Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00114 007591 14243815 na godz. na dobę w sumie
Historia Włoch - ebook/pdf
Historia Włoch - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 269
Wydawca: Astrum Media Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7277-295-4 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka Historia Włoch Christophera Duggana uzupełniona aneksem o współczesność przez doktor Małgorzatę Jaszczuk-Surmę jest znakomitym, zwięzłym kompendium wiedzy o wydarzeniach jakie miały miejsce na obszarze półwyspu, poczynając od czasów rzymskich do dzisiejszych. Przedmiotem największego zainteresowania autora nie była tylko historia, ale i zagadnienia polityczne.
Zaczynając od krótkiej charakterystyki położenia Włoch w Europie, warunków glebowych i klimatycznych, surowców mineralnych i czynników geograficznych, które miały wpływ na losy kraju, Autor wplata tu również analizę kwestii gospodarczych, społecznych i kulturalnych . Motywem, który w książce służy jako wątek spajający historię tego kraju jest problem budowania jedności narodowej. Wyłonienie się państwa włoskiego w latach 1859-1860 traktować można zarówno jako dzieło przypadku, jak i wynik świadomego planowania. W następstwie tego po zjednoczeniu kolejne rządy Włoch zmuszone były zmierzyć się z problemem zbudowania poczucia wspólnej tożsamości narodowej oraz przywiązania ludności półwyspu do nowego porządku instytucjonalnego, w tym otwarcie na przyjęcie nowych członków wspólnej Europy.

Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w maju 2004 r. rozpoczął się nowy rozdział w stosunkach polsko-włoskich. Wyraźnie spotęgował się ruch turystyczny i otworzył się nowy rynek pracy dla Polaków, którzy powoli stają się częścią tej wielokulturowej społeczności i w sposób naturalny przenikają do struktur gospodarczych i kultury włoskiej. Tak więc związki między oboma państwami stają się coraz bardziej dynamiczne, co z kolei podkreśla, że historia Polaków we Włoszech wpisuje się w historię Włoch.
Książkę tę czytelnik interesujący się zagadnieniami polityki międzynarodowej i gospodarczej, jak również wyrobiony turysta powinien mieć w swojej bibliotece.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nakładem Wydawnictwa ASTRUM ukazały si(cid:266) tak(cid:298)e ksi(cid:261)(cid:298)ki: (cid:382) Jarosław Bara(cid:276)ski, (cid:285)mierć i zmysły. Doznania, wyobra(cid:298)enia, przemijanie (cid:382) Marianna Bocian, Słownik terminów literackich (cid:382) Anna Chojnowska, Sentencje greckie (cid:382) Marek Dubi(cid:276)ski, Sentencje Bliskiego i Dalekiego Wschodu (cid:382) Marek Dubi(cid:276)ski, Sentencje japo(cid:276)skie (cid:382) Marek Dubi(cid:276)ski, Sentencje łaci(cid:276)skie (cid:382) Marek Dubi(cid:276)ski, Sentencje orientalne (cid:382) pod red. Raya Fullera, Pionierzy psychologii (cid:382) pod. red. Jürgena Heidekinga, Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (cid:382) Barbara Jakimowicz-Klein, Anioły (cid:382) Barbara Jakimowicz-Klein, Egzorcyzmy (cid:382) Barbara Jakimowicz-Klein, Kim kobieta jest kochanie (cid:382) Monika Kierepko, Historia ilozoii w pigułce (cid:382) David Mauk, John Oakland, Cywilizacja ameryka(cid:276)ska (cid:382) Lynda Neiland, 50 opowie(cid:286)ci na szczególne okazje (cid:382) Colin Murray Parkes, Pittu Laungani, Bill Young, Przemijanie w kulturach. Obyczaje (cid:298)ałobne, pocieszenie i wsparcie (cid:382) Aldona Ró(cid:298)anek, Być człowiekiem (cid:382) Deborah F. Sawyer, Kobiety i religie w pocz(cid:261)tkach naszej ery (cid:382) Dorota Strukowska, O bogactwie. Aforyzmy, wiersze i przy słowia (cid:382) Dorota Strukowska, O przyja(cid:296)ni (cid:382) Marek (cid:285)nieci(cid:276)ski, Od Ewy do Marii Magdaleny. Szkice o ko bietach w Biblii (cid:382) Lech Tkaczyk, Anioły Codziennej Troski (cid:382) Lech Tkaczyk, Ciemna strona miło(cid:286)ci (cid:382) Lech Tkaczyk, Moja miło(cid:286)ć niczyja (cid:382) Michał Zieli(cid:276)ski, Człowiek i religie (cid:382) Alicja Wach-Brzezi(cid:276)ska, Mity Greków i Rzymian (cid:382) Alicja Wach-Brzezi(cid:276)ska, Mity staro(cid:298)ytnych Egipcjan (cid:382) Ewa Zysek, M(cid:261)dro(cid:286)ci staro(cid:298)ytnych (cid:382) Renata (cid:297)abicka, Słownik wydarze(cid:276) historycznych : w ó m a z i l . p . c o r w m u r t s a w w w . j e w o t e n r e t n I i n r a g (cid:266) i s K j e z s a n o d j y z r j a Z © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo ASTRUM Sp. z o.o., Wrocław 2009 © Copyright Cambridge University Press 1999 Wszelkie prawa zastrzeżone Tytuł oryginału A Concise History of ITALY – Christopher Duggan Tłumaczenie Joanna Urban Redakcja Zespół Wydawnictwa Korekta i aneks Małgorzata Jaszczuk-Surma Redakcja techniczna Elżbieta Bursztynowicz Projekt okładki Joanna Tchórzewska Wydanie I Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób, włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy Zamówienia na książki można składać na kartach pocztowych lub przez Internetową Księgarnię Wysyłkową Wydawnictwa ASTRUM Sp. z o.o. http://www.astrum.wroc.pl Nasz adres Wydawnictwo ASTRUM Sp. z o.o. 50-950 Wrocław 2, skr. poczt. 292 e-mail: astrum@astrum.wroc.pl tel. 071 328-19-92, fax 071 372-18-34 Napisz do nas lub zadzwoń! ISBN 978-83-7277-295-4 SPIS TREŚCI Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Czynniki geograficzne decydujące o rozbiciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słabe punkty ,,długiego półwyspu’’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gleba i klimat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2. Rozbicie i konflikty: od czasów rzymskich do epoki Renesansu, lata 400-1494 . . . . . Mroki Średniowiecza, lata 400-1000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czasy komun miejskich, lata 1000-1300. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włochy epoki Renesansu, lata 1300-1494. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3. Okres stagnacji i reform, lata 1494-1789 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Era najazdów na Włochy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozwój społeczny i gospodarczy w XVI i XVII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVIII wiek: reformy epoki Oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Wyłonienie się kwestii narodowej, lata 1789-1849 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rewolucja Francuska i jej wpływ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czasy od Restauracji do rewolucji, lata 1815-1849 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5. Włochy zjednoczone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cavour i triumf obozu umiarkowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rok 1860 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe państwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 6. Państwo liberalne i kwestia społeczna, 1870-1900 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zajęcie Rzymu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włochy w latach 70. XIX w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszukiwanie nowej tożsamości politycznej, lata 1876-1900 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 7. Giolitti, I wojna światowa i rozwój faszyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzrost gospodarczy i bunt idealistów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 17 17 21 35 35 38 44 55 55 58 66 75 75 83 97 99 105 109 115 115 117 127 137 137 6 SPIS TREŚCI Eksperyment polityczny Giolittiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włochy i pierwsza wojna światowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadek rządów liberalnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 8. Faszyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przywrócenie porządku, 1922-1925 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Partia i państwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarka faszystowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykuwanie faszystowskiego narodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II wojna światowa i koniec faszyzmu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 9. Republika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ruch oporu, 1943-1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odbudowa państwa, 1945-1948 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włochy w latach 50. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od „cudu gospodarczego” do protestów społecznych: Włochy lat 60. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Okres buntów lat 1968-1973 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Recesja, terroryzm i „historyczny kompromis”, lata 1973-1982 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Postscriptum: w kierunku nowej tożsamości?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 149 153 161 161 165 168 174 180 189 189 191 200 204 211 214 223 Aneks. Republika Włoska na przełomie XX i XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Aneks. Krótka historia relacji polsko-włoskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Spis map. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Wybrana bibliografia anglojęzyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Aneks. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 PRZEDMOWA Historia Włoch – w takim skrócie – nie może rościć sobie prawa do oryginalności, nie jest również pełna. Moją intencją było dokonanie zwięzłego i – jak ufam – jasnego opisu niektórych najważniejszych wydarzeń, jakie miały miejsce na obszarze półwy- spu, poczynając od czasów rzymskich. Tworząc niniejsze opracowanie, a przede wszystkim pisząc pierwsze rozdziały oraz historię najnowszą, w znacznym stopniu korzystałem z dzieł innych autorów. Mam nadzieję, że moi mistrzowie pozosta- ną w tym względzie wyrozumiali i przyjmą moje gorące podziękowania. Przedmiotem największego zainteresowania tej książki są zagadnienia politycz- ne (w efekcie końcowym w większym stopniu niż wynikało to z pierwotnych zamie- rzeń), czego nie udało się uniknąć być może z uwagi na jej niewielką objętość. W owe polityczne rozważania starałem się jednak również wpleść analizę kwestii gospodar- czych, społecznych i kulturowych. Ponadto wstęp zawiera krótką charakterystykę położenia Włoch w Europie, warunków glebowych, klimatycznych, surowców mine- ralnych i czynników geograficznych, które miały wpływ na losy kraju. Głównym problemem, z jakim często borykają się autorzy tego rodzaju opraco- wań, jest odnalezienie sieci powiązań spajających poszczególne wydarzenia histo- ryczne. W przypadku Włoch zadanie to okazało się szczególnie trudne: kraj powstał dopiero w 1861 r. i ściśle rzecz biorąc, jego historia zaczyna się właśnie od tej daty. W okresie wcześniejszym teren półwyspu podzielony był między znaczną liczbę nie- wielkich państw, z których każde miało odrębną historię i tradycje. Dlatego też za- zwyczaj autorzy nie używają terminu „Włochy” w znaczeniu politycznym, ale traktu- ją tę nazwę w kategoriach ściśle geograficznych, jako wydzielone terytorium, którego historii nadać można spójny charakter skupiając się na szerokich zagadnieniach spo- łeczno-gospodarczych oraz politycznych. Nie jest to jednak w pełni satysfakcjonują- ce, ponieważ jednostka terytorialna musi charakteryzować się powiązaniami narodo- wościowo-politycznymi, zaś w niniejszym opracowaniu przez długi okres nie można dopatrzyć się oczywistych lub naturalnych powiązań wymienionych elementów. Motywem, który w książce służy jako wątek spajający, jest problem budowania jedności narodowej. Wyłonienie się państwa włoskiego w latach 1859-1860 traktować 8 PRZEDMOWA można zarówno jako dzieło przypadku, jak i wynik świadomego planowania. Jedynie garstka ludzi przed 1860 r. rzeczywiście wierzyła, że Włochy są narodem i powinny tworzyć jednorodne państwo. Ale nawet oni musieli przyznać, że owa wiara nie znaj- duje solidnego oparcia, ani w historii, ani w języku. W wyniku tego po zjednoczeniu kolejne rządy Włoch zmuszone były zmierzyć się z problemem zbudowania poczucia wspólnej tożsamości narodowej oraz przywiązania ludności półwyspu do nowego porządku instytucjonalnego. Musiały dokonać wyboru między rozwiązaniem „ma- terialistycznym” a „idealistycznym”, jednak mimo wszystko żaden z nich nie stwo- rzył należytej formuły. Pierwsze dwa rozdziały niniejszej książki mają głównie na celu ogólne przedsta- wienie różnorodnych przeszkód, naturalnych i historycznych, które sprawiły, że za- danie zbudowania wspólnoty narodowej w Włoszech po 1860 r. okazało się tak trud- ne. Stanowią one jedynie wstęp do zasadniczej części książki, która dotyczy ostatnich 200 lat drugiego tysiąclecia. Dlatego też okresy Średniowiecza i Renesansu potrak- towane zostały bardzo pobieżnie. Książka rozpoczyna się w momencie upadku Ce- sarstwa Zachodniorzymskiego, ponieważ wtedy rozpoczął się proces politycznej fragmentacji obszaru półwyspu. Ostatni rozdział wiedzie czytelnika aż do czasów współczesnych. Podkreślić jednak należy, że obecnie Włochy przechodzą głęboki kryzys moralny i polityczny, co sprawia, że wyciąganie wszelkich wniosków lub fero- wanie wyroków jest wysoce ryzykowne. Przyznaję, że być może przejawiałem zbyt wielki pesymizm. Kilka osób było uprzejmych zapoznać się ze szkicem niniejszej książki. Szczegól- ną wdzięczność chciałbym wyrazić prof. Adrianowi Lytteltonowi za zapoznanie się z  całym tekstem i dokonanie wielu wnikliwych uwag. Poszczególne rozdziały prze- czytali również Denis Mack Smith, prof. Donald Matthew oraz prof. John A. Davis, którzy poczynili wiele bardzo cennych sugestii. Radą służyli mi także dr Shirley Vi- nall, prof. Percy Allum, dr Jonatan Morris i dr Patricia Morison. Profesor Giulio Lepschy zasygnalizował kilka poprawek do pierwszej części książki, a także pomógł przy pracach nad mapą włoskich dialektów i zestawieniem różnic występujących między nimi. Chciałbym wyrazić podziękowania wszystkim wymienionym osobom. Jednocześnie zaznaczam, że biorę na siebie pełną odpowiedzialność za wszelkie moż- liwe błędy, które nie zostały skorygowane. WPROWADZENIE Późną wiosną 1860 r. Giuseppe Garibaldi, barwna postać, żołnierz i bojownik, który znaczną część życia spędził poza granicami kraju walcząc jako przywódca partyzan- cki, wyruszył z portu w okolicach Genui na Sycylię. Załogę dwóch statków pod jego dowództwem stanowiła różnorodna grupa studentów i poszukiwaczy przygód, wielu z nich ledwie osiągnęło wiek młodzieńczy. Idea, jaka im przyświecała, to zjednocze- nie Włoch. Szanse na osiągnięcie sukcesu wydawały się znikome: grupa była źle uzbrojona i niewielu uczestników mogło pochwalić się doświadczeniem w sztuce wo- jennej czy dowodzeniu. Ponadto nie stanowili oni obiecującej reprezentacji nowego narodu. Wśród około tysiąca ochotników znajdowali się też obcokrajowcy – Węgrzy i Polacy, zaś kontyngent włoski stanowili w nieproporcjonalnie dużym stopniu miesz- kańcy niewielkiego miasteczka Bergamo, położonego na północy. Mimo wszystko w ciągu następnych kilku miesięcy udało im się odbić Burbonom Sycylię oraz połu- dnie kraju, zaś w marcu 1861 r. Wiktor Emanuel II, król Piemontu-Sardynii, został pierwszym królem zjednoczonych Włoch. Sukces odniesiony przez Garibaldiego i jego „Tysiąc” był zarówno nadzwyczajny, jak i niespodziewany. Gdy minęła euforia, wielu trzeźwo myślących obserwatorów zaczęło zastanawiać się, czy istnieją szanse na przetrwanie państwa włoskiego. Fran- cja i Austria, w owych czasach dwie najbardziej liczące się potęgi na kontynencie europejskim, zagroziły, że zaatakują nowe królestwo, zniszczą je i przywrócą Pań- stwo Kościelne, które w ramach unifikacji zostało włączone przez Wiktora Emanue- w ramach unifikacji zostało włączone przez Wiktora Emanue- zostało włączone przez Wiktora Emanue- la do państwa włoskiego. Jednakże dużo większe długotrwałe wewnętrzne zagroże- nie dla istnienia nowo powstałego państwa stanowił brak jakiegokolwiek realnego poczucia zaangażowania w sprawy królestwa czy lojalności wobec niego ze strony wszystkich mieszkańców, z wyjątkiem niewielkiej garstki. Nowi władcy kraju uspra- wiedliwiali własne żądania ustanowienia wysokich podatków i służby wojskowej oraz towarzyszące im często przykre środki represyjne i nieprzyjazne instytucje od- wołując się do świętości i nietykalności „narodu” włoskiego, jednakże dla przeważa- jącej części mieszkańców zarówno „naród włoski”, jak i same „Włochy” nie miały żadnego znaczenia. 10 WPROWADZENIE Brak lojalności wobec nowego państwa nie dawał spokoju włoskim intelektuali- stom jeszcze przez wiele lat po 1860 r. Początkowo pewne nadzieje pokładano w tym, że wprowadzenie liberalnych instytucji oraz wolnego handlu uwolni powstrzymywa- ne dotąd talenty i energię ludzi, którzy dali światu cywilizację starożytnego Rzymu oraz Renesans. Sądzono, że nowy okres prosperity będzie stanowił wsparcie dla libe- ralizmu oraz jego propagatorów. Wkrótce jednak nadzieje te okazały się złudne. Pod koniec lat 70. XIX stulecia niepokoje społeczno-ekonomiczne zaczęły rozsadzać usta- lony porządek. Narastało powszechne poczucie rozczarowania, do głosu dochodziły mniej liberalne poglądy polityczne, którym jakoby udało się rozwiązać problem wzbu- dzenia we Włochach poczucia oddania sprawom państwa. Szczyt popularności tych poglądów przypada na okres rozwoju ruchu faszystowskiego w latach 20. i 30. XX w. Za ironię losu można jednak uznać fakt, że to raczej porażka, a nie sukces faszyzmu, przyczyniła się do wykształcenia we Włoszech najbardziej spójnego po 1860 r. syste- mu wartości: wartości antyfaszystowskich. Jedną z przyczyn tego, że zadanie wykształcenia zbiorowej „tożsamości narodo- wej” okazało się tak trudne do zrealizowania, był brak przed XIX w. jakichkolwiek politycznych podstaw, na których mogłaby opierać się idea zjednoczonych Włoch. Historycy o nastawieniu patriotycznym oraz propagandziści twierdzili, że dostrzega- ją świadomość narodową w walkach o średniowieczne miasta (lub ściślej „komuny miejskie”) toczonych przeciwko cesarzom niemieckim czy też w wezwaniu Machia- vellego do wygnania „barbarzyńskich” najeźdźców na początku XVI w. Taka inter- pretacja faktów budzi jednak wątpliwości. Historia półwyspu po upadku Imperium Rzymskiego była historią zamętu oraz podziałów i, jak ujął to filozof Giuseppe Fer- rari w 1858 r., „zgiełku ludów, państw i instytucji”. Historyk Arnold Toynbee zauwa- ża, że w XIV w. we Włoszech istniało więcej niezależnych państw niż na całym świe- cie w 1934 r. Biorąc pod uwagę opisaną wyżej tradycję politycznego rozbicia nie dziwi fakt, że po 1860 r. tak wielu Włochom z trudem przychodziło identyfikowanie się ze zjednoczonym królestwem. Nie można mówić, że idea państwa włoskiego nie miała żadnego politycznego zna- czenia przed nadejściem XIX w. Papiestwo już od czasów Grzegorza VII w drugiej po- łowie XI w. wzywało „wszystkich Włochów”, aby przeciwstawili się pretensjom cesarzy niemieckich względem suwerenności półwyspu, zaś w XIII w. władca Sycylii z dynastii Hohenstaufenów, Manfred, wykorzystywał „Włochy” jako narzędzie pozwalające mu pokonać francuskich przeciwników. Koncepcja ta nie była jednak rozpowszechniona, początkowo przemawiała głównie do pisarzy i poetów, a nie polityków. Szczególnie dumni byli z niej humaniści doby Renesansu, chociaż spora część entuzjazmu dla ter- minu „Italia” płynęła z faktu, że był on częstokroć używany przez służących im za wzór twórców łacińskich. Podczas risorgimento – ideowego i politycznego ruchu odrodzenia i jednoczenia się narodu włoskiego trwającego od początków do połowy XIX w. – wie- lu sławnych patriotów trudniło się zawodowo twórczością literacką (jak na przykład Alessandro Manzoni) lub też przejawiało skłonności publicystyczne (jak Massimo d’Azeglio czy Giuseppe Mazzini). Istotnie, wielu członków „Tysiąca” Garibaldiego spi- sało wspomnienia wyczynów dokonanych w 1860 r. Sam Garibaldi pisał poezję. WPROWADZENIE 11 Idea państwa włoskiego kwitła zatem wśród publicystów. Jednocześnie już od Średniowiecza do jej propagowania przyczyniały się głosy ekspatriantów i wygnań- ców. Żaden inny region Europy nie zrodził chyba przez wieki tak wielu emigrantów, częściowo ze względu na to, że dostępne zasoby nigdy nie zaspokajały potrzeb ludno- ści półwyspu, jak również z powodu banicji, która przez długi czas była powszechną karą dla politycznych wichrzycieli. Pod wpływem nostalgii, a także będąc po raz pierwszy razem, Neapolitańczycy i Sycylijczycy, mieszkańcy Piemontu i Wenecji po- trafili zapomnieć o dzielących ich różnicach i stworzyć wyimaginowaną społeczność, do której wszyscy należeli. Brunetto Latini, trzynastowieczny retoryk florencki, właś- nie będąc na emigracji doszedł do wniosku, że „Włochy są lepszym państwem niż Francja”; Petrarka podczas pobytu w Awinionie odkrył swoją wielką miłość do „Włoch”, zaś oddanie sprawie zjednoczenia Italii krzepiło Mazziniego podczas trzy- dziestu lat spędzonych na przedmieściach Londynu. Podczas gdy poczucie identyfikacji z „państwem włoskim” często narastało przez kontakt ze światem zewnętrznym, jednocześnie, przynajmniej od Średniowie- cza, opierało się ono na pewnych rzeczywistych przesłankach kulturowych. Dante narzekał, że we Włoszech jego czasów istniało ponad tysiąc różnych języków – jed- nak faktem pozostaje, że kupcy, najemnicy, rzemieślnicy, zakonnicy i żebracy, któ- rzy przemierzali obszary półwyspu, prawdopodobnie porozumiewali się bez więk- szych trudności. Zapoczątkowany w XIV w. rozwój wspólnego języka literackiego, opartego na języku toskańskim, pomógł skupić osoby wykształcone; dzięki temu artystyczne i intelektualne osiągnięcia epoki Renesansu, jak również wielkie boga- ctwo miast-państw wywołały w wielu Włochach poczucie odrębności i wyższości. Jak stwierdził szesnastowieczny pisarz Matteo Bandello, nawiązując do osiągnięć odkrywców, takich jak Krzysztof Kolumb czy Amerigo Vespucci: „Od rana do wie- czora słyszy się, że Nowy Świat odkryty został przez Hiszpanów i Portugalczyków, podczas gdy to my, Włosi, wskazaliśmy im drogę”. Te przebłyski nacjonalizmu kulturowego kontrastowały jednak z postępującym od VI w. politycznym rozbiciem półwyspu. Szereg obcych inwazji, mrowie państewek, spory wokół suwerenności i niekończące się wojny domowe sprawiły, że idea Włoch była inte- lektualnie ulotna. Giuseppe Ferrari pytał: „Z czego składają się Włochy?”, „Co takiego łączy republikę, tyranów, papieży, cesarzy?... Nauka nie rzuca na tę sprawę światła: w rze- czy samej daleka jest od naprowadzenia nas na właściwy trop, po prostu dostarcza dowo- dów chaosu”. Motywem spajającym historię półwyspu był brak jakichkolwiek jasnych wątków wskazujących na jednoczenie się Włoch, wątków, które mogłyby stać się funda- mentem trudnej do sprecyzowania idei państwa włoskiego i których żadnemu z uczonych humanistów w XV i XVI w. nie udało się wyodrębnić. Jedynym wyjątkiem może być tu Francesco Guicciardini. Pierwsze angielskie wydanie jego „Historii Włoch” w tłumacze- „Historii Włoch” w tłumacze- Historii Włoch” w tłumacze- niu Walijczyka Williama Thomasa w 1549 r., opatrzone było takim oto odkrywczym podtytułem: „Książka wysoce pożyteczna, jako że dotyczy państwa wielu różnorakich wspólnot oraz władania nimi w przeszłości i przyszłości”. Moda na opracowania historyczne, która rozwinęła się we Włoszech doby Re- nesansu, zanikła w XVII w. Nikt nie poszedł śladami Guicciardiniego i nie próbował 12 WPROWADZENIE opracować spójnej historii półwyspu. Było to częściowo spowodowane utratą kultu- rowej wyższości Włoch, w której pokładano nadzieje narodowe pod koniec Średnio- wiecza; wówczas uczeni stracili podstawy, aby postrzegać półwysep jako odróżnia- jącą się całość. Jednakże nadejście w początkach XVIII  w. ruchu intelektualnego zwanego Oświeceniem sprawiło, że sytuacja ta uległa zmianie. Wśród ludzi wy- kształconych zaczęło rozwijać się poczucie, że rozdrobnione księstwa włoskie nie nadążają za resztą Europy. Przeświadczenie to, połączone z narastającym zaintere- sowaniem kwestiami gospodarczymi i społecznymi, ponownie zachęciło twórców do podjęcia tematu jedności półwyspu. Najwybitniejsze opracowanie historyczne tego okresu, Antiquitates Ita licae Aevi Antonia Muratoriego (1738–1742), przedsta- wiające całościowy obraz średniowiecznych Włoch, odchodzi od konwencjonalnej ramy opartej na suchej relacji faktów politycznych, skupia się za to na szerokich za- gadnieniach prawa, handlu i wojny. Włoscy uczeni doby Oświecenia identyfikowali się z ruchem o charakterze kos- mopolitycznym, troszczyli się więc nie tyle o stworzenie określonej tożsamości na- rodowej, lecz o dogonienie reszty Europy poprzez zniesienie feudalnych przeżytków i przywilejów. Rewolucja francuska i narodzenie się nacjonalizmu romantycznego wpłynęły destrukcyjnie na ten kosmopolityzm. Idea Włoch zyskała nowe, radykalne oblicze wraz z rozwojem poglądu, że półwysep to nie tylko odrębna całość, ale rów- nież „naród” zasługujący na niepodległość na równi z Francją czy Wielką Brytanią. Propagandziści wertowali karty historii Włoch w poszukiwaniu dowodów na po- parcie tej tezy, mając świadomość, jak ujął to piemoncki arystokrata Cesare Balbo w 1850 r., że „gdy zabraknie szlachetnego prowadzenia się (jak jest niestety w naszym przypadku), historia rzeczywiście jest wyjątkowo użyteczna, stanowi najlepszą z możliwych podstawę narodowego programu politycznego”. Nadal jednak pozostawał problem: co stanowi istotę Włoch? Ci, którzy jak Giu- seppe Ferrari uważali, że najlepszym rozwiązaniem kwestii narodowej będzie stwo- rzenie państwa w formie federacji republik, podpierali się przykładem walk o nie- podległość, jakie toczyły komuny miejskie z cesarstwem niemieckim w czasach Śred- niowiecza: zgodnie z ich punktem widzenia Włochy były sumą wszystkich ich auto- nomicznych części. W odróżnieniu od tych zapatrywań, inni, którzy mieli nadzieję, że papiestwo przyjęłoby czołową rolę w kształtowaniu nowego narodu, woleli pod- kreślać stanowisko średniowiecznych papieży przeciwne cesarzom niemieckim, ba- gatelizując fakt, że papiestwo i komuny miejskie często pozostawały w konflikcie. Zwolennikiem takiego podejścia był między innymi Cesare Balbo. Czasami bunty społeczne czy lokalne konflikty przedstawiano jako wydarzenia o wydźwięku narodo- wym. Uznany historyk sycylijski (i przyszły minister edukacji), Michele Amari, w  krwawym powstaniu przeciwko Francuzom w 1282 r. w Palermo, znanym jako nieszpory sycylijskie, widział przejaw rewolucyjnego nacjonalizmu, a nie bunt chłop- stwa (co było bliższe prawdy, choć bardziej prozaiczne). Zniekształcenia, jakim poddawano zapisy historii dla dobra sprawy narodowej, wskazują jak dalece idea zjednoczenia zależna była od chęci porzucenia niewiary w to, że uda się ją urzeczywistnić. Niektórzy patrioci bez wątpienia postrzegali zjed- WPROWADZENIE 13 noczenie jako sposób osiągnięcia wymiernych celów gospodarczych, takich jak więk- szy rynek wewnętrzny czy jednolita waluta; nie należeli oni jednak do większości, nie byli też szczególnie wpływowi. Risorgimento przemawiało głównie do określonych środowisk klasy średniej (przedstawicieli wolnych zawodów, studentów, prowincjo- nalnej burżuazji) wśród których idea zjednoczonych Włoch wzbudzała silne, acz nie- jasne emocje, nie pozostawiając już zbyt wiele miejsca na racjonalne rozważania. To właśnie ci ludzie gorącymi brawami nagradzali wszelkie patriotyczne aluzje w ope- rach Giuseppe Verdiego. Na przykład na premierze w 1849 r. chór rozpoczynający operę „La Battaglia di Legnano” („Bitwa pod Legnano”), której pierwsze słowa brzmią: „Niech żyje Italia! Święty pakt połączy wszystkich jej synów”, został powitany entu- zjastycznymi okrzykami: „Viva Italia!”. Temat opery – pokonanie cesarza Barbarossy przez wojska Ligi Lombardzkiej w 1176 r. – był jednym z kluczowych wydarzeń, na których skupiała się nacjonalistyczna historiografia. Stopień fałszowania prawdy o Włoszech na rzecz retoryki nacjonalistycznej prze- rażał niektórych patriotów. „Szczypta bałwochwalstwa dla przeszłości, pomieszana ze złotymi snami o odległej przyszłości, ale rzeczywistość, teraźniejszość – nigdy”, narzekał Giacomo Durando, piemoncki liberał optujący za stworzeniem państwa włoskiego w formie federacji republik. Mimo wszystko nawet najbardziej trzeźwo myślące osoby poddawały się mitomanii. Wybitny pisarz Kościoła, Alessandro Manzo- ni, lekceważył epokę Średniowiecza, kwalifikując ją raczej jako okres przemocy i  po- działów niż znakomitego pierwowzoru nacjonalizmu. Jednocześnie jednak odczuwał potrzebę stworzenia alternatywnego mitu historycznego opartego na wyimaginowanej wyrozumiałości i pokorze, cechujących zwykłych Włochów od wieków. Według niego istota Włoch uwydatnia się w mniej znanych i spokojniejszych momentach historii, takich jak na przykład inwazje longobardzkie w VI w. czy podczas hiszpańskiej okupa- cji w XVII w., stanowiącej scenerię jego najbardziej znanego dzieła – powieści histo- rycznej I Promessi Sposi („Narzeczeni”), wydanej po raz pierwszy w 1827 r. Ruch narodowy nabrał rozpędu w latach 40. XIX w. Wraz z jego rozwojem nara- stała chęć zbagatelizowania podziałów istniejących w przeszłości. W kwietniu 1848 r. Manzoni pytał Alphonse’a de Lamartine’a: „Czy nie słyszałeś [...], że najbardziej ok- rutnym kamieniem, jakim możesz rzucić [w państwo włoskie] jest »różnorod- ność« […] i że to właśnie [...] stanowi podsumowanie długiej historii cierpienia i po- niżenia?” Jednakże wizja zjednoczenia reprezentowana przez Manzoniego nie miała zbyt wielu zwolenników wśród ogółu społeczeństwa. Do szerokiej publiczności znacznie lepiej przemawiały niejasne pretensjonalne roszczenia do potęgi Włoch, które znaleźć można w programie demokratycznym Mazziniego (gdzie występuje pojęcie wspaniałego „Trzeciego Rzymu”, który wyzwoli całą Europę), jak również w  pracach bardziej umiarkowanych nacjonalistów, na przykład Vincenza Giobertie- go, piemonckiego duchownego. Praca Giobertiego zatytułowana Del Primato Morale e Civile degli Italiani („Prymat moralny, obywatelski i cywilizacyjny Włochów”, 1843 r.) cieszyła się wyjątkową sławą (mimo że było to dzieło szablonowe i rozwlekłe), którą zawdzięczała głównie prostocie przekazu dotyczącego prymatu kulturalnego Włoch zarówno starożytnych, jak i współczesnych. 14 WPROWADZENIE Narastanie literatury i retoryki skupiającej się na idei państwa włoskiego ode- grało istotną rolę w procesie wskrzeszania entuzjazmu dla zjednoczenia, jednocześ- nie nakładając na nowe władze poważny ciężar odpowiedzialności. Rzeczywistość zjednoczonych Włoch nie spełniała jednak oczekiwań, co było nieuniknione biorąc pod uwagę, że zadanie przezwyciężenia stuleci politycznych podziałów i społeczno- gospodarczego zacofania było niełatwe. Uzmysłowienie sobie tej bolesnej prawdy okazało się jednak trudne, jeszcze trudniej było ją zaakceptować. Na wszystkich szczeblach drabiny społecznej, poczynając od posiadaczy ziemskich i intelektuali- stów, a kończąc na robotnikach i chłopach, wielu skierowało swoją złość przeciwko nowemu ustrojowi i jego rzecznikom. Pod tą presją, jak również ze względu na osła- bienie wiary we własne osiągnięcia, rząd Włoch sięgnął po takie metody i środki polityczne, które jedynie przyczyniły się do dalszego osłabienia wiarygodności libe- ralnego państwa. W wyniku tego nastał kryzys zaufania, który w 1922 r. doprowa- dził Mussoliniego na stanowisko premiera rządu. Faszystowski reżim stanowczo dążył do wzbudzenia w narodzie włoskim poczu- cia tożsamości narodowej. Chciał w ten sposób przezwyciężyć sprzeczności wynika- jące z lokalnych, sektorowych i klasowych lojalności, które wielokrotnie po 1860 r. stawiały państwo na granicy pozornej anarchii. Faszyzm, uwolniony od ideologicz- nych ograniczeń liberalizmu, na niespotykaną dotąd skalę wykorzystywał władzę państwa w celu wywarcia przymusu czy kształtowania poglądów: głównymi narzę- dziami indoktrynacji były propaganda, system edukacji i wojna. Również starożytny Rzym wykorzystany został jako źródło narodowych wartości moralnych i politycz- nych. Jednak nietrafnie wybrany przez Mussoliniego sojusz z nazizmem i jego wysił- ki, aby przenieść na rodzimy grunt wyraźnie obce doktryny, takie jak antysemityzm, wpłynęły destrukcyjnie na wiarygodność reżimu. Reszty dokonało fiasko II wojny światowej. Upadek faszyzmu zdyskredytował retorykę narodowej wielkości (i do pewnego stopnia samą ideę „narodu”), która stanowiła podporę reżimu Mussoliniego. Jedno- cześnie pomógł w określeniu politycznej tożsamości kraju. Było to spowodowane faktem, że w obliczu porażki w 1945 r. Włochy nie miały innego wyjścia, jak tylko wbudować się w ramy zachodniego kapitalizmu i demokracji. Jednak bardziej ogólny problem „tożsamości narodowej” pozostał nierozwiązany. Nowa republika narodziła się pod sztandarem „antyfaszyzmu”, ale wyłączenie w 1947 r. z koalicji rządzącej ko- munistów, najbardziej antyfaszystowskiej partii, obaliło ten element jednoczący. Kościół za czasów papieża Piusa XII próbował zmienić Włochy w sztandarowy przy- kład „cywilizacji chrześcijańskiej”, jednak wzrost postaw konsumpcyjnych ogółu społeczeństwa włoskiego zniweczył te plany. Od połowy lat 50. XX w. Włochy wydawały się coraz bardziej pozbawione mo- ralnych fundamentów. Włoska Partia Demokracji Chrześcijańskiej (Partito della De- mocrazia Cristiana – PDC), dominująca w rządzie (i w dużym stopniu również w in- stytucjach państwowych), składała gołosłowne deklaracje przywiązania do wartości katolickich, żerując na obawie przed komunizmem; dążyła jednak głównie do utrzy- mania władzy dla własnych interesów. Jej trwanie przy władzy usprawiedliwione WPROWADZENIE 15 było  w dużym stopniu utrzymującym się zadziwiająco wysokim wzrostem gospo- darczym po II wojnie światowej. Jednak przy braku jakiegokolwiek jasnego przy- wództwa moralnego materialna koniunktura rodziła oczekiwania, które okazały się bardzo trudne do kontrolowania. Na początku lat 90. XX w. republika stanęła w obliczu kryzysu autorytetów wywołanego przez złe zarządzanie finansami publicznymi, presję w kierunku integracji europejskiej, korupcję i ideologiczny wstrząs związany z upad- kiem komunizmu. Poszukiwanie narodowej tożsamości wyraźnie nie dobiegło końca. ROZDZIAŁ 1 CZYNNIKI GEOGRAFICZNE DECYDUJĄCE O ROZBICIU Słabe punkty „długiego półwyspu” Historia Włoch związana jest nierozłącznie z ich położeniem geograficznym. Już od wieków na Półwyspie Apenińskim krzyżowały się szlaki komunikacyjne Europy. Na północy Alpy stanowiły mniejszą przeszkodę niż można było przypuszczać, biorąc pod uwagę ich wysokość: spośród 23 przełęczy, 17 było powszechnie używanych już za czasów rzymskich. Relatywnie niskie Alpy Julijskie i Kamnickie, rozciągające się na południowym wschodzie, stanowiły dla wojsk najeźdźczych łatwą do pokonania przeszkodę. To właśnie tędy przez całe stulecia po upadku Rzymu przedostawali się Wizygoci, Hunowie, Longobardowie oraz inne plemiona z Europy Środkowej. W cza- sach Średniowiecza natężony ruch handlowy na przełęczach Simplon, Świętego Gotharda i Brenner odgrywał kluczową rolę w rozwoju takich ośrodków, jak Genua, Mediolan czy Wenecja oraz wielu mniejszych miast w dolinie Padu. Bardzo ważna dla rozwoju gospodarki weneckiej była możliwość pokonania przełęczy Brenner przez ciężkie wozy niemieckie. Nie mniejsze znaczenie niż istnienie sieci połączeń z resztą kontynentu europej- skiego miało centralne usytuowanie Włoch w basenie Morza Śródziemnego. Dzięki długiej linii wybrzeża, łagodnie opadającym do morza plażom i dużej liczbie natural- nych portów, półwysep stanowił bardzo atrakcyjne miejsce dla osadników przy- bywających zza morza. Grecy z Koryntu, wyspy Eubeja czy z innych miejsc płynący na zachód, dzięki sprzyjającym prądom już od VIII w. p.n.e. dobijali do brzegów Sycylii i na południu półwyspu. Ich kolonie kwitły: w IV w. p.n.e. Syrakuzy były najbardziej wpływowym miastem-państwem w  basenie Morza Śródziemnego. Nie- wielka odległość dzieląca Sycylię od Afryki Północnej (około 160 km w najwęższym miejscu) sprawiała, że wyspa była szczególnie narażona na ataki z południa: mię- dzy V a III w. p.n.e. wielokrotnie najeżdżali na nią Kartagińczycy, zaś w IX w. zosta- ła podbita przez Arabów. W lipcu 1943 r. Sycylia była pierwszym terytorium państw Osi, które po zwycięstwie kampanii tunezyjskiej wpadło w ręce wojsk alianckich. Centralne położenie Włoch szczególnie narażało półwysep na ataki. Jednocześ- nie dawało nieograniczone możliwości rozwoju handlu. Szczególnie wydatnie widać to było w okresie Średniowiecza, gdy w basenie Morza Śródziemnego skupiało się 18 ROZDZIAŁ 1 życie handlowe Europy. Neapol, Piza, Genua i Wenecja bogaciły się głównie dzięki wykorzystaniu swojego położenia w centralnym punkcie szlaków karawan kursują- cych z Azji i Afryki do północnej części Europy, utrzymując prawie monopolistyczną pozycję w zaopatrywaniu rynków Europy w przyprawy, barwniki i kamienie szlachet- ne. Kupcy włoscy podróżowali między Hiszpanią a Morzem Czarnym, zaś włoskie faktorie można było spotkać w tak odległych miejscach, jak Morze Azowskie. Bogate zasoby drewna (przynajmniej do końca XVI w., potem liczba dębów znacznie się zmniejszyła) sprzyjały rozwojowi budownictwa okrętowego. Szczególnie wysoko ce- nione były genueńskie galery, ze względu na rozmiary i zdatność do żeglugi: to właśnie one już na początku XIII w. przetarły szlaki w kierunku północnego Atlantyku. Fakt, że Włochy dzieliły basen Morza Śródziemnego na dwie części, oznaczał, że wschodnia i zachodnia strona półwyspu skłaniały się ku różnym orientacjom. Do XV w. Wenecja pozostawała pod wpływem krajów Lewantu, dlatego ich kultu- ra i sztuka, bogata w ornamenty i rytuały, odcisnęła w tym regionie piętno bizantyj- skie. Zagrożenie ze strony islamu oraz kwestionowanie ortodoksji na Bałkanach nada- ło katolicyzmowi Wenecji Euganejskiej (Veneto) szczególnie wojownicze brzmienie. Historia położonej dalej na południu Apulii, zwróconej ku Albanii i Grecji, przez dłu- gie okresy była bardziej związana z dziejami tych krajów niż z losami półwyspu. Wy- brzeże zachodnie podążyło w innym kierunku. Papiestwo w Rzymie ukształtowane zostało przez siły wywodzące się z Francji i Niemiec; Neapol i Sycylia przez wiele stu- leci były łakomym kąskiem dla Hiszpanii, zaś narodzenie się Renesansu w miastach na zachodzie półwyspu było częściowo spowodowane gospodarczymi powiązaniami z wielkimi ośrodkami kulturalnymi Flandrii i Burgundii. Podczas gdy w Średniowieczu usytuowanie Włoch przynosiło znaczne korzy- ści, w czasach późniejszych stało się raczej przeszkodą. Otwarcie atlantyckich szlaków morskich w XVI w. i rozprzestrzenianie się Islamu na zachód przesunęły oś handlu europejskiego na północ, skutkiem czego Wielka Brytania, Holandia i Francja stały się nowymi mocarstwami. Upadkowi gospodarczemu Włoch towarzyszyła margina- lizacja polityczna. W XVII i XVIII w. losy półwyspu pozostawały pod wpływem inte- resów potężnych państw północnej i zachodniej Europy. Zmiany dynastii panujących i rządów wywoływane były odpowiednimi transakcjami dokonywanymi przy stole negocjacyjnym i państwa włoskie miały w tej kwestii niewiele do powiedzenia. Zain- teresowanie Włochami miało teraz charakter raczej kulturalny niż gospodarczy, zaś celem przybyszów z północy było ocalenie przed zniszczeniem ruin starożytnego Rzymu oraz sztuki Bolonii, Florencji i Neapolu. W pierwszej połowie XIX w. kwestia europejskiej równowagi sił, a w szczególno- ści ambicje Francji, nadały Włochom nowego znaczenia geopolitycznego, co w dużym stopniu wspomogło proces powstawania wspólnoty narodowej. W latach 1806-1815, podczas wojen napoleońskich, Wielka Brytania zajęła Sycylię dążąc do otwarcia Mo- rza Śródziemnego dla transportu morskiego oraz powstrzymania floty francuskiej. Fakt, że Włochy leżały na szlaku do Egiptu, a tym samym do Indii najbardziej cenio- nej kolonii angielskiej, dodatkowo podniósł znaczenie półwyspu. W latach 50. XIX w., gdy Francja po raz kolejny zdawała się zagrażać stabilności Europy, rząd brytyjski Mapa 1. Położenie Włoch w basenie Morza Śródziemnego. 20 ROZDZIAŁ 1 z ostrożną życzliwością odniósł się do ruchu patriotycznego we Włoszech, bowiem perspektywa powstania dominującej siły w basenie Morza Śródziemnego, która mo- głaby służyć jako przeciwwaga dla Francji, była bardzo kusząca. Ponadto ze względu na Rosję i Austrię, współzawodniczące na Bałkanach, oraz na Afrykę, interesującą ze względu na kolonie, Włochy zajmowały kluczową pozycję strategiczną. Położenie Włoch w basenie Morza Śródziemnego miało wpływ na prowadzoną po 1860 r. politykę zagraniczną. Długa linia wybrzeża poprzetykana gęstą siecią miast narażonych na łatwy atak od strony morza (Genua, Neapol, Palermo, Bari, Wenecja, a nawet Rzym) sprawiała, że utrzymywanie harmonijnych stosunków z Wielką Bry- tanią, największą potęgą morską, stało się żywotnym interesem. Co więcej, główne linie kolejowe i telegraficzne biegły równinami wzdłuż wybrzeża, więc w wypadku wojny komunikacja między południem a północą mogła łatwo ulec uszkodzeniu. Jednak położenie geograficzne nie pozwalało Włochom na luksus skupiania się wy- łącznie na obronie morskiej, ponieważ na północy graniczyły z dwiema potęgami – Francją i Austrią, co wymusiło potrzebę utrzymania dużej armii. Prowadziło to do znacznego obciążenia budżetu wydatkami na cele wojskowe. Najrozsądniejszą drogą postępowania, jaką mogły obrać Włochy (i tą, którą w ogólnym zarysie realizowały), było unikanie zaangażowania, które prowadziłoby do wojny. Nadal lepiej było próbo- wać dzielić odpowiedzialność za bezpieczeństwo państwa z innymi krajami. W wyniku ożywienia wywołanego rozkwitem przemysłu i rolnictwa w połowie XIX w., wielu uwierzyło, że położenie geograficzne Włoch może raz jeszcze przy- nieść korzyści gospodarcze. Hrabia Cavour opisał w 1846 r., w jaki sposób stworzenie europejskiej sieci kolejowej sprawi, że Włochy staną się „najkrótszą i najprostszą dro- gą ze wschodu na zachód”, co pozwoli im „odzyskać wybitną pozycję handlową, któ- rą zajmowały w czasach średniowiecznych”. Otwarcie Kanału Sueskiego w 1869 r., a parę lat później tunelu Fréjus pod Alpami wspierało tę ideę. Wyobrażano sobie, że teraz Brindisi przejmie od Marsylii rolę głównego portu wymiany z Indiami, zaś włoska flota handlowa oraz linie kolejowe zyskają na znaczeniu dzięki nowym szla- kom transkontynentalnym. Te nadzieje nie zostały spełnione: wysokie opłaty za przewóz towarów Kanałem Sueskim znacznie ograniczyły transport tą drogą, a wło- ska flota dysponowała zbyt małą liczbą statków parowych, aby skorzystać z nowych szlaków. Konsekwencją utraty w XIX w. przez rejon Morza Śródziemnego pozycji głów- nej osi handlu światowego było powiększenie się przepaści gospodarczej między północą a południem Włoch. We wczesnym Średniowieczu południowa część pół- wyspu czerpała korzyści z bliskości Bizancjum i świata arabskiego, mogła się rów- nież pochwalić sprawnymi rządami i odpowiednią autonomią polityczną. Dzięki temu miasta, takie jak Neapol, Salerno, Amalfi i Palermo wyrosły na potężne ośrod- ki handlowe i kulturalne. Poczynając od XIII w. sytuacja powoli ulegała zmianie. Południe zaczęło separować się od Afryki oraz krajów Lewantu i podbite weszło w zasięg oddziaływania Francji i Hiszpanii. Zdegradowane do pozycji peryferii ryn- ku europejskiego nigdy nie powróciło do dawnej świetności, która przypadła mu w udziale we wcześniejszych stuleciach. Nawet usilne starania podejmowane przez
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia Włoch
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: