Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00526 008001 10466742 na godz. na dobę w sumie
Historia Garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939 - ebook/pdf
Historia Garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 135
Wydawca: Wydawnictwo Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7950-093-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Historia garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939. Książka omawia: Utworzenie garnizonu Wojska Polskiego i jego funkcjonowanie w latach 1918-1921, charakterystykę jednostek i instytucji wojskowych w latach 1922-1939, działalność szkoleniowo-wychowawczą w jednostkach garnizonu, rolę wojska w życiu społeczeństwa miasta Sandomierza i regionu sandomierskiego. Jest to pierwsze tak wyczerpujące opracowanie tego zagadnienia przez historyka wojskowości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tadeusz Banaszek Historia garnizonu Historia garnizonu Sandomierz Sandomierz w latach 1918-1939 w latach 1918-1939 Armoryka Armoryka Tadeusz Banaszek Historia garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939 Tadeusz Banaszek Historia garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939 Armoryka Sandomierz 2012 Seria: BIBLIOTEKA TRADYCJI SANDOMIERSKIEJ NR 14 Seria objęta patronatem przez Fundację Kultury i Tradycji Europejskiej „Paradosi” w Sandomierzu. Redaktor tomu: dr Dorota Karkut Projekt okładki: Juliusz Susak Recenzent: prof. dr hab. Konrad Zieliński Na okładce: Powrót z manewrów żołnierzy 2 ppLeg. Fot. ze zbiorów Andrzeja Sarwy Copyright © 2012 by Tadeusz Banaszek Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27-600 Sandomierz tel +48 15 833 21 41 e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl http://www.armoryka.pl/ ISBN 978-83-7950-093-2 Spis treści Wstęp...............................................................................................7 Rozdział I. Utworzenie garnizonu Wojska Polskiego i jego funkcjonowanie w latach 1918-1921.............................................11 Rozdział II. Charakterystyka jednostek i instytucji wojskowych w latach 1922-1939........................................................................21 Rozdział III. Działalność szkoleniowo-wychowawcza w jednostkach garnizonu...................................................................................................63 Rozdział IV. Rola wojska w życiu społeczeństwa miasta i regionu.........................................................................................77 Zakończenie.................................................................................100 Aneksy.........................................................................................103 Schematy......................................................................................121 Bibliografia..................................................................................123 Pomnik żołnierzy garnizonu sandomierskiego na cmentarzu wojskowym w Sandomierzu przy ul. Mickiewicza – fot. T. Banaszek Wstęp Sandomierz w okresie międzywojennym był miastem wchodzą- cym w skład województwa kieleckiego, ważnym ośrodkiem admi- nistracyjnym, gospodarczym i handlowym. Miasto w tym okresie było także znaczącym garnizonem Wojska Polskiego. Wyjaśnienia wymaga pojęcie „garnizon”. Określenie to pochodzenia francu- skiego oznacza: „załogę”, bądź „część wojska przebywającą stale w mieście”,1 „terytorium, na którym stale lub czasowo przebywają oddziały lub znajdują się instytucje i zakłady wojskowe”2, „jedną lub kilka położonych obok siebie miejscowości, gdzie stale lub czasowo przebywają oddziały różnych rodzajów sił zbrojnych oraz mieszczą się instytucje lub zakłady wojskowe stanowiące jego za- łogę”3. Autor przyjął definicję garnizonu, opierając się na przepi- sach Regulaminu służby wewnętrznej z 1926 r., w którym określo- no garnizon jako: „miejscowość, w której stale przebywają forma- cje siły zbrojnej”4. Podobną definicję zawarto w Encyklopedii Woj- skowej pod redakcją Ottona Laskowskiego5. Sandomierz przed 1918 r. był garnizonem wojska koronnego, następnie wojsk austriackich, armii Księstwa Warszawskiego, a po upadku powstania listopadowego - wojsk rosyjskich6. Słownik wyrazów obcych, red. J. Tokarski, Warszawa 1980, s. 244. 1 2 Mała encyklopedia PWN, red. B. Petrozolin-Skowrońska, Warszawa 1996, s. 268. 3 Leksykon Wiedzy Wojskowej, Warszawa 1979, s. 123. 4 Regulamin służby wewnętrznej, cz. VI; Służba w garnizonie, Warszawa 1926, s. 5. 5 Encyklopedia Wojskowa, pod red. O. Laskowskiego, t. III, Warszawa 1933, s. 2. 6 Dzieje Sandomierza, t. 3, 1795-1918, pod red. H. Samsonowicza, Warszawa 1993. 7 Celem publikacji jest przedstawienie działalności garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939, w tym: - funkcjonowania garnizonu jako elementu w strukturze Wojska Polskiego; - roli wojska w rozwoju gospodarczym Sandomierza oraz upo- wszechnianiu kultury, oświaty i sportu. Zawarte w pracy problemy przedstawiono w czterech rozdzia- łach. Rozdział I poświęcony jest utworzeniu garnizonu sandomier- skiego po odzyskaniu niepodległości przez Polskę i jego funkcjo- nowaniu do końca 1921 r. Ukazano formowanie jednostek wojsko- wych oraz rolę garnizonu w okresie walk Polski o ustanowienie granic. W rozdziale II scharakteryzowano jednostki garnizonu San- domierz w okresie pokojowym w latach 1922-1939. Przedstawiono wszystkie oddziały i instytucje wojskowe funkcjonujące w Sando- mierzu, ze szczególną charakterystyką 4 pułku saperów i 2 pułku piechoty Legionów. Skoncentrowano się na takich problemach, jak m.in. organizacja jednostek, charakterystyka żołnierzy oraz warun- ki zakwaterowania. Rozdział III przedstawia działalność szkoleniowo-wychowaw- czą w jednostkach bojowych garnizonu, w tym zaangażowanie 4 pułku saperów w pracach na rzecz społeczeństwa. W rozdziale IV pokazano wpływ stacjonowania garnizonu na rozwój gospodarczy miasta, na rozwój oświaty, kultury i sportu. Przedstawiono zaangażowanie wojska w realizację przysposobie- nia wojskowego wśród młodzieży i organizacji społecznych. Uka- zano także relacje pomiędzy władzami miasta i mieszkańcami a wojskiem, a także zaangażowanie garnizonu w sytuacjach zagro- żenia bezpieczeństwa (pełnienie służby asystencyjnej). Uzupełnieniem pracy są aneksy, w których znajdują się m.in. wykazy kadry oficerskiej i podoficerskiej jednostek wojskowych oraz biogramy dowódców garnizonu. Podstawę rozważań niniejszej publikacji stanowi dokumentacja archiwalna oraz źródła drukowane. Złożoność problematyki, stan zachowania oraz rozproszenie materiału źródłowego powodowały 8 konieczność objęcia kwerendą wielu zespołów aktowych, przecho- wywanych w archiwach państwowych. Stan zachowanych źródeł archiwalnych dotyczących tematu jest dosyć zróżnicowany. Naj- ważniejsze dla napisania pracy były zasoby Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie. Akta 2 Dywizji Piechoty Legionów i jej pułków generalnie zachowały się, choć nie są kompletne. Ze- społy 2 pułku piechoty Legionów i Komendy Garnizonu Sando- mierz są dość skromne, gdyż zawierają jedynie 4 jednostki archi- walne (w tym Komenda Garnizonu Sandomierz - 1 jednostka ar- chiwalna). Ważnym źródłem były dla autora akta Dowództwa Okręgu Generalnego Kielce (w tym rozkazy dzienne i tajne), Do- wództwa Okręgu Korpusu Nr X Przemyśl, 4 batalionu saperów oraz Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych i Ministerstwa Spraw Wojskowych. Kwestie dotyczące relacji pomiędzy wojskiem a spo- łeczeństwem Sandomierza możliwe były do przedstawienia w oparciu o akta zespołu Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach 1918-1939 oraz zespołu Akt Miasta Sandomierza, które znajdują się w zasobach Archiwum Państwowego w Kielcach i jego Oddzia- łu w Sandomierzu. Istotnym elementem podstawy źródłowej niniejszych rozważań okazała się prasa, odgrywająca wówczas, gdy nie pozwalały na to inne źródła, zasadniczą rolę przy analizie niektórych kwestii zawo- dowych i społecznych, dotyczących garnizonu i jego roli w życiu codziennym ludności miasta. Podstawowym czasopismem, które wykorzystał autor był dwutygodnik „Ziemia Sandomierska”. Wy- korzystane zostały również akta normatywne dotyczące ustawo- dawstwa wojskowego, regulaminy, instrukcje, wytyczne, a także wykazy oficerów. Wykorzystany w pracy materiał źródłowy, często o charakterze fragmentarycznym, przedstawia więc różną wartość dokumentacyjną. Przeprowadzona krytyka źródeł nie zawsze mo- gła być całościowa z powodu braku materiału odmiennej prowe- niencji. Nie wszystkie przedstawione w niniejszej pracy zagadnienia udało się omówić i wyjaśnić w sposób wyczerpujący. Wiele pod- 9 niesionych kwestii, w szczególności dotyczących roli garnizonu w życiu gospodarczym miasta czy też działalności poszczególnych oficerów na rzecz środowiska lokalnego wymaga dalszych badań. Mimo to autor ma nadzieję, że opracowane zagadnienia przynajmniej w pewnym stopniu wzbogacą dotychczasowy stan wiedzy o działal- ności garnizonu sandomierskiego w okresie międzywojennym. 10 Rozdział I. Utworzenie garnizonu Wojska Polskiego i jego funkcjonowanie w latach 1918-1921 H a początku listopada 1918 r. w Sandomierzu stacjonowały wojska austriackie w liczbie około 1000 żołnierzy: Komenda Po- wiatu, 11 zapasowy batalion pionierów, batalion etapowy nr 254 Landsturmu (Obrony Krajowej) w składzie 15 oficerów oraz 300 podoficerów i szeregowych, kompanie żniwne oraz tabory7. Ko- menda Obwodu nr 6 Sandomierz Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) 27 października 1918 r. zwołała zjazd członków POW, le- gionistów i byłych wojskowych z terenu powiatu sandomierskiego, podczas którego m.in. opracowano odezwę do mieszkańców mó- wiącą o konieczności odzyskania niepodległości oraz wezwano do wstępowania pod rozkazy Józefa Piłsudskiego w szeregi przyszłej armii polskiej. W nocy z 2 na 3 listopada członkowie POW (ok. 150 osób) przystąpili do rozbrojenia żołnierzy i żandarmów austriackich. 3 li- stopada po spotkaniu przedstawicieli nowo powstającej polskiej administracji i wojskowych z austriackim komendantem powiatu płk Schallerem, nastąpiło złożenie broni przez Austriaków8. Na- stępnego dnia, komendant miasta por. dr Jan Kański zawiadomił mieszkańców rozkazem dziennym nr 1 o ostatecznym przejęciu 7 T. Kozłowski, Zarys historii wojennej 4 pułku saperów, Warszawa 1932, s. 3. 8 J. Woyno, Z dziejów sandomierskiego Obwodu Polskiej Organizacji Wojsko- wej (1915-1918), „Zeszyty Sandomierskie”, 2000, nr 12, s. 36; W. Czajka, Listopad 1918 - przejęcie władzy z rąk okupantów, [w:] Dzieje Sandomierza, praca zbiorowa pod red. H. Samsonowicza, t. IV 1918-1939, red. W. Czajka, Warszawa 1994, s. 11. 11 władzy przez Polaków. Utworzone zostało Polskie Dowództwo Placu w Sandomierzu. Zastępcami por. Kańskiego zostali ppor. Or- ski i ppor. Ożarowski, szefem adiutantury ppor. F. Jabłoński, żan- darmerii - kpt. F. Jabłoński, intendentury - kpt. Osmoła, zbrojowni - Wyrzykowski, prowiantury - por. Buras i por. Preziner, lekarzami - dr Stanisław Krawczyński i Czerny. Kasynem kierował por. Ol- szewski. Dowódcą 1 kompanii został por. Barchanowski, 2 kompa- nii - por. Gołębiowski. W składzie tymczasowej komendy uzupeł- niającej i komisji poborowej znaleźli się: ppor. Czerny, kpt. Mar- kowski, Derejski, dr Krawczyński i starszy komisarz Dunin-Brze- ziński 9. Po ukształtowaniu się terytorialnych władz wojskowych w od- rodzonej Polsce, Sandomierz znalazł się na terenie Okręgu Woj- skowego IV Radom, który podlegał Dowódcy Okręgu Generalnego Nr III Kielce 10. Pierwszymi jednostkami tworzonego Wojska Polskiego w San- domierzu były: Rejonowy Magazyn Broni, szwadron taborów, kompania pontonowa i tzw. kompania sandomierska. Rejonowy Magazyn Broni będący jednostką służby uzbrojenia podlegał Cen- tralnemu Magazynowi Broni w Kielcach. W sierpniu 1919 r. został przeniesiony do Kielc i wcielony do Centralnego Magazynu Broni. Szwadron taborów do maja 1919 r. znajdował się wraz z ośmioma innymi szwadronami w składzie 3 dywizjonu taborów w Kielcach, a następnie został rozformowany11. W styczniu 1919 r. w Sandomierzu utworzono kompanię ponto- nową dowodzoną przez por. Stanisława Repę. Wkrótce na jej bazie 9 Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (dalej: CAW), Komenda Garni- zonu Sandomierz, sygn. I. 372.48.1; Jednodniówka 4 Pułku Saperów, Sando- mierz 1925, s. 10. 10 Okręg Wojskowy Nr IV Radom obejmował obszar powiatów radomskiego, kozienickiego, opatowskiego, sandomierskiego i iłżeckiego. Okręgiem dowo- dzili: płk Leon Bilewicz, mjr Bolesław Popowicz, ppłk Gustaw Truskolaski. 7 lipca 1919 r. okręg został zlikwidowany. 11 W. Jarno, Okręg Generalny Wojska Polskiego Nr III Kielce w latach 1918- 1921, Łódź 2003, s. 63-64, 71. 12 oraz licznie napływających ochotników, utworzono dwie kompanie mostowe. Pierwsza z nich, pod dowództwem ppor. Stanisława Ro- żeckiego wyruszyła w maju na front, natomiast druga, dowodzona przez por. Kozubskiego - w lipcu. Obie kompanie mostowe weszły w skład 3 batalionu saperów, utworzonego w Jędrzejowie. Z pozo- stałej w garnizonie sandomierskim kompanii rekruckiej utworzono dwie kolejne kompanie, z których 28 czerwca zorganizowano bata- lion mostowy saperów. Jego pierwszym dowódcą został ppłk Józef Zaniewski. Z dniem 1 sierpnia batalion mostowy przeszedł do gar- nizonu Modlin 12. Z ochotników - członków POW zorganizowano w listopadzie i grudniu 1918 r. tzw. kompanię sandomierską pod dowództwem por. Tadeusza Kaliszczaka, która weszła w skład utworzonego w Radomiu 24 pułku piechoty13. Kompania ta w składzie tzw. Kombinowanego Batalionu Radomskiego 28 grudnia 1918 r. wyru- szyła na front pod Lwów. 19 lutego 1919 r. rozpoczęto tworzenie na terenie Okręgu Gene- ralnego Kielce 11 pułku ułanów. Początkowo na miejsce formowa- nia tej jednostki wyznaczono Sandomierz. Jednak kilkanaście dni później zmieniono decyzję i rozpoczęto organizowanie pułku w Pińczowie. Natomiast w Sandomierzu na przełomie marca i kwietnia zorganizowano szwadron zapasowy 11 pułku ułanów, który stacjonował do końca maja. Zadaniem szwadronu było gro- madzenie i przygotowywanie uzupełnień osobowych i materiało- wych dla pułku, szkolenie rekrutów i ujeżdżanie koni. Szwadron zapasowy składał się z kadry szwadronu, oddziałów: rekrutów, ka- rabinów maszynowych, technicznego, rekonwalescentów, ujeżdża- nia koni, magazynowego oraz ze szwadronu marszowego. Zgodnie z etatem w jego składzie służyło 11 oficerów, 126 szeregowych oraz znajdowało się 106 koni wierzchowych i 10 zaprzęgowych, 12 P. Zarzycki, Batalion Mostowy, Pruszków 1996, s. 3-4; T. Kozłowski, Zarys historii…, s. 7; Z. Cutter, Saperzy II Rzeczypospolitej, Kraków-Warszawa- Wrocław 2005, s. 27; 13 T. Kozłowski, Zarys historii…, s. 7; J. Pałac, Zarys historii wojennej 24 Pułku Piechoty, Warszawa 1930, s. 5; 13 a także 5 wozów. Szwadron zapasowy 11 pułku ułanów przeniesio- no do Mińska Mazowieckiego14. Od wiosny 1919 r. w Sandomierzu stacjonowała kompania za- pasowa 3 batalionu saperów, której dowódcą był kpt. Emanuel Ho- molacs. Wcielono do niej pozostałych żołnierzy batalionu mosto- wego, którzy nie wyjechali do Modlina. Natomiast w lutym 1920 r. przybyła z Łodzi kompania zapasowa 4 batalionu saperów dowo- dzona przez por. Tadeusza Wasilewskiego. Oba pododdziały zosta- ły połączone w kompanię zapasową saperów nr 4. Jej dowódcą zo- stał kpt. Tadeusz Wasilewski. Składała się z dowództwa, trzech plutonów po osiem sekcji każdy, oraz plutonu administracyjnego z sekcją telefoniczną, sanitarną i taborową (schemat 1). Stan etato- wy kompanii zapasowej wynosił 243 żołnierzy, w tym 3 oficerów i 17 podoficerów. Kompania zapasowa saperów po wcieleniu po- borowych i ich przeszkoleniu wysyłała na front uzupełnienia do 2, 4 i 10 batalionu saperów. Przykładowo 12 maja 1920 r. wysłano 2 podchorążych, 5 podoficerów i 213 saperów, dwa dni później - 4 podoficerów i 79 saperów, a 1 czerwca 2 oficerów i 288 saperów pod dowództwem ppor. Stefana Stępienia. W czerwcu i lipcu 1920 r. kompania uzupełniała kolumny saperskie nr 2 i 415. Podczas ofensywy Armii Czerwonej latem 1920 r. do Sandomierza dysloko- wano także kompanię zapasową saperów nr 2 z Dęblina, która uzu- pełniała 3, 9 i 13 bataliony saperów. 23 grudnia 1920 r. kompania zapasowa saperów nr 4 została przekształcona w batalion zapaso- wy saperów nr 4, który składał się z dowództwa, trzech kompanii zapasowych i kompanii ozdrowieńców (schemat 2)16. Powołano w Sandomierzu także Kierownictwo Nadzoru Kosza- rowego, podlegające Rejonowemu Zarządowi Budowlano-Kwate- runkowemu w Radomiu. Wymieniona instytucja prowadziła spra- 14 J. Soniński, Zarys historii wojennej 11 Pułku Ułanów Legionowych, Warszawa 1928, s. 10; A. Smoliński, Jazda Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 12 X 1918 do 25 IV 1920, Toruń 2000, s. 102. 15 Z. Cutter, Saperzy…, s. 28; T. Kozłowski, Zarys historii…, s. 9. 16 T. Kozłowski, Zarys historii…, s. 10. 14 wy budowlane (w tym remontowe obiektów wojskowych) i kwate- runkowe wojska w garnizonie 17. We wrześniu 1919 r. zorganizowano na obszarze OGen. Kielce tymczasową organizację służby duszpasterskiej w składzie sześciu kapelanów garnizonowych, w tym w Sandomierzu na powiat san- domierski i opatowski18. W lipcu 1920 r. obszar OGen. Kielce po- dzielono na dziesięć rejonów duszpasterskich, w tym Urząd Dusz- pasterstwa Wojska Polskiego w Sandomierzu, obejmujący powiat sandomierski na czele z księdzem Stanisławem Rostafińskim19. Kapelan prowadził m.in. działalność religijną oraz pracę wycho- wawczą wśród żołnierzy. Na przełomie listopada i grudnia 1918 r. utworzono w Sando- mierzu powiatowe dowództwo żandarmerii kierowane przez por. Mariana Zugaja, które składało się z trzech plutonów rozmieszczo- nych w Zawichoście, Klimontowie i Staszowie, o stanie jednego oficera, 19 podoficerów i 71 szeregowych. Żandarmi do lipca 1919 r., w związku z brakiem policji wykonywali zadania służby bezpie- czeństwa w stosunku do osób wojskowych, jak i cywilnych. W lip- cu 1919 r. rozwiązano powiatowe dowództwa żandarmerii, a na ich bazie utworzono plutony żandarmerii, w tym w Opatowie. Pluton ten wydzielał posterunek żandarmerii w Sandomierzu, który w lu- tym 1921 r. składał się z 21 żandarmów20. W Sandomierzu znajdował się także oficer ewidencyjny Powia- towej Komendy Uzupełnień (PKU) 24 pułku piechoty w Opatowie, który był odpowiedzialny za przeprowadzanie poboru do wojska na terenie powiatu sandomierskiego. W 1920 r. funkcję oficera ewidencyjnego pełnił urzędnik wojskowy Pilecki21. 17 W. Jarno, Okręg Generalny…, s. 56. 18 CAW, Dzienniki Rozkazów DOGen. Kielce 1919-1921, rozkaz nr 105 z 1919 r. 19 Tamże, rozkaz nr 61 z 12 lipca 1920 r. 20 Tamże, rozkaz tajny nr 12 z 23 lutego 1921 r.; G. Ratajczyk, Żandarmeria Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, Toruń 2004, s. 70, 73. 21 Archiwum Państwowe w Kielcach (dalej: APK), Oddział w Sandomierzu, Akta miasta Sandomierz (dalej: AmS), sygn. 1440, k. 310. 15 H a początku 1919 r. w garnizonie sandomierskim utworzono pluton telefoniczny„Sandomierz”, podległy oficerowi łączności DOGen. Kielce 22. W związku z toczonymi walkami o ustalenie granic Rzeczypo- spolitej, trudną sytuacją gospodarczą, w jednostkach wojskowych panowały często złe nastroje wśród żołnierzy. Były one spowodo- wane brakiem mundurów, słabym wyżywieniem, trudnymi warun- kami zakwaterowania. Przykładowo żołnierze kompanii zapasowej saperów nr 4 w czerwcu 1920 r. pełnili służbę wartowniczą boso i w podartych mundurach. Odczuwano brak letniej bielizny, koców i płaszczy23. Doszło również do epidemii grypy „hiszpanki”, na którą zmarło kilkunastu żołnierzy24. Taka sytuacja doprowadzała często żołnierzy do dezercji z armii. Zakwaterowanie żołnierzy i kadry zawodowej w omawianym okresie należało do jednych z najtrudniejszych spraw, które musia- ły rozwiązać władze wojskowe. W latach 1918-1921, w związku z tworzeniem od podstaw armii, główny wysiłek wojska został skierowany na zakwaterowanie oddziałów wojskowych. Jednostki wojskowe w garnizonie sandomierskim kwaterowały w koszarach „Saskich” przy Szosie Opatowskiej, w Spichlerzu przy ul. Rybitwy oraz w budynkach byłego klasztoru Św. Józefa przy ul. Ogrodo- wej25. Wobec braku koszar i mieszkań dla kadry zawodowej wła- dze państwowe rekwirowały lokale prywatne. Podstawą prawną tych działań była ustawa z 11 kwietnia 1919 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych26 oraz ustawa z dnia 8 kwietnia 1919 r. o dostarczaniu mieszkań na potrzeby wojska27. Na podstawie usta- 22 W. Jarno, Okręg Generalny…, s. 61. 23 O niepodległą i granice. T. 2. Raporty i komunikaty naczelnych władz wojskowych o sytuacji wewnętrznej Polski 1919-1920, Warszawa-Pułtusk 2000, s. 462. 24 Zmarłych żołnierzy pochowano na Cmentarzu Wojskowym w Sandomierzu. T. Wasilewski, Zarys historii…, s. 8. 25 CAW, Dzienniki Rozkazów Dowództwa Okręgu Korpusu (dalej: DOK) X 1922-1939., rozkaz nr 14 z 1922 r. 26 Dziennik Praw Państwa Polskiego z 1919r., nr 32, poz. 264. 27 Tamże, nr 3, poz. 262. 16 wy o dostarczaniu mieszkań na potrzeby wojska zarządy gmin były zobowiązane dostarczać pomieszczenia dla oficerów i urzędników wojskowych. Mogły one rekwirować na potrzeby wojska mieszka- nia osób prywatnych wraz ze znajdującymi się w nich umeblowa- niem i energią elektryczną. W ramach nałożonych świadczeń wo- jennych w Sandomierzu zostały zajęte przez wojsko budynki gim- nazjum męskiego, seminarium żeńskiego, szkół powszechnych, ba- raki w porcie oraz w Nadbrzeziu, a na zakwaterowanie kadry za- wodowej część mieszkań prywatnych 28. 8 lipca 1920 r. stowarzyszenie Biały Krzyż29 w Sandomierzu za- początkowało na szerszą skalę akcję pomocy społecznej w okresie zagrożenia państwa związanego z ofensywą Armii Czerwonej. Na zwołanym w tym dniu posiedzeniu przedstawicieli wszystkich in- stytucji rządowych i społecznych oraz innych organizacji powoła- no do życia Komisję Organizacyjną Powiatowego Komitetu Pomo- cy Armii Ochotniczej. 17 lipca, w związku z mianowaniem przez Ogólnopolski Komitet Obrony Państwa w Warszawie pełnomocni- ka na powiat sandomierski Seweryna Horodyskiego, wymieniony Powiatowy Komitet Pomocy Armii Ochotniczej podporządkował się jego osobie. Jednocześnie przekształcony został w Powiatowy Komitet Obrony Państwa, który funkcjonował do 15 listopada 1920 r.30. Od lipca 1920 r. przystąpiono do werbowania osób do Armii Ochotniczej. Komitet powiatowy prowadził kampanię propagando- wą na rzecz wstępowania do Armii Ochotniczej, urządzając liczne wiece, podczas których wskazywano na konieczność współdziała- 28 T. Wasilewski, Zarys historii…, s. 9. 29 Polski Biały Krzyż (PBK) był organizacją społeczną utworzoną jesienią 1918 r. pod nazwą Centralny Komitet Pomocy Żołnierzowi, który w 1919 r. przemiano- wano na PBK. Głównym zadaniem organizacji było w okresie walk Polski o usta- nowienie granic prowadzenie akcji społecznej i filantropijnej mającej na celu nie- sienie pomocy żołnierzom polskim oraz ofiarom wojny. A. Niewęgłowska, Polski Biały Krzyż a wojsko w latach 1919-1939, Toruń 2005, s. 30. 30 Obrona Państwa w 1920 roku. Księga sprawozdawczo-pamiątkowa General- nego Inspektoratu Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa, pod red. W. Ścibor-Rylskiego, Warszawa 1923, s. 410. 17 nia społeczeństwa z wojskiem. W sandomierskim biurze werbun- kowym do 24 lipca zgłosiło się 163 ochotników, z których 102 po zakwalifikowaniu skierowano do PKU 24 pułku piechoty w Opato- wie. Ochotnikami byli w większości nauczyciele ludowi, harcerze i robotnicy. Do 7 sierpnia do biura werbunkowego z terenu powia- tu sandomierskiego zgłosiło się 227 ochotników. Adam Bień, wów- czas maturzysta sandomierskiego gimnazjum, późniejszy wybitny działacz ruchu ludowego i mąż stanu, który zgłosił się do Armii Ochotniczej, tak wspominał pożegnanie ochotników w Sandomie- rzu: „Dnia 18 lipca 1920 r. zebraliśmy się wszyscy. Staliśmy czwórkami na ulicy przed szkołą. Otaczały nas przyjaznym krę- giem niezliczone tłumy. Dziewczęta, znajome i nieznajome, ze smutkiem w oczach, wręczały nam, zawstydzonym, kwiaty. Pamię- tam białe kwiaty, które wręczyła moja dziewczyna… Przed kolum- ną ustawiła się orkiestra wojskowa, zagrała marsza, którego melo- dię pamiętam do dziś, i na komendę kapelmistrza ruszyła w drogę. Za orkiestrą, w takt marsza, ruszyła w pochód nasza kolumna. Ru- szyliśmy w drogę wielu pokoleń Polaków…”. Ogółem do Armii Ochotniczej z powiatu sandomierskiego zgłosiło się około 400 osób, głównie spośród inteligencji31. Ważnym elementem działalności Powiatowego Komitetu Obro- ny Państwa w Sandomierzu, było utworzenie w garnizonie sando- mierskim Gospody Żołnierskiej, która obsługiwała przez cały dzień około 3000 żołnierzy. Sprzedawano w niej po niskich cenach artykuły żywnościowe, papierosy, papier listowy. W gospodzie znajdowała się prasa oraz gry, a wieczorami dla żołnierzy przez dwie godziny grał zespół smyczkowy. Zorganizowano także izbę chorych w batalionie zapasowym saperów nr 4 na 30 łóżek. Wypo- sażono ją w łóżka, sienniki, bieliznę pościelową, koce, a także le- karstwa. Zasługą komitetu było również zorganizowanie kilku 31 APK, Urząd Wojewódzki Kielecki (dalej: UWK) I, sygn. 464/I, k. 21; A. Bień, Bóg wysoko - dom daleko. Obrazy przeszłości 1900-1920, posłowie H. Bielska, opracowanie i przypisy K. Burek, Warszawa 1999, s. 275-276. 18 szwalni bielizny dla żołnierzy, które uszyły dla jednostek Okręgu Generalnego Nr III Kielce 1000 kompletów koszul i kalesonów32. OGen. Łódź OGen. Warszawa Piotrków Trybunalski Piotrków Trybunalski Radom Częstochowa Będzin Radomsko DOGen Kielce Jędrzejów Ostrowiec OGen. Lublin Śląsk Miechów Staszów Sandomierz Pińczów OGen. Kraków Mapa nr 1. Garnizony na obszarze OGen. Kielce w latach 1919- 1921. Źródło: opracowanie własne. W Sandomierzu powołano dowództwo garnizonu. Dowódca garnizonu m.in. regulował służbę garnizonową, ustalał przepisy alarmowe, opracowywał plany i programy uroczystości wojsko- wych, dbał o zakwaterowanie wojskowych, wydawał przepisy o zachowaniu higieny, wydawał rozporządzenia asystencyjne, usta- 32 APK, UWK I, sygn. 489, k. 63, 89; ona państwa…, s. 414. 0 19 lał porządek pobierania środków, wyposażenia i żywności, dozoro- wał porządek, badał nastroje ludności. Dowódcą garnizonu był naj- starszy funkcją oficer jednostki liniowej33. Sandomierz w latach 1918-1921 należał do większych garnizo- nów na terenie Okręgu Generalnego Kielce. Trudno jest ustalić stan żołnierzy w garnizonie ze względu m.in. na różne stany jedno- stek zapasowych. Z rozkazu DOGen. Kielce z października 1920 r. dowiadujemy się, że zakwaterowanych było w Sandomierzu 1925 żołnierzy34. Natomiast według wspomnianej ony Państwa w 1920 roku. Księgi sprawozdawczo-pamiątkowej Generalnego In- spektoratu Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa, pod red. W. Ścibor-Rylskiego, w garnizonie było około 3000 żołnierzy35. 0 Garnizon sandomierski odegrał istotną rolę w uzupełnieniu sta- nów osobowych, głównie jednostek saperskich walczących na froncie podczas wojen o ustanowienie granic Rzeczypospolitej. Należy podkreślić, że w walkach w okresie 1918-1920 z podod- działów, z których sformowano 4 pułk saperów poległo 29 żołnie- rzy. Za bohaterstwo wykazane w walce 13 żołnierzy zostało odzna- czonych Krzyżem Virtuti Militari, a 40 Krzyżem Walecznych36. 33 Spis władz wojskowych 1918-1921, Warszawa 1936. 34 CAW, Dzienniki Rozkazów DOGen. Kielce 1919-1921, rozkaz nr 106 z 18 października 1920 r. 35 Obrona Państwa…, s. 414. 36 J. Pająk, Saperzy Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1992, s. 186; Jednod- niówka 4 Pułku…, s. 28, 30. 20 Rozdział II. Charakterystyka jednostek i instytucji wojskowych garnizonu w latach 1922-1939 2.1. Zadania i struktury organizacyjne jednostek 18 kwietnia 1921 r. zostało sformowane w Sandomierzu do- wództwo nowej dużej jednostki - 4 pułku saperów (psap), w skład którego weszły trzy bataliony saperów: VII, X i XXVI. Bataliony VII (dowódca - kpt. Henryk Czyż) i XXVI (dowódca - kpt. Zdzi- sław Grosele) utworzono z chwilą powstania 4 pułku saperów, na- tomiast batalion X sformowany został w październiku 1920 r. pod dowództwem kpt. Emila Strumińskiego. Dowództwo pułku utwo- rzono z Szefostwa Inżynierii i Saperów 4 Armii. Bataliony te po- wstały z dawnych 10 i 4 batalionu saperów, 16 batalionu saperów poznańskich i 12 batalionu saperów przemyskich37. Poszczególne bataliony nosiły numery dywizji piechoty, w skład których wcho- dzić miały podczas mobilizacji. Pułk należał organizacyjnie do Okręgu Korpusu Nr IV Łódź, jednak w związku z brakiem koszar i warunków terenowych (brak odpowiednio dużej rzeki do szkole- nia) został rozmieszczony w Sandomierzu na terenie Okręgu Kor- pusu Nr X Przemyśl (od listopada 1921 r.). Stan etatowy pułku wynosił 32 oficerów, 8 chorążych, 126 pod- oficerów i 620 szeregowych, razem 786 żołnierzy. W swoim skła- dzie miał do czerwca 1924 r. trzy bataliony saperów (każdy po 2 kompanie), kadrę batalionu zapasowego, której podlegał zarząd 37 T. Kozłowski, Zarys historii..., s. 10; J. Pająk, Saperzy…, s. 186; M. Cieple- wicz, Bronie techniczne Wojska Polskiego w latach 1921-1926, „Studia i Ma- teriały do Historii Wojskowości”, t. XXXIV, 1992, s. 199. 21 składów i warsztatów pułku, w tym składy narzędzi i materiałów saperskich, materiałów wybuchowych i kolumn pontonowych (schemat 3)38. 23 maja 1921 r. wprowadzono także etaty wojenne dla jedno- stek wojsk saperskich. Zgodnie z nimi w skład pułku saperów wchodziły: dowództwo pułku, trzy samodzielne bataliony saperów, batalion zapasowy, park przepraw (kolumny pontonowe) oraz warsztaty pułkowe. Dowódca pułku w okresie wojny wraz ze sztabem przechodził do dowództwa określonej armii, obejmując jednocześnie funkcję szefa saperów i dowodząc wszystkimi pododdziałami saperskimi, którymi ta armia dysponowała. Dowódca batalionu saperów w cza- sie działań wojennych przewidziany był na szefa saperów dywizji39. 21 marca1924 r. wprowadzono zmiany do obowiązującej orga- nizacji pułków saperów. Utworzono wówczas pułk dwubataliono- wy (każdy batalion składający się z 3 kompanii) oraz dowództwo, drużynę dowódcy, kwatermistrzostwo wraz z parkiem saperskim i pluton łączności. Stan etatowy wynosił wówczas 812 żołnierzy, w tym 42 oficerów, 117 podoficerów i 653 szeregowych40. W związku z nową organizacją, w lutym 1925 r. został rozwiązany XXVI batalion sape- rów41. Jednocześnie zlikwidowano kadrę batalionu zapasowego, utwo- rzono po jednej kompanii saperów w dwóch batalionach oraz wzmoc- niono elementy dowodzenia (pluton łączności). W pułku istniała także szkoła podoficerska powoływana jako etatowa kompania szkolna, składająca się z 5 oficerów, 14 podofi- cerów i 120 elewów. Przygotowywała ona kadry do pełnienia funk- cji cieśli, kierowców samochodowych i zaprzęgowych, maskowni- ków, minerów wyborowych i podsłuchowych, motorzystów, obsłu- gi mostów polowych, spawaczy, sterników wyborowych. Szkole- 38 Z. Cutter, Saperzy…, s. 39. 39 Tamże, s. 40. 40 Tamże, s. 41. 41 Historia pułków i batalionów saperów w latach 1918-1928, „Przegląd Woj- skowo-Techniczny” 1928, z. 6, s. 352. 22 nie w szkole podoficerskiej trwało od 2 stycznia do 15 lipca. Ce- lem było przygotowanie wyspecjalizowanej grupy podoficerów, przeznaczonych do szkolenia nowo wcielonych rekrutów 42. Do zadań pułku saperów należało: przygotowanie do wojny pod względem bojowym i technicznym, budowa pozycji obronnych, wykonywanie niszczeń, budowa, odbudowa i konserwacja dróg komunikacyjnych, budowa kładek, mostów stałych i pływających umożliwiających przeprawę oddziałów wojskowych oraz prowa- dzenie wojny manewrowej. W drugiej połowie 1929 r. w związku z reorganizacją wojsk saperskich, 4 pułk przeformowano w 4 bata- lion saperów (bsap), wchodzący w skład 3 Brygady Saperów, której dowództwo znajdowało się w Poznaniu. Dowódcą 3 Bryga- dy Saperów został płk Zygmunt Zacharowski. Oprócz 4 bsap w skład brygady weszły 7 bsap w Poznaniu oraz 8 bsap w Toruniu. 4 bsap liczył etatowo: 41 oficerów, 103 podoficerów, 655 szerego- wych oraz 15 pracowników cywilnych, razem 799 osób. Składał się z: dowództwa, kwatermistrzostwa, czterech kompanii saperów, kompanii szkolnej, kompanii administracyjnej, plutonu łączności, parku saperskiego oraz plutonu miotaczy ognia (schemat 4)43. Do- wódcami 4 psap i 4 bsap, a jednocześnie komendantami garnizonu byli następujący oficerowie: ppłk Wacław Lipski, ppłk Kazimierz Możdżeń, ppłk Adam Borkowski, ppłk Henryk Bagiński, ppłk Ma- rian Kaufer, ppłk Stefan Langner44. Na wyposażeniu sandomierscy saperzy posiadali: środki prze- prawowo-mostowo-desantowe (parki pontonowe, mosty, łodzie sa- perskie, kutry motorowe, kładki bojowe), kafary saperskie i ruro- we, elektrownie polowe, miny i materiały wybuchowe, zapory in- żynieryjne, traki polowe, piły, łopaty saperskie, oskardy, siekiery, topory saperskie. 42 Z. Cutter, M. Katolik, Szkolenie wojsk saperskich w okresie międzywojennym, Wrocław 200, s. 66-67. 43 Z. Cutter, Saperzy…, s. 46, 48. 44 J. Pająk, Saperzy…, s. 187. W styczniu 1939 r. 4 bsap został przeformowany na 4 psap, którego ostatnim dowódcą był płk Tadeusz Bisztyga. 23 Saperzy w służbie Polsce, pod red. A.J. Szugajewa, Londyn 1985. Satora K., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa 1990. Sierant P., 2 pułk piechoty Legionów Armii Krajowej, Warszawa 1996. Słabińska E., Inteligencja na prowincji kieleckiej w latach 1918- 1939, Kielce 2004. Słabińska E., Łagodzenie skutków bezrobocia w województwie kie- leckim w latach 1918-1939, Kielce 2008. Smoliński A., Jazda Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 12 paź- dziernika 1918 do 25 kwietnia 1920, Toruń 2000. Smuniewska J., Wyrzycki S., 2 Pułk Piechoty Legionów, Sando- mierz 1998. Spis byłych oddziałów Wojska Polskiego, red. B. Waligóra, Warsza- wa 1935. Spis władz wojskowych 1918-1921, Warszawa 1936. Stawecki P., Kilka uwag o roli wojska w procesach integracyjnych i dezintegracyjnych II Rzeczypospolitej, [w:] Drogi integracji spo- łeczeństwa w Polsce XIX-XX wieku, Wrocław 1976. Stawecki P., Następcy komendanta. (Wojsko a polityka wewnętrzna II RP w latach 1935-1939), Warszawa 1969. Stawecki P., Polityka narodowościowa w wojsku Drugiej Rzeczy- pospolitej, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, pod red. Z. Karpu- sa i W. Rezmera, Toruń 2001. Stawecki P., Polityka wojskowa Polski 1921-1926, Warszawa 1981. Stawecki P., Rodowód i struktura społeczna korpusu oficerskiego w II RP, „Studia Materialne Historii Wojskowości”, 1981, t. 23. Stawecki P., Warszawa 2004. Stefaniak P., Obrońca Westerplatte Władysław Baran (1906-1976), „Zeszyty Sandomierskie” 2009, nr 28. Szwedo B., Sandomierscy kawalerowie Orderu Virtuti Militari, „Zeszyty Sandomierskie” 1999, nr 10. Wojsko Marszałka J. Piłsudskiego 1926-1935, 132 0 Ludwiku de Laveaux raz jeszcze, „Zeszyty Sando- Szwedo B., mierskie” 2009, nr 28. Tamioła M., Położenie i walka robotników Zakładów Ostrowiec- kich w latach 1923-1926, [w:] Z dziejów walk masowych klasy ro- botniczej w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1964. Waszkiewicz Z., Duszpasterstwo w Siłach Zbrojnych II Rzeczypo- spolitej 1918-1939, Toruń 2000. Wawrzkiewicz W., Organizacje kombatanckie w powiecie sando- mierskim w II Rzeczypospolitej, „Zeszyty Sandomierskie” 1999, nr 10. Wielecki H., Sieradzki R., Wojsko Polskie 1921-1939. Odznaki pa- miątkowe piechoty, Warszawa 1991. Więckowski J. W., Żołnierze Staszowa, Staszów 1995. Wójcik W., Życie religijne, [w:] Dzieje Sandomierza, praca zbioro- wa pod red. H. Samsonowicza, t. IV 1918-1939, red. W. Czajka, Warszawa 1994. Woyno J., Generał brygady Ludwik Czyżewski (1892-1985), „Ze- szyty Sandomierskie” 2003, nr 17. Woyno J., Generał brygady Ludwik de Laveaux, „Zeszyty Sando- mierskie” 2000, nr 15. Woyno J., Z dziejów sandomierskiego obwodu Polskiej Organiza- cji Wojskowej (1915-1918), „Zeszyty Sandomierskie” 2000, nr 12. Wrzosek M., Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918-1921, Warszawa 1992. Wyrzycki S., 2 pułk piechoty Legionów, Pruszków 1992. Wyszczelski L., Działalność oświatowo-wychowawcza w Wojsku Polskim w latach 1918-1939, Warszawa 1995. Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864-1939, red. nauk. P. Stawecki, Warszawa 1990. Zarzycki P., Batalion mostowy, Pruszków 1996. 133 Nakładem Wydawnictwa Armoryka w serii Biblioteka Tradycji Sandomierskiej dotychczas ukazały ukazały się następujące tytuły: 1. Krzysztof Latawiec, Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914, Sandomierz 2010, ss. 231. 2. Franciszek Salezy Jezierski, Goworek herbu Rawicz, wojewoda sando- mierski. Powieść z widoku we śnie, wstępem opatrzyła Dorota Karkut, Sandomierz 2011, ss. 146. 3. Ferdynand Kuraś, Tatarzy w Sandomierzu. Dwie legendy wierszem opo- wiedziane, wstępem opatrzyła Anetta Małgorzata Stachoń, Sandomierz 2011, ss. 146. 4. Andrzej Cebula, Andruszkowice, Sandomierz 2011, ss. 134. 5. Ignacy Maciejowski (Sewer), Maciek w powstaniu. Opowieść na tle po- wstania w r. 1863, przedmową opatrzyła: Danuta Paszkowska, Sando- mierz 2011, ss. 54 6. Franciszek Siarczyński, List Sandomierzanki do Podolanki, wstępem opa- trzył Andrzej Sarwa, Sandomierz 2011, ss. 12 7. Kazimierz Sobolewski, Moja droga do Polski, wstęp Janusz Kłapeć, przedmo- wa Janusz i Piotr Sobolewscy, Sandomierz 2011, ss. 388. 8. Cmentarze żydowskie w Sandomierzu, pod. red. Piotra Sławińskiego, Sando- mierz 2011, ss. 384. 9. Izabela Krasińska, Eliza Kurpińska, Działalność Wydawnictwa „Armoryka” w Sandomierzu w latach 2006-2011, Sandomierz 2011, ss. 126. 10. Andrzej Sarwa, Cień Władcy Sabatu. Powieść grozy, wstępem opatrzyła Anna Głąb, Sandomierz 2011, ss. 160. 11. Piotr Sobolewski, Irena Zdyb, Janusz Jerzy Sobolewski ps. „Jurek”- sandomie- rzanin w Powstaniu Warszawskim, Sandomierz 2011, ss. 124. 12. Dariusz Fugiel, Posągi nie płaczą. Cmentarz Katedralny w Sandomierzu i jego rewaloryzacja, (wyd. 2) Sandomierz 2011, ss. 100. 13. Piotr Sławiński, Szkoła rzemieślniczo-niedzielna w Sandomierzu w latach 1839- 1906, (wyd. 2) Sandomierz 2012, ss. 84. Zapraszamy na naszą stronę: http://armoryka.pl/
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia Garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: