Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00104 006108 13650021 na godz. na dobę w sumie
Higiena szkolna w szkolnictwie ogólnokształcącym w Drugiej Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Higiena szkolna w szkolnictwie ogólnokształcącym w Drugiej Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 293
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9707-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Reformowanie wychowania i nauczania, jakie dokonało się w drugiej połowie XIX i początkach wieku XX, zawdzięcza rozwojowi higieny szkolnej, która inspirowała do rozleglejszego i wnikliwszego spojrzenia na praktykę szkolną oraz pobudzała do poszukiwań bardziej optymalnych rozwiązań organizacyjnych, programowych i metodycznych w dziedzinie szeroko pojętej edukacji. Narastająca świadomość ważności zdrowia jako podstawy wychowania i kształcenia zyskała intensywniejsze uzasadnienie ze strony higieny szkolnej, wyodrębniającej się z higieny ogólnej, jako nauki zajmującej się zachowaniem zdrowia, stanowiącej jedną z najstarszych dyscyplin medycznych. Postęp w pedagogice, wiążący się pod koniec XIX w. z rozwojem psychologii eksperymentalnej, współgrał z osiągnięciami nauk medycznych. Szczególnie bakteriologia, okulistyka i pediatria odegrały w procesie formowania się higieny szkolnej ważną rolę. Można łączyć rozwój higieny szkolnej ze stopniowym wprowadzaniem obowiązku szkolnego i upowszechnianiem nauczania, jakie dokonywały się w drugiej połowie wieku XIX, mając jednakże świadomość daleko głębiej sięgających w przeszłość związków pedagogiki i medycyny. Problematyka zawarta w książce ma charakter interdyscyplinarny, ale jest mocno osadzona w nurcie rozważań pedagogiki i historii wychowania. Praca jest wartościowym przedsięwzięciem badawczym i może stanowić ważną lekturę nie tylko dla historyków wychowania, pedagogów, ale i dla osób zajmujących się zagadnieniami kultury fizycznej.  
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Beata Szczepańska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Eleonora Sapia-Drewniak REDAKTORZY WYDAWNICTWA UŁ Joanna Balcerak, Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor. org PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Na okładce wykorzystano następujące fotografie ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego: 1. s. okładki – Uczennice Szkoły Powszechnej w Zdołbunowie podczas lekcji, 1931 (sygn. 1-N-1834); 4. s. okładki, według kolejności – Bielsko. Państwowe Gimnazjum, 1929 (sygn. 1-N-1865-4); Bielsko. Państwowe Gimnazjum, 1925–1939 (sygn. 1-N-1864-1); Uczniowie Szkoły Powszechnej im. S. Staszica w Łodzi, 1935 (sygn. 1-N-1644) © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06354.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-141-8 ISBN (ebook) 978-83-7969-707-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Pedagogika i dydaktyka, władczynie szkoły, mogą osiągnąć swoje cele w całej pełni m.in. pod warunkiem pomyślnego stanu zdrowia wychowanka. Dlatego między ich dążeniami a postulatami higieny szkolnej konieczne okazuje się doprowadzenie do rozumnego kompromisu. Ten zaś będzie miał tym pewniejsze widoki trafnego ustalenia i dobrych wyników, im lepiej pedagog zapozna się ze sprawami zdrowotnymi, a lekarz szkolny z zagad- nieniami wychowania i nauczania. Obie strony są tedy skazane na ciągłe wzajemne udzielanie sobie wiadomości i spostrzeżeń. Eugeniusz Piasecki, Higiena szkolna Spis treści Wstęp 9 Rozdział I. Kształtowanie się koncepcji higieny szkolnej w okresie międzywojennym i jej uwarunkowania 1. Geneza zainteresowania higieną szkolną w Europie 2. Formowanie się polskiego modelu higieny szkolnej do I wojny światowej 3. Założenia ideowo-organizacyjne i struktura władz w zakresie higieny szkolnej w II RP Rozdział II. Higiena szkolna wobec materialnego środowiska szkoły lacje prawne 1. Budownictwo szkolne i wymagania higieniczne z nim związane a obowiązujące regu- 85 108 117 2. Stan sanitarno-higieniczny lokali szkolnych 3. Składniki materialnego środowiska szkoły jako przedmiot badań naukowych 4. Polska recepcja zagranicznych rozwiązań w dziedzinie higienizacji materialnej bazy szkół 21 21 36 60 85 126 135 135 147 154 173 173 182 196 203 207 Rozdział III. Opieka higieniczno-lekarska nad zdrowiem uczniów w szkołach powszech- nych i średnich 1. Założenia i organizacja opieki medycznej w szkolnictwie ogólnokształcącym 2. Stan zdrowia dzieci i młodzieży w wieku szkolnym 3. Realizatorzy szkolnej opieki higieniczno-lekarskiej Rozdział IV. Higieniczne aspekty edukacji szkolnej 1. Właściwości fizyczne i psychiczne dzieci i młodzieży polskiej jako podstawa kształcenia i wychowania 2. Higiena nauczania i wychowania oraz badania prowadzone w tym zakresie 3. Nauczyciel i jego zdrowie w procesie nauczania i wychowania 4. Środki dydaktyczne w aspekcie higienicznym 5. Zdrowie indywidualne i społeczne w dyskursie nad polskim systemem edukacji Rozdział V. Propagowanie higieny w pracy dydaktyczno-wychowawczej szkół 1. Miejsce higieny/nauki o zdrowiu w programach nauczania szkół ogólnokształcących 2. Metodyka edukacji zdrowotnej 3. Edukatorzy zdrowotni 4. Prace na rzecz propagowania zdrowia w szkole 211 211 233 241 248 8 Podsumowanie Wykaz skrótów Bibliografia – najważniejsze źródła The school hygiene in general education in the Second Republic of Poland (1918–1939) – Summary Od redakcji 263 269 273 289 293 Wstęp Reformowanie wychowania i nauczania, jakie dokonało się w drugiej połowie XIX i początkach wieku XX, zawdzięcza sporo rozwojowi higieny szkolnej, która inspirowała do rozleglejszego i wnikliwszego spojrzenia na praktykę szkolną oraz pobudzała do poszukiwań bardziej optymalnych rozwiązań organizacyjnych, pro- gramowych i metodycznych w dziedzinie szeroko pojętej edukacji. Narastająca świadomość ważności zdrowia jako podstawy wychowania i kształcenia zyska- ła intensywniejsze uzasadnienie ze strony higieny szkolnej, wyodrębniającej się z higieny ogólnej, jako nauki zajmującej się zachowaniem zdrowia, stanowiącej jedną z najstarszych dyscyplin medycznych. Postęp w pedagogice, wiążący się pod koniec XIX w. z rozwojem psychologii eksperymentalnej, współgrał z osią- gnięciami nauk medycznych. Szczególnie bakteriologia, okulistyka i pediatria odegrały w procesie formowania się higieny szkolnej ważną rolę. Można łączyć rozwój higieny szkolnej ze stopniowym wprowadzaniem obowiązku szkolnego i upowszechnianiem nauczania, jakie dokonywały się w drugiej połowie wieku XIX, mając jednakże świadomość daleko głębiej sięgających w przeszłość związ- ków pedagogiki i medycyny. W czasach nowożytnych John Locke – na gruncie europejskim, zaś Sebastian Petrycy z Pilzna – na gruncie polskim, jako lekarze zajmujący się edukacją, wydają się być postaciami wyznaczającymi początki tych związków. Traktowanie zdrowia uczniów jako ważnego zagadnienia można uznać za swoisty wskaźnik postępu pedagogicznego, a taki daje się odnaleźć już w re- nesansowej praktyce edukacyjnej. Dbałość o zdrowie młodych pokoleń w czasie pobytu w szkole pozostawała – do czasu rozwinięcia się higieny szkolnej – w ob- szarze edukacji fizycznej, a w polskiej tradycji wychowawczej owo łączne trakto- wanie higieny szkolnej i wychowania fizycznego, będące dziedzictwem dorobku Komisji Edukacji Narodowej, trwało stosunkowo długo, bo do końca XIX w. Poj- mowanie zespołu zabiegów podnoszących stan zdrowia i poprawiających spraw- ność fizyczną jako edukacji fizycznej jest efektem tej spuścizny. W czasie zaborów szczególna dbałość Polaków zarówno o sprawy zacho- wania bytu biologicznego narodu, jak i o utrzymanie narodowego ducha sprawi- ły, że w okres niepodległości odrodzona Polska weszła z niemałym dorobkiem 10 wypracowanym w dziedzinie medycyny, szkolnictwa i oświaty, a nawet wspólnej ich części, a mianowicie – higieny szkolnej. Co więcej, współpracę polskich leka- rzy i pedagogów na rzecz poddawanego edukacji w zaborczej szkole lub poza nią młodego pokolenia Polaków można traktować jako wyraz uczuć patriotycznych i swego rodzaju walki o przyszłość własnej Ojczyzny1. Powstanie niepodległego państwa polskiego po I wojnie światowej dało z jed- nej strony nowe perspektywy szkolnictwu, a z drugiej – przypadło na czas „krzep- nięcia” i poszukiwania tożsamości higienistów szkolnych. Stąd też nałożenie się wypracowywania modelu nowej szkoły z poszukiwaniem rozwiązań uczynienia jej nie tylko miejscem nieszkodliwym dla ucznia, ale środowiskiem zdrowym i zdrowie promującym. Praca o znamiennym tytule, wyznaczającym wspólny kierunek działań pedagogów i lekarzy szkolnych ukazała się po raz pierwszy w Krakowie w 1917 r.2 Jej tytuł Szkoła jako krzewicielka kultury zdrowotnej i energii twórczej odnosił się bowiem do „zdrowej szkoły”, która poprzez „zdrowych uczniów” działać miała na rzecz zdrowia publicznego, „krzewiąc za ich pośrednictwem kulturę zdrowotną”. W odrodzonej Polsce osiągnięcia polskiej myśli i praktyki w zakresie higie- ny szkolnej wypracowane w okresie niewoli współgrały z potrzebą stworzenia systemu edukacji, który miał skompensować wieloletni brak polskiej szkoły pod zaborami. Usankcjonowanie obowiązku szkolnego oraz tworzenie koncepcji pro- gramowej i organizacyjnej polskiego szkolnictwa sprawiły, że perspektywa wi- dzenia nowej polskiej szkoły i wizja zdrowia narodu splotły się. Stąd też szeroki obszar wspólnego działania w zakresie tworzenia koncepcji i ich realizacji zarów- no środowiska pedagogicznego, jak i medycznego na rzecz wychowania zdrowe- go, silnego i pożytecznego obywatela. Historyczny rozwój higieny szkolnej w Drugiej Rzeczypospolitej nie został dotychczas gruntownie zanalizowany i w pełni opracowany. Wnikliwe, a zarazem szerokie ujmowanie dziejów higieny szkolnej w połączeniu z wychowaniem fi- zycznym znaleźć można w opracowaniu Leonarda Szymańskiego3. Praca ta jed- nak dotyczy lat 1815–1915 i jedynie obszaru Królestwa Polskiego. Kontynuacji – w przestrzeń czasową dwudziestolecia międzywojennego – historiograficznych rozważań podjętych przez tego autora, łączących w harmonijny sposób wątki z zakresu pedagogiki, kultury fizycznej i medycyny, a przy tym niezwykle wyczer- pujących i doskonale udokumentowanych źródłowo, nie podjęto do tej pory. Okres dwudziestolecia międzywojennego stanowił bowiem tylko część rozważań Macie- ja Demela zawartych w pracy pt. Z dziejów promocji zdrowia w Polsce dotyczącej całości historii promocji zdrowia w Polsce4. Higiena szkolna w Drugiej Rzeczy- 1 J. C a b a j, „Walczyć nauką za sprawę Ojczyzny”. Zjazdy ponadzaborowe polskich środowisk naukowych i zawodowych jako czynnik integracji narodowej (1869–1914). Rozprawy naukowe nr 87, Siedlce 2007. 2 K. S o s n o w s k i, Szkoła jako krzewicielka kultury zdrowotnej i energii twórczej, Kraków 1917. 3 L. S z y m a ń s k i, Higiena szkolna i wychowanie fizyczne w szkolnictwie ogólnokształcącym w Królestwie Polskim 1815–1915, Wrocław 1979. 4 M. D e m e l, Z dziejów promocji zdrowia w Polsce, t. I–II, Kraków 2000. 11 pospolitej została więc potraktowana tutaj dość zdawkowo i bez precyzyjnego wskazania bazy źródłowej. Inne dzieło tego autora, powiązane z higieną szkolną poprzez osobę uznawanego za jej głównego twórcę i organizatora w dwudziesto- leciu międzywojennym – Stanisława Kopczyńskiego – ze względu na swój bio- graficzny charakter daje orientację tylko częściową w problemach wchodzących w zakres podjętego tematu5. Cezary Korczak i inni autorzy poświęcili tej postaci – kojarzonej pierwszoplanowo z międzywojenną polską higieną szkolną – wiele opracowań o nieco węższym zakresie niż monografia M. Demela6. W pewnym związku z tematem, w tej kategorii publikacji, wskazać można opracowania histo- ryka medycyny Andrzeja Śródki dotyczące sylwetek innych lekarzy znaczących dla podjętego tematu7. Podobnie jak w pracy M. Demela pt. Z dziejów promocji zdrowia również w publikacji Wiesławy Leśnikowskiej-Ścigalskiej pt. Higiena i me­ dycyna szkolna w Polsce wczoraj, dziś, jutro (Mysłowice 2004) okres dwudziesto- lecia międzywojennego został potraktowany dość ogólnikowo i fragmentarycznie jako etap historycznego rozwoju higieny szkolnej rozpatrywany w szerokiej per- spektywie od czasów polskiego Oświecenia do początku wieku XXI. Bardzo syntetycznie podjął temat higieny szkolnej okresu międzywojnia Sławomir Ra- diukiewicz w rozdziale Historia i drogi rozwoju medycyny szkolnej stanowiącym część pracy pt. Zdrowie i szkoła. Podobne ujęcie, choć wzbogacone o dokumen- tacyjny walor osobistego uczestnictwa w prezentowanych wydarzeniach, poja- wiło się w podręczniku pt. Higiena szkolna pod red. Marcina Kacprzaka8. Wątki retrospektywne znaleźć można również w podręczniku higieny szkolnej wydanym w 1949 r. autorstwa innego znanego polskiego higienisty okresu międzywojenne- go – Witolda Gądzikiewicza9. Zajmujący się polską higieną szkolną po II wojnie światowej Jerzy Serejski, jako wprowadzenie do omawianego w swej rozprawie doktorskiej okresu zaprezentował główne założenia higieny szkolnej w jednym z serii artykułów publikowanych na łamach czasopisma „Wychowanie Fizyczne i Higiena Szkolna”10. Podejmowano również rozważania dotyczące higieny szkol- nej w Drugiej Rzeczypospolitej, skoncentrowane na wybranych obszarach Polski. 5 Te n ż e, Nauczyciel zdrowia. Życie i dzieło doktora Stanisława Kopczyńskiego 1873–1933– 1973, Warszawa 1972. Inne monografie M. Demela dotyczyły postaci higienistów polskich. Zob. np.: t e n ż e, Wysoko jak król Zygmunt. Życie i dzieło dra Stanisława Markiewicza, Warszawa 1977; t e n ż e, W służbie Hygei i Syreny. Życie i dzieło dr. Józefa Polaka, Warszawa 1970. 6 C. K o r c z a k, Wspomnienie z działalności dr. Stanisława Kopczyńskiego w Warszawskim To­ warzystwie Higienicznym, [w:] W setną rocznicę urodzin Stanisława Kopczyńskiego – twórcy higieny szkolnej w Polsce, red. J. Rzepka, Katowice–Wisła 1973, s. 13–14. 7 Album lekarzy i farmaceutów polskich: M. Kacprzak, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” (AHiFM) 1988, t. LI, z. 4, s. 547–548; Witold Gądzikiewicz, tamże 1987, t. L, z. 4, s. 655–656; Kazi­ mierz Karaffa-Korbutt, tamże 1985, t. XLVIII, z. 1, s. 131. 8 M. K a c p r z a k, Higiena szkolna w rozwoju historycznym, [w:] Higiena szkolna, red. M. Kac- przak, Warszawa 1958, s. 19–23. 9 W. G ą d z i k i e w i c z, Krótki podręcznik higieny szkolnej, Warszawa 1949. 10 J. S e r e j s k i, Higiena szkolna w międzywojniu. Z dziejów opieki zdrowotnej w szkołach (2), „Wychowanie Fizyczne i Higiena Szkolna” 1983, nr 5, s. 202–203. Por. t e n ż e, Teoria i praktyka higieny szkolnej w Polsce w latach 1945–1970, Akademia Medyczna w Warszawie, Warszawa 1970. 12 Do tej kategorii można zaliczyć artykuł o śląskiej higienie szkolnej autorstwa Krzysztofa Brożka11, o medycynie szkolnej w Piotrkowie Trybunalskim12 czy z krę- gu łódzkiej historiografii medycznej – rozprawę doktorską Anny Cisińskiej13. Jednak prace, do których się odniesiono, należałoby potraktować jako two- rzone w perspektywie badawczej historii medycyny. Ukazało się też kilka wy- dawnictw, które są powiązane z podjętym tematem lub dotykają pokrewnych zagadnień. Wśród tych publikacji można wymienić prace wspomnianego już M. Demela dotyczące wychowania zdrowotnego14, C. Korczaka poświęcone na- uczaniu higieny15 oraz prace Wiesława Jamrożka16 i Małgorzaty Posłusznej17. W zdecydowanej jednak większości ujęć dotyczących higieny szkolnej w dwu- dziestoleciu międzywojennym aspekty pedagogiczne tego zagadnienia pozosta- wały poza obszarem zainteresowań badaczy. W niniejszej pracy podjęto zatem próbę przedstawienia ogólnego procesu kształtowania się i rozwoju higieny szkolnej w szkolnictwie ogólnokształcącym w Drugiej Rzeczypospolitej. O ile uzasadnionym byłoby łączne omawianie higie- ny szkolnej wraz z wychowaniem fizycznym mniej więcej do końca XIX w., to byłoby nieuprawnione merytorycznie takie ich traktowanie w okresie Drugiej Rze- czypospolitej. Związek wychowania fizycznego i higieny szkolnej był wówczas wciąż bliski, ale zróżnicowanie przedmiotu ich zainteresowań i metod oddziały- wań odzwierciedlało się również w formalnym wydzieleniu członów nazwy two- rzących określenie Referatu Higieny Szkolnej i Wychowania Fizycznego. Nazwa ta oddawała bowiem odrębność higieny szkolnej od wychowania fizycznego. Stąd ujmowanie higieny szkolnej jako tzw. biernej lub inaczej ochronnej edukacji fizycz- nej, zaś wychowania fizycznego jako czynnej, a więc wzmacniającej siły i zaso- by zdrowia dyscypliny. Higiena szkolna była natomiast rozumiana jako dziedzina zajmująca się usuwaniem wpływów szkodliwych, zagrażających prawidłowemu 11 K. B r o ż e k, Rys higieny szkolnej województwa śląskiego w latach 1922–1939, „Zdrowie Pu- bliczne” (ZP) 1977, t. LXXXVIII, nr 8, s. 514–526. 12 A. F e l c h n e r, Rozwój medycyny szkolnej w Piotrkowie Trybunalskim i powiecie piotrkow­ skim w II Rzeczypospolitej, AHiFM 2007, t. LXX, s. 86–91. 13 A. C i s i ń s k a, Opieka medyczna w łódzkich przedszkolach i szkołach powszechnych II Rze­ czypospolitej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Łódź 2008. 14 M. D e m e l, Wychowanie zdrowotne: geneza, rozwój, stan posiadania, perspektywy, „Wycho- wanie Fizyczne i Zdrowotne” 1992, t. XXXII, s. 4–8; t e n ż e, Wychowanie zdrowotne jako dyscyplina pedagogiczna, tamże, 1965, nr 3; t e n ż e, O wychowaniu zdrowotnym, PZWS, Warszawa 1968; t e n - ż e, Pedagogika zdrowia, wyd. 2, Warszawa 1980. 15 C. K o r c z a k, Rozwój i nauczanie higieny, „Problemy Higieny” 1993, t. XL; t e n ż e, Dzia­ łalność Polskiego Towarzystwa Higienicznego w dziedzinie oświaty zdrowotnej i nauczanie higieny w aspekcie wytycznych problematyki WHO, tamże, 1986, t. XXIX; t e n ż e, Problemy higieny i zdrowia, PZWS, Warszawa 1988. 16 W. J a m r o ż e k, Problematyka opieki nad dzieckiem na kongresach i zjazdach pedagogicz­ nych w Polsce do 1939 r., [w:] Kongresy i zjazdy pedagogiczne w Polsce w XX wieku, red. A. Kicow- ska, Toruń–Olsztyn 2001, s. 121–137. 17 M. P o s ł u s z n a, Edukacja zdrowotna w świetle dyskusji i postanowień kongresów pedago­ gicznych II Rzeczypospolitej, [w:] Kongresy i zjazdy…, s. 106–120. 13 rozwojowi ucznia i jego zdrowiu18. Ustalenia pojęciowe, wydzielające dwa działy wychowania fizycznego – ochronne i czynne, dokonane u progu niepodległości Polski ewoluowały, by w latach trzydziestych ubiegłego wieku ulec niemal odwró- ceniu. Znaleźć bowiem wtedy można pojmowanie higieny szkolnej jako miesz- czącej w sobie wychowanie fizyczne. Pod mianem higieny szkolnej rozumiano wówczas „[…] całokształt zagadnień zdrowotnych, dotyczących szkoły […] ina- czej mówiąc zbiór obowiązków szkoły w stosunku do zdrowia ucznia”19. Stąd też wynika podstawowy problem badacza, który przy tak szerokim określaniu zakresu higieny szkolnej podejmuje się jej eksploracji, określając przy tym jako ramy cza- sowe tych poszukiwań lata 1918–1939. Skatalogowanie działów higieny szkolnej w początkach dwudziestolecia międzywojennego na podstawie struktury pierw- szych dwóch za nią odpowiedzialnych ministerialnych agend obrazuje tę trud- ność. W 1918 r. Wydział Higieny Szkolnej w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP) obejmował bowiem 7 działów, tj. higienę nauczania, pedagogię leczniczą, wychowanie fizyczne, nauczanie i propagandę higieny, muzeum higieny szkolnej, wizytacje higieniczne w szkołach oraz kierowa- nie pracą lekarzy szkolnych. Z kolei strukturę Wydziału Higieny Szkolnej w Mini- sterstwie Zdrowia Publicznego stanowiły działy również w liczbie siedmiu, którymi były: dozór szczegółowy nad stanem sanitarnym budynków i urządzeń szkolnych, zwalczanie chorób zakaźnych w szkołach, bezpośredni dozór nad pracą lekarzy na rzecz szkół, pośredni dozór nad pracą lekarzy szkolnych, pomoc medyczna dla dzieci i młodzieży szkolnej, pomoc i opieka społeczna dla uczniów, peda- gogika lecznicza. Wobec tak szerokiego spectrum zagadnień higieny szkolnej, jakie można byłoby przyjąć jako uszczegółowienie przedmiotu badań Autorka wy- znaczyła pole swoich rozważań, odnosząc je do higieny szkolnej na poziomie szkolnictwa powszechnego i średniego ogólnokształcącego. Wzajemnie warun- kujące się te dwa obszary higienicznej działalności miały jednak odrębną specy- fikę, prawne podstawy funkcjonowania, organizację, zarządzanie i finansowanie. Ujmowanie zagadnień higieny szkolnej równolegle z kwestiami organizacji szkol- nictwa jeszcze tę sprawę dodatkowo skomplikowało. To też sprawiło, że szereg problemów przedstawiono w sposób bardziej analityczny. Omawiając rozwój hi- gieny szkolnej, skoncentrowano się na najistotniejszych i najmocniej rozwiniętych jej działach. Przede wszystkim odniesiono się do bazy materialnej szkół i jej stanu sanitarnego, gdyż to właśnie wzorowe pod względem higienicznym budynki i loka- le szkolne miały być w założeniach traktowane jako podstawowy środek edukacji zdrowotnej. Podjęto również rozważania na temat opieki higieniczno-lekarskiej w szkołach powszechnych i średnich ogólnokształcących, gdyż z jednej strony jej organizacja warunkowała możliwości współdziałania lekarzy i pedagogów 18 S. C i e c h a n o w s k i, Wychowanie fizyczne w szkole, „Czasopismo Pedagogiczne” 1918, 19 M. K a c p r z a k, Współczesne poglądy na higjene szkolną, „Praca i Opieka Społeczna” 1933, z. 1, 2 i 3, s. 2. nr 3, s. 247. 14 na rzecz zdrowia uczniów. Z drugiej strony poziom tej opieki i jej zróżnicowanie na obu szczeblach systemu edukacji stanowiły niejako odbicie polityki zarówno oświatowej, jaki i zdrowotnej w Drugiej Rzeczypospolitej. Zajęto się też sprawami styku oddziaływań pedagogicznych i medycznych, jakim był dział higieny naucza- nia/wychowania. W obu zakresach starano się uwzględniać zarówno postulatyw- ny aspekt higieny szkolnej, jak i uwarunkowania oraz przedstawić realizacyjny jej wymiar. Tego ostatniego obszaru badań nie można uznać za wyczerpany. Przy- czyniły się do tego braki źródłowe, jak i specyfika organizacji opieki medycznej w szkołach, która takie materiały źródłowe mogłaby pozostawić. Sprawozdania lekarskie przesyłane władzom ministerialnym podzieliły los większości dokumen- tacji zgromadzonej w MWRiOP, a więc znalazły się wśród utraconych w czasie II wojny światowej. Dane z tych sprawozdań były opracowywane i drukowane do początku lat trzydziestych, kiedy to na skutek polityki oszczędnościowej ich wydawania zaprzestano, a więc próba wykorzystania tychże materiałów do oceny całości okresu dwudziestolecia międzywojennego jest z góry skazana na niepo- wodzenie. Dodatkowe utrudnienia wynikały ze sposobu zbierania i opracowywa- nia danych dotyczących zdrowia uczniów i jego stanu w Drugiej RP w czasie, kiedy wyniki tych badań były publikowane. Sposób gromadzenia danych medycznych przez lekarzy szkolnych był krytykowany jako dotyczący zbyt rozległego zakresu i nadmiernie uszczegółowiony, a w efekcie niewykonalny, co dawało podstawy do tratowania tych danych jako nierzetelne. Gdyby nawet przyjąć, że tak nie było, to i tak próba badawcza nie mogłaby być uznana za reprezentatywną. W związku z trudnościami w określeniu mierników zdrowia w okresie międzywojennym, jak i wskutek wspomnianego objęcia stałą opieką medyczną nieznacznej części (ok. 5 ) szkół powszechnych w Polsce, zrezygnowano z prób ilościowego ujmowania kwestii stanu zdrowia uczniów. Koncentrując się na treściach kształcenia, w dość szerokim zakresie uwzględniono analizę programów nauczania. Odniesiono się również do metod, form i środków stosowanych w szkolnej edukacji zdrowotnej. Nie podjęto wąt- ku sytuowanej w obrębie higieny szkolnej pedagogii leczniczej, traktując ją jako wyodrębniającą się z niej subdyscyplinę pedagogiczną, która mogłaby stano- wić odrębny przedmiot badań. Opieka społeczna realizowana w ramach higieny szkolnej w znacznej swej części realizowana była poza szkołą poprzez organi- zowanie kolonii i półkolonii, stąd też pojawiającą się w szkole formę – w posta- ci dożywiania – jedynie zasygnalizowano. Z uwagi na stricte medyczny wymiar prowadzonych na terenie szkoły działań zapobiegających rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych ograniczono się w tym względzie do przeglądu wydawanych w tej sprawie przepisów. W niniejszej pracy podjęto zatem próbę przedstawienia ogólnego procesu kształtowania się i rozwoju higieny szkolnej w szkolnictwie ogólnokształcącym w Drugiej Rzeczypospolitej. Zamiarem Autorki było ukazanie roli higieny szkolnej 15 w procesie nauczania i wychowania z uwzględnieniem najistotniejszych społecz- no-ekonomiczno-politycznych uwarunkowań tego okresu oraz przedstawienie dorobku polskiej myśli pedagogicznej oraz medycznej w tej dziedzinie, a także obszaru dyskusji nad jej zagadnieniami oraz osiągnięć w tym zakresie. W pracy ograniczono się do rozwoju higieny szkolnej w szkołach powszechnych i średnich ogólnokształcących podległych MWRiOP. Celem pracy było więc skatalogowanie składowych, a więc działów higieny szkolnej, których główna linia wyznaczyła konstrukcję niniejszej rozprawy, a tak- że zrekonstruowanie zadań, jakie miały być realizowane w obrębie tych działów. Trzeba przy tym zaznaczyć, że przedmiot zainteresowań badawczych stanowiło zaprezentowanie strategii działań i projektów praktycznych w tych obszarach higieny szkolnej, ich uwarunkowań, a także dyskusji społecznej wobec nich pro- wadzonej. Problem praktycznej realizacji założeń koncepcyjnych i organizacyj- nych higieny szkolnej przez placówki szkolne jest oddzielnym zagadnieniem, którego zbadanie byłoby ewentualnie możliwe w ujęciu egzemplarycznym, po przeprowadzeniu archiwalnych kwerend w tych ośrodkach, w których taki mate- riał został zachowany. Jest to problem badawczy, który wymaga jednak odręb- nego potraktowania. Rozprawa jest monografią o historyczno-pedagogicznym charakterze. Okres historyczny, którego rozprawa dotyczy, zamyka się w latach 1918–1939. Z uwagi jednak na to, że fakty i zjawiska, które zaistniały w tym okresie były kontynuacją wcześniejszych zdarzeń, stąd też wykroczono w niektórych obszarach poza dol- ną cezurę czasową tego przedziału. Z uwagi na obecność w strukturze ludności II RP wielu przedstawicieli mniejszości narodowych i odmienności kulturowych z tego faktu wynikających, szczególnie w obszarze szkolnictwa, problematyka higieny szkolnej w odniesie- niu do placówek dla tych grup przeznaczonych wymagałaby oddzielnych badań. Byłoby to ważne zwłaszcza w stosunku do szkół dla wyznawców religii mojże- szowej. Wśród lekarzy był duży odsetek tej grupy wyznaniowej, a ich aktywność społeczna i zawodowa koncentrowała się w odrębnych organizacjach, takich jak np. : Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej (TOZ), CENTOS, GMI- LATH CHESED, ORT, CEKABE20. Również statystyki dotyczące higieny szkolnej prowadzono często oddzielnie dla dwóch grup uczniów21. 20 M. S c h a f f, O koordynację pracy społecznej, „Almanach Zdrowia”, Lwów 1939, R. IV, s. 32– 36. Zob. też np.: L. W u l m a n, Centrala TOZ-u wobec tragicznej nędzy dzieci żydowskich, „TOZ – Je- dies/Medycyna Społeczna” 1932, R. V, s. 35. Por. też: I. E i n h o r n, Tradycyjne żydowskie organizacje społeczne, AHiFM 2007, t. LXX, s. 98–102. 21 Zob. np. M. L i t w a k, Skala wzrostu i ciężaru dzieci żydowskich w wieku szkolnym, „TOZ – Jedies /Medycyna Społeczna” 1932, R. V, nr 11–12, s. 169. Por.: L. W u l m a n, Dwadzieścia lat pracy zdrowotnej wśród Żydów, AZ, Lwów 1939, R. IV, s. 5– 8; A. B l a t t, Działalność TOZ-u – oddział we Lwowie – za rok 1938, tamże, s. 9–31; G. F y n k l e r, TOZ – lwowski młodzieży ortodoksyjnej, tamże, s. 37–40. 16 Poddanie analizie zgromadzonego materiału źródłowego dotyczącego pod- jętego tematu doprowadziło do sformułowania następujących głównych proble- mów badawczych: – Jakie były założenia organizacyjno-prawne i koncepcja higieny szkolnej w Drugiej Rzeczypospolitej? – Jakie były uwarunkowania i efekty realizacji założeń organizacyjnych hi- gieny szkolnej oraz ich znaczenie dla budowanego modelu szkolnej opieki higie- niczno-lekarskiej? Uszczegółowiając te problemy badawcze postawiono następujące pytania: – Jakie czynniki wpłynęły na formowanie się modelu higieny szkolnej w Dru- giej Rzeczypospolitej? – Jakie były założenia dotyczące bazy materialnej szkolnictwa ogólnokształ- cącego w Polsce z punktu widzenia higieny szkolnej i w jakim stopniu można poddać ocenie ich realizację? – Jakie były podstawy organizacyjne opieki higieniczno-lekarskiej w szko- łach w zależności od ich poziomu i co rzutowało na możliwości realizacyjne w tym zakresie? – Kim byli i czym charakteryzowali się realizatorzy szkolnej opieki higienicz- no-lekarskiej? szkolnej? sce międzywojennej? – Jak oceniano proces nauczania i wychowania w świetle postulatów higieny – Jakie badania naukowe w zakresie higieny szkolnej podejmowano w Pol- – Jak odzwierciedlała się nauka o zdrowiu w koncepcji programowo-meto- dycznej szkolnictwa ogólnokształcącego w Drugiej Rzeczypospolitej? Rozprawa została przygotowana w głównej mierze w oparciu o źródła dru- kowane. Podstawową, najliczniejszą i zasadniczą podgrupę tej kategorii źródeł stanowią artykuły z czasopism pedagogicznych i medycznych. Problematyka higieny szkolnej była obecna w publicystyce periodyków peda- gogicznych zarówno centralnych, jak i regionalnych, takich jak: „Oświata i Wycho- wanie”, „Pedagogium”, „Nauczyciel Polski”, „Przegląd Pedagogiczny”, „Kwartalnik Pedagogiczny”, „Ruch Pedagogiczny”, „Kultura Pedagogiczna”, „Muzeum”, „Szkoła Specjalna”, „Miesięcznik Pedagogiczny”, „Sprawy Szkolne”, „Szkoła Powszechna”, „Chowanna”, „Głos Nauczycielski”, „Opieka nad Dzieckiem”, „Życie Dziecka”, „Ży- cie Młodych” oraz w „Dziennikach Urzędowych Kuratoriów Okręgów Szkolnych”22. Artykuły te można zaklasyfikować jako: informacyjne, sprawozdawcze, analitycz- ne, polemiczno-oceniające oraz postulatywne. Jednak najmocniej problematyka 22 Por.: S. M o ż d ż e ń, Bibliografia polskich czasopism pedagogicznych (do 1979 r.), Kielce 1981; M. J. Ż m i c h r o w s k a, Wybrane zagadnienia czasopism pedagogicznych w Polsce w latach 1918–1939, Olsztyn 1992; W. G o r i s z o w s k i, Przegląd ważniejszych czasopism pedagogicznych wychodzących w Polsce do 1939 roku, „Chowanna” 1959, z. 9–10; W. C z e r n i e w s k i, Czasopisma pedagogiczne w Polsce okresu międzywojennego, „Nowa Szkoła” 1968, nr 10–11. 17 higieny szkolnej była reprezentowana na łamach czasopisma „Wychowanie Fi- zyczne”. Periodyk ten przez niemal cały okres dwudziestolecia międzywojennego stanowił forum relacjonowania wszelkich wydarzeń związanych z higieną szkolną w kraju i zagranicą, w tym również dorobku bibliograficznego z tej dziedziny oraz wymiany doświadczeń i dyskusji. Prezentowano na jego łamach obowiązujące przepisy i postulaty w zakresie higieny szkolnej. Za swoje zasługi dla higieny szkolnej „Wychowanie Fizyczne” uzyskało nagrodę w Konkursie im. Grzego- rza Piramowicza. Czasopismo poświęcone wyłącznie tej tematyce pn. „Higiena Szkolna” zaczęło się ukazywać w 1939 r., stąd jego obecność wśród wykorzysty- wanych periodyków nie mogła się w wyraźny sposób zaznaczyć. Charakter bar- dziej praktyczny i metodyczny miały artykuły publikowane w takich periodykach, jak: „Wychowanie Fizyczne w Szkole”, „Przyjaciel Szkoły”, „Trzeźwość”, „Świt”. Posłużono się też artykułami zamieszczanymi w innych czaso pismach, np. „Sa- morząd” – ze względu na obecność na jego łamach tekstów dotyczących budow- nictwa szkolnego. Drugą podgrupę wśród artykułów stanowiły publikacje zawarte w czasopis- mach medycznych, ze względu na fakt nasycenia materiałami obfitującymi w wątki związane z higieną szkolną23. Tutaj właśnie odnaleźć można było od- zwierciedlenie dyskusji, jaką wokół problemów higieny szkolnej toczono w środo- wisku lekarskim. Wśród periodyków zamieszczających na swych łamach zarówno relacje lekarzy szkolnych, jak i artykuły dyskusyjne, polemiki oraz sprawozdania z badań należy wymienić następujące tytuły: „Warszawskie Czasopismo Lekar- skie”, „Zdrowie”/„Zdrowie Publiczne”, „Lekarz Polski”, „Polska Gazeta Lekarska”, „Medycyna Doświadczalna i Społeczna”, „Archiwum Higjeny”, „Pamiętnik Wileń- skiego Towarzystwa Lekarskiego”, „Medycyna”, „Nowiny Lekarskie” oraz „Nowi- ny Społeczno-Lekarskie”24. Pierwsze z wymienionych czasopism było organem Polskiego Towarzystwa Medycyny Społecznej25, stąd ze względu na traktowanie higieny szkolnej jako składowej higieny społecznej pojawiało się na jego łamach wiele aktualnych wówczas kwestii, dotyczących higieny szkolnej26. Podobnie czasopismo „Zdrowie” jako organ Polskiego Towarzystwa Higienicznego higienę szkolną wpisywało do kręgu najczęściej poruszanych tematów. Stanisława Ada- mowiczowa nazwała je nawet „zaocznym studium higieny”27. Wśród publikujących 23 Por.: B. S z c z e p a ń s k a, Czasopiśmiennictwo pedagogiczne i medyczne jako źródło do ba­ dań nad historią higieny szkolnej w Drugiej Rzeczypospolitej, AHiFM 2001, t. LXX, s. 145–147. 24 Zob. np. G. W r o n a, Naukowe czasopisma medyczne i farmaceutyczne w Polsce w latach 1918–1939, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2001, t. IV, z. 1. 25 W. K n a p p e, Polskie Towarzystwo Medycyny Społecznej. Rys historyczny, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1926, nr 11, s. 45. 26 B. S z c z e p a ń s k a, Szkoła, uczeń, nauczyciel na łamach „Warszawskiego Czasopisma Le­ karskiego” w latach 1924–1939, [w:] Czasopiśmiennictwo okresu Drugiej Rzeczypospolitej jako źródło do historii edukacji, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2010, s. 33–42. 27 S. A d a m o w i c z o w a, Miesięcznik „Zdrowie” w Polsce międzywojennej, ZP 1965, nr 10, s. 454. Zob. też M. K a c p r z a k, Zdrowie – Zdrowie Publiczne, tamże 1965, nr 10; M. D e m e l, Czaso­ pis mo „Zdrowie” jako promotor oświaty zdrowotnej, tamże, 1985, nr 5–6, s. 211–225. 18 na jego łamach znaleźć można autorów, których prace były mocno związane z za- gadnieniami higieny szkolnej, m.in. Stanisława Kopczyńskiego, Marcina Kacprza- ka i Karola Mitkiewicza. Odrębną grupę źródeł drukowanych stanowią wydawnictwa urzędowe, a więc normatywne akta urzędowe, zestawienia statystyczne, programy nauczania; źródła z tej grupy wraz z opracowaniami posłużyły do przedstawienia założeń w zakresie higieny szkolnej oraz odtworzenia sytuacji społeczno-ekonomiczno-oświatowej, towarzyszącej formułowaniu postulatów higieny szkolnej i ich realizacji. Kolejna grupa źródeł to książki (w tym podręczniki) i inne materiały pomocni- cze, których treść łączyła się z zagadnieniami higieny szkolnej. Ostatnią grupę źródeł drukowanych stanowią opublikowane w dwudziestole- ciu międzywojennym prace pedagogów, psychologów i lekarzy. Niewielką częścią źródeł są materiały archiwalne związane głównie z funk- cjonowaniem ministerialnych agend higieny, pochodzące z zespołu akt MWRiOP, przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, w szczególności akta osobowe osób, które ubiegały się o stanowiska w tym resorcie. Opracowania zgromadzonego materiału badawczego dokonano, posługując się w pierwszym rzędzie metodami badań historycznych. Aby odtworzyć fragment dziejów będący przedmiotem zainteresowania niniejszej rozprawy, zastosowa- no metodę indukcyjną. Wykorzystano także metodę wyjaśniania historycznego z odmianami: wyjaśnianiem genetycznym, deskrypcyjnym, definicyjnym, struktu- ralnym i kauzalnym28. Zastosowano także – z uwagi na specyfikę materiału źró- dłowego, gdzie dominowały periodyki – metodę analizy prasy. Jej użycie pozwoliło na dokonanie analizy jakościowej wydawnictw intensywnie działających na rzecz promocji zdrowia w szkole29. Struktura pracy ma charakter problemowy i składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiona została geneza zainteresowania higie- ną szkolną na kontynencie europejskim, formowanie się światowego ruchu higie- nicznego, z uwzględnieniem uczestnictwa w nim Polaków. Ponadto próbowano przeanalizować aktywność środowisk związanych z higieną szkolną na ziemiach polskich w okresie zaborów. Podjęto tutaj próbę oddania specyfiki światowego ruchu higienicznego i jego związków z formowaniem się koncepcji zdrowia pu- blicznego. Odniesiono się również do tworzenia się koncepcji higieny szkolnej w okresie międzywojennym. Starano się wykazać łączność pomiędzy kontynu- acją dorobku z okresu przed I wojną światową z jego rozwinięciem w dwudzie- 28 J. To p o l s k i, Metodologia historii, Warszawa 1984, s. 445–448; B. M i ś k i e w i c z, Wstęp do badań historycznych, Warszawa–Poznań 1974, s. 194–196. 29 I. M i c h a l s k a, Wybrane problemy metodologiczne wykorzystywania prasy jako źródła w ba­ daniach historii wychowania, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii wychowania, red. W. Szu- lakiewicz, Toruń 2003, s. 127–144; A. K i c o w s k a, Prasa jako źródło w badaniach historyczno-edu­ kacyjnych (wybrane problemy), [w:] Konteksty i metodyw badaniach historyczno-pedagogicznych, s. 193–199; S. P a m u ł a, Metoda analizy zawartości prasy i jej zastosowanie w wybranych periody­ kach, Częstochowa 1996, s. 23–46. 19 stoleciu międzywojennym. Zaprezentowano organizację władz odpowiedzialnych za sprawy higieny szkolnej, zlokalizowanych głównie w MWRiOP, oraz główne zmiany w traktowaniu higieny szkolnej w kontekście realizowanej w II RP polityki oświatowej. Ogromne znaczenie, jakie nadawano w postulatach higienistów szkolnych w dwudziestoleciu międzywojennym bazie materialnej szkolnictwa i elementom jego wyposażenia, przyjęto za podstawę rozważań w rozdziale drugim. Wska- zano normatywy w zakresie budownictwa szkolnego i standardów pomiesz- czeń szkolnych. Podjęto próbę konfrontacji zamierzeń, wymagań i standardów z możliwościami i przebiegiem ich realizacji, podkreślając udział w tym obsza- rze samorządów lokalnych. Dopełnieniem tej kwestii była ocena poszczególnych elementów materialnego środowiska szkół, dokonywana na podstawie badań. Ukazano również przenikanie zagranicznych doświadczeń w zakresie organizacji materialnego środowiska szkół i ich próby transferu na grunt polski. Rozdział trzeci zawiera treści dotyczące opieki higieniczno-lekarskiej nad szkołami powszechnymi i średnimi na tle specyfiki opieki zdrowotnej w Polsce. Przedstawiono w tym miejscu zarówno prawno-organizacyjne podstawy funkcjo- nowania szkolnej opieki higieniczno-lekarskiej, jej realizację oraz dyskusje nad kształtem modelu tej opieki i poszukiwania możliwości jego optymalizacji. Od- niesiono się również do tendencji w zakresie zdrowia dzieci i młodzieży w wieku szkolnym jako wyznacznika adekwatności przyjmowanych rozwiązań w tym za- kresie. Zaprezentowano tutaj także oczekiwania formułowane pod adresem leka- rzy szkolnych, higienistek szkolnych oraz nauczycieli jako głównych realizatorów opieki higieniczno-lekarskiej na terenie placówek edukacyjnych. W kolejnym rozdziale ukazano zagadnienia związane z higieną nauczania. Dokonano przeglądu badań ukierunkowanych na określenie właściwości psycho- fizycznych dzieci i młodzieży oraz wymagań higienicznych wobec składowych procesu kształcenia. Zajęto się kwestią nauczyciela w kontekście jego stanu zdrowia. Przedstawiono badania podręczników szkolnych dokonywane pod ką- tem oceny ich higienicznych właściwości. W ostatnim rozdziale skoncentrowano się na analizie programów nauczania pod kątem treści w nich zawartych z zakresu nauki o zdrowiu, jak również me- tod, form i środków realizacji tych programów. Odniesiono się do działających na rzecz edukacji zdrowotnej w szkole podmiotów. Jako dominantę w pracy dydak- tyczno-wychowawczej szkoły na rzecz zdrowia uczniów potraktowano działania związane z propagowaniem trzeźwości. Ukazano badania dotyczące spożywania przez uczniów alkoholu, zaprezentowano wyniki oraz płynące z nich wnioski, przekładające się na praktykę pedagogiczną. Pracę zamyka podsumowanie, w którym zawarto wnioski wynikające z prze- prowadzonych badań i uogólnienia. W tej części pracy podjęto również próbę oceny higieny szkolnej w szkolnictwie ogólnokształcącym w II RP. 20 Nie mogąc nie odnieść się do doznanych w trakcie przygotowywania rozpra- wy przejawów wspierania moich wysiłków, inspiracji i pomocy, na zakończenie wstępu pozostawiłam miejsce dla wyrażenia podziękowań dla osób, które przy- czyniły się do powstania tej pracy. Przede wszystkim winna jestem głęboką wdzięczność za okazywane zaufa- nie, zachętę, cierpliwość i niestrudzoną merytoryczną opiekę Panu Profesorowi dr. hab. Grzegorzowi Michalskiemu. Również Pani dr hab. Iwonnie Michalskiej należą się ogromne podziękowania za zainteresowanie tworzoną pracą i cen- ne uwagi, jakich zechciała wielokrotnie udzielać targanej rozterkami Autorce. Wielką rolę w nadaniu ostatecznego kształtu rozprawie spełniły wnikliwe uwagi i rady Pani Profesor dr hab. Eleonory Sapii-Drewniak, za której trud recenzenc- ki pozwalam sobie złożyć szczególne wyrazy podziękowania. Praca jest efektem długotrwałych zabiegów koncepcyjnych i w ich pierwszej fazie rozwinęła się dzięki aprobowaniu pomysłu przez nieżyjącego już Pana Profesora dr. hab. Tadeusza Jał- mużny, o którego zasługach dla jej powstania również nie mogłabym zapomnieć. Tematyka pracy wiąże się ze współdziałaniem środowisk pedagogicznych i medycznych. Chciałabym więc zaakcentować inspirujący wpływ Pana Profe- sora dr. hab. Jerzego Supadego i Pani Profesor dr hab. Anity Magowskiej dla rozwoju moich zainteresowań historią medycyny i wyrazić w tym miejscu podzię- kowania dla nich. Do grona zasłużonych dla powstania pracy zaliczyć należy także Pana Dok- tora nauk med. Krzysztofa Tybora, którego medyczna opieka pozwoliła mi wie- lokrotnie zapanować nad chorobą. Jego profesjonalizmowi, wspartemu głęboko humanistyczną postawą, zawdzięczam możliwość tworzenia pracy w niezwykle trudnym do osiągnięcia i wydawało się nieosiągalnym dobrostanie. Z kolei dzięki pomocy japońskiego kolegi – dr. Hideharu Umehara – miałam dostęp do sporej części zagranicznej literatury przedmiotu oraz z uwagi na bliskość naukowych zainteresowań skorzystałam z jego doświadczeń i rad za co w tym miejscu chciałabym wyrazić swoje uznanie. Podobnie, parze szwajcarskich przy- jaciół – Thomasowi Sommerowi i Ruth Steiner – należą się podziękowania za wspieranie mojej aktywności poznawczej, niezwykłą gościnność, opiekuńczość i pomoc w kwerendzie bibliotecznej przeprowadzonej w Ich wspaniałej Ojczyźnie. Na koniec chciałabym wyrazić podziękowania również moim Najbliższym za podtrzymywanie mnie na duchu i wspieranie w długiej drodze powstawania niniej- szej rozprawy. Rozdział I Kształtowanie się koncepcji higieny szkolnej w okresie międzywojennym i jej uwarunkowania 1. Geneza zainteresowania higieną szkolną w Europie Wyraźniejsze zainteresowanie zagadnieniami kojarzonymi w dwudziestole- ciu międzywojennym z higieną szkolną sięga na gruncie europejskim wieku XVIII, a nawet XVII, jeśli przyjąć za podstawę ramy epoki Oświecenia w Anglii. Tym niemniej przyjmuje się, że higiena szkolna w ścisłym znaczeniu ma swój początek w połowie XIX w.1 Jednak, zwłaszcza w drugiej połowie XVIII w., dostrzec można w państwach europejskich, w tym również w Polsce, intensyfikowanie działań na rzecz poprawy zdrowia, którym towarzyszyły również poczynania mające na celu modernizację edukacji. Działania te można traktować jako symptom przenoszenia akcentowanej dotychczas troski o zdrowie indywidualne na poziom zainteresowania zdrowiem społeczności. Tendencje te wynikały z dążeń do reformowania wielu obszarów funkcjonowania państwa i społeczeństwa. Ideologicznym uzasadnieniem tych procesów był populacjonizm wskazujący, że siła państwa zależy od liczebności i wartościowości potencjału jego ludności2. Podłoże tych tendencji w obszarze zarówno zdrowia publicznego, jak i edu- kacji stanowiły względy ekonomiczne (rewolucja techniczno-przemysłowa w An- glii), polityczne (przejście od monarchii absolutnej do parlamentarnej w Anglii lub 1 M. K a c p r z a k, Higiena szkolna w rozwoju historycznym, [w:] Higiena szkolna, praca zbior., red. M. Kacprzak, Warszawa 1958, s. 7. 2 T. S r o g o s z, Między biologiczną egzystencją w dziejach a historią nauki, Częstochowa 2003, s. 129. Por.: J. G ł o w a c k i, Zwiększenie zaludnienia i poprawa zdrowotności w „Listach patriotycz­ nych” Józefa Wybickiego na tle dążeń XVII-wiecznej Europy, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Historica 1990, nr 37, s. 81–106. 22 zmiany konstytucyjne w Polsce, we Francji) oraz społeczne (wzrastające zna- czenie warstwy mieszczańskiej), a także naukowe (racjonalizm, empiryzm). Ini- cjatywa państwa w dziedzinie polityki społecznej w obu obszarach wiązała się także z wywołanymi przez nasilenie wojen potrzebami demograficzno-militarny- mi3. Wzmocnienie ludności wiązane ze zwalczaniem chorób, poprawą zdrowia, również za pośrednictwem edukacji, wpływać miało bowiem na wzrost liczebności populacji i wzmocnienie państwa. W połowie XVIII w. J. Huxan pisał: „Ludzie są prawdziwym bogactwem państwa, a ono właśnie jest najbardziej zaniedbywane”4. Zwracać zaczęto uwagę na problem chorobowości i śmiertelności. Pojawiły się początki naukowej statystyki medycznej. Można je łączyć z pracą Johna Graun- ta pt. Przyrodnicze i polityczne obserwacje nad śmiertelnością w Anglii wydaną w 1662 r.5 Wzrastała też świadomość znaczenia demografii. Świadczyć o tym mogą pierwsze tabele porównujące liczbę narodzin i zgonów, pojawiające się po 1760 r.6 W myśli angielskiego Oświecenia, reprezentowanej przez Johna Locke’a, odzwierciedlała się troska o obniżenie umieralności dzieci i wzmocnienie ich zdro- wia. Wskazania dotyczące pielęgnacji dzieci, ich hartowania, odżywiania, higieny snu, a przede wszystkim polecanie ruchu na świeżym powietrzu – miały zapobiec dostrzeganym coraz wyraźniej niekorzystnym zjawiskom demograficznym7. Natomiast francuscy fizjokraci, łączący bogactwo państwa z dbałością o czynnik ludzki, wnieśli uzasadnienie ekonomiczne do zdrowotnej organizacji zbiorowości, a także do edukacji. Zapobieganie chorobom, troska o zdrowie zy- skały wymiar ekonomiczny, ale także polityczny, stąd też ich rolę określano jako „publiczną zdrowotność”. Można tutaj dostrzec transfer na grunt francuski idei wychowania fizycznego i zdrowotnego J. Locke’a8. Francję uznaje się za państwo, w którym najwcześniej pojawili się leka- rze szkolni – najpierw w szkołach jezuickich i szkołach dla dziewcząt, a potem – w szkołach wojskowych. Natomiast uregulowania prawne w kwestii nadzoru sa- nitarnego nad szkołami zostały wprowadzone w 1792 r. przez Francuski Konwent9. 3 J. F i j a ł e k, Tradycje zdrowia publicznego w historii medycyny powszechnej i polskiej, Łódź 1998, s. 38. 4 J. H u x a n, Essai sur les différentes espèces de fièvres, Paris 1752, s. 36, za: G. V i g a r e l l o, Czystość i brud. Higiena ciała od średniowiecza do XX wieku, Warszawa 1998, s. 154. 5 J. F i j a ł e k, Tradycje zdrowia publicznego…, s. 45. 6 G. V i g a r e l l o, Czystość i brud…, s. 154. 7 J. L o c k e, Some thoughts concerning education, London 1693; t e n ż e, Myśli o wychowaniu, tłum. F. Wnorowski, wstęp i komentarz, K. Mrozowska, Wrocław–Kraków 1959. 8 Pierwsze wydanie tego dzieła w języku francuskim: L’Education des enfants ukazało się w Am- sterdamie w 1695 r., ale o intensywniejszej jego recepcji w tym obszarze językowym świadczyć mogą później ukazujące się prace. Zob. np.: J. B a l l e x s e r d, Dissertation sur l’education physique des enfants, Genève 1762; J. J. R o u s s e a u, Emil, L’education, Paris 1762; t e n ż e, Emil czyli o wycho­ waniu (wg wyd. z 1782 r.), przeł. z j. francuskiego W. Husarski, do druku przygotował F. Wnorowski, wstęp i komentarz J. Legowicz, Wrocław 1955. Por.: T. T e r e j k o, Poglądy J. Ballexerda na wycho­ wanie fizyczne i ich oddźwięk w Polsce, „Kultura Fizyczna” (KF) 1966, nr 5, s. 204–206. 9 M. K a c p r z a k, Higiena szkolna…, s. 19. 23 Również w wieku XVIII wzorem nowoczesnej administracji sanitarnej stały się Prusy, zaś wzorem nowoczesnego zarządzania szkolnictwem – Polska. Wią- zało się to w pierwszym przypadku z utworzeniem w 1719 r., w Berlinie urzędu zdrowia publicznego o nazwie Collegium Sanitatis. W drugim przypadku – z po- wołaniem pierwszej w Europie centralnej władzy oświatowej, jaką była działająca w Polsce od 1773 r. Komisja Edukacji Narodowej. Rysującą się pod koniec XVIII w. silną dążność do tego, aby państwo uczynić odpowiedzialnym za „publiczną zdrowotność” odnaleźć natomiast można w po- glądach i działalności Jeana Halle oraz Johanna Petera Franka. Pierwszy z wy- mienionych był paryskim lekarzem, higienistą i kierownikiem pierwszej w Europie katedry higieny, utworzonej w Paryżu w 1794 r. przy École de Santé. Stworzył plan higienicznej działalności państwa, w którym domagał się rozszerzenia i pogłębie- nia programu nauczania higieny. Natomiast drugi ze wspomnianych – profesor medycyny praktycznej w Getyndze, Wilnie, Petersburgu i Wiedniu – dowodził, że państwowa organizacja ochrony zdrowia ludności doprowadzi do rozkwitu państwa. Podkreślał przy tym znaczenie higieny szkolnej i prawidłowego wy- chowania dzieci, a nawet potrzebę wprowadzenia pomocy socjalnej państwa na rzecz dzieci z ubogich rodzin10. Dzieło J. P. Franka zatytułowane Pełny system policji lekarskiej przyczyniło się do popularyzacji na gruncie europejskim terminu „policja medycynalna” rozumianego jako szerokoprofilowe, administracyjne dzia- łania państwa na rzecz zdrowia publicznego. Właśnie J. P. Frank uznawany był za ojca medycyny szkolnej11. Wiek XIX stał się wiekiem higieny zarówno tej zapoczątkowanej w poprzed- nim stuleciu – publicznej, jak i sięgającej jeszcze starożytności – osobistej. Podjęte wówczas badania fizyczne, chemiczne, fizjologiczne, a później również bakterio- logiczne wpływały na formułowanie i stosowanie naukowo uzasadnionych zasad i reguł postępowania mających oddziaływać na poprawę zdrowotności publicz- nej. Powstały kolejne – po paryskiej – katedry higieny – w Montpellier i Stras- burgu. Ukazały się pierwsze podręczniki higieny. Prace na rzecz poprawy stanu higienicznego miast podjęli, uznawani za pionierów naukowej higieny społecznej: Edwin Chadwick, William Farr, Southwood Smith, John Simon oraz Michael Levy i Friedrich Oesterlen12. Rozwijający się w XIX w. pozytywistyczny scjentyzm w ujęciu Karola Darwina i Herberta Spencera wiązał się z uznaniem metodologii stosowanej w naukach przyrodniczych za dającą możliwość wyjaśnienia zachodzących 10 T. M a r c i n k o w s k i, Początki profilaktyki i medycyny społecznej, [w:] Historia medycyny, red. T. Brzeziński, Warszawa 1988, s. 250. 11 B. H a r r i s, The Health of the Schoolchild. A History of the School Medical Service in England and Wales, Open University Press, Buckingham, Philadelphia 1995, s. 27. Zob.: J. P. F r a n k, System einer vollständigen medizinischen Polizey, Vol. 9, Mannheim 1779–1827. 12 T. M a r c i n k o w s k i, Medycyna społeczna XIX i XX wieku, [w:] Historia medycyny, s. 473.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Higiena szkolna w szkolnictwie ogólnokształcącym w Drugiej Rzeczypospolitej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: