo i wojewódz- two kijowskie, a pułkownikom i starszyz´nie szlachectwo i maja˛tki na Ukrainie, car zezwalał posłowi „primieriaczi k tiem statjam i smotria po tamoszniemu diełu” za- wrzec´ umowe˛ na tych samych warunkach, jez˙eli tam nie be˛da˛ zawarte punkty ubliz˙a- ja˛ce honorowi i powadze cara. Województwo kijowskie moz˙e pozostac´ w re˛ku hetmana, a na buławe˛ przeznaczy sie˛ pewne miasta. Instrukcja tez˙ zezwalała w przypadku pros´by Wyhowskiego na udzielenie jego ojcu, braciom, przyjaciołom i pułkownikom urze˛dów, jak kasztelanie i starostwa. W razie z˙a˛dania usunie˛cia z miast wojewodów i z Kijowa Szeremietiewa (poniewaz˙ Wyhowski jest wojewoda˛ kijowskim), tez˙ nalez˙y wyrazic´ zgode˛, ale nie na wyprowadzenie ratnych. Co do „swawolników”, którzy wywołuja˛ zaburzenia w kraju, nalez˙y ich uspoka- jac´ droga˛ perswazji, a dopiero gdy to nie pomoz˙e, zwalczac´ siła˛... ale bez pomocy Ta- tarów. Gdyby Wyhowski z˙a˛dał zaniechania wspierania przez cara „swawolników”, car na to tez˙ sie˛ zgadzał w przypadku, jez˙eli hetman be˛dzie prawdomówny. Co do innych spraw, instrukcja polecała stosowac´ sie˛ do okolicznos´ci. Poniewaz˙ na Ukrainie „wsie poszatalis´”, nalez˙y w razie dojs´cia do porozumienia odebrac´ przy- sie˛ge˛ tak od hetmana, jak jego rodziny, starszyzny i czerni31. si3131 Tajny nakaz kniaziu Trubieckomu o sriedstwach priekraszczenija tam krowoprolitija i prisojedi- nienija hietmana Wyhowskoho opiat’ w poddanstwo moskowskomu cariu na osnowanii szyrokich ustupok triebowanijam hietmana 7 II 1659, AJZR, t. IV, s. 204–206. 28 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Do rozmów jednak nie doszło, rozpocze˛ły sie˛ bowiem polsko-rosyjskie działania wojenne. Zawarcie ugody z Wyhowskim oznaczało wznowienie wojny z carem. Pierwsza uderzyła Rosja. Beznadziejnie wloka˛ce sie˛ rokowania pokojowe polsko-ro- syjskie przerwał 21 X 1658 r. napad Jurija Dołgorukiego na dywizje˛ hetmana polne- go Gosiewskiego pod Werkami. Sam hetman trafił do niewoli. Na Zadnieprzu wie˛kszos´c´ czerni opowiedziała sie˛ po stronie cara, dlatego w ostatnich dniach listopada 1658 r. na propozycje˛ Romodanowskiego wybrano tym- czasowym hetmanem w miasteczku Warwie32 se˛dziego wojskowego Iwana Bezpałe- go z siedziba˛ w Romnach. Niezadowolony z˙ywioł z powodu zawarcia unii ruszył do obozu wojewodów, Romodanowskiego i Bezpałego. Odruch przeciw powrotowi szlachty stopniowo przeradzał sie˛ w powstanie narodowe. Tworza˛ce sie˛ samorzutnie gromady pod dowództwem wybranych czy samozwan´czych dowódców we˛drowały z miejsca na miejsce, pla˛druja˛c gdzie sie˛ da, a nieraz wzajemnie sie˛ zwalczaja˛c. Wojewodowie carscy, wzywaja˛c hetmana do zgody, ła˛czyli sie˛ z jego wrogami. W tej sytuacji Wyhowskiemu zalez˙ało na powstrzymaniu napływu wojsk rosyjskich na Ukraine˛. Dlatego, dla zyskania na czasie, nie przerywaja˛c działan´ wojennych, wy- słał do Moskwy pułkownika białocerkiewskiego Iwana Krawczenke˛ z zapewnieniem wiernos´ci i przeproszeniem cara za dotychczasowe niepowodzenia. Tymczasem car, po zawarciu ze Szwecja˛ rozejmu w Waliesar skierował szereg pułków z północy na Ukraine˛ do dyspozycji Romodanowskiego. Romodanowski przed wyruszeniem w gła˛b Ukrainy rozesłał uniwersały, wzywaja˛ce ludnos´c´ do ła˛- czenia sie˛ z wojskami carskimi33. Na wies´c´ o wkroczeniu ratnych, na Lewobrzez˙u wybuchło powstanie przeciwko Wyhowskiemu. Wtedy hetman wysta˛pił przeciwko wkraczaja˛cym. W pierwszym starciu 5 XII 1658 pułk czehryn´ski rozbił oddział moskiewski pod Hołtwa˛. l6 XII nakaz´ny Wyhowskiego Skorobohatenko przybył pod Romny, ale został odparty 20 XII przez Bezpałego. Kiedy na północy w Waliesar podpisywano rozejm ze Szwecja˛, Tatarzy, pułki kaniowski, czerkaski, czehryn´ski i korsun´ski pod wodza˛ puł- kownika perejasławskiego Tymofieja Cieciury, nakaz´nego Skorobohatenki i polskie oddziały J. Potockiego i Jabłonowskiego w sile 3000 ludzi razem z Kozakami Hru- szy starły sie˛ z wojskami Romodanowskiego pod Łochwica˛, ale bez powodzenia34. si3232 Nad rzeczka˛ Udaj, dopływem Suły. si3333 W s´lad za uniwersałami Romodanowskiego car próbował poruszyc´ masy ludnos´ci przeciw Wy- howskiemu przez posłów Bułhakowa i Bajbakowa, AJZR, t. VII, s. 263–279. si3434 Od czasu dokonania napadu Jurija Dołgorukiego na litewskie oddziały Gosiewskiego pod Wer- kami 21 X 1658 r. Rzplta była w stanie wojny z Rosja˛. Wyhowski do króla 5 XII 1658, Kubala L., Woj- ny dun´skie..., dodatek XLII, s. 587; Sołowiew, op. cit., s. 36. 29 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego 4 II 1659 r. Wyhowski wyruszył na Lewobrzez˙e i z pułkami niz˙yn´skim, czernihow- skim i pryłuckim, na czele którego znów stał Doroszenko, skierował sie˛ pod Mir- horod, zdobywaja˛c po drodze mniejsze osiedla. Na wezwanie do posłuszen´stwa wie- le punktów obronnych poddało sie˛ bez oporu. Po tych pierwszych próbach sił Wyhowski wrócił do Czehrynia i tu na zebranej radzie ostatecznie zdecydowano siła˛ zmusic´ Lewobrzez˙e do poła˛czenia sie˛ z Prawo- brzez˙em. Przygotowano nowa˛ wyprawe˛ i główne siły Wyhowskiego ruszyły na Za- dnieprze. W awangardzie wysta˛pił Doroszenko, ale kniaz´ Poz˙arski pokonał go pod Srebrna˛. Z przeciwnej strony Trubecki, wezwawszy Bezpałego z Romen i Kurakina z Ło- chwicy, wspierany przez powstan´ców przybył 10 IV 1659 r. pod Konotop, gdzie przebywał zwolennik Wyhowskiego pułkownik czernihowski i niz˙yn´ski Hulanicki z siła˛ około 4000 ludzi. l9 IV rozpocze˛ło sie˛ oble˛z˙enie, które trwało do 27 VI. W tym czasie sejm ratyfikował ugode˛ hadziacka˛ (zaprzysie˛z˙ona˛ 22 V 1659 r.), Wyhowski ruszył wie˛c w połowie czerwca z polskimi posiłkami i chanem Mehmed Girejem z odsiecza˛ pod Konotop. 27 VI wróg został pokonany przy pomocy rezerwy hetmana i Tatarów. Ksia˛z˙e˛ta Poz˙arski i Lwow dostali sie˛ do niewoli35. Zwycie˛stwo pod Konotopem nie pocia˛gne˛ło za soba˛ jakichs´ powaz˙niejszych na- ste˛pstw. Chan, na wies´c´ o wyprawie Jurija Chmielnickiego na Krym i Don´ców na Kercz i Synope˛, wrócił do domu, pozostawiaja˛c Wyhowskiemu tylko licza˛cy l500 lu- dzi oddział posiłkowy Tatarów. Polska zas´ powaz˙niejszej pomocy w tym czasie na- desłac´ nie mogła. Wojsko było skonfederowane i dopiero w lipcu 1659 r. zakon´czo- no pertraktacje z przedstawicielami zwia˛zku we Lwowie. Po likwidacji konfederacji postanowiono wysłac´ na Ukraine˛ dywizje˛ hetmana Potockiego. Bieniewski był zdania, z˙e to włas´nie konfederacja zaprzepas´ciła okazje˛ odzyska- nia Ukrainy. Rozumiem, pisał do biskupa Trzebickiego, z˙e cale WP constat o odmianie Ukrainy, której nie ma co innego, tylko przekle˛ta cum suis authoribus confederacyja przyczyna˛. Paralitica ojczyzna, gdy naj- bardziej potrzebowała ra˛k, w ten czas ich nie miała, przez co zgubilis´my Wyhowskiego, Rzplta˛ ze- pchne˛lis´my, jak znowu na morze, pocieszylis´my nieprzyjaciela, tj. cara moskiewskiego. si3535 Kostomarow M. J., Gietmanowanje Iwana Wyhows´koho i Jurija Chmielnyc´koho, Ist. monogr. i issledowania t. VI, Tarnopol 1891, w: Rus. Istor. Bibl., t. XII, s. 89; Wełyczko S., Letopis´ sobytij w ju- go-zapadnoj Rossii w XVII w., Kijów 1848, t. I, s. 371–373. Andrzej Potocki do króla 4 VIII 1659 r. z obozu na Rudku donosi o złoz˙eniu wzajemnie przysie˛gi mie˛dzy chanem a Wyhowskim, Pamiatniki..., t. III, cz. 3, s. 335; spisok s rasprosnych riecziej putywelców Iwana Titowa i Fiodora Szczełkina 5 VIII 1659 r. u wojewody Trubeckiego, AJZR, t. VII, s. 295–296; relacja posłów I. Bezpałego w Moskwie, tamz˙e, s. 296–7. 30 Hetman Piotr Doroszenko a Polska Nie wierzył tez˙ Bieniewski, aby i Jurij Chmielnicki pozostał w przyszłos´ci długo przy nowej godnos´ci, gdyz˙ terribilis mie˛dzy samymi scisura, gdy jedni za królem i ojczyzna˛ przyrodzona˛, drudzy za carem za- cia˛gaja˛ sie˛. Co wszystko jeszczeby było sanabile, gdyby wojska nasze mogły pospieszyc´36. Skoro wojska polskie nie nadeszły z pomoca˛, takz˙e i korpus Daniły Wyhowskie- go, który z Andrzejem Potockim stał pod Kijowem w celu zaszachowania ruchów Szeremietiewa, nie mógł spełnic´ swojego zadania i musiał sie˛ wycofac´. W konse- kwencji Wyhowski, po przesiedleniu cze˛s´ci ludnos´ci na prawa˛ strone˛ Dniepru, wy- cofał sie˛ na Prawobrzez˙e. Tymczasem na wies´c´ o zawarciu ugody w Hadziaczu, w kraju wybuchło powsta- nie z nowa˛ siła˛. Wysta˛pił koszowy Iwan Sierko i nakaz´ny Iwan Bezpały. Na pomoc powstan´com poda˛z˙yły pułki Romodanowskiego, Szeremietiewa i Trubeckiego. Lud- nos´c´ nie chciała w ogóle słyszec´ o sojuszu z Polska˛. Nie mogła pogodzic´ sie˛ z po- wrotem szlachty do swoich maja˛tków, które juz˙ były w re˛ku starszyzny kozackiej. Nieche˛tnie patrzono na nadania szlachectwa tylko niektórym Kozakom, ci zas´ nie uznawali nadan´ starszyz´nie maja˛tków, które były w posiadaniu Wojska Zaporoskie- go. Kozacy nie mogli tez˙ pogodzic´ sie˛ ze zmniejszeniem rejestru i wprowadzeniu na Ukraine˛ wojsk najemnych. Niezadowolenie wywoływało ograniczenie Ksie˛stwa Ruskiego tylko do trzech województw. Nie zniesiono Unii Brzeskiej. Niezadowo- lony element zasilał szeregi powstan´cze, napadał na załogi Wyhowskiego i usuwał jego sprzymierzen´ców37. Po wycofaniu sie˛ Wyhowskiego i zaje˛ciu Lewobrzez˙a przez wojska carskie Ko- zacy i ludnos´c´ masowo przechodzili na strone˛ cara. Pierwszy był Cieciura, za nim poszli pułkownicy niz˙yn´ski, czernihowski, kijowski i łubnien´ski, którzy wraz z mia- stami złoz˙yli przysie˛ge˛ carowi. 6 IX 1659 r. przybyła do Trubeckiego delegacja pułku pryłuckiego z listem od nakaz´nego Łazara Horliczenki i w imieniu pułku i ludnos´ci prosiła o przyje˛cie ich pod wysoka˛ carska˛ re˛ke˛. 11 IX pros´be˛ ponowiono. Po kilku dniach jako pułkownik pryłucki wyste˛puje juz˙ Fedor Tereszenko38. Wobec tak szybkich zmian na tym stanowisku sa˛dzic´ moz˙na, z˙e zdania ludnos´ci i czerni pułku nie były jednolite i prawdopodobnie cze˛s´c´ pułku nadal uznawała puł- si3636 Bieniewski do biskupa Trzebickiego 28 X 1659, rkp. B. Czart. 394, s. 219. si3737 „Chłopstwo tam jak znowu tumultuatur”, pisał arcybiskup lwowski Jan Tarnowski do Trzebic- kiego 6 X 1659 r., tamz˙e, s. 215. si3838 AJZR, t. IV, s. 249–252. 31 Ukraina po s´mierci Bohdana Chmielnickiego kownikiem Piotra
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Hetman Piotr Doroszenko a Polska
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: